R. P. Didaci De Avendaño Societatis Iesv, Segoviensis, In Pervvio iam pridem publici & primarij S. Theologiæ Professoris, & in Sacro Inquisitionis Sanctæ Tribunali adlecti Censoris, Thesavrvs Indicvs, Sev Generalis Instrvctor pro regimine conscientiæ, in iis quæ ad Indias spectant
author: Diego de Avendaño
source date: 1668
edition published: 2019-09-25
language: en
availability: Dieses Werk bzw. dieser Inhalt wurde digitalisiert durch die Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz und steht unter einer Creative Commons Lizenz: Namensnennung 4.0 International (CC BY 4.0). This work or content, respectively, was digitized by the Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, and is licensed under the terms of a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Esta obra respectivamente este contenido ha sido digitalizado por la Akademie der Wiss (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

R. P. DIDACI DE AVENDAÑO SOCIETATIS IESV, SEGOVIENSIS, In PERVVIO iam pridem publici & primarij S. Theologiæ Professoris, & in Sacro Inquisitionis Sanctæ Tribunali adlecti Censoris,
THESAVRVS INDICVS, SEV GENERALIS INSTRVCTOR pro regimine conscientiæ, in iis quæ ad indias spectant. TOMVS PRIMVS, Ea continens, quæ ad Ciuilem præsertim conducunt Gubernationem.

ANTVERPIÆ, Apud IACOBVM MEVRSIVM. Anno M. DC. LXVIII.

REGIO INDIARVM CONSILIO inter svprema catholici HISPANIARVM REGIS INSIGNI.

THesavrvs Indicvs Regij sanè iuris [Sic Ordinationes, de quibus Titul. 5. Cap. 9.] est, Senatvs Amplissime, & Thesaurum Indicum, non ex terræ visceribus extractum, sed ex Sapientiæ receptaculis profundis elicitum, & Sapientium ductu ad communem vtilitatem studio peruigili coaptatum, publicæ tradendum luci, Indicâ ex regione, omnium Reginâ, transmitto. Suos enim habet Sapientia Thesauros receptaculis pretiosis inclusos, de quibus Siracides, Om [Eccli. 1. v. 21.]nem, inquit, domum illius implebit à generationibus, & receptacula à Thesauris illius. Cùm ergo Regij iuris sit, Regijs videbatur obtutibus destinandus. Sed Claritudinem illam, humanissimam licèt, formidinis ingenuæ vellicatione suspiciens, familiarius quærit hospitium, in quo & iustitiæ debitum, dum Cæsari, quod est Cæsaris, redditur, & censuræ votum, litteraturæ omnigenæ Primoribus reseruatæ, cum maiore animi mei latitudine copulentur. Celsitudinem proptereà Vestram S. A. Sapientiæ gloriosa Congeries, singulare integritatis Exemplar, probatæ fidei selectissima Concio, prudentiæ plus meritis quàm annis coronata Senectus, confidenter adeo: in quâ & Regius splendor, & fortu [Caßiodorus Lib. 3. 33.]nandi operis argumenta conueniunt. Lætamur tales viros emergere, qui Senatoriâ mereantur luce radiare, vt laude conspicuis deferatur gratia dignitatis. Erit ergo Thesavrvs præsens tali luce conspicuus, si & probari contingat: in quo & pro Senatoriâ augendâ luce documenta non penitùs contemnenda succurrent. Vestra res agitur, Viri Clarissimi; nec qualiscumque, sed animæ, conscientiæ, æternitatis: & sacra Sapientia, quæ in Consilio habitationem suâ dignam Maiestate constituit, vt clamat ipsa, dum ait: Ego Sapientia habito in Consilio; suos etiam [Prou. 8. v. 12.] per me clamores cumulat: dignissima equidem quæ & per me clamans, contemptibile aliàs organum, dum oracula tantummodò veritatis insonant, audiatur. Vt & hoc loco sit etiam illud verissimum: Sanauit iterum Sapientia, per contemptibile lignum iustum gubernans. [Sapient. 10. v. 4.] Cumq́ue opere in ipso clamem, nec paucis profectò clamoribus, ad felicissimi cursus Celsitudinis Vestræ fortunatum exitum, vt sperare sat iuuat, profuturis: hîc multus non ero, animum expressisse contentus; temporarium nihil, pro quo Vestra solent fatigari subsellia, penitùs affectantem. Deo, Deo, (ipsum testor) non carni vnquam, aut sanguini militaui: & modò Æternitati proximus militabo? Ne etiam

In publica commoda peccem,

[Horatius Epist. 1. Lib. 2.]

Dum longo sermone moror tua tempora, Præses,
Præsidiumque Noui, curis & legibus, Orbis.

CELSITVDINIS VESTRÆ minor seruus didacvs de avendaño.

INGENVO LECTORI.

SAcratioris Theologiæ partus iam pridem meditatus, ex quibus aliqui publicam iam lucem conspexerunt, & scholis & suggestibus pro meo voto, vtinam & successu parili, profuturi; aliud nunc scriptionis genus aggredior, vt quod est ætatis & virium reliquum, inter occupationes alias, religioso proprias instituto, communibus faciam vtilitatibus deseruire: & quamuis ætas & infirmitas quietem potiùs desiderent, quàm laborem, vt cum Goffrido loquar Lib. 1. Epist. 14. illum [Goffridus.] tamen, non quia necessarium, sed quia vtilem (quamquàm & necessarium erit fortè qui iudicet) non recuso, vbi & debiti officij videtur titulus perurgere. Per quinquaginta enim iam ferè annos Indiarum incola, & in nobilissimo earum Tractu benignam & peculiarem Dei prouidentiam expertus, non possum non me iisdem multipliciter agnoscere debitorem. Vt ergo grati animi aliquale exhibeam monimentum (vtinam esset illud ære perennius) id destinaui animo, quod operis Titulus repræsentat. Neque enim generalem debui, aut potui, instructionem moliri, & ea omnia, quæ ad iudiciales caussas pertinent, geminatis & magnis voluminibus comprehendere, pro quo alij Iuris vtriusque Consultissimi desudarunt.

Buccæ

[Iuuenalis.]

Noscenda est mensura tuæ:

quod prudenter admonuit Iuuenalis Satyra 2. Ideò rem conscientiæ præsertim ago, & per sacra discurro, dilucido, licèt breui sæpiùs sæpè compen [Tomo I. Problemat. in Præfat.]dio; quandoquidem materiæ grauitas non semper patitur breuitatem; amabilem profectò, vt me alibi cum Diuo Hieronymo admonuisse recordor.

Quòd Thesaurum dixerim, nemo, vt arbitror, sugillauerit: frequens enim ille apud scriptores Titulus; vnde extant: Thesaurus sacræ scripturæ, Thesaurus linguæ sanctæ, Thesaurus linguæ Latinæ, Thesaurus linguæ Græcæ, Thesaurus vtriusque linguæ, Thesaurus linguæ Castellanæ, Thesaurus Catholicus, Thesaurus Ecclesiasticus, Thesaurus vtriusque Theologiæ, Thesaurus casuum conscientiæ, Thesaurus Concionatorum, Thesaurus Geographicus, Thesaurus Politicus, Thesaurus Criticus, Thesaurus temporum, Thesaurus Sacerdotalis, Thesaurus Accursianus, Thesaurus precum, Thesaurus verborum, & omnium antiquissimus Thesaurus orthodoxæ Fidei D. Cyrilli Alexandrini. Quos, & alios, vti iactantiæ quidpiam præseferentes, nullus sanæ mentis suis Auctoribus exprobrauit. Et in præsenti quidem opere, vt Thesaurus dici possit, præter communem illam rationem rerum plurium & vtilium in multorum commodum congestarum; illud speciale occurrit, quòd scilicet pro Indiis militet, de quarum promouendâ, & conuenienter vrgendâ conuersione agitur; quod eximium ministerium D. Paulus, Gentium Doctor, Thesaurum compellauit, dum 2. Cor. 4. v. 7. ita scripsit: Habemus Thesaurum istum in vasis fi [2. Cor. 4. v. 7.]ctilibus: sic enim graues Scriptores explicant, vt videri potest apud Patres Cornelium & Menochium, & exactissimos alios Litteræ Scrutatores. Tum etiam quòd cùm ex Indiis magnæ in Europam transmittantur diuitiæ, quas Thesauri nomine vsus frequentissimus indicat, vnde vulgatissimum illud, El Tesoro de su Magestad; qui transmitti scilicet quotannis solet: Non equidem eâdem compellatione indignæ iudicandæ diuitiæ sapientiæ ex magnorum Auctorum scriptis, quasi ex locupletissimis Mineris, eductæ, & in opus pro Indiis, & in Indiis elucubratum solerter aptatæ, indeq́ue in Europam traiectæ, vt ad plures etiam vtilitas Thesauri huius deriuetur. Sapientissimi Regis, cuius ore diuina est ipsa locuta Sapientia, verba sunt illa: Si quæsieris eam quasi pecuniam, & sicut Thesauros effode [Prou. 2. v. 4.]ris illam: tunc intelliges timorem Domini, & scientiam Dei inuenies. Sic Salomon Prouerb. 2. v. 4.Minerarios ergo vult esse sapientiæ candidatos, & ita sibi Thesauros comparare. Sed non qualescumque; eos tamen, qui sapientiam habeant Dei timore peruigilem, & sic conscientiæ securitati indefessè consulentem. Hoc meum Opus, hic labor est Thesaurus Indicus: sed pro conscientiâ Indicorum quorumlibet instruendâ, Diuitiæ salutis sapientia & scientia: timor Domini ipse est Thesaurus eius. Et hoc etiam ex cælestis sapientiæ promptuario. Isaiæ 33. v. 6. cuius vaticinium ad Ecclesiam spectat, cùm propagabitur fides, vt ibidem subditur: & erit fides in temporibus tuis. Sic multi apud P. Cornelium. Vnde congruentissimè ad Indiarum conuersionem adsciscendum, per quam est fides amplissimè propagata. Et isthæc satis, vt instituti nostri, & Tituli ratio sufficiens habeatur.

De ordine nihil, quem series ipsa designat, & sacrorum Canonum potest imitatione aliquatenus commendari. Stylus ipse se prodit; non equidem nimis elaboratus, quia pro huiusmodi rebus incongruus; sed non penitùs inconcinnus. Cur enim talis? Quod in Ioanne Cassiano à Gennadio laudatum in illustrium virorum Catalogo, laudabiliter vsurpandum, dum sic [Gennadius.] ait: Scripsit experientiâ magistrante, plano & librato sermone. Sic ille. Potest ergo & planus esse & libratus, vbi de conscientiæ instructione, experientiâ magistrante, tractatur. Scio Origenem Homilia 9. in Numer. Thesaurum, [Origenes.] de quo locutus Apostolus, gratiam esse diuini spiritûs censuisse, quæ in vasis fictilibus, id est, in sermonibus rudibus, inelegantibus, & impolitis, Legis & Euangelij abscondita continetur. Sed quis potens sicut Deus noster, qui sic gratiæ suæ potentiam manifestat? Nobis de humanis adminiculis addendum aliquid, quia humani sumus, & cum humanis agimus, vt & humano etiam palato, hæc illecebra ad sublimiora trahendo, blandiamur. Sic Patres, sic Doctores sacri; in quo, vti in re compertissimâ, non est cur ampliùs disseramus. Neque plura, vt æstimo, à me Lector exquiret, cùm sit experientiâ notum, paucis ex ijs, quæ huiusmodi sunt, contentos esse Lectores.

INDEX TITVLORVM, CAPITVM ET PARAGRAPHORVM TOMI PRIORIS.

- TITVLVS I.

De Indiarum iure, & Catholicorum Regum obligationibus circa illarum administrationem.

- CAPVT I.

- AN liceat de Jndiarum iure, in Catholicis Regibus dubitare.
- §. I. Negatiua Positio stabilitur. Num. 1.
- §. II. Responsiones quorumdam confutatæ. 7
- §. III. Certissimum donationis Pontificiæ fundamentum. 13
- §. IV. De gradu certitudinis Assertionis propositæ. 17

- CAPVT II.

- An earum terrarum, quæ occupatæ à Catholicis Regibus non sunt, poßit tutâ conscientiâ expugnatio, & Coloniarum deductio, alijs Christianis Principibus impediri. 23
- §. I. De infidelibus & hæreticis quædam notatu digna præmittuntur. Ibid
- §. II. Circa Christianos Principes resolutio affirmatiua. 27

- CAPVT III.

- An Rex Catholicus Ministros Euangelicos in Indias proprijs expensis mittere teneatur; & quales futuri. 34
- Corollarium peculiare. 41

- CAPVT IV.

- Vtrùm exteri in negotio conuersionis Indorum rationabiliter excludantur. 42

- CAPVT V.

- An, & quomodo debeat & possit Rex Catholicus Conquisitorum merita munerari. 47

- CAPVT VI.

- An præmia, quæ videntur Conquisitorum propria, tuta conscientia poßint alijs, in Hispaniâ præsertim degentibus, applicari. 57

- CAPVT VII.

- An licitè possint Reges Catholici Ecclesiasticos benemeritos Indiarum ob eum titulum in Beneficiorum præsentationibus anteferre. 62

- CAPVT VIII.

- An Rex Catholicus specialiter instructus esse debeat circa res Indicas, & ea, quæ in ipsis geruntur, graui conscientiæ obligatione. 77

- CAPVT IX.

- An Rex Catholicus tuta poßit conscientia eligere ad Indica officia quos velit. Regio non audito Consilio, vel ipsius iudicium non secutus, etiam in Ecclesiasticis. 83

- CAPVT X.

- An in Beneficijs simplicibus, quæ sunt Regiæ prouisionis, in Indijs: & per concursum conferuntur, possit Rex Catholicus minùs dignum præponere digniori. 89

- CAPVT XI.

- An Rex Catholicus sine lethalis culpæ reatu Indos possit, aut eorum aliquos, in totalem redigere seruitutem.
- §. I. De generali seruitute resolutio negatiua. 98
- §. II. Quomodo aliquando licita Indorum seruitus. 103

- CAPVT XII.

- Minerisne effodiendis possint Indi, talem non meriti pœnam, sine labe culpæ lethalis addici. 109

- CAPVT XIII.

- An Reges Catholici securâ conscientiâ indulgere possint, aut permittere, Indorum seruitium personale. 119

- CAPVT XIV.

- An Indi licitè possint ad labores alios Reipublicæ vtiles inuiti conduci, vel id debeant sub grauis culpæ reatu Reges Catholici prohibere.
- §. I. Recensentur labores, & diuersæ sententiæ, ac prima Assertio proponitur. 125
- §. II. Assertiones aliæ pro Indorum operis magis in speciali. 129
- §. III. Duæ aliæ Assertiones cum resolutione vtilis quæstionis. 133
- §. IV. Assertio 7. circa Cocam, & notanda quædam circa illam. 138
- §. V. Circa nonnullos alios Indorum labores extrema resolutio. 149
- §. VI. Additio circa genus quoddam seruitij Indorum ab eorum originem trahentis voluntate. 153

- CAPVT XV.

- An sine grauis conscientiæ grauamine annua classium expeditio à Rege Catholico poßit vllatenus impediri. 156

- CAPVT XVI.

- An officia honoraria in Indijs vendi licitè à Rege Catholico possint. 161

- CAPVT XVII.

- Reges Catholici, vt poßint tributa Indis imponere. 170

- TITVLVS II.

De Regio Indiarum Consilio, eiusque coram Deo obligationibus, vt conscientiæ securitas habeatur. Num. 1.

- CAPVT I.

- AN Regij Indiarum Consiliarij sub mortali teneantur rerum Indiarum specialem notitiam studio & inquisitione solicita comparare. 2

- CAPVT II.

- Consiliarij Regij qualiter ad prouidenda ea, quæ negotium fidei in Indijs concernunt, teneantur. 9

- CAPVT III.

- In proponendis ac consultandis idoneis Ministris qualiter Consiliariorum Indicorum conscientiæ circa sæcularia officia poßint grauiter onerari. 14

- CAPVT IV.

- Circa Ecclesiasticas prouisiones quæstio eadem. 22

- CAPVT V.

- Grauia quædam incommoda, quæ vitare Regij Consiliarij debent in Episcoporum prouisione, vt tuta esse ipsorum conscientia queat. 31

- CAPVT VI.

- An Consilium Indiarum tutâ conscientiâ caussarum decimalium cognitionem & decisionem assumat.
- §. I. Assertio prima proposita & comprobata. 44
- §. II. Responsiones quædam confutatæ. 48.
- §. III. Circa duos Nouenos obseruanda doctrina, & nouum robur ex Regiâ cessione. 53
- §. IV. Vlterior probatio, & notanda quædam. 57
- §. V. Jnstauratur probatio, & manifestus pro Assertione discursus. 64

- CAPVT VII.

- An Regium Jndiarum Consilium possit sine graui conscientiæ grauamine caussas Ecclesiastici fori, & præsertim ad personas Ecclesiasticas pertinentes, per viam violentiæ ad se delatas, adhibita cognitione tractare.
- §. I. Diuersæ sententiæ, & quædam specialia pro affirmatiua. 68
- §. II. Pro negatiua quæ videantur vrgere. 73
- §. III. Resolutio difficultatis, & quædam pro Indijs. 79
- §. IV. Assertiones aliæ pro Religiosis, & dubij specialis decisio. 83

- CAPVT VIII.

- Vtrùm Regium Indiarum Consilium Pontificias Bullas ad res Indicas spectantes licitè transmitti prohibeat, nisi post earum inspectionem, &c. 91

- CAPVT IX.

- An Ordinationes Regiæ pro Consilio Indiarum in conscientiâ obligent Senatores. 96

- CAPVT X.

- An Regij Indiarum Consiliarij suis legibus teneantur. 103

- CAPVT XI.

- Vtrùm Regium Indiarum Consilium possit personas Ecclesiasticas inordinatè procedentes in Hispaniam auocare.
- §. I. Duplex sententia, & vtriusque fundamenta. 109
- §. II. Resolutio Assertionibus explicata. 115

- CAPVT XII.

- An idem, quod de alijs, de Episcoporum auocatione aut remotione dicendum. 123

- CAPVT XIII.

- An ratione styli possint Regij Indiarum Consiliarij in rescriptis ad Ecclesiasticos transmissis conscientiæ grauamen incurrere. 127

- TITVLVS III.

De Proregibus Indiarum, eorumque obligationibus ad negotium animæ pertinentibus.

- CAPVT I.

- QValiter Proreges Indici ad exemplum vitæ teneantur. Num. 1.

- CAPVT II.

- Erga familiam qualis futurus Prorex Indicus, vt conscientiæ stare iura possint. 8

- CAPVT III.

- An liceat Indicis Proregibus quæstuosos contractus exercere. 15

- CAPVT IV.

- An Proreges Indici munera possint accipere.
- §. I. Tribus Assertis obligationis qualitas stabilitur. 22
- §. II. Tres aliæ pro eodem Assertiones. 28
- §. III. Pro Religiosis Resolutio postrema. 32

- CAPVT V.

- An Proreges Indici vendere officia sine lethali culpa possint. 43

- CAPVT VI.

- Proreges an peccent, ab alijs statuta mutantes. 51

- CAPVT VII.

- Vt debeant Indici Proreges Regiorum Auditorum Consilium adhibere. 57

- CAPVT VIII.

- Proreges Indici quomodo debeant Regios Ministros honorare. 59

- CAPVT IX.

- Pro Iustitia quomodo teneantur Proreges Indici militare.
- §. I. De obligationibus circa Commutatiuam. 63
- §. II. De Iustitiâ distributiuâ. Quomodo erga Benemeritos exercenda, & in Beneficiorum prouisione. 66
- §. III. De Iustitiâ vindicatiuâ; & quæ pro illâ vrgeat Proreges Indicos obligatio. 79

- CAPVT X.

- Ordinationes Regias quomodo debeant Indici Proreges obseruare. 85

- CAPVT XI.

- De obligatione in negotiorum expeditione, ac in nonnullis alijs. 89

- CAPVT XII.

- Quomodo Proreges possint in iudicum Ordinariorum annua electione, & aliorum Officialium, Capitulis Ciuitatum indultâ, peccare. 94

- CAPVT XIII.

- De Proregum Indicorum obligationibus circa grauamina impositionum, siue exactionum.
- §. I. Non licere illis; pro quo Assertiones tres. 98
- §. II. Circa Sisam notanda quædam, & Assertiones aliæ. 103
- §. III. Quoad Ecclesiasticos quid in præmißâ exactione cauendum, vbi de speciali quadam penitus reprobanda. 108
- §. IV. De exactione alia, & quomodo toleranda; ac de obligatione restitutionis. 113
- §. V. Circa licentiam Pontificis doctrina multiplex, varijs necessitatum generibus explicatis. 120
- §. VI. Obligatio recursus ad Pontificem ampliùs declaratur: & quando non censeantur laicorum sufficere facultates. 128
- §. VII. Circa Jndias, & Religiosos quid speciale, cum vtili animaduersione. 135

- CAPVT XIV.

- An Proreges Jndici ex Regijs bonis possint facere donationes. 142

- CAPVT XV.

- Proreges Jndici quomodo excommunicationi deferre teneantur. 148

- CAPVT XVI.

- Circa nonnulla alia ad Jndicos Proreges spectantia postremæ & breues Resolutiones. 152

- TITVLVS IV.

De Regijs Auditoribus, seu Indicarum Cancellariarum Senatoribus, & de iis, quibus illorum conscientiæ obligationibus prægrauantur.

- CAPVT I.

- CIrca Jndicorum Auditorum vitæ moderationem excursio. Num. 1

- CAPVT II.

- Quomodo Togati Iudices in munerum receptione delinquant. 8

- CAPVT III.

- De obligatione, quam habent Togati Indiarum Judices assistendi Tribunalibus, & qualiter in officij negligenti administratione peccetur. 14

- CAPVT IV.

- Auditores Regij Jndiarum an licitè possint decimarum causas iudicare. 18

- CAPVT V.

- An Jndicæ Audientiæ intromittere se possint in moderandis stipendijs Ministrorum Ecclesiasticorum. 26

- CAPVT VI.

- Audientiæ Jndicæ an circa funeralia possint iudicialiter diffinire. 33

- CAPVT VII.

- Quid Jndicæ Audientiæ sine conscientiæ labe possint circa spolia Episcoporum. 38

- CAPVT VIII.

- In recursu per viam violentiæ, & similibus, Jndicos Auditores quomodo peccare contingat. 46

- CAPVT IX.

- Circa Religiosorum iudices Conseruatores qualiter peccare sit obuium.
- §. I. Assertiones quatuor decisiuæ. 56
- §. II. Assertio 5. magis specialis. 60
- §. III. Assertio 6. de verbalibus nocumentis. 64

- CAPVT X.

- Circa inquisitionem de commißis mercium prohibitarum, vulgò de Contrauando, qualiter delinquere Indici poßint Auditores. 67
- §. I. Pro resolutione Assertio duplex. Ibid
- §. II. Duæ aliæ Assertiones, & doctrina multiplex. 72

- CAPVT XI.

- De Auditore pro Defunctorum bonis Judice constituto, & qualiter illius possit conscientia in huius officij executione grauari. 76
- §. I. Explicatum officium, & prior pro illo Resolutio. Ibid
- §. II. Duplex pro eodem Assertio. 78
- §. III. Circa iurisdictionem notandæ decisiones. 83
- §. IV. Quid effici pro animabus oporteat Defunctorum. 88

- CAPVT XII.

- De Auditore Regiæ Claßis, Visitatore, & nonnullis alijs ad specialia munera deputatis. 90
- §. I. De quatuor ex illis. Ibid
- §. II. De Judice Mediæ Annatæ. 94
- §. III. De Judice Mensatæ. 97

- CAPVT XIII.

- Qualiter Indicorum Auditorum conscientiæ grauari possint, dum se inhonorantium vindictam prosequuntur.
- §. I. Inhonorationem non esse sacrilegium, & quando crimen læsæ Maiestatis. 101
- §. II. Quid de Ecclesiasticis iniuriarum auctoribus. 103
- §. III. Circa Concionatores in munere moderationis regulas transgredientes. 110

- CAPVT XIV.

- In ijs, quæ ad Academias spectant, qualiter delinquere sit obuium Indicos Auditores. 115

- CAPVT XV.

- Circa salarium, quæ conscientiæ onera esse possint in Regijs Auditoribus. 124

- CAPVT XVI.

- Auditores Indici an peccent sine licentia Regis Matrimonium intra Prouinciam contrahentes, vbi quædam alia circa illud.
- §. I. Licita esse statuitur. 129
- §. II. Asserta alia pro eodem. 134
- §. III. Ampliatio Resolutionis. 137
- §. IV. Quid de filijs ex occulto coniugio natis. 139
- §. V. Peculiaris casus disquisitio. 143

- CAPVT XVII.

- De obligatione secreti in Auditoribus Indicis. 146

- CAPVT XVIII.

- De obligationibus Togatorum iudicum pro criminibus puniendis.
- §. I. Quædam cum reis agendi ratio in eisdem improbata. 151
- §. II. Circa eos, qui in Hispaniâ vxores habent, quid præstandum, & alia pro eorumdem vigilantia rebus diuersis applicata. 155

- CAPVT XIX.

- Regij Prætorij Fiscales quibus conscientiæ oneribus vrgeantur. 163

- CAPVT XX.

- Ministri Togati qualiter grauare suas conscientias possint, dum sunt obnoxij Syndicatui. Vbi de Proregibus aliquid.
- §. I. Circa falsò iurantes, & inducentes, notandæ resolutiones. 171
- §. II. De inductione testium speciali, & obligatione restitutionis ratione illius. 176
- §. III. Nonnulla alia notatu digna circa materiam eamdem. 187

- CAPVT XXI.

- De Ministris alijs Indicarum Audientiarum & quomodo negotium conscientiæ debeant pertractare.
- §. I. De Maioribus Alguacellis. 192
- §. II. De Relatoribus, & Cancellario. 200
- §. III. De Tabellionibus seu scribis, qui dicuntur de Camera, & alijs Indicorum Prætoriorum. 204
- §. IV. De Senatoribus. 211
- Appendix de Aduocatis. 214
- De Procuratoribus. 219

- TITVLVS V.

De Regiis Officialibus pro administrando Regali patrimonio in Indiis deputatis, & eorum in foro animæ obligationibus.

- CAPVT I.

- RAtionalium Maiorum obligationes pro maiori etiam referuntur. Num. 1

- CAPVT II.

- De Officialibus Regiis minorum tribunalium, & Primò circa munerum acceptionem. 12

- CAPVT III.

- De negotiatione cum Regia pecunia, & emptione eorum, quæ in subhastatione venduntur. 14

- CAPVT IV.

- Duæ aliæ obligationes, & difficultas specialis circa vnam, cùm iußio Proregis vrget. 17

- CAPVT V.

- Obligationes aliæ. Et de vitiata pecunia damnabile lucrum ex punctum. 20

- CAPVT VI.

- De Officialibus ad iura Regia curanda in partibus deputatis. 23

- CAPVT VII.

- Quomodo vnus Regius Officialis pro aliorum delictis in conscientiæ foro teneatur. 29

- CAPVT VIII.

- De iis, ex quibus in Indiis Regium patrimonium integratur. Et quomodo illa tractanda ne tractantium conscientiæ degrauentur.
- §. I. An Quintatio in conscientiâ debeatur. 32
- §. II. Dubiorum quorumdam circa præstationem Regiorum iurium resolutio. 50

- CAPVT IX.

- De Thesauris Indicis, & quæ conscientiæ obligationes circa illos.
- §. I. Duo quædam specialia ex Regiâ Ordinatione. 55
- §. II. Duo alia. Vbi specialiter de inuentis in locis sacris. 61
- §. III. Vlteriores resolutiones de Visitatoribus Ecclesiasticis, & inuentis industriâ diaboli. 66

- CAPVT X.

- De margaritis, pretiosis lapidibus, & quibusdam alijs. 74

- CAPVT XI.

- De argento viuo & quæ in illius emolumentis conscientiæ nocumenta possint admisceri. 79

- CAPVT XII.

- De bonis vacantibus, & ijs, quæ ab intestatis relinquuntur.
- §. I. Quæ circa hoc leges, & qualiter obligent. 86
- §. II. Quid circa obligationem distribuendi in opera pia. 91
- §. III. Circa bona Intestatorum. 97
- §. IV. Præscriptio vt iuuare in præsenti poßint. 100

- CAPVT XIII.

- De Naufragantium bonis, & quæ Rex possit inde sibi emolumenta vendicare. 104

- CAPVT XIV.

- De emolumentis Regijs ex bonis Ecclesiasticis. 110

- CAPVT XV.

- De Gabellâ, quæ dicitur Alcauala. 117

- CAPVT XVI.

- De vectigali maritimo, vulgò Almoxarifazgo.

- CAPVT XVII.

- De vectigali alio maritimo, vulgò Aueria. 129

- CAPVT XVIII.

- De Regijs alijs emolumentis ex pœnis Commißi prouenientibus.
- §. I. Duæ speciales prohibitiones expenduntur. 137
- §. II. Circa tres alias prohibitiones. 143

- CAPVT XIX.

- De pœnis Regiæ Cameræ, & pro expensis iustitiæ. 147

- CAPVT XX.

- De Regijs emolumentis ex confiscationibus. 154

- CAPVT XXI.

- De agris, pascuis, montibus, & fluminibus, ac Regio eorum in Indijs dominio, compendioque fiscali ex eisdem. 158

- CAPVT XXII.

- De officijs vendibilibus & prouentibus ex eisdem Regio patrimonio adiectis.
- §. I. An transactâ venditione possit Rex contra illam reclamare, & læsionem opponere, eò quòd minori valde pretio fuerit celebrata. 167
- §. II. An ob non seruatam contractus fidem possit esse locus compensationi. 169
- §. III. Cùm Rex præcipiat vt in venditione officiorum idonei & benemeriti præferantur, & minori pretio illa habeant; an hoc decretum in conscientiâ obliget ex iustitiâ cum onere restitutionis. 170
- §. IV. An leges renuntiationis sint iustæ & obligent in conscientiâ. 173
- §. V. An liceat renuntiatio facta in fauorem filiorum in eâ ætate, in quâ illi seruire nequeunt, dummodò per substitutum id præstare queant. 175
- §. VI. An qui officium emit, allegare possit enormißimam læsionem. 179
- §. VII. An officium renuntiari poßit in fauorem Ecclesiæ, aut Religionis. 180
- §. VIII. Difficultas specialis de venditione post retractum à Fiscali Regio facta circa officij pretium. 182
- §. IX. De obligatione petendæ confirmationis. 183

- CAPVT XXIII.

- De Regijs Commendis, & magnis inde prouentibus. 186

- CAPVT XXIV.

- De Monopolio niuis & Regio inde compendio. 189

- CAPVT XXV.

- De tabernarum peculiari designatione ad incrementa Regij patrimonij. 193

- CAPVT XXVI.

- De prouentu vinearum Indicarum. 197

- CAPVT XXVII.

- De papyri signatæ quæstuosa nundinatione. 202

- CAPVT XXVIII.

- De conceßione Bullæ Cruciatæ, & emolumentis Indicis, secundùm specialia pro Indijs.
- Dubium I. Quid faciendum si transacto biennio, Bullæ pro sequenti publicatione non suppetant. 212
- Dub. II. An Prorex inhibere possit Commissarium, quando ille commissionis limites videtur transilire. 220
- Dub. III. Circa taxam pecuniæ ab accipientibus Bullam tribuendæ. 222
- Dub. IV. Circa vsum ouorum, lacticiniorum, lardi, & butyri suilli. 226
- Dub. V. Circa Bullam compositionis. Vbi specialis difficultas cùm quantitas est ingens, & supra communem compositionis modum. 231
- Dub. VI. Circa Bullam Defunctorum. 242
- Appendix. An Religiosis liceat vsus Bullæ Cruciatæ. Et qualiter.
- §. I. Vsum esse quoad aliqua licitum, & qualis debeat modus in eleemosynæ contributione seruari. 254
- §. II. Quoad ieiunia quid Religiosis liceat per Bullam. 259
- §. III. An vsus Bullæ quoad ieiunia, & alia, possit à Prælatis limitari. 266
- §. IV. Bulla an sit Religiosis necessaria ad Indulgentias lucrandas, & gratiarum aliarum fruitionem. 273
- Difficultas I. Quid nomine Indulgentiarum, Gratiarum, & Facultatum intelligatur in exceptione pro Ordinibus Mendicantibus. Vbi de formâ absolutionis per Bullam. 275
- Difficultas II. Quid Religiosis circa Indulgentias liceat sine Bulla. 282
- Difficultas III. Circa Indulgentiam concessam visitantibus quinque Ecclesias aut altaria. 295
- Difficultas IV. Circa Gratias quid sine Bulla poßint Regulares. 307
- Difficultas V. De Facultatibus non reuocatis pro Religiosis, & præsertim circa electionem Confessarij. 316
- Bullam pro eligendo Confessario non suffragari in ordine ad reseruata. 324
- Vnica solidißima, atque irrefragabilis probatio ex Pontificiâ auctoritate. 328
- Prima responsio confutata. 329
- Nonnullæ aliæ disiectæ responsiones. 333
- Circa Nouitios quomodo fauorabilis Bulla. 340
- De Religionibus Militaribus. 344

- TITVLVS VI.

De Gubernatoribus, & Prætoribus Indorum.

- CAPVT I.

- AN iuramentum, quod Prætores Indorum præstant, sit obligatorium in conscientiâ. Num. 1

- CAPVT II.

- Explicantur in particulari ea, ad quæ Prætorum Indicorum iuramentum extenditur. 7

- CAPVT III.

- Qualis restitutionis obligatio ex præcedentibus capitibus oriatur. 17

- CAPVT IV.

- Quædam alia Indicorum Prætorum conscientiæ onera percurruntur. 25

- TITVLVS VII.

De Indorum Commendatariis. N. 1.

- CAPVT I.

- DE iuramento fidelitatis & aliorum, ad cuius Commendatarij præstationem obligantur. 2

- CAPVT II.

- Obligatio tuendi Indos sibi commendatos expenditur in Commendatarijs, & quomodo qui in Hispania degunt, debeant eidem satisfacere. 5

- CAPVT III.

- De obligatione circa spiritualia specialiùs agitur. 12

- CAPVT IV.

- Grauamina conscientiæ in Commendatarijs ex oneribus circa Commendatos cumulatis. 16

- CAPVT V.

- Circa modum restitutionis Commendatarijs seruandum. Vbi & pro alijs respectu Indorum. 19

- CAPVT VI.

- In tributis exigendis qualiter grauari Commendatariorum conscientiæ possint. 22

- TITVLVS VIII.

De Capitulis Ciuitatum, & diuersis eorum Officialibus.

- CAPVT I.

- CApitulares Ciuitatum, siue Rectores, an pro electione officialium accipere aliquid possint, & quædam alia circa illud. Num. 1

- CAPVT II.

- De electione Alcaldiorum, & qualiter in illâ soleant delinquere Senatores, vbi & de iuramenti obligatione. 8

- CAPVT III.

- Alcaldiorum obligationes in conscientiæ foro specialiùs explicatæ. 13

- CAPVT IV.

- Senatores vrbani an abesse possint ad cœtum vocati in Indijs. Vbi de peculiaribus quorumdam muneribus. 25

- CAPVT V.

- Circa obligationes Fidelis Executoris. 30

- CAPVT VI.

- Generalis Depositarij obligationes pro foro animæ. 33

- CAPVT VII.

- De Ministris Vrbanorum Senatuum. 38

- TITVLVS IX.

De Consulatu Mercatorum, & aliis ad Indicos contractus spectantibus. N. 1

- CAPVT I.

- QVi iudicandi modus in Consulatu debeat obseruari. 2

- CAPVT II.

- In quibus Judices Consulatus grauiter peccare contingat. 6

- CAPVT III.

- De contractu argentearum pinnarum. 11
- Difficultas circa obligationem legum, quæ perfectionem auri & argenti præscribunt, in quibus contractari licet. 20

- CAPVT IV.

- De contractu argenti signati Regia marcha, vulgò de Barras. 23
- Difficultas I. An sit graue peccatum Barras ponderis maioris efficere. 23
- Difficultas II. Contractatio in illis quomodo licita habentibus determinatum valorem. 26
- Difficultas III. Qualiter Ecclesiasticis prohibita. Casus specialis. 33

- CAPVT V.

- De contractu Argenti viui. 45
- Circa venditionem alijs præter Regem factam, Disquisitio. 52
- Circa pretium Difficultas, 55
- De obligatione alia ex contractu prædicto resultante. 58

- CAPVT VI.

- De contractu circa Indos pro Mineris assignatos. 67

- CAPVT VII.

- De contractu alio Indis & Hispanis Metallarijs vsitato. 73

- CAPVT VIII.

- An Mercatores Jndici possint merces ex Europâ allatas pro libitu vendere, aut per publicam potestatem poßit pretium debita cum moderatione taxari. 81

- CAPVT IX.

- De lucro cessante, & quomodo in contractibus Indicis illius sit habenda ratio. 98
- Circa lucrum cessans in mutuo Difficultas. 105

- CAPVT X.

- De periculis quæ habenda ratio in Indicis contractibus.
- Difficultas I. In mutuo an pacisci de aliquo præmio possit. 111
- Difficultas II. Stante assecuratione. 121
- Difficultas III. Ex præfata emergens. 122
- Difficultas IV. De simulante se fidelem & securum. 123
- De Molestia. 124
- Specialis argumenti enodatio. 125

- CAPVT XI.

- De damno emergente circa Indicos contractus. 127

- CAPVT XII.

- Contractus alij Indici percurruntur, præsertim Ecclesiasticorum.
- §. I. De contractu circa Cocam. 140
- §. II. De aliquibus Religiosorum Contractibus, qui negotiationem videntur præseferre. 141
- §. III. De contractibus Clericorum, & speciali pro Indijs prohibitione. 145
- §. IV. Circa Parochos Indorum quid speciale ex Concilio Limensi. 151
- §. V. Circa dispensationem notanda doctrina. 155
- Digressio circa potestatem dispensandi in Decretis Concilij Prouincialis. 158
- §. VI. Postrema resolutio, & solutæ obiectiones. 167
- §. VII. De nonnullis alijs Religiosorum & Clericorum contractibus. 173
- §. VIII. De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 180
- P. Molinæ Pronuntiata vt faueant, & quàm consequentia sint. 187
- P. Rebellus pro Æthiopum libertate vt pugnet, cuius Asserta proponuntur. 195
- Quid sentiant alij, & quid in præsenti caussa iudicandum. 200
- §. IX. De contractu cum Commendatarijs Mercatorum. 212

- TITVLVS X.

De Indicis Minerariis. Num. 1.

- CAPVT I.

- ENumerata quædam, in quibus Minerarij manifestè delinquunt. 2

- CAPVT II.

- Vtrùm Ordinationes circa detectionem, & iuridicam manifestationem Minarum, obligent in foro conscientiæ. 13

- CAPVT III.

- De conquirentibus Minas in fundis alienis. 17

- CAPVT IV.

- Minarum pretium quomodo computandum. 22

- CAPVT V.

- Minerarius an possit viuum argentum vendere pro Minis proprijs à Regiis Officialibus acceptum. 26

- TITVLVS XI.

De Protectoribus Indorum ac quibusdam aliis.

- CAPVT I.

- PRotectores Indorum quibus sint obligationibus intra conscientiæ forum obnoxij. Num. 1

- CAPVT II.

- De Administratore censuum Indorum. 7

- CAPVT III.

- De Administratore Hospitalium Indorum. 12

FACVLTAS R. P. PROVINCIALIS.

PHilippus de Ossa Societatis Iesu in Prouinciâ Toletanâ Præpositus Prouincialis, potestate ad id mihi factâ à R. Admodum Patre nostro Ioanne Paulo Oliua Præposito Generali, facultatem facio vt liber inscriptus Thesaurus Indicus, duobus tomis distinctus, Auctore Patre Didaco de Auendaño nostræ Societatis Theologo, & eiusdem Societatis grauium, doctorumque hominum iudicio approbatus, typis mandetur. In quorum fidem has litteras manu nostrâ subscriptas & sigillo nostro munitas dedimus. Matriti in nostro imperiali Collegio die decimâ-quintâ Decembris, anno Millesimo sexcentesimo sexagesimo quarto.

PHILIPPVS DE OSSA.

APPROBATIO CENSORIS.

INfrascriptus legi librum, cui titulus R. P. Didaci de Auendaño Societatis Iesu Thesaurus Indicus, cum attestatione R. P. Philippi de Ossa eiusdem Societatis, Prouinciæ Toletanæ Præpositi Prouincialis, quâ declarat eumdem grauium doctorumq́ue hominum iudicio approbatum, typis mandari posse; præsentium tenore fidem facio eumdem nihil continere quod Fidei Catholicæ aut bonis moribus aduersetur. Datum Antuerpiæ xii. Septembris, anno Domini m. dc. lxvii.

Aubertus Van den Eede I. V. L. Protonot. Apostolicus, Canon. & Archidiac. Antuerp. Librorum Censor.

SVMMA PRIVILEGII REGII.

CArolvs Dei gratiâ Hispaniarum Indiarumque, &c. Rex Catholicus, Archidux Austriæ, Dux Burgundiæ, Brabantiæ, &c. Serenissimus Belgarum Princeps, diplomate suo sanxit; ne quis librum, cui titulus est R. P. Didaci de Auendaño Societatis Iesu Thesaurus Indicus, duobus tomis distinctum, citra Iacobi Meursij voluntatem, proximis nouem annis imprimat, aut alibi terrarum impressum in Germaniæ inferioris ditiones importet, venalemúe habeat: qui secùs faxit, confiscatione librorum & aliâ graui pœnâ mulctabitur, vti latiùs patet in litteris datis Bruxellæ xvi Decembris anni m. dc. lxvii.

Signat LOYENS.

THESAVRI, ET INSTRVCTORIS INDICI TITVLVS PRIMVS.

De Indiarum jure, & Catholicorum Regum obligationibus circa illarum administrationem.

Cùm prædictum Ius amplißimæ hujus disputationis fundamentum sit, ab illo exordium est optimo iure captandum: Vnde pro eo rogat

CAPVT I.

An liceat de jure Indiarum in Catholicis Regibus dubitare.

§. I.

Negatiua Positio stabilitur.

STat pro illâ id, quod [N. 1] Cardinalis Bellar [Card. Bell.]minus Tractatu de Potestate Pontificis in temporalibus, sapienter ostendit, præser [Papam habere potestatem in temporalibus, dogma certum.]tim Cap. 3. vbi benè admonet contra Gulielmum Barclaium, potestatem Pontificis in temporalibus non esse rem dubiam, neque ab opinionibus pendere Doctorum. Id enim sacri Canones variis in locis determinant: pro quo etiam [Diana,] Diana strenuè & eruditè decertat Parte 1. Tract. 2. Resolut. 122. & 123. Parte 10. Tract. 6. Resolutione vnica & Tract. 17. Ac primò ex additis, Reso [Pontificia pro eo definitio.]lutionibus præsertim 8. & 9. Vbi plurimos congerit huic dogmati suffragantes. Et vt alia præteream, veritatem istam luculenter probandam, & definiendam assumpsit Bonifacius Octauus in Extrauag. Vnam Sanctam, in quâ, [Duo gladij à Christo dati.] cùm de duobus gladiis, spirituali scilicet & materiali, quibus instructa Ecclesia, elegantem discursum præmisisset, sic concludit: Porrò subesse Romano Pontifici, omni humanæ creaturæ, [Extrau. Vnam Sanctam.] declaramus, dicimus, definimus, & pronuntiamus omnino esse de neceßitate salutis. Sic ille: vbi sensus est juxta præmissa; subesse inquam omnem humanam creaturam, non solùm spiritualiter, sed temporaliter: de spirituali enim [Omnes oues commissæ.] dubium non suberat, cùm Christus Diuo Petro omnes oues commiserit; pro quo ibidem Pontifex sic locutus: Dicente Domino ipsi Petro: Pasce oues meas. Ioan. 21. v. 17. meas inquit [Ioan. 21. v. 17.] & generaliter, non singulariter, has vel illas: per quod commisisse sibi intelligitur vniuersas. Ita ille: vnde quod specialiter suâ definitione constituit, adtemporalem pertinet potestatem: ex quo orta in Rege Franciæ, & regnicolis illa suspicio, quam Clemens Quintus suâ Constitu [Ex Bonifacij VIII. Constitutione non est noua inducta subiectio.]tione submouit, declarans per definitionem & declarationem dictam, nullum Regi & regno præjudicium generari; neque ampliùs Pontifici subjectum, quàm ante prædictam declarationem & definitionem. Et meritò quidem: nam Bonifacius suâ declaratione & definitione, nouum jus non statuit, sed quod erat Ecclesiæ proprium, declarauit, & vti Fidei dogma stabiliuit. Non ergo major inde in Regibus, & aliis exorta subjectio, sed quæ diuinitus data [Nullum ius declaratio inducit, neque alteri præiudicat.] Pontifici, manifestius declarata. Pontifex enim procedens per viam declarationis, nihil noui inducit, neque alteri præjudicat: vt obseruat Marescotus Libro 2. cap. 24. n. 52. Gomecium [Marescot.] allegans id pleniùs prosequentem.

Tunc vltra. Virtute huiusmodi pote [Positio superior ratione monstratur.]statis non solùm Indicæ conquistæ facta copia, sed & amplissima conquisitarum & conquirendarum Regibus Catholicis à Pontifice indulta largitio, vt ex Bullis constat authenticis: non ergo licet de illorum jure inter legitimos Ecclesiæ filios dubitare.

Vbi non satisfacit scribentium quorumdam [Euasio præclusa de solâ in Catholicis Regibus protectione.] effugium, qui dicunt Catholicis Regibus solam Euangelicorum ministrorum transmissionem, & conuertendorum protectionem solicitam demandatam, supponendo legitimam aliàs futuram expugnationem, juxta illa, quæ Doctores pro ipsâ honestandâ requirunt. Qui, cùm sic loquuntur, manifestè indicant præfatas se donationis Bullas minimè perlegisse; ex quibus præcipua, scilicet Alexandri Sexti, die 4. [Dominium datum ostenditur.] Maij anni 1493. sic habet: Auctoritate Omnipotentis Dei nobis in Beato Petro conceßâ, ac Vicariatûs Iesv Christi, quâ fungimur in terris, cum omnibus illarum dominiis, ciuitatibus, castris, locis, & villis, juribusque, & jurisdictionibus, ac pertinentiis uniuersis, vobis, hæredibusq́ue & successoribus vestris (Castellæ & Legionis Regibus) in perpetuum tenore præsentium, donamus, concedimus, & aßignamus, &c. Sic ibi Pontifex; quod in Bulla alia eiusdem Datæ confirmat, prioris factâ mentione, cum priuilegiorum auctario, quæ regibus fuerant Portugalliæ concessa pro similibus expeditionibus. Repertas, & reperiendas in posterum, quæ sub actuali dominio temporali aliquorum Dominorum Christianorum constitutæ non essent, cum omnibus illarum dominijs, ciuitatibus, castris, locis, villis, jurisdictionibus vniuersis, vobis, hæredibusq́ue & successoribus vestris (Castellæ, & Legionis Regibus) in perpetuum motu proprio, & ex certâ scientiâ, atque de Apostolicæ potestatis plenitudine, donauimus, conceßimus & aßignauimus. Verba illius sunt.

Pro quo & extat Bulla alia eiusdem, [Et inuestituræ.] anno eodem, sexto Kalendas Octobris, in quâ donationem extendit, & roborat, inuestituræ jam factæ mentione subjunctâ, illis verbis: Vosq́ue, ac hæredes, ac successores præfatos, de illis inuestiuimus &c. Constat autem apud omnes sacrorum Canonum, & Ciuilis juris vel mediocriter conscios, quid inuestitura sit, missio scilicet in possessionem, aut titulus ad illam, cui stare de [Quid illa vide P. Oñate disp 117. de Contractib. Cap. Per tuas.]bet inuestiens, & inprimis Ecclesia, vt habetur in cap. Per tuas, de donationibus, in quo inuestiti ab Episcopo Florentino nobiles quidam de certo fundo ob quosdam terræ modios ex præcepto Pontificis attributos, apud eumdem de fraude in mensurâ adhibitâ conqueruntur, & sic respondet illis: Nos igitur attendentes, quòd Ecclesia in actibus suis fraudem non [Fraus non est in Ecclesia actibus.] debet aliquam adhibere; respondemus quòd feudum ipsum securè poteris integrare, cùm terra illa quatuor modiorum ipsis fuerit aßignata. Sic ibi. Quod & præsenti causæ conuenienter possumus adaptare: quandoquidem Pontifex Catholicis Regibus noui orbis terras donauit, concessit, assignauit, vt ipse loquitur. Si ergo donatio, concessio & assignatio nulla fuit, meritò illi possent, & eorum pariter hæredes poterunt apud Apostolicam Sedem fraudem manifestissimam proclamare.

Nec prætereundum id, quod in citatâ [Donatio Regibus Portugalliæ à Sede Apostolicâ facta.] Bullâ 2. quæ incipit: Eximiæ deuotionis sinceritas, post adducta verba, in hunc modum habetur: Cùm autem aliàs nonnullis Portugalliæ Regibus, qui in partibus Africæ, Guineæ, & Mineræ auri, ac alias insulas etiam ex simili conceßione & donatione Apostolicâ eis factâ repererunt & acquisierunt, per Sedem Apostolicam diuersa priuilegia &c. Ex hoc enim habemus donationem & inuestituram in terris Indiarum non à solo Alexandro Sexto factam, sed etiam aliàs à Sede Apostolicâ diuersis Portugalliæ Regibus: vt iterata huiusmodi concessio jus arguat in illâ non dubium, sed inuiolabili subnixum veritati.

Et prædicta quidem verba manifestè [Sine illâ nullum in Christianis Principibus dominium, in quo deceptus Coquæus.] conuincunt deceptum Leonardum Coquæum, virum sanè eruditissimum, & optimè de Sede Apostolicâ meritum, dum in Antimornæo contra progressum 64. pag. 307. ita scribit: Et eodem diplomate Pontifex declarat se nullo modo tollere jus quæsitum alijs principibus Christianis in illas insulas & terras, quos judicat fuisse justos dominos, etsi nullâ auctoritate Apostolicæ Sedis illarum dominium adepti fuissent, & Orientalis Indiæ &c. Cùm enim constet ex concessione & donatione Apostolicâ prædictas terras & insulas à Christianis Principibus acquisitas; non priùs earum veros dominos fuisse apertissimè comprobatur. Quod quidem ex non visis Pontificiis Bullis accidit Auctori prædicto, sicut & aliis, qui proptereà minùs sunt accuratè in causâ præsenti locuti. Neque Alexander Sextus [Aliæ Pontificum concessiones.] concessionem aliquam aut donationem viuâ voce factam à Prædecessoribus, aut scripto firmatam, nobis tamen incognitam, memoratur; extat enim Nicolai Quinti, viri profectò sanctissimi. Ne quispiam Alexandri minùs pro [Alexandri VI. probitas propugnata.]batam vitæ rationem obiiciat: (quod tamen impertinens ad intentum,) cujus vitia virtutes æquarunt, vt videri potest apud Petrum Opmeerum in opere Chronologico circa annum 1502. Immò & superarunt, vt ostendit Thomas Bozius lib. 7. de signis Ecclesiæ, cap. 7. & Cal [Opmeerus. Bozius. Solorzan.]listi Tertij, quæ videri potest apud Dom. Solorzanum Tomo 1. de Indiarum jure lib. 2. cap. 24. n. 29.

Hinc est vt Cardinalis Bellarminus, [Card. Bellarminus pro Pontificia donatione militat.] qui lib. 5. de Romano Pontifice cap. 2. §. vltimo, minùs conuenienter de præfatâ Alexandri fuerat donatione locutus, posteà in Retractationibus ad eundem librum, ita scribat: pag. 508. Quod attinet ad Bullam Alexandri Sexti de diuisione orbis nuper inuenti, & debellatione Indorum Occidentalium, cùm ea scriberem, Bullam non videram, & ideò secutus sum doctrinam Cardinalis Cajetani in 2. 2. q. 66. art. 8. Francisci Victoriæ in 2. Relectione de jure belli, & Dominici Soto in 4. sent. dist. 5. quæst. vnica art. 10. ad 5. argumentum, tum propter eorum rationes, tum quia Cajetanus vixit tempore Alexandri Sexti, & superuixit: proinde facilè scire potuit quid sibi voluerit Alexander Pontifex, cùm Orbem recèns inuentum diuisit. Sic ille. In cuius discursu id, quod ad Cardinalem Cajetanum spectat, facilem habet solutionem; licèt enim tempore Alexandri vixerit; cùm tamen præfatæ illius Bullæ expeditæ sunt, Cardinalis non erat, sed juuenis annorum 25. mortuus est enim anno 1534. & ætatis 66. vt ipse Cardinalis Bellarminus scribit in suo de Ecclesiasticis Scriptoribus Tractatu: Bullæ autem anno 1493. prodierunt, vnde clara est computatio. Quid ergo si tunc donationis modum ignorarit? Quòd autem superuixerit, neque ampliorem fuerit notitiam assecutus, non debet censeri mirabile, cùm & Cardinalem ipsum Bellarminum, suo ipsius testimonio, etiam subterfugerit, & diu post scriptos Controuersiarum libros comparata. Quod & Scriptoribus aliis accidisse, nimis est illud eos legentibus exploratum.

§. II.

Responsiones quorumdam confutatæ.

PRima est dicentium errasse Alexandrum, [Errasse Alexandrum aliquorum assertio. Gryphan.] quod & de Pontificibus aliis ob eamdem rationem asserendum. Sic Ioannes Gryphanius Tractatu de Insulis cap. 24. n. 59. & seqq. cuius illa est ratio, Pontificem ciuile mundi dominium non habere, neque vmquam habuisse: vnde donatione prædictâ veris dominis facta est iniuria, cùm de alieno fuerit, quæ tamen est jure Ciuili, & Canonico reprobata l. 12. C. de donationib. & cap. 26. de Extra. de Detimis. Iuxta hæc ergo Alexander non solùm errauit in facto, sed etiam in jure, iudicans se posse infideles priuare dominio, & in Christianos illud Principes tranferre.

Sed hæc responsio nimis libera est, & [Validè confutata, & notata.] legitimo Ecclesiæ filio prorsus indigna, in qua non solus Alexander, sed Pontifices alii, de quibus n. 5. vt inconsiderati, præcipites, & humani ac diuini juris ignari traducuntur. Quod si fas asseruisse fuerit, nihil erit, nihil erit in Canonibus Sacris & Pontificiis Constitutionibus firmum, certum, & inconcussum. Sit illud certum, vt asseritur, Pontificem ciuile mundi dominium non habere neque vmquam [Pontifex, etsi dominium ciuile non habeat, tranferre illud ab vno in alium potest.] habuisse; quod tamen affirmant plures apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 122. at ineptè inde concluditur non posse dominium aliquod ab vno in alium, iusta id exigente ratione, transferre. Non habet dominium ciuile terrarum, quas hæreticus Princeps possidet, ergo nequit illud in Catholicum transferre, hæretica est consequentia. Non ergo dat quod suum est, sed quod dare potest, etiamsi non sit suum. Quemadmodum tutor in donationibus jure [Quinam alij id possint.] probatis, quod suum non est donat; est tamen suum posse donare. Pro quo citatus Scriptor Parte 8. Tractatu 6. Resolut. 17. ex Cardinali Lugo, P. Molina, P. Thoma Sancio, & Trul [Diana.]lene videndus, item Resolut. 10. de vxoribus, Resolut. 11. pro maritis, & Resolut. 12. pro Superioribus Regularibus. Neque donatio talis jure vllatenus reprobata: nam præterquàm quòd omnis humani juris potestas infra Pontificiam est, nullo humano jure reprobata donatio talis inuenitur; quòd scilicet quis alienum donare possit, cùm supremus Dominus tali assistit donationi, ad illam præstita facultate. Et hoc est quod conscendimus in præsenti, Christum scilicet omnium Dominum talem Vicario suo facultatem contulisse. Quod quidem Pontifex ipse clamat, dum, sicut vidimus, ait: Auctoritate Omnipotentis Dei nobis in Beato Petro conceßâ, ac Vicariatus Iesv Christi, quo fungimur in terris. Hac certè auctoritate Bonifacius Octauus temporalem potestatem Ecclesiæ cum spirituali connexam declarauit: & illi credimus dogma huiusmodi definienti. Ergo & credendum Alexandro, ac Prædecessoribus aliis qui eamdem agnoscentes, facto ipso veritatem, de qua agimus, declararunt.

Libertas profectò talis de hæretica so [Hæretici donationi infensi Pontificis.]let præsumptione descendere; vnde solemne hæreticis, donationem dictam Alexandri venenatâ linguâ traducere, ansâ inde arreptâ in Sedem Apostolicam iniuriosissimè debacchandi. Ex quibus Philippus Mornæus apud Leonardum Coquæum in Antidotis contra ipsum pag. 306. Ita loquitur: Qui orbem inter Principes [Philippi Mornæi blasphemia.] partitur, Ferdinando Aragonio & Isabellæ Castellanæ Indiam Occidentalem à Columbo circa id tempus detectam donat. Quo jure, nisi quo se ipse antè Principi mundi mancipauit; ei, qui Christum Dominum compellans, Tibi dabo hæc omnia, si procidens adoraueris me. Hic filius ille gehennæ, vt Ecclesiæ filij contrario prorsus spiritu pergant Sedis Apostolicæ pronuntiata legitima venerari. [Manifestè depulsa.] Quo jure rogat ille, & nullum aliud nisi satanicum recognoscit: ex quo fit planè Catholicos Reges, pro gratia tali Sedem Apostolicam exorantes, satanico etiam spiritu fuisse permotos, & consequenter tot infidelium conuersionem opus fuisse Satanæ, & ouile Christi beneficio Satanæ innumeris ouibus adauctum. Et quis blasphemiam tantam non horrore ingenti prosequatur?

Alij errasse quidem Pontificem dicunt, [Errasse in facto, & non in iure. Pontificem. aliquorum assertio.] sed solùm in facto, quod sæpiùs accidit, & accidere potest, dum ex minùs exactis informationibus, quæ ad factum spectant, aliquid licitum quidem ex se, & juri conforme decernunt. Vel si informationes falsæ non præcedant, Pontifex ipse ex falso aliquo præsupposito ad factum pertinente, in decernendo procedit: quod præsenti causæ potest applicari. Et hoc, quod alij absolutè pronuntiant, sub dubio profert P. Valentia Tomo 3. Disput. 1. [P. Valentia.] quæst. 10. Puncto 7. §. Ad secundum, vbi ait: Alexandrum Sextum, si in eo facto particulari ad Reges illos tantùm, & ad illas insulas pertinente, non errauit; solùm conceßisse illis Regibus jus quoddam superintendentiæ & patrocinij &c. Quem secutus P. Becanus in Summa Theologiæ Parte 3. [P. Becan.] Tract. 1. quæst. 7. n. 12. vbi ita scribit: Alexander Sextus, si conceßit Ferdinando dominium illarum insularum, ex eo præcisè quòd Gentiles essent, errauit in facto: Si autem solùm conceßit illi jus patrocinij in easdem insulas, suppositâ earum legitimâ conuersione, benè fecit. Sic ille: cuius resolutioni non est conforme, quod habetur in Indice, verbo Alexander VI. vbi absolutè ponitur errasse in facto.

Sed neque audiendi Auctores isti: li [Confutantur illi.]cet enim error in facto possit quandoque contingere; hoc tamen in casu nequit præsenti sustineri, vbi factum à jure nequit separari. Quæstio siquidem est an Pontifex terras infidelium possit Principi Christiano donare. Si potest dum eas tradidit, neque in jure neque in facto errauit. Si non potest; cùm ipse tamen [Factum à iure quomodo nequeat separari.] se posse testetur, dum Vicariatûs Christi auctoritate donationem facit, & talem Beato Petro, ac sibi eius successori concessam asserat potestatem; in jure planè error illius versatur, quia plus sibi potestatis arrogat, quàm res ipsa patiatur. Qui discursus est euidentissimus. Cum ergo Auctores dicti non audeant errorem circa jus admittere; consequens est vt neque errorem in facto admittere debeant, nec de illo dubitare. Et modus quidem loquendi duorum, quos nuper adduximus, indicat ipsos Alexandri Bullam non vidisse, & aliter eâ prospectâ locuturos.

Apud Patrem Salas Tractatu de Legibus [Probabilem sententiam secutum Pontificem, aliorum pronuntiatum,] quæst. 95. Disput. 7. Sect. 4. n. 31. vers. Ad illud, dicunt nonnulli Pontificem in prædicta donatione probabilem, sententiam secutum: sunt enim Doctores plures, qui Romano Pontifici talem potestatem adscribant, qui videri apud eumdem possunt, & duos citatos dudum Auctores, nec non apud Dianam Parte 6. Tract. 4. Resolut. 16.

Sed quia sententia affirmans generaliter, [efficaciter improbatum.] infidelitatem esse titulum sufficientem ad debellationem, non ita recepta est, vt videri apud citatos potest: quam tamen de barbaris ac feraliter viuentibus tenent plures: pro quo videri potest Illustrissimus Ioannes Zapata in [Ioannes Zapata.] Disceptatione de Iustitia distributiua Parte 2. cap. 21. n. 19. non videtur credibile Pontificem eo tantùm titulo donationem dictam perfecisse: neque enim illi suis in Constitutionibus minùs probatas solent amplecti sententias; quod Tribunal illud supremum non deceret; cùm neque inferiora tribunalia ita sint solita judicare. Certius ergo aliquid, & amplectendum penitus, prædictæ continent decisiones. Et quidem si titulus dictus sufficiens videretur, non esset opus Catholicis Regibus pro donatione impetranda ad Romanam Sedem recurrere, cùm ipsius gentium istarum infidelitas satis esset perspecta, & ita debellationis titulus, secluso quolibet adminiculo aliundè petito, manifestus.

§. III.

Certißimum donationis Pontificiæ fundamentum.

VNum equidem, & prorsus irrefragabile [Ecclesiæ potestas ad propagandam fidem certum donationis fundamentum.] illud, Ecclesiæ potestas ad propagandam fidem, & tollenda propagationis obstacula; quæ quidem futura in conuersione Indorum prudentissimè judicauêre Pontifices, cùm essent illi penitus barbari, & ita inter ipsos Christianis nulla securitas, quod satis experientia comprobauit. Id Diuus Thomas paucis expressit. 2. 2. q. 10. art. 8. in Corpore, ita di [D. Thom.]cens: Et propter hoc fideles Christi frequenter contra infideles bellum mouent: non quidem vt eos ad credendum cogant; quia si etiam eos vicissent, & captiuos haberent, in eorum libertate relinquerent an credere vellent. Sed propter hoc, vt eos compellant ne fidem Christi impediant. Hæc S. Doctor, ad quæ Cardin. Caietanus, ita scribit: Considera diligenter causam justam belli & compulsionis eorum, ne fidem Christi impediant, &c. Ex hac quippè radice multæ quæstiones soluuntur. Sic ille. Iuxta quæ præsens quæstio inde soluenda, an scilicet Pontifex jus debellandi gentes Indorum Principi possit Christiano conferre. Conclusio enim est affirmatiua: quia, cùm illi barbari sint, possunt Christi fidem multipliciter impedire, & nulla inter eos Euangelicis ministris esse securitas.

Quod quidem ex Doctrina P. Suarij [Ex P. Suario luculenta probatio, D. Thomæ doctrinam amplexa.] potest luculenter ostendi, qui illam ex D. Thoma deducit. 2. 2. quæst. citatâ art. 10. quem operæ pretium fuerit audiisse. Disput. 18. de Fide Sect. 5. n. 8. vbi sic scribit: Putat Durandus in 2. dist. 44. q. 3. necessarium esse vt ex parte principis infidelis præcesserint iniuriæ, & impedimenta Fidei; qualia sunt, si tentauerit subditos inducere ad infidelitatem, vel si eos cogat ad suos ritus obseruandos, [Non requiritur experientia impedimentorum, sed periculum sufficit, contra Durandum.] aut prohibeat Catholicos ritus exercere, vel suis Pastoribus Ecclesiasticis obedire, & similia: nam tunc euidens est neceßitas, & justitiæ titulus. At verò Diuus Thomas dicto Art. 10. licèt ad executionem potestatis sint hæc moraliter necesseria; nihilominùs tamen ante experientiam huiusmodi nocumentorum putat esse in Ecclesia potestatem ad remouendos huiusmodi principes infideles solùm propter periculum morale fidelium: quæ sententia mihi etiam placuit in dicto libro 3. defensionis cap. 30. n. 6. quia in rebus moralibus vitandum est periculum, priusquam speciale nocumentum eueniat: quod principium certè verißimum est, quando periculum est proximum & morale: & ideò in hoc etiam negotio obseruandum est, vt consideratis circumstantijs in particulari tale iudicetur esse fidelium periculum. Hæc ille, Diui Thomæ doctrinam amplexus, qui [Subditi, & serui ea de causa possunt ex dominorum eximi potestate.] citato loco solùm de subditis, & seruis infidelium est locutus: tales enim si Christiani fiant, possunt eorum domini, aut principes, per sententiam seu ordinationem Ecclesiæ, eorumdem dominio aut jurisdictione priuari. Non reddit autem pro ratione periculum subuersionis, sed aliam, ita subdens: Quia infideles [D. Thom.] merito suæ infidelitatis merentur potestatem amittere super fideles, qui transferuntur in filios Dei. Sic S. Doctor, vbi de periculo subuersionis nihil.

Potest autem prædicta ratio ad subje [Ad periculum subuersionis ratio D Thomæ generalior reuocatur.]ctionem quamcumque referri, quia infideles merito suæ infidelitatis merentur potestatem amittere super fideles, quæ absoluta potestas sit, cùm transferantur in filios Dei. Et ideò licet D. Thomas ordinationem Ecclesiæ, quæ de facto datur, & solum est pro seruis eorum, qui corporali subiectione subduntur Ecclesiæ, ad doctrinæ complementum adducat, & ita de seruis tantùm videatur procedere: re tamen vera generalis est, & ad omnem se subiectionem extendit. Ex quo fit, hoc ex capite posse principes infideles per sententiam Ecclesiæ principatu priuari, & consequenter eorum dominia in Christianos Principes transferri. Potuit autem P. Suarez rationem periculi ex doctrina D. Thomæ colligere, quatenus in Respon [Fideles infidelibus vt seruire queant.]sione ad 3. ait posse fideles locare operas suas infidelibus, & artificio, ministerioq́ue aliquo deseruire, addens: & tamen, si ex tali communicatione vel conuictu subuersio fidelium timeretur, esset penitus interdicendum. Sic ille. Iuxta hæc ergo poterit etiam Ecclesia ob periculum subuersionis, quod timeat, infideles principes omni erga fideles potestate spoliare.

Quibus addendum, idem posse Ecclesiam, [Etiamsi infideles principes conuertantur, stat adducta doctrina.] etiamsi infideles ad fidem conuertantur; si talis indolis sint, vt de illis possit etiam periculum subuersionis verosimiliter pertimeri; quod in barbaris accidit, & experientia satis superq́ue comprobauit. Pro quo est notanda doctrina eiusdem P. Suarij citato loco defensionis contra regem Angliæ, vbi sic ait: Deni [P. Suar.]que addere possumus sicut potestas regia ex coniunctione ad fidem, aliquam recipit subiectationem; ita etiam maiorem quamdam amplitudinem & excellentiam participare, & ita illud qualecumque onus hoc beneficio compensari. Nam Rex Christianus ductus [Christiani Principes circa supernaturalia aliqualiter iurisdictionem exercent.]regulis fidei, multa potest præcipere, dirigendo illa ad fidei defensionem, vel Religionis Christianæ honorem, vel aliud supernaturale commodum, quæ ductus purâ ratione naturali præcipere non posset: & similiter multa punit delicta quæ ex vi solius rationis naturalis non puniret. v. g. Hæresim, vel aliud simile. Hæc ille. Quæ verissima cùm sint, fit inde quàm longissimè abesse à barbarica capacitate, etiam si quis cum sufficienti notitia mysteriorum fidei baptizatus fuerit. Vix enim quæ purè naturalia sunt illis committi possunt; & fædis in Gentilitate assueti criminibus, lumen habent rationis densâ caligine circumfusum. Quomodo ergo qui se regere nequeunt, regere alios queant; & quibus nequeunt naturalia credi, supernaturalia eorum muneri adnexa concredantur? Ab Apostolica igitur Sede [Soli ad regimen conuersorum idonei.] prudentissimè & prouidentissimè dispositum, vt Indorum regimen Catholicis Principibus traderetur, solis ad rem tantam idoneis, circumstantiis perpensis omnibus, juxta quas, vt visum nuper, de subuersionis periculo debet formari judicium. Vnde quod in Pontificibus ad donationem, de qua nobis est sermo, præcessit, non dubiâ aliquâ aut opinabili, sed omnino est certa ratione subnixum, vt nequeat de illa, vt dixi, à legitimis Ecclesiæ filiis dubitari.

§. IV.

De gradu certitudinis Assertionis propositæ.

DOm. Ioannes de Solorzano veritatis propositæ doctissimus, eruditissimus, profundissimus, & locupletissimus propugnator, Tom. 1. lib. 2. c. 24. n. 41. & in Politica Indiana [Dom. Solorzanus.] pag. 45. §. Y parece. & pag. 50. §. Y asi, nemini permittendum esse ait hoc ampliùs in dubium reuocare: quia semper præsumere debemus Papæ sententias & declarationes esse justas, & [Sententiæ Papæ vti legitimæ recipiendæ.] legitimè ac Canonicè promulgatas, vt ait Textus in cap. Cùm inter vos, §. finali, de sententia & re judicata. Cap. Absit 11. Quæst. 3. & aliis. Sed prior quidem textus nihil videtur ad rem [Cap. Cùm inter vos.] facere, quia ibi non est sermo de sententia Papæ, sed de sententia Episcopi Veronensis, quæ præsumitur ritè per omnia celebrata, vt ait Pontifex, quia transiit in rem judicatam, & non contra Constitutionem. Nec plus vide [Cap. Absit.]tur habere momenti Caput aliud, quod de Episcopis agit, de quibus D. Anterus Pontifex admonet nihil debere suspicari sinistrum ob prærogatiuam dignitatis. Sed vt Textus isti non juuent, res ipsa est totius Iuris auctoritate penitus manifesta. Pro Iure enim Canonico stat præsumptio non dubia, sed irrefragabilis, vt quod in eo statutum extat, debeat certissimum & sanctissimum reputari. Atqui Canonici Iuris auctor solus est Pontifex, cùm in omnibus eius constitutionibus solus ipse loquatur aut Concilia, quæ eiusdem auctoritate firmantur: ergo stare pro eo [Et vti D. Petri oracula.] minimè dubia præsumptio debet, cùm quidpiam statuit, acsi ex Diui Petri, cuius est ille successor; oraculo pangeretur. Sic omnes sanctiones Apostolicæ Sedis accipiendæ sunt, tamquàm ipsius diuinâ voce Petri firmatæ. Cap. Sic omnes [Cap. Sic omnes.] 19. dist. ex Agathone Papâ omnibus Episcopis scribente. Pro quo & Nicolaum Pontificem præstat audiisse, Archiepiscopis & Episcopis per Galliam constitutis sic scriben [Nicolaus Papa.]tem. Si Romanorum Pontificum decreto, cæterorum opuscula Tractatorum approbantur vel reprobantur: ita vt quod verè Sedes Apostolica probauit, hodiè teneatur acceptum, & quod illa repulit, hactenus inefficax habeatur: quanto potiùs ea, quæ ipsa pro Catholicâ fide, pro sacris dogmatibus, pro varijs & multifarijs Ecclesiæ necessitatibus & fidelium moribus, diuerso tempore scripsit, omni honore debent præferri, & ab omnibus prorsus in quibuslibet necessitatibus vel opportunitatibus, discretione vel dispensatione magistra reuerenter assumi? Sic ille. Et habetur Cap. 1. dist. citatæ. Nec præter [Stephanus Pontifex.]mittendus Stephanus Pontifex, sic locutus: Enimuerò quia in speculum & exemplum sancta Romana Ecclesia, cui nos Christus præesse voluit, proposita est; ab omnibus, quidquid statuit, quidquid ordinat, perpetuò quidem & irrefragabiliter obseruandum est. Hæc ille, vt in Cap. Enimuerò, eadem dist.

Iuxta quæ non videtur excessisse Dom. Solorzanus, dum citato cap. 24. n. 58. sic ait: [Donationi Indiarum infensi, qua censura digni iuxta Dom. Solorzanum.] Qua de causa, magnæ audaciæ & temeritatis, immò & impietatis esse videtur asserere, vel attentare, quòd Pontifices non possunt prædictas donationes facere, vel quòd eas frustratoriè fecerunt, & tamquàm aerem verberantes. Sic ille, pronuntiatum suum multipliciter pergens demonstrare. Ego vnum illud addam, quod consideratione dignissimum occurrit: nihil scilicet à fundata per [Noui Orbis detectio & conuersio quanti facienda.] Christum Ecclesia, & eiusdem per Vicarios suos statuto & progrediente regimine, maius accidisse noui Orbis detectione, & consequenter ad Christianam fidem conuersione: de cuius magnitudine, cui nullatenus possit tripartita antiquioris mundi æquari diffusio, passim Auctores disserunt, quos congerit Dom. Solorzanus Lib. 1. citato in prioribus Capitibus, sed præcipuè in 6. n. 4. & in Politica libro etiam 1. in sex prioribus. Debuit ergo negotium [A Sede Apostolica summa attentione, & Cardinalium, quos semper in Concilium aduocat, Consilio tractata.] tantum à Sede Apostolica summa diligentia & attentione tractari, ac fundamentum conuersioni jacere penitus inconcussum. Nihil certè quod grauis momenti sit, sine Cardinalium disponit illa consilio: Decet namque ipsi Romano Pontifici per Fratres suos, Sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinales (qui sibi in executione officij Sacerdotalis Coadiutores assistunt) libera prouenire consilia: decet ipsius nullo modo vacillare judicia &c. vt habetur in cap. Fundamenta, de Electione in 6. [Cap. Fundamenta.] Sic ergo causa fuit, de qua agimus, agitata, cuius momenti non erat illa, quam summus Pontifex Nicolaus Tertius, aliàs Quartus, citata in Constitutione versabat: in qua statuit Senatorum Romanorum annuam esse gubernationem debere: & tamen ibidem Consilium Cardinalium se adhibuisse testatur, dicens: De fratrum nostrorum Consilio hæc irrefragabili, & in perpetuum valiturâ Constitutione sancimus. Quod ergo ad noui Orbis conuersionem quasi pro fundamento est, donatio inquam Catholicis Regibus facta, non errori adscribendum, sed suffragio irrefragabilis veritatis. Vel si erratum hîc, quis veritatem inuiolabilem inesse sanctionibus aliis arbitretur.

Vnde Marquardus de Susannis in [Assertio negans quomodo sapiat hæresim.] Tractatu de Iudæis & Infidelibus 1. parte cap. 14. non dubitauit asserere potestatem Pontificis ad donationem dictam adeò esse certam, vt oppositum dicere sapiat hæresim. Quod si explicemus iuxta id quod habet P. Suarez Dis [Marquardus de Susannis.]put. 19. de Fide. Sect. 2. n. 16. & 17. mirè congruit. Obseruat enim verbum Sapere per metaphoram significare non esse claram & cer [Et quid sapere hæresim sit iuxta P. Suarium.]tam hæresim, sed habere quemdam saporem eius: quia magnam quidem speciem hæresis habet, eò quòd ex illa, coassumptis aliis principiis in Ecclesia valdè receptis, & ferè certis, ex illis sequitur hæresis, probabilissima, & communiter receptâ consequentiâ. Quod ita in præsenti applicari potest: Nam ex hac propositione: Papa errare potest in solemni donatione factâ Catholico Principi post maturissimam considerationem, & consultationem, in ordine ad conuersionem mundi, aut maximæ illius partis. Et ex aliâ: Errare etiam potest, quamuis id spectet ad tollenda impedimenta conuersionis, sequitur probabilissima consequentia non habere absolutam potestatem ad propagandum Euangelium per orbem vniuersum; aut etiam non habere materialem gladium in omnes oues Christi, contra Bonifacij Octaui definitionem, de qua n. 1.

Si autem huiusmodi qualitatem expli [Alia explicatio saporis hæresis, & illius accommodatio.]cemus iuxta Alfonsum de Castro apud P. Suarium suprà, & alios; ex quibus P. Turrianus in Selectis. Par. 2. Disput. 30. Dub. 1. quòd propositio sapiens hæresim sit illa, quæ primâ facie, & ex solis terminis spectata, hæresim præseferat; quamuis intimiùs inspecta, sensum possit habere Catholicum: facilè etiam potest applicari. Nam asserere Papam errare posse, media adhibendo conuersioni mundi, quæ post maturam considerationem, & consultationem sunt conuenientia iudicata, pro quibus est solemnis Constitutio vulgata; speciem habet hæresis, quamuis fortè aliqui iuxta Catholicum sensum velint assertionem huiusmodi declarare.

Quibus addo, iuxta id, quod à P. Suario de sapore est dictum, posse etiam propo [Alia item ex eo qui sapidè ab hæreticis assumatur, quod ostensum in Anglis]sitionem dictam ita exponi, vt sit ea, quæ præterquam quòd malè sonat, sapida est hæreticis, qui illam libenter vsurpant, & passim inculcant, cum religionis Christianæ dedecore: quod accidit in præsenti. Clamant enim illi iteratis clamoribus & irrisionibus contra Alexandrum Sextum & eiusdem donationem, negantes Pontifici talem à Christo traditam potestatem. Et his ipsis diebus Caramuëlis edicta sic blaterant: Vnde in Papa potestas ad aliena inuitis dominis tribuenda, cùm Christus cuius ille se gloriatur esse Vicarium, ab eorum diuisione inter fratres abstinuerit, ad quod fuerat inuitatus? Homo (ait ille) quis me consti [Lucæ. 12. v. 14.]tuit iudicem aut diuisorem super vos? Lucæ 12. v. 14. Quod argumentum in Anglicanos Principes potest validiùs retorqueri, qui se Christi vicarios in Anglicana esse Ecclesia contendunt. Quomodo ergo non solùm iam aliena diuidunt, sed & diripiunt, Indicas diuitias piraticis aggressionibus deprædantes? Pote [Diuisio hereditatis inter fratres cur à Christo recusata.]rat quidem Christus id facere, quod ab eo homo ille, hereditate iniustè fraudatus postulabat, vt negare potest nullus: erat enim actio honesta, & circa iustitiæ obseruantiam versabatur: noluit tamen, quia minùs tunc congruentem iudicauit: cùm enim diuitiarum, & mundi contemptum prædicaret, bona cælestia promittens, circa diuisionem terrenorum renuit occupari. Et quidem qui rogabat illum, tali re pulsa, magis aptus Dei regno, & sequelæ ipsius Christi reddebatur, temporalium diuitiarum impedimento sublato.

Quòd si ad illius hominis salutem, quæ [Admittenda illa, si ad salutem spiritualem petentis expediret. Vnde pro donatione Pontificis argumentum.] petebatur diuisio tunc conueniens videretur, eam Dominus minimè respuisset. Quare illius Vicarius tale quid præstare poterit, quando id fore commodum pro salute hominum fuerit arbitratus. Videantur Interpretes, ex quibus P. Cornelius benè admonet, docere Christum Ecclesiasticos & spirituales viros non debere sæcularia tractare, sed diuina, iuxta illud. 2. Tim. 2. v. 4. Nemo militans Deo implicet se negotiis sæcularibus, ex D. Ambrosio. Euthy [2. Tim. 2. v. 4.]mio, Beda, & Lyra, & ex D. Augustino Sermone 196. Addit tamen hic: Id intellige, nisi fidelium pax, charitas, & pietas aliud exigat: qua de caussa olim Episcopi sæculares fidelium lites diiu [D. Augustinus.]dicabant; vti se fecisse testatur S. Augustinus Libro de Opere Monachorum Cap. 29. Hæc ille. Iux [Sæcularium negotiorum vt deceat tractatio.]ta quæ constat Papam potiori iure posse sæcularium negotia tractare, & temporalium diuisioni va care, quando fidelium pax, charitas, & pietas id videantur exigere; quod in casu, de quo loquimur, constat vrgentiùs militare. Nec de his plura: pro quibus videri possunt Dom. Solorzanus Tomo 1. Lib. 2. & 3. & in Politica Lib. 1. Cap. 10. 11. & 12. Diana Parte 6. Tract. 4. Resolut. 16. & 18. & Auctores alij, quos ipsi adducunt, & titulos alios iustæ possessionis expendunt. Vrgentissimum ego & irrefragabilem penitus conatus sum pro viribus illustrare, quem & vnicum sunt boni qui censeant Scriptores, talem tamen vt pro multis satis esse possit. Iam ad alia.

CAPVT II.

An earum terrarum, quæ occupatæ à Catholicis Regibus non sunt, possit tutâ conscientiâ expugnatio, & Coloniarum deductio, aliis Christianis Principibus impediri.

§. I.

De infidelibus & hæreticis quædam notatu digna præmittuntur.

DE Turcis & Saracenis iuratis Christianorum hostibus nulla est difficultas: sicut enim illis bellum apertum potest indîci, ita & commodis expugnationis dictæ possunt, seruatâ penitus æquitate, priuari. De aliis autem infidelibus [Quibus infidelibus liceat auxiliari in bello.] quæstio aliqua esse potest, quia hostes iurati non sunt, & potest esse bellum iustum inter illos: Si enim iniustum sit, iniustè impugnato auxiliari quicumque alius princeps potest, quod magis est proprium Christianis, iuxta vulgarem doctrinam de innocentium defensione. Si autem sit iustum; tunc iuxta dicta Cap. præcedenti, cum distinctione videtur respondendum. Nam vel Regi Catholico vtilius est, vt is, cui bellum infertur, in talis terræ possessione sit; & sic impedire tutâ conscientiâ potest; quia terræ illius est absolutus dominus, licèt subditum principem in tali sustineat possessione. Vel vtilius non est: & sic nequit alterius vtilitatem impedire ex iusta vindicta prouenientem. Id tamen limitandum, nisi Rex Catholicus aliâ viâ possit efficere vt læso principi is, qui læsit, iustam satisfactionem exhibeat; tunc enim bellum debet prohibere, [Bellum malorum cumulus penitus auersandum.] quod est malorum maximum, quia malorum irreparabilium infelicissimum aggregatum. Arma enim non seruant modum, vt à Seneca dictum in Hercule furente Tragædia 1. Hinc de Bellona Tertullianus in Libro de Pallio Cap. 4. [Seneca.] sic ait: Ob diuersam affectationem tenebricæ vestis, & tetrici super caput velleris, in Bellonæ montes [Tertullian.] fugantur. Sic ille. Tenebricosum namque, [Bellonæ tetrica vestis.] furuum, tetricum, & nigrum indumentum, pro significandis ingentibus bellorum malis notanter destinatum. Pro quibus videri potest P. Adamus Contzen Lib. 10. Politicorum. Cap. 2.

De hæreticis autem videtur absque dubio teneri Regem Catholicum pro viribus [Hæreticis penitus obsistendum.] semper obsistere, quò minùs terras occupent, quarum ipse est dominus à Sede Apostolica constitutus. Hac enim conditione talis facta donatio, vt ex tenore concessionis apparet in citatis Bullis Cap. præced. §. 1. præsertim in Bulla priori Alexandri Sexti, in qua sic ille: Nos igitur huiusmodi vestrum sanctum & laudabi [Ex tenore Pontificiæ concessionis ostenditur.]le propositum plurimùm in Domino commendantes, & cupientes vt illud ad debitum finem perducatur, & ipsum nomem Saluatoris nostri in partibus illis inducatur: hortamur vos quamplurimùm in Domino, & per Sacri lauacri susceptionem, quâ mandatis Apostolicis obligati estis, & viscera misericordiæ Domini nostri Iesv Christi attentè requirimus; vt cum expeditionibus huiusmodi omnino prosequi & absoluere probâ mente, Orthodoxæ fidei zelo intendatis, populos in huiusmodi insulis & terris degentes ad Christianam religionem suscipiendam inducere velitis, & debeatis &c. & vt tanti negotij prouinciam Apostolicæ gratiæ largitate donati, liberiùs & audaciùs assumatis, &c. omnes insulas, & terras firmas inuentas & inueniendas &c. Cùm ergo Rex Catholicus negotium fidei ex vi donationis huiusmodi solertissimè agere debeat: consequens est vt nequeat permittere hæreticos in portubus Indiarum pedem figere: ex eo enim manifestè fieret Indiarum incolas peruersis dogmatibus imbuendos, & intentionem Pontificum in prædicta donatione frustrandam; contra quorum non solùm monitionem, sed præceptum tenditur, grauibus adeò & manifestis verbis intimatum.

Videant ergo Reges Catholici, vi [Pacta cum illis, vtpotè cum lupis, neutiquam ineunda.]deant eorum Consiliarij, quomodò pacta circa huiusmodi occupationem cum hæreticis ineantur, oues Christi Petro & Vicariis successoribus ab eodem commissas, & ab iis illorum curæ, custodiæ, prouidentiæ, & pietati, lupis tradendo, qui dispergant & rapiant, iuxta attestationem summi verique Pastoris. Ioan. 10. v. 12. & lupus rapit, & dispergit oues. Cir [Ioan. 10. v. 12.]ca quod sic P. Maldonatus: Lupi haretici sunt, præsertim Caluiniani homines, fraudis & crudelitatis pleni: quæ res potißimum duæ maximè propriæ [P. Maldonatus.] sunt lupis. Sic ille. Congruit & illud. v. 16. & alias oues habeo, quæ non sunt ex hoc ouili, & il [v. 16.]las oportet me adducere, & vocem meam audient, & fiet vnum ouile, & vnus pastor. Vbi de illis locutus ouibus Pastor bonus, quæ sibi erant ex Gentilismo in ouile Ecclesiæ congregandæ & illas oportet me adducere. Oportet inquam, quia necessarium, vt citatus docet interpres, quô exactior nullus: Vt neceßitatem significet, non illam quidem absolutam, quam Theologi vocant, sed neceßitatem ex hypothesi. Oportet me adducere, vt saluæ sint, alioqui perituræ. Aut, Oportet me adducere, vt omnibus partibus officij mei satisfaciam. Hæc ille. Quæ quidem Rex Catholicus debet consimiliter adaptare. Oues enim suas Christus ex Gentilium multitudine in ouile Ecclesiæ congregandas ipsi, Vicarij sui & monitione, & præcepto commisit, ex quo & necessitas talis congregationis incumbit. Incumbat ergo vt saluæ sint, aliter perituræ, lupis permistæ, hæreticis scilicet Caluinianis, Lutheranis, Zuinglianis, Anabaptistis, & omnium deterrimis Puritanis. Oportet & necessè est illas adducere, vt omnibus partibus officij sui satisfaciat; sunt enim illius partes plures, quæ in Bullis Pontificiis extant, & præ se etiam fert præclarissimum Catholici cognomentum.

Anglica Manifesta conclamitant in [Quid Angli circa fœdus cum Hispanis conquerantur, & qualiter fœdus deinceps ineundum.] fœderibus pacis stabilitæ inter Hispanos & Anglos annis præteritis, nauigationis Indicæ, & liberæ conquisitæ in iis, quæ ab Hispanis occupata non fuerint, non adhibitam exceptionem, vnde & datam abrumpendi fœderis occasionem, de quo dictum. n. 21. Fiat ergo clara & specialis exceptio, si redintegrari fœdus obtingat. Quòd si contrarium ob vrgentem aliquam rationem conueniens videatur, consulendus Pontifex, & eius iudicio standum; quia ius habet, & intentionem fundatam exigendi à Rege Catholico, vt conditio [Rex Catholicus conditiones donationis debet adimplere, ad quod potest à Pontifice compelli.]nes adimpleat, sub quibus donatio facta, omnium maxima, quæ ab orbe extiterunt condito, & vsque ad eius sunt finem extituræ. Qui enim conditionem non adimplet, ad id potest compelli officio iudicis implorato. Cap. Cùm sit proprium, de donationibus appositis, ibi: Tu ergo, si ita esse repereris, sic te exhibe, vt nec illi monasterium deserendi sit facultas, & manu [Cap. Cùm sit proprium. Ca. Quod omnes.]mittentis voluntas non valeat præteriri. Et quia fœdus, de quo agitur, conditionem donationis importat in re maximè substantiali, & ad religionem spectante, iudicium eius præsertim requirendum, qui eo in genere est præcipuus, & ex cuius præteritione inconuenientia possunt summi momenti resultare. Non debet res momenti magni, eo inconsulto agi, ad quem præsertim illam constat pertinere; sit notissima Iuris regula in Sexto sic habens: Quod omnes tangit, debet ab omnibus approbari. Vbi opportunè Ioannes Andreas. Pro quo & multa habet Glossa in Cap. Et si memb. Verb. Contingere.

§. II.

Circa Christianos Principes resolutio affirmatiua.

MAnifesta sanè est circa illos prohibitio in [Clara circa Christianos Principes prohibitio.] citata Bulla, & in alia, quæ incipit, Dudum siquidem. Prioris verba sunt. Ac quibuscumque personis qualiscumque dignitatis, etiam Imperialis & Regalis status, gradus, ordinis, vel conditionis, sub excommunicationis latæ sententiæ pœnâ, quam eo ipso, si contra fecerint, incurrant, distri [Bulla Alexandri VI.]ctiùs inhibemus, ne ad insulas, & terras firmas iuuentas & inueniendas, detectas & detegendas, versus Occidentem & Meridiem fabricando & construendo lineam à Polo Arctico ad Polum Antarcticum, siue terræ firmæ & insulæ inuentæ & inueniendæ sint versus Indiam, aut versus aliam quamcumque partem; quæ linea distet à qualibet insularum, quæ vulgariter vocantur de los Azores, Y Cabo-Verde, centum leucis versus Occidentem & Meridiem, vt præfertur, pro mercibus habendis, vel quauis alia de causa accedere præsumant, absque vestra, atque hæredum & successorum vestrorum prædictorum licentia. Non obstantibus &c. Sic Pontifex, qui distantiam illam lineæ ad ducentas & septuaginta leucas extendit, Herrera decade 1. lib. 2. cap. 10.

Atque adeò, mens Pontificis videtur esse expressa, in fauorem regum Hispaniæ, his verbis: Ita quod omnes insulæ, & terræ firmæ, re [Ad terras non detectas prohibitionem extendi ex tenore eiusdem ostenditur.]pertæ & reperiendæ, detectæ & detegendæ, à præfata linea versus Occidentem & Meridiem, per alium Regem aut Principem Christianum non fuerint actualiter possessæ, vsque ad diem Natiuitatis Domini nostri Iesv Christi proximè præteritum, à quo incipit annus præsens millesimus quadringentesimus tertius, quando fuerunt per nuntios & capitaneos vestros inuentæ aliquæ prædictarum insularum, auctoritate Omnipotentis Dei, & cætera, quæ donationem continent posita. num. 2. Et post ipsam sic subdit: Decernentes nihilominùs per huiusmodi donationem, conceßionem, & aßignationem nostram, nulli Christiano Principi, qui actualiter præfatas insulas, & terras firmas possederit vsque ad dictum diem Natiuitatis Domini nostri Iesv Christi, jus quæsitum sublatum intelligi posse, aut conferri debere. Sic Pontifex, ex quibus manifestè constat omnes terras vltra lineam illam contentas, Regibus Catholicis ab eodem concessas, præter eas, quæ ad Portugalliæ Reges pertinebant, præter quos nullus alius Princeps vsque ad diem à Pontifice assignatum quidquam possidebat. Cùm ergo amplissima hæc fuerit facta donatio, quando prohibet ne quisquam Principum verè Christianorum illam transgrediatur lineam ad terras inuentas, siue ad inueniendas, siue pro mercibus vel quauis alia de causa, sine Catholicorum Regum licentia speciali, satis est illius perspecta mens; aliàs sibi esset contrarius, dum ex vna parte donationem facit, & ex alia copiam vt Princeps quiuis Christianus possit Reges Catholicos re donatâ spoliare: sicque donatorium falleret; quod est ab Ecclesiæ sincerissimo agendi ritu penitus alienum: Ecclesia enim in actibus suis fraudem non debet aliquam adhibere. Cap. Per tuas, de donationibus, de quo dictum num. 3.

Est autem manifestior adhuc prohibitio in Bulla tertia citata, quæ incipit, Dudum siquidem, in qua sic idem: Nos volentes etiam vos fauoribus prosequi gratiosis, motu, & scientia, & potestatis Apostolicæ similibus, donationem, concessionem, assignationem, & litteras prædictas, cum omnibus & singulis in eisdem litteris contentis clausulis, ad omnes & singulas insulas, & terras firmas, inuentas & inueniendas, ac detectas & detegendas, quæ nauigando, aut itinerando versus Occidentem, aut Meridiem huiusmodi sint, vel fuerint, vel apparuerint, siue in partibus Occidentalibus vel Meridionalibus, & Orientalibus, & Indiæ existant, auctoritate Apostolica in omnibus, & per omnia, &c. Et paucis interiectis: Ac quibuscumque personis; etiam cuiuscumque dignitatis, status, gradus, ordinis, vel conditionis, sub excommunicationis latæ sententiæ pœnâ, quam contra facientes eo ipso incurrant, districtiùs inhibentes, ne ad partes prædictas ad nauigandum, piscandum, vel inquirendum insulas, vel terras firmas, aut quouis alio respectu seu colore, ire, vel mittere quoquo modo præsumant, absque expressa, vel speciali vestra, ac hæredum, & successorum prædictorum licentia. Sic Pontifex, adeò perspicuè vt nullus circa hoc hærere possit, nisi qui velit lumini esse rebellis.

Callistus item tertius similiter prohibuit, & sub pœna excommunicationis latæ sententiæ, ne quis vlla ratione se in ea maria [Callisti 3. prohibitio alia in fauorem Regum Portugalliæ, vnde & Regum Catholicorum.] introducat, in quibus Portugalliæ Reges nauigationem exercent, quâ nouas prouincias ad Meridionales & Orientales plagas spectantes, à memoria hominum non cognitas, detexerunt: prout videri potest apud Dom. Solorzanum Tomo 1. lib. 2. cap. 24. Quæ prohibitio & pœna, sicut alia interdicti pro Communitatibus, suam vim obtinent, etiam postquam Castellæ Regnum Portugalliæ Coronæ suæ feliciter adiunxerunt. Nam Pontifex in præfato Diplomate de Portugalliæ Regibus, & eorum successoribus in perpetuum loquitur: & tales Catholici nostri Reges, licet interruptio inopinata turbulentis hisce temporibus contra [Recens contra hos damnata rebellio.]rium conata fuerit demonstrare. Sed erit, erit sanè interruptio cadens, de qua Euangelicus vates sic habet: Proptereà erit vobis iniquitas hæc sicut interruptio cadens, & requisita in muro excelso; quoniam subitò, dum non spectatur, veniet contritio [Isaiæ 30. v. 13.] eius. Isaiæ 30. v. 13. Iniquitas quidem cum interruptione deprehensa est, justitiæ & fidei sacramentis violatis: sed verò interruptio cadens; cadet enim præ infirmitate, viribus penitus destituta, & si quos opprimet, suos dubio procul auctores. Sed sint alij bono animo, quibus id, quod apud Prophetam sequitur, possumus fiducialiter polliceri. Quia hæc dicit Dominus Deus Sanctus Israel: si reuertamini, & quiescatis, salui eritis v. 15. Sic Deus, sic & Rex [v. 15.] noster piissimus, & erga nobilem illam regni sui portionem speciali titulo commiserationis [Ad rebelles adhortatio.] affectus. Vtinam illi sapiant & intelligant, & sic reuertentes quiescant, & salui fiant; neque igne sit opus, aut sanguine, sanguine inquam Christiano & fraterno, quem propter causam nec justam, nec piam velle prodigere, non potest non infeliciter cedere, & dolore ingenti Christianorum pectorum, eorumdemq́ue offensione constare.

Stet ergo non posse Christianos Prin [Contra prohibitionem facientes armis extrudi possunt.]cipes ea, quæ Catholicorum Regum sunt assignata dominio, sine eorum licentia conquirere, & armis, aut aliter occupare. Quod si fecerint, armis poterunt justi possessoris expelli, vt expressit Pontifex citata Bulla, Dudum, illis verbis: Vobis, ac hæredibus, & successoribus vestris prædictis, per vos, vel alium, seu alios, corporalem insularum ac terrarum prædictarum posseßionem propriâ auctoritate liberè apprehendendi, ac perpetuò retinendi, illasque aduersus quoscumque impedientes etiam defendendi, plenam & liberam facultatem concedentes. Sic ille.

Quàm autem hoc conueniens sit, ele [Quàm fuerit prohibitio dicta conveniens?]ganter ostendit P. Suarez Disput. 18. de Fide sect. 1. n. 7. vbi ita scribit: & quoad hoc potest Pontifex vnicuique Principi certos terminos præfigere, quos posteà sine iniustitia transgredi non poterit: sicut factum esse legimus ab Alexandro Sexto inter Reges Lusitaniæ & Castellæ. Et ratio omnium est, quia ita expedit, vt hæc res, quæ in Ecclesiâ grauißima est, ordinatè fiat: quod maximè est necessarium, tum ad conseruandam pacem inter ipsos Christianos Principes; tum etiam vt vnusquisque maiore solicitudine procuret bonum gentis sibi commissæ. Vnde hoc totum pertinet ad Pontificem, tamquàm ad principalem motorem, vt sic dicam: nam Reges sunt veluti organa & instrumenta eius; & ideò nullus potest transgredi terminos sibi præscriptos, quia non potest moueri nisi motus. Sic ille.

Quod autem in contrarium adduceba [Aduersa diluuntur, cum notanda doctrina.]tur, non vrget, quia de Pontificum mente satis constare jam vidimus. Licet autem non omnes insulæ aut terræ Indicorum tractuum ab Hispanis detectæ sint; possunt tamen detegi; & vt numquàm detegantur, ob ingentia damna ex discordiis inde emersuris, quibus principale negotium propagationis fidei impediendum, potest occupatio talis prohiberi, etiam si lux Euangelij, quæ illis inferri potest, magnum earumdem bonum sit, quo videntur tali prohibitione priuari: illud enim omitti potest, cùm incertum sit, & maius bonum in eo genere stare possit, dum Catholici Reges sine impedimento valent in fidei dilatatione procedere. Dixi Incertum, rerum experientia teste, etsi à quibusdam Principibus, vt à Gallis olim in Brasilia, & alibi: (nam de Anglis, & Hollandis hæresum venenis infectis, res est penitus explorata) terræ quædam occupatæ sint, nihil proptereà aut parùm fides Christiana prouexit. Cùm id etiam compertum sit in huiusmodi classibus multos hæreticos milites, & rei maritimæ administros commisceri: quod semper timendum: vnde pro exaltatione fidei nihil, quod momenti alicuius futurum sit, cum sufficienti potest fundamento sperari, sed potiùs damna non leuia pertimeri.

CAPVT III.

An Rex Catholicus Ministros Euangelicos in Indias proprijs expensis mittere teneatur, & quales futurì.

GRauissimum circa hoc extat Ale [Circa missionem Euangelicorum ministrorum præceptum Pontificium.]xandri Sexti præceptum, sic enim loquitur in Bulla priori; & insuper mandamus vobis in virtute sanctæ obedientiæ, vt (sicut pollicemini, & non dubitamus pro vestrâ magnâ deuotione, & Regia magnanimitate vos esse facturos) ad terras firmas, & insulas prædictas, viros probos, & Deum timentes, doctos, peritos, & expertos, ad instruendum incolas, & habitatores præfatos in fide Catholica, & bonis moribus imbuendum, destinare debeatis, omnem debitam diligentiam in præmißis adhibentes. Sic ille cum Ferdinando & [Catholicorum Regum vrget successores, quia donatio cum onere transit.] Isabella locutus: eius tamen præceptum ad ipsorum etiam successores spectat, ad quos donatio protenditur, & ita debet cum suo onere transire. Rationi enim congruit, vt succedat in onere, qui substituitur in honore. Vt est notissima regula Iuris in 6. & quidem successores maioribus ex Indiis sunt locupletati thesauris, qui etiam nostris temporibus transmittuntur, vt [Cap. Rationi.] maior proptereà obligatio videri debeat, ne plus justo necessariis parcatur expensis. Et circa obligationem huiusmodi ex prædicto titulo resultantem acriter & neruosè discurrit Frater Ioannes de Silua, Franciscanus, in Animaduersio [Fr. Ioannes de Sylua.]nibus pro gubernatione Indiarum, Memoriali tertio. Quæ indubitabilis cùm sit, non est opus circa illam prolixiùs declamare.

At erunt fortè qui dicant sat esse Mi [Messis Indica oper arijs indiget ex Europa mittendis.]nistrorum sacrorum in regionibus istis. Quod vtinam sic esset: sed messis profectò multa, non tamen operarij multi, qui scilicet multitudinem messis exæquent. Rogamus ergo Dominum messis, Deum inquam: rogamus etiam eum, qui messis item est Dominus Apostolico dictamine constitutus, vt mittat operarios in messem suam; tales tamen, quales vidimus ore Pontificis requisitos. Viros probos, & Deum timentes, doctos, peritos, & expertos. Si tales non suppetunt; ij saltem qui futuri sperentur tales, Religiosa exercitatione formati. Sed qualitates dictas excutiamus.

Probos: Quia si improbi, nihil effici [Probos requirit Pontifex, quia filij facta parentum magis quam verba sequuntur.]mus. Quis credet auditui nostro, quando fidem dictis detrahunt mores pessimi, & mendax haberi potest, qui manifestè probatur impurus? Semel malus semper præsumitur esse malus. Sic Regula 8. juris in 6. Sed credant vtcumque: faciliùs facta quàm verba sequentur eorum, qui se Patres dicunt, & per Euangelium in Christo Iesv filios se genuisse gloriantur. Pulchrè & robustè Iuuenalis, Saty [Iuuenalis.]ra 14. circa hoc Philosophatus, vbi ex multis illud:

Sic natura jubet; velocius & citiùs nos

Corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis

Cùm subeant animos auctoribus. Vnus & alter

Forsitan hæc spernant iuuenes, quibus arte benigna,

Et meliore luto finxit præcordia Titan.

Sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt,

Et monstrata diu veteris trahit orbita culpæ.

Abstineas igitur damnis, huiusce etenim vel

Vna potens ratio est, ne crimina nostra sequantur

Ex nobis geniti: quoniam dociles imitandis

Turpibus ac prauis omnes sumus. Circa quod multa dici possent, quibus tamen hîc negamus locum, alibi, Deo auspice, tribuendum.

Et Deum timentes. Et quàm id meritò! [Timor Dei maximè in illis necessarius.] Si Dei timor in regionibus istis non adsit, vix est alius, qui à ministro sacro verè & seriò timeatur. Habent quò possint timorem omnem alium submouere. Prælati absunt: scelerum testes timidissimi delatores, & ex quibus plures vix vnius idonei testis partes explent, de quo Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. num. 57. Et nos alibi. Quòd si quidquam videatur imminere periculi, præstò est cuncti-potentis argenti subsidium. Si ergo Dei timor non adstet, actum est de omnibus puræ conscientiæ ornamentis, & turpitudini ianua frequentissima reserata. Et qualis inde Euangelicus minister, Euangelij ipsius exitiosissimus infamator? Hinc Apostolis, & Apostolicis viris, quibus credita mundi conuersio, laus illa congruit, quæ habetur Cant. 5. v. 15. Cru [Cant. 5. v. 15.]ra illius columnæ marmoreæ, quæ fundatæ sunt super bases aureas. Circa quam Diuus Ambrosius [Inde Euangelicis ministris fortitudo.] ita loquitur: Accipite de Verbo Dei lectum in Canticis: Crura eius columnæ marmoreæ fundatæ super bases aureas. Significant scilicet columnas esse Apostolos, qui fundati sunt in timore Sancto. Sic ille. A timore ergo Domini fortitudo, & inde in Euangelicis operariis de vniuersis animæ hostibus sperandus triumphus, & coronæ victoriales. Timor Domini gloria, & gloriatio, & [Eccli. 1. v. 11.] lætitia, & corona exultationis. Eccli. 1 v. 11. Vbi doctus Interpres sic ait; Denique timens Deum [Victoria, & triumphus.] est triumphator, ideòque coronatus; triumphat enim de peccato, mundo, carne, & Dæmone. Hæc ille.

Doctos. Falluntur ergo illi, qui ad ne [Doctos pro Indorum conuersione requirit Pontifex, & quanta doctrinæ necessitas.]gotium conuersionis Indorum superuacuam existimant esse doctrinam, à quâ doctus quis possit absolutè vocari. Plura certè in eo occurrunt, quæ solius Grammaticæ, & leui quadam moralis Theologiæ notitiâ nequeunt expediri. Hinc timori Domini sapientia adnexa à Siracide pro salute propria & aliorum cum fructu pertractanda, Corona, inquiens, sa [Eccli. 1. v. 12.]pientiæ timor Domini, replens pacem & salutis fructum. Vbi sic Arabicus; Ex ea multiplicatur doctrina (ex sapientia inquam) & vita, & sa [Arabicus.]nitas; & est virga vtilitatis, & sustentaculum laudis, & honor perpetuus cuilibet illam tenenti. Sic ille. Multiplicatio ergo doctrinæ, quæ & gloriosa docenti & salutaris ipsi, vtilisque aliis, à timore Domini sapientiæ maritato. Inde pax, & abundantia pacis, quæ scilicet repleat animam sic feliciter sapientis; tales enim (vt experientiâ notum) pacifici sunt, & studio assidui, ac incubantes libris, externos solent vitare tumultus, quibus indocti, tædio habentes libros, ideóque gyro-vagi, frequenter implicantur.

Peritos. Inter doctos & peritos ali [Peritos item, & quid peritia.]quid interesse discriminis ex Tullio Libr. 3. de Officiis, coniiciunt quidam, vbi illa eiusdem verba, Cùm sint docti à peritis, facilè à sententia desistunt. [Tullius.] Videtur ergo peritus ille esse, qui non solùm doctus est, sed etiam ad docendum aptus: neque enim docti omnes sunt ad docendum idonei: & idonei profectò ad conuersionem Indorum, eosque in fide & Christiana pietate continendos, requiruntur. Vnde Gentium Apostolus, Qui & idoneos, inquit, nos fecit ministros noui Testamenti. 2. Cor. 2. v. 3. Est autem [2. Cor. 2. v. 3.] peritia timori Dei sapienter adiuncta, quia Spiritus sanctus dotes istas suâ sententiâ copulauit. Eccli. 25. v. 8. sic dicens: Corona se [Eccli. 25. v. 8.]num multa peritia, & gloria illorum timor Dei. Vbi peritia videtur quasi senibus propria com [Timori Domini quomodo coniugata.]mendari. Quod quidem in caussa præsenti mirè congruit, dum monentur ij, quibus cura mittendorum Ministrorum pro salute Indorum incumbit, ne iuuenes operi tanto præficiant, nisi in illis morum comperta maturitas ætatis defectum suppleat, quod non semel accidere satis est compertum: sicut & senes inueniri sensu quoad grauia & seria penitùs destitutos. Monstrum inquam illud, quod cum duobus aliis sibi esse fastidio Spiritus sanctus protestatur, dum Eccli. 25. v. 3. & 4. sic ait: [Eccli. 25. v. 3. & 4.] Tres species odiuit anima mea, & aggrauor valdè animæ illorum: Pauperem superbum: diuitem mendacem: senem fatuum & insensatum.

Et expertos. Illustre hoc Euangelicorum [Expertos denique, & quòd experientia corona sit.] ministrorum honestamentum, quod & coronam Spiritus sanctus appellauit, iuxta citatum ex Siracide locum, & grauium Interpretum expositionem. Corona senum multa peritia, peritiam enim dicunt experimentum de [Eccli. 25. v. 8.]signare. Videndus P. Cornelius. Nullum autem ornamentum coronâ illustrius, immò neque ita illustre; vt hinc maturæ experientiæ dignitatem agnoscamus. Pro eâdem ipse Cap. [Ibid. 34. v. 9.] 34. v. 9. sic habet: Vir in multis expertus cogitabit multa: & qui multa didicit, enarrabit intellectum. Quod quidem præsenti aptissimum instituto; cùm ex eo habeamus expertos omnium aptissimos esse magistros, à quibus hauriri rerum plurium, animarum statui conuenientium, intelligentia possit. Vnde citatus Inter [P. Cornelius.]pres sic ait: Ipse ergo eum vocat sapientem, dignum cui credamus, qui per tentationes à cœlo eruditus est, & per multorum experientiam prudens doctusque euasit, vt poßit & alios docerei, consolari, mede [Euangelicè ministri officium.]ri, consulere, dirigere. Hæc ille, quæ ad Euangelici ministri spectant munus paucis executus; cuius est docere, consolari &c. Tales optat & præcipit Pontifex ad Indorum conuersionem mitti. Ex quo illud eliciendum certissimum assertum, in concursu ad Indica Beneficia mul [Præferendus expertus in concursu ad Pontificia.]tùm debere ad experientiam oppositorum attendi, & eum præferendum, qui experientiâ valeat, si virtus nota, & doctrina sufficiens suffragetur, aliis, qui in litteris, & aliqualem etiam in virtute habeant excessum. Pro quo sic P. Stephanus Baunij in noua praxi Beneficio [P. Baunij.]rum Disputat. 3. Quæstione 13. communem doctrinam amplexus: Ad bonum commune Beneficia cùm ordinentur ex rei naturâ, fieri potest, vt doctus sanctiori idiotæ præferri debeat, expertus meliori, qui tamen rerum vsu, experientiâque non polleat; eò quòd (inquit D. Thomas 2. 2. qu. 66. [D. Thom.] arti. 2.) ille qui minùs est sanctus, & minùs sciens, potest magis conferre ad bonum commune propter potentiam vel industriam sæcularem, vel propter aliquid huiusmodi: & quia dispensationes spiritualium principaliter ordinantur ad vtilitatem communem, secundùm illud. 1. ad Corinth. 12. Vnicuique datur manifestatio spiritus ad vtilitatem: ideoq́ue quandoque absque acceptione personarum in dispensatione spiritualium illi, qui sunt simpliciter minùs boni, melioribus præferuntur. Sic ille. Quod etiam cum aliis tradit Diana Parte 3. Tract. 5. Resolut. 110. & Thomas Hurtadus Tract. 12. num. 13. 16. & seqq. Sed de his alibi magis ex professo.

Corollarium peculiare.

EX dictis sequitur, cùm Rex Catholi [Non solum qui mittuntur Euangelij Ministri, sed quicumque alij in Indijs alendi liberaliter.]cus Euangelicos ministros in Indias non ita frequenter mittat, neque mittere fortè possit; si quos tamen sciat ex iis, qui in Indiis degunt, sedulò huic negotio incumbere, teneri eos suis sumptibus alere; nisi ipsis aliunde suppetat, vel nolint Regium patrimonium eâ contributione grauare. Cùm enim teneatur de operariis huic vineæ prouidere, eo cum onere traditæ, siue ipsi aliunde veniant, siue ibidem degant, obligatio est eadem temporaliter subueniendi. Et cùm Rex nequeat sic laborantes habere præsentes, vt id faciat, ad quod tenetur; eam curam debent habere Proreges, Præsides, ac Gubernatores, vt Regiam & proprias ita conscientias exonerent; ad hoc enim præcipuè mittuntur, quia illud est in Regiâ obligatione præcipuum. Quod cùm Catholici Reges Ferdinandus & Isabella probè noscent, sic ad regium Indicarum scripsêre Consilium, vt habetur Tomo. 1. Rescriptorum Indicorum, pag. 13. Iuxta obligationem & [Curam Ministrorum Catholici Reges agnoscunt esse præcipuam.] onus, sub quibus Indiarum domini sumus, & statuum maris Oceani, nihil enixiùs optamus quàm publicationem & ampliationem legis Euangelicæ & conuersionem Indorum ad nostram sanctam fidem Catholicam: & cùm ad hoc tanquàm ad principale intentum, quod habemus, cogitationes nostras & curas dirigamus: Mandamus, & quantùm possumus nostri Senatûs Indiarum Consiliariis iniungimus, vt omni alio respectu emolumenti & quæstûs nostri postposito, eam habeant curam, sibi præcipuam disponendi omnia, quæ ad conuersionem & [Maximè notanda verba.] doctrinam Indorum spectant: & omnium maximè advigilent, & totis suis viribus & intellectu in id incumbant, vt Ministros idoneos ad illam prouideant, omnia alia media necessaria & conuenientia adhibendo, vt Indi, & illarum partium indigenæ conuertantur, & in agnitione Dei & Domini nostri perseuerent, ad honorem & laudem sui sanctißimi Nominis. Vt hoc pacto Nos hanc solicitudinis nostræ partem, quæ adeò nos constringit, adimplendo, & cui tantoperè satisfacere cupimus, nostri Consilij Auditores conscientias suas exonerent, quandoquidem cum illis Nos conscientias nostras eo onere liberamus. Sic Reges Religiosissimi, iustissimi & piissimi. Nec successorum alia mens: vt intelligantij, qui in solicitudinis partem vocantur, circa Euangelij Ministros curam illis debere esse præcipuam, & ita id, quod ad illorum sustentationem spectat, libenter, opportunè, & liberaliter exequendum.

CAPVT IV.

Vtrùm Exteri in negotio conuersionis Indorum conuenienter excludantur.

QVidquid de exclusione eorum sit, quos commoda tantùm temporalia ad istas pertrahunt regiones, in quo non variæ conuenientiæ rationes occurrunt, propter quas potest lex id cauens à Rege nostro constitui; circa alios cum distinctione loquendo,

Dico primò. Exteri ex iis Prouinciis, quæ [Assertio I. de subiectis Coronæ, quòd non debeant in negotio salutis Indorum excludi.] Regi nostro vt vero domino subiectæ sunt, immeritò videntur in negotio curandæ salutis Indorum excludi. Probatur manifestè: nam Reges nostri debent, iuxta obligationem, quam ipsi, vt num. præcedenti vidimus, recognoscunt, idoneos ministros ad salutem Indorum prouidere: Atqui exteri dictarum Prouinciarum idonei esse possunt: ergo immeritò videntur excludi. Major est clara, & Minor comperta ratione & experientiâ. Ratione inquam, quia idoneum ministrum constituunt ea, quæ Cap. præcedenti à Pontifice vidimus requisita: omnia autem illa in præfatis possunt reperiri; quia nihil confingi potest, propter quod valeat quantumuis leuis incapacitatis vmbra demonstrari. Experientia autem non vnum aut alterum, sed complures historia dignos ostendit, qui regnum Christi cum regno pariter Regum nostrorum egregiis laboribus propagarunt. In Indiâ quidem Orientali, & eidem proximis Prouinciis, Apostolici viri conuersionem mirabiliter promouerunt, quos nostræ historiæ, & nonnullæ aliorum, veritate contra inuidiæ caliginem albescente, concelebrant. An [Illustris illorum Catalogus, qui in Indijs gloriosissimè labor arunt.]tonius Criminalis Proto-martyr Societatis, Alexander Balignanus, Matthæus Riccius, Michaël Rogerius, Carolus Spinola Martyrio & sanguine nobilissimus; Laurentius Massonius, Marcellus Mastrillus, à cælo Martyr initiatus, Rodolphus Aquauiua, & ipse Martyrij laureâ & natalibus illustrissimus; Organtinus Brixianus, Paulus Camatius, Ioannes Baptista Zola, Franciscus Almeriquius, Alexander Vallaregius, Hieronymus ab Angelis, vt omittam alios. In Occidentali Angelus Monitola, Horatius Veccius, Ioannes Darius, Simon Maieta, Iulius Paschalis, Antonius Riparius, Camillus Constantius, & plures alij, qui ad experientiam captandam abundè sufficiunt. Et quamuis nonnulli ex ipsis in iis sint nati regionibus, qui Catholico Regi non subsunt; id sanè non obstat; tum quia plurimi illius vasalli sunt nati: tum etiam quia inde robustius sumitur argumentum: Si enim idonei illi Euangelij ministri, quantò id possit certiùs de ordinariis vasallis affirmari?

Communis responsio de suspicione [Suspicio maleuoli affectus depulsa.] ex talibus non benè erga res Hispanas affectis, iuxta ea, quæ habet Cassanæus in Catalogo gloriæ mundi Parte II. Considerat. 22. ex dictis depellitur: experientiâ siquidem multiplici comprobatum eos nihil aut dixisse, aut egisse aliquando, quod suspicionem posset præfati affectûs generare. Sunt ergo præsumendi idonei, cùm nihil in contrarium ostendatur. Cap. Dudum, de Præsumptionibus. Et qui [Cap. Dudum.]dem Rex noster in exercitibus suis, quos hæc tempora fidentissimis ducibus instructos exigunt, externos adhibet, quibus & arces & vrbes in Hispaniâ propugnandæ, & gubernandæ committuntur. Nihil ab iis timetur & meritò. Cur ergo à paupere Sacerdote, quem gloriæ Dei zelus, & animarum salutis, suis tenet ministeriis intentum, timeatur. Ibi certè trepidatur, vbi non est timor, id est, timendi ratio, si res hæc, vt par est, rationabiliter transigatur.

Dici vlteriûs potest sufficientes esse ex [Et responsio alia dede meliori per domesticos agendi ratione.] Hispaniâ Operarios, vt non sit opus externum quæri subsidium, & rem hanc meliùs per ipsos, quàm per exteros agitari. Annuo penitus, si res ita se habet: non tamen se habere, cùm ad executionem tenditur, norunt qui pro huiusmodi caussis in Europam destinantur. Pro quo & eleganter Franciscus Pa [Franciscus Patritius.]tritius Lib. 3. de Regno, Titulo 13. vbi ita scribit: Vt enim diligens venator, si in patriâ suâ optimum canem non inuenit, Epiroticum aut Laconium, magnâ impensâ magnâque diligentia exquirit. Sic Rex, si regionis suæ idoneos indigenas non habebit, toto orbe terrrarum perquisitos, summo studio, omnique largitione ac largitate constituet. Sic ille. Qui Mathematicas facultates doceant aduehuntur extranei, quia Nostri ad hæc studia non ita afficiuntur, vt excellentes euadant magistri: Cur non ad rem, de quâ agimus, si opus iis fuerit, aduehantur? Bella certè in Hispaniâ, non solis geruntur Hispanis, sed necessarium est exteros aduocari: ergo & in spiritualibus expeditionibus aduocari exteri poterunt, sine vllo nominis Hispani dedecore; immò & cum honore maximo, vt Regi tanto in vtrâque caussâ, spirituali inquam & temporali, omnes fideles subditi conministrent.

Dico secundò. Subditi Pontificis ob temporale in Italiâ dominium, non videtur [Assertio 2. de Vasallis Pontificis idem statuens.] conueniens vt in caussâ, de quâ loquimur, arceantur. Hoc ex eo ostenditur, quod in superioribus ostendimus, donatione inquam Pontificis Reges nostros Indiarum dominos constitutos: quod & ipsi fatentur, vt vidimus num. 41. Indecorum ergo videtur, vt eius subditi in caussâ adeò piâ, in quâ valdè vtiles esse possunt, penitus repellantur. Noui aliquos ex iis Operarios insignes, & Hispanis nostris gratissimos, quibus vtinam plures alios similes haberemus.

Dico tertiò. Ex Germanis, & aliis Hispano nomini non insensis mitti conuenienter [Assertio. 3. de Germanis, & aliis Hispaniæ non insensis idem statuens.] possunt, vnde non videntur conuenienter amoueri. Probatur ex dictis; hos namque idoneos & ratio & experientia demonstrat, pro suspicione autem ratio subest nulla. Ex iis etiam nouimus aliquos strenuos & indefessos Indiæ vineæ cultores. Cur ergo tales bonus Paterfamilias sub pactione donarij non conducat, pondus diei & æstus aptissimos sustinere?

Dico quartò. Ex nationibus quasi na [Assertio. 4. de insensis negans, sed cum eorum laude.]turaliter aduersis non expedit Ministros conuersionis admitti. Hoc non ex eo ita profero, quòd minùs apti sint. Quis enim Gallos satis aptos non censeat, qui in Nouâ-Franciâ res mirabiles incredibili patientiâ perpetrarunt? Sunt equidem ad spiritualia aptissimi ministeria, ingenio, litteris, & experientiâ conspicui. Neque ex eo quòd timeri aliquid ab ipsis queat. Quid enim ab imbelli, & rerum sæcularium egregio despectore timeri possit? nihil certè Carolus V. à Borbonio timuit, quem exercitibus præfecit suis, sicut neque à Condeo Principe Rex noster arma nostra tractante contra Gallicas irruptiones; & ab iis, de quibus agimus, timeatur? Non [Ratio pro illa, exclusis aliis.] mittendos tamen assero, quia frequentibus erunt obnoxij calumniis, & rem, pro quâ animus maximè tranquillus & pacatus exigitur, non poterunt promouere. Communiter enim habebuntur suspecti, vtpotè rebus nostris quasi naturaliter aduersantes, iuxta vulgarem responsionem de quâ num. 43. hîc potiùs congruentem. Et licèt prudentiores secus iudicabunt, vulgus tamen prudentiæ leges ignorat, vnde & quod sentit, non veretur effa [Seneca.]ri, veritatis peßimus interpres, iuxta Senecam Lib. 2. de breuitate vitæ. Scimus etiam ob leuissimam, aut potiùs nullam huiusmodi occasionem, graues obortas tempestates, quas anteuertere oportet, transmissione negatâ. Quod [Authent. Vt Diui.] Principibus obseruandum, iuxta Authent. vt Diui. in quâ sic Imperator: Voluntarios labores, vt quietem aliis præparemus. Pro quo & alia habet Glossa in Præmia Decretalium. Et in regionibus adeò remotis id peculiariùs accurandum; quamquàm regula ista suas possit exceptiones habere; vnde & scimus aliquos cum tranquillitate animi, nullis excitatis aliunde flatibus, in vineæ istius culturâ egregiè laborasse. Pro quibus hæc satis, in quibus non tamquàm iudex, sed tamquam testis elocutus: scio enim Regi nostro graues & sapientes Consiliarios assistere, quibus de conuenientiâ circa prohibitionem aut indulgentiam, erit integrum iudicare. Sed quia illi circa valdè remota deliberant, neque id, quod ipsa rerum facies præsentibus exhibet, potest esse perspectum, non sum veritus facem testimonij præferre; cùm sit eius, qui ipsos ferè quinquaginta annos in istarum rerum proximâ inspectione transegit. Iuuat autem illud Orientalis Prouinciæ Socie [Prouincia Indiæ Orientalis Societatis præclarum exemplum, & illustris sententia]tatis nostræ Patrum communi calculo roborare. Illi enim Anno 1575. consultatione habitâ circa ea, quæ ad promouendum rei Christianæ statum conferre poterant, cum Visitatore Alexandro Valignano conuenientes, id statuerunt inter alia, quod P. Sacchinus 4. Parte historiæ Societatis Lib. 3. num. 230. his refert verbis: Illud quoque visum est in deliberationem vocandum, an alios præter Lusitanos expediret in Indiam ex Europâ socios mitti: vbi summo omnium acclamatum consensu, non modò ex alijs quibusuis Prouincijs cum gratiarum actione excipiendos libentißimè, sed etiam inuitandos, rogandosque: & supplicandum P. Generali, vt quando vna Prouincia Lusitana nequaquam sibi ipsi, Brasiliæque, & Indiarum tot tamque amplis regionibus posset sufficere, nullo modo Spiritui sancto, Dominoq́ue meßis Operarios in messem suam mittenti præcludi aditum sineret. Sic ille.

CAPVT V.

An, & quomodo, debeat, & possit Rex Catholicus, Conquisitorum, & Conquistatorum merita munerari.

QVòd debeat genere aliquo debiti, in [Conquistatoribus remuneratio debita, sicut generaliter egregiè laborantibus.]dubitatum apparet: meritis enim remuneratio debet proportionabilis respondere. Quæ veritas luce est meridianâ perspectior. Et in materiâ, de quâ agimus, specialiter à Cassiodoro his verbis exornata; Tribuenda est justis laboribus compensatio: quia exprobrata militia creditur, quæ remunerata transitur, Athletam populis palma designat [Cassiodor.] esse victorem. Sudores bellicos Ciuica corona testatur. Expectant etiam equi (alij: Equos, sed minus benè) præmia sua: & tanta justitiæ vis est, vt nec illis tardiùs detur laboris pretium, qui sentire non poterant denegatum. Sic ille. lib. 2. 28. Debentur ergo saltem gratitudinis debito Conquisitoribus præmia, qui in Catholici Regis obsequium incredibiliter laborarunt. Ad gratificationem sanè voluntas [Voluntas obsequendi ad gratificationem requiritur. Seneca.] obsequendi requiritur, quod lib. 6. de beneficijs cap. 10. à Senecâ eleganter dictum verbis illis: Non enim profuisse te mihi oportet, vt tibi obliger: sed ex destinato prosuiße. Pro quo & cap. 19. Conquisitores autem ex destinato profuisse, non potest in dubium reuocari. Regum Catholicorum auspiciis, sumptibus, & mandatis profecti, eius nomine possessionem terrarum, quascumque inuenissent, formulâ solemni captabant, quam multi scriptorum afferunt, & extat Tomo 4. Rescriptorum Indicorum pag. 226. & sequenti. Et est sanè nota [Formula notabilis possessionis Indiarum.]bilis, quia in illâ Reges nostri, ex quorum præscripto ordinata est, Pontificem Romanum vti mundi dominum recognoscunt, à quo proinde fieri amplissima donatio potuit regionum Indicarum. Non potest ergo circa obligationem titulo gratitudinis dubium esse vllum, vnde ad alios quæstio reuocatur, circa quos

Dico Primò Reges Catholici debent [Conquisitoribus remuneratio ex justitia debetur.] Conquisitores (quo nomine etiam Conquistatores aut Conquestatores accipimus) juxta quantitatem impensi laboris ex justitiâ præmiare. Sic P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum salute cap. 11. Illust. Ioannes Zapata in Disceptatione de justitia distributiua parte 1. c. 4. n. 18. & parte 3. c. vlt. n. 1. D. Solorzanus to. 2. li. 2. c. 2. n. 59. & 60. & in Politica pag. 257. 303. 482. & 483. & alii. Ratio est clara. Nam justitiæ obligationem fundat proprium jus [Ratio Assertionis aperta.] in eo, cui debet reddi, & consequenter proprium debitum in debitore respicit: Atqui ita contingit in præsenti: ergo est propria justitiæ obligatio. Maior est explorata, & Minor ostenditur: nam laborans in alterius commodum ex illius directione, & non vt meram gratiam conferat, sed vt laboris sui proportionatam compensationem accipiat, proprium jus fundat aduersus illum: non est autem aliud nisi justitiæ: ergo ex justitiâ obligat debitorem. Irrefragabilis est discursus, & applicandus causæ præsenti juxta dicta.

Dico secundò. Obligatio dicta est justi [Obligatio est justitiæ commutatiuæ.]tiæ commutatiuæ. Sic Illustrissimus Zapata suprà, quod & Dom. Solorzanus videtur approbare, & hoc planè conuincit ratio adducta pro Assertione præcedenti. Et prætereà ex eo ostenditur, quia justitia commutatiua talis dicitur proptereà quòd circa commutationem versatur, dum vnum pro alio datur, & ita commutatur: Atqui Conquisitores operas dederunt, & labores eximios in Regum Catholicorum quæstuosissimum obsequium: ergo illis debetur compensatio æquivalens, justitiæ commutatiuæ titulo. Audiendus [Seneca Libro 3. de beneficiis cap. 14.] Seneca lib. 3. de beneficijs, ita scribens: Æquißima vox est, & jus gentium præseferens: Redde quod debes: Hæc turpißima est in Beneficio: Redde. Sic ille.

Dico tertiò. An cum justitiâ commutatiuâ etiam distributiua intercedat, communis est [An distributiua interueniat, dubia quæstio, & quomodo explicanda illa.] quæstio. Cùm enim communia bona distribuit gubernator, si pro ratione laboris impensi reddat, pacto aut expresso aut tacito intercedente, solùm exerceri commutatiuam, etiamsi proportionem geometricam attendat, vt inter eos, qui præmiantur, sit respectus personæ ad personam, & non tantùm rei ad rem, multorum sententia est: cùm tamen oppositum alij sentiant, ex quibus videri potest P. Molina 1. p. q. 21. §. Hinc jam facilè, & de quo nos alibi. Estque illud præsenti causæ parùm necessarium: in quo tamen [Propria vtriusque proportio.] citati pro Assertione præcedenti priori sententiæ videntur adhærere, & potest facilè defendi, cùm tamen contrarium probabilius videatur: quia proportio illa personæ ad personam est quid consequens ad contractum cum multis, in quo sola est commutatiuæ justitiæ ratio, & consequenter obligatio ex solâ illâ resultans, & ipsi propria. Et quando vnicuique secundùm proportionem Arithmeticam redditur quod suum est, valdè per accidens se habet, quòd respectu alterius etiam interueniat obligatio, vnde eâ seclusâ similiter redderetur. Id quod etiam ad commutatiuam spectat, cui proprium est, cùm non potest reddi æquale, id quod est possibile reddere, siue vnus tantùm sit creditor, siue si plures. Quod tamen in distributiuâ non accidit, cuius est proprius respectus ille in debiti redditione præcisus, & solùm ea, quæ sunt communia, diuidentis: hic enim justitiam aliquam constituit: sed non aliam: ergo illam; vnde immeritò confunduntur.

Dico quartò. Reges Catholici redden [Pactâ mercede solutâ non est vlterior ex justitia obligatio.]tes Conquisitoribus pactam mercedem laborum, non videntur ad aliquid vlterius obligati ex rigore justitiæ, etiamsi posteà minùs proportionata videatur. Sic Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 2. Cap. 30. n. 20. vbi pro eo Hispanas leges adducit. Ratio est, quia generaliter loquendo vltra pactam mercedem nihil debetur vlterius: dicere enim potest ita soluens Euangelicum illud Matt. 20. v. 13. & 14. Amice, non facio tibi iniuriam: [Matt. 20. v. 13. & 14.] Nónne ex denario conuenisti mecum? Tolle quod tuum est, & vade &c. Et tamen isti minùs proportionatam sibi redditam mercedem querebantur, vt patet ex v. 11. & 12. immeritò tamen; in quo fundatur Assertionis ratio. Licèt enim pacta [Etsi minùs posteà proportionata videatur.] merces minùs proportionata appareat iis, ad quos illius pertinet interesse, illa semper solet esse talium querela, & nullus suis aut suorum meritis æqualem redditam mercedem arbitratur. Quod tamen secus accidere, debet prudenter æstimari; quandoquidem Reges nostri non solùm iustissimi, sed liberalissimi esse solent: & quando pactio inita est, negotium istud est diligenter expensum, vt nullum iniustitiæ periculum timeri possit, etiamsi nihil vlteriùs redderetur. Pro quo sunt Iuris regulæ in 6. 27. & 85. Scienti, & con [Cap. Scienti, & Cap. Contractus.]sentienti non fit iniuria. Et, Contractus ex conuentione legem accipere dignoscuntur. Præterquàm quòd Princeps potest rebus pretium competens assignare, aut lege, aut arbitrio, vt est recepta doctrina: ergo laboribus Conquisitorum potuerunt Reges Catholici assignare illud, quod reipsâ contulerunt; & ita est iustum reputandum.

Dico quintò, etiamsi Conquisitores [Idem ostenditur, etiamsi merces pacta non sit.] sub pactâ mercede non laborauerint, sed sperantes se à Regibus Catholicis iustè remunerandos; si id detur quod tunc iustum visum est, non tenentur successores ex iustitiæ rigore quidquam ampliùs impartiri. Constat ex dictis pro Assertione præcedenti: quod enim à Christianissimis Regibus est proportionabile iudicatum, tale debet ab aliis reputari. Si enim iustum stipendium militis illud est, quod Christiani Reges, tyrannico se minimè more gerentes, eisdem assignant; cur non etiam reputari iustum debet illud, quod Conquisitoribus, qui nihil aliud, quàm speciale militiæ genus exerceant, à Regibus est Catholicis constitutum?

Vbi illud ex P. Lessio lib. 2. cap. 24. n. 24. [Ex circunstantijs crescit stipendium, & quales pro Conquisitoribus.] opportunè cadit; ait enim iustum stipendium spectatis omnibus circumstantiis attendendum. Etsi enim functio aliqua multos labores coniunctos habeat: tamen si honores, & emolumenta alia ei adnexa sint, stipendium poterit esse paruum: nam honor, & adiuncta commoda, sunt veluti pars stipendii. Sic ille in rem nostram: Nam Conquisitores eximiè honorati sunt à Catholicis Regibus, nobilitatis, & Equestris gradûs titulis: habuerunt etiam emolumenta maxima, dum auro atque argento plenas prouincias subegerunt, aliisque pretiosis fructibus locupletes. Quòd si minùs prouidi hac in parte fuêre, sibi imputent, & non Regiæ defectui largitatis.

Neque ex eo quòd ingentis pretii sint, [Merces non ex repartâ, sed ex laboris qualitate pensanda.] quæ Catholicis Regibus conquisita sunt, merces venit computanda, sed iuxta laboris qualitatem & proportionem. Pro quo elegans est Senecæ doctrina lib. 6. de beneficiis cap. 14. in quo ita scribit; Illos ex toto præteribo, quorum mercenarium beneficium [Seneca.] est, quod qui dat, non computat cui, sed quanti daturus sit, quod vndique in se conuersum est. Vendit mihi aliquis frumentum; Viuere non possum, nisi emero; sed non debeo vitam, quia emi. Nec quàm necessarium fuerit æstimo, sine quo victurus non fui; sed quàm gratuitum, quod non habuißem, nisi emißem, in quo inuehendo mercator non cogitauit quantùm auxilij allaturus esset mihi, sed quantùm haberi sibi quod emi non debeo. Hæc ille. Iuxta quæ, quòd Conquisitores multa & magna Catholicis Regibus suo labore contulerint, non debet ita atten [Quod Conquisitoribus applicatur.]di, vt laboris pretium debeat iuxta illius magnitudinem æstimari, sed iuxta illius quantitatem, quandoquidem rem volunt iuxta iustitiæ rigorem agi. Quemadmodum militi pugnanti in Regiâ classe contra Anglos, conantes thesauros Indicos in Hispaniam transmissos diripere, & bono quidem euentu, non debetur ingens aliquod stipendium thesauris dictis proportionatum, sed idem quod pugnantis similiter pro qualibet alia caussa. Quòd si Conquisitores dicant se eum, cui [Obiectio quædam depulsa.] labores impendebant suos, etiam attendisse, & non id tantùm quod ab eo dandum; inde iustitiæ titulus nequit allegari; quia solius est gratitudinis, vt ex verbis Senecæ compertissimum habetur. Si illud etiam addamus, generale esse & connaturale vasallis Regiis, & maximè Hispanis, Regum suorum gloriam & amplificationem regnorum, consequenterq́ue eorumdem obsequium, affectare.

Dico sextò, etsi ex rigore justitiæ non [Quod genus obligationis erga illos.] teneantur Reges nostri Conquisitores ampliùs munerari; ex justitiâ tamen latè sumptâ, prout gratitudinem complectitur, aut prouidentialem seu architectonicam, & ex decentiâ maximâ, debent illos, si ad miserandam fortunam deuoluti fuerint, eiusdem remedio subleuare. Hoc luculenter ostendit Dom. Solorzanus citato cap. 30. n. 21. & seqq. & cap. 10. n. 78. & 79. & in Politicâ lib. 3. cap. 11. in fine, &c. 30. & quidem vt ex Cas [Cassiodor.]siodoro vidimus nu. 47. justitia remuneratiua ad ipsos se equos ostendit, & tanta justitiæ vis est, vt nec illis tardiùs detur laboris pretium, qui sentire non poterant denegatum. Quomodo ergo illa non se ad benemeritos cum insigni prærogatiuâ & excellentiâ meritorum, extendat, qui denegatum præmium sentire possunt, & sensum lachrymis & gemitibus declarare?

At dices Conquisitorum iam nullum [In posteris remuneratio continuanda.] superesse, ad quem possit remuneratio peruenire. Verùm etsi illi non sint, sunt tamen nati natorum, & qui nascentur ab illis: in quibus oportet parentum merita compensari. Beneficium equidem collatum filio ad patrem spectat, quod iste pluris æstimare solet, quàm si ad propriam illius personam deueniret: pro quo Seneca lib. [Seneca.] 5. de beneficijs cap. 19. vbi sic loquentem inducit: Etiamnùm, cùm filium tuum seruaui, ad genua pro [In quibus parentes remunerationem æstimare plus soliti.]cumbis, dijs vota soluis, tamquàm ipse seruatus. Illæ voces exeunt tibi: nihil interest mea, an me seruaueris: duos seruasti; immò me magis. Hæc ille: iuxta quæ parentum remuneratio est, quæ erga filios exercetur; qui licèt patrem amiserint, naturæ principium, in alterius patris curam venire debent, qui eorum amoliatur incommoda, & opportunis subuentionibus tueatur. Et talis profectò [Princeps parentis loco succedit. Cassiodor.] Christianus Princeps, & Christianorum maximus, de quo agimus: cui veriùs, quod Theodorici nomine à Cassiodoro dictum, venit adaptandum. Sic enim lib. 4. 42. scribit ille: Benè principalis clementia suscipit, quos pietas paterna destituit: quia sub parente publico, genitoris minimè sentiri debet amißio. Ad nos siquidem recurrit infantia destituta, quibus vniuersorum hominum proficiunt incrementa. Sic ille, qui de senatorum filiis loquebatur. Cuius adnotanda ratio, quòd scilicet vniuersorum hominum incrementa, ad profectum Principum spectant. Id quod in causâ præsenti videtur præcipuum locum habere, quando de remuneratione eorum agimus, quorum laboribus incrementa Regibus nostris ingentia profecerunt, dum noui mundi facti domini, & immensis locupletati diuitiis, ac diuersarum gentium subiectione amplissimè decorati. Neque de his opus est addidisse complura: qui enim benemeritos se sciunt, suam agent causam; & Regia pietas semper est ad talium voces exprompta, si ex proximo audiantur. Quod tamen non licet omnibus: vnde oportet vt Indiarum Gubernatoribus cura ista seriò & sæpiùs inculcetur. Ex dictis autem constat non esse audiendum Fr. Ioannem de [Fr. Ioan. Silua benemeritis infensus exploditur.] Silua in Animaduersionibus ad Regem nostrum Philippum Tertium pro gubernatione Indiarum Fol. 32. pag. 1. vbi contendit neque Conquisitoribus, neque eorum successoribus remunerationem deberi, ob crudelitatem ipsorum, & Conquistæ qualitatem. De labore enim vtiliter impenso constat, & quod inhumanum in conquistâ asseritur, nulli in speciali, de cuius meritis aliàs constat, poterit imputari.

CAPVT VI.

An præmia, quæ videntur Conquisitorum propria, tutâ conscientiâ possint aliis, in Hispania præsertim degentibus, applicari.

COnquisitorum quidem propria præ [Conquisitorum propria præmia sunt Commendæ.]mia videntur Indorum Commendæ, de quibus latissimè, & eruditione omnigenâ disserit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 2. & in Politica lib. 3. Illæ enim Conquisitoribus concessæ, in quibusdam Indorum populis feudali ritu, cum quibusdam scilicet obsequii personalis oneribus, vocante Rege, aut qui eius nomine præest; vt sic ab Indis tributa accipiant, quæ Regi pendunt, ii, qui non sunt Commendatariis assignati. Non sunt autem perpetuæ; sed ad duas, tres vel ad summum quatuor vitas; pro quo rationes non leues subesse, dubitari nequit; cùm res hæc attentissimâ consideratione fuerit ventilata. Vitarum ergo prædictarum adueniente fine, Commendæ vacant, & Regiæ Coronæ incorporantur. Solent autem Reges nostri, quæ est illorum magnificentia, Commendas huiusmodi, cùm vacant, conferre aliis, præmissâ gratiâ successionis in generali de vacaturis, quæ dum in speciali vacant, suum sortiuntur effectum, & multoties in regionibus Indiarum existentibus conferuntur, ac non rarò Magnatibus & Dynastis Hispaniæ, qui administratores substituunt, vt honoris & oneris habeant societatem. De his ergo difficultas ista procedit: circa quam

Dico primò, Reges nostri absque reatu [Assertio 1. Commendas posse à Rege pro libito concedi.] mortalis culpæ possunt Commendas dictas conferre quibuslibet, seruatis aliàs legibus iustæ donationis, quæ sunt omni donationi communes. Hoc probo: nam Commendæ istæ vacantes possunt Coronæ incorporari: ergo & de earum redditibus liberales fieri donationes, quæ multoties Regiam decent dignitatem: vel antidotales, vt sæpiùs accidit, ob respectum aliquem gratitudinis, vel pietatis causâ: quod etiam non rarò constat euenire.

Dico secundò. Commendarum traditio ex accidenti potest esse damnabilis: quando [Assertio 2. non licere, quando graues regni necessitates occurrunt.] scilicet pingues hi redditus diuitibus dominis tribuuntur, sicut hisce temporibus, aut similibus aliis bello infestis, propter quæ opus est vasallos gabellis & impositionibus aggrauare, ab ipsis etiam Ecclesiis contributiones eisdem molestissimas exigendo. Vt enim docent Aponte, Valenzuela, Rouius, Matuta, Papia, Amaya, & Rastellus, quos adducit & sequitur Diana Parte 6. tract. [Diana.] 6. Resolut. 4. quando regnum est valdè tributis oneratum, debet Rex noua non exigere donatiua, nec tributa imponere, sed suspendere ac minuere gratias & pensiones personis particularibus concessas. Videatur citatus Auctor rem neruosè expendens, & P. Fagundez in Præcepta Decalo [P. Fagundez.]gi Tomo 1. lib. 4. cap. 15. vbi in huiusmodi necessitatibus donata à Regibus affirmat posse & debere repeti. Ergo donare, dum illæ instant, & ita largiter, res videtur contraria penitus æquitati.

Dico tertiò. Ex eo quòd Commendas [Assertio 3. Commendas posse in Hispaniâ conferri.] Reges nostri in Hispaniâ degentibus conferant, non videntur lethaliter peccare. Sequitur ex dictis, & quia si aliquid obstaret, id maximè esset, non posse scilicet Commendatarios oneribus satisfacere Commendarum. Quod certè non vrget: nam Reges nostri Commendas tribuentes, possunt earum onera vt libuerit tollere, aut saltem minorare, cùm sint earum absoluti domini, & illas concedentes talibus, concedunt pariter vt per alios possint administrari, & sic per eosdem oneribus satisfacere.

Contra quam resolutionem videntur [Quæ contra illam videantur militare.] facere quæ adducit Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 2. n. 61. & sequentib. & in Politicâ lib. 3. cap. 3. pag. 264. stylum huiusmodi reprobando: nam etsi maximè benemeriti sint ii, quibus Commendæ conferuntur; cùm tamen hæc merita in Indiis non fuerint acquisita, non debent facilè in illis cum præiudicio aliorum præmiari, qui in ipsis & pro ipsis suum sanguinem profuderunt, & præmium aliud nullum præter Commendas istas præstolantur, & quia principatus & regna eisdem modis & artibus conseruari debent, quibus quæsita sunt: Indiarum autem regna Commendarum illecebris adquisita & enutrita sunt, & ita illis sublatis, atque à progenie Conquisitorum in alios transmissis, ne pessum eant, & in peius ruant vereri possumus. Quæ omnia eruditè exornant, & satis equidem conuenientiam styli antiquioris ostendunt, non tamen obligationem grauem in conscientiæ foro conuincunt. Nam quod ad præmia Conquisitorum spectat, Cap. præced. discussimus. Pro securitate autem Indiarum aliter res disponi possunt. Et experientiâ compertum habetur, in periculis parùm subsidij Commendastriorum conferre præsentiam & vnum strenuum militem multis eorum præualere, vt non inficier aliquos, qui Nonune auos referant, animis, manibusq́ue parentes.

CAPVT VII.

An debeant Reges Catholici Ecclesiasticos Benemeritos ob eum titulum in Beneficiorum præsentationibus anteferre.

DIco primò. Si Beneficia simplicia sint, licitè possunt præfati, cæteris [Assertio 1. Benemeritos in Beneficiis simplicibus præferendos.] etiam non paribus, anteferri. Id probo ex doctrina Mag. Bannez 2. 2. quæst. 63. artic. 2. Dub. 3. ad 4. Ioan. Gutierrez Canon. 99. Libr. 2. Cap. 11. num 29. Zerolæ. verb. Beneficia ad 8. Thomæ Hurtadi Tract. 12. num. 1331. P. Vazquez infrà Dub. 5. P. Discastilli etiam infran. 103. & seqq. P. Palai infrà item num. 4. P. Lessij [Vide etiam Gregorium Lopez in L. 13. Tit. 15. Parti. 1. Gloss 1. & 3.] Libr. 2. Cap. 34. num. 69. & aliorum apud ipsos; iuxta quos Clerici Ecclesiæ, & diœcesis, in quâ est beneficium, meritò aliis, etiam dignioribus aliàs, præferuntur, quia plerumque solent esse vtiliores & fideliores, quàm extranei: magis enim ei afficiuntur, magisque omnia norunt, cùm sint in eâ educati, firmiúsque resident. Quæ sunt verba P. Lessij. [P. Lessius.] Atqui hæc in casu nostro militant: Benemeriti enim sunt Conquisitorum filij, & ita erga ecclesias illorum labore fundatas magis afficiuntur, vnde & vtiliores & fideliores sunt ipsis, habentque residentiam firmiorem. Ex quo habetur non solùm extra regnum natis, sed etiam intra regnum præferendos.

Item iuxta D. Thomam adductum num. 40. meliori absolutè & sapientiori potest qui mi [Ob qualitatem dictam fieri aliarum compensationem.]nùs est sanctus sciensque, præferri, si id magis conferat ad bonum commune, propter potentiam vel industriam sæcularem, aut aliquid huiusmodi. Sic 2. 2. q. 66. artic. 2. Vnde est regula apud Mastrillum de Magistratu Lib. 2. Cap. 1. num. 67. quam Scriptores alij frequenter vsurpant, & præ aliis Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 15. num. 59. quòd ille est dignior, qui aptior, etiamsi in eo plures non emineant, quæ in aliis visuntur, qualitates. Atqui aptior in casu nostro is est, de quo loquimur, quia ad bonum commune spectat vt Benemeriti beneficiis honorentur: sic enim amor erga Regem & regnum, à quo non parùm conseruatio pendet, valdè æstimabili nutrimento confouetur; sic nobiles cognatæ feminæ iuuari possunt vt castè in matrimonio, aut religiosè in monasteriis viuant, quarum multities pudicitia ob inopiam naufragatur. Pro quo lib. 4. Tit. 3. l. 1. Recop. ibi: Casan parientas, & alia etiam considerari circa idem possunt, ac multa videri apud Dom. Solorzanum Lib. 3. Cap. 19. & in Politicâ. Lib. 4. Cap. 19. & apud Dom. D. Petrum de Reyna post hæc scripta visum, etiam Ecclesiæ Habanensis Episcopum Tomo 2. de perfecto Prælato Lib. 1. Tract. 2. Cap. 11. Quæ de beneficiis Curatis idem dicendum persuadent. Positâ autem æqualitate libera est prorsus electio.

Dico secundò. In præsentatione ad Be [Assertio 2. Idem statuens in Curatis.]neficia Curata Benemeriti sunt, ceteris etiam non paribus, aliis præferendi à Rege. Assertio hæc supponit receptam valde doctrinam de obligatione Patrum ad eligendum digniorem, quam generaliter tenent Doctores plures, quos adducunt & sequuntur P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum. Cap. 1. Dub. 5. P. Lessius suprà. num. 62. P. Turrianus. 2. 2. Tomo 2. Disput. 22. Dub. 1. P. Bauny in Praxi Beneficiorum Disp. 3. Quæst. 12. & de Curatis specialiter Nauarra Lib. 2. de Restistitut. Cap. 2. num. 150. Ioannes Gutierrez suprà num. 26. Diana Parte 2. Tract. 15. Resol. 40. qui alios adducunt, & multò plures Thomas Hurtadus suprà num. 1512. qui de Patronis agit num. 1569. & 1630. & quidem de simplicibus etiam loquendo, aliquod saltem veniale in electione minùs digni esse peccatum tenent communiter Scriptores. Vnde Nauarræ sententiam id negantis vt singularem notant P. Lessius suprà n. 68. & P. Sancius. Videatur ille suprà num. 150. Ex quo fit circa Curata nullam posse dubitationem extare.

Probatur autem generaliter & facilè. Quia præferendo minus dignum aliquod damnum Ec [In postpositione dignioris aliquod semper esse peccatum.]clesiæ irrogatur, dum magis apto ministro priuatur, ex quo necessarium est vt aliquam iacturam patiatur. Violatur etiam distributiua iustitia, quæ proportionem meritorum attendit, & ita iniuria aliqualis infertur digniori: ergo aliquod peccatum in prouisione huiusmodi reperitur: peccatum enim iuxta Scripturæ loquendi modum iniustitia dicitur: vnde vbi specialiter contra iustitiam proceditur, illius malitia iuxta specialem magis rationem apparet.

Iam verò doctrinam dictam casui, de [Benemeritis applicata doctrina.] quo loquimur, applicando, constat ex dictis circa præcedentem Assertionem Benemeriti prærogatiuam ad dignitatem conferre; & ita clarè sequitur quòd adiuncta meritis æqualibus faciat digniorem: ergo sine aliquali culpâ non stat illum in prouisione Beneficij posthaberi.

Quia verò Iura & Doctores videntur [An Diœcesani præferendi.] clamare Diœcesanos esse præferendos exteris, vt videri potest Cap. Nullus & Cap. Obitum, 61. dist. & Cap. Metropolitano & Cap. Sacrorum 63. dist. ac sæpè alibi. Pro quo & stant leges Hispaniæ, quas adducit Dom. Solorzanus suprà num. 14. quibus aliæ addi possunt; dubitari potest an in concursu sint Benemeriti præferendi. Et videtur quidem sic dicendum, ceteris paribus, quia qualitas dicta sublimioris rationis est, & in commune bonum magis conducens, cùm alia ad bonum magis speciale conducat, iuxta dicta num. 63. [An etiam alij.] Pro quo & facit qualitatem diœcesanatûs, vbi de Parochiis Indorum agitur, facilè posse per alias superari; vnde non semper videtur strictè seruanda & ita in legibus Recopilationis omittitur, & solùm pro tribus Episcopatibus intimatur l. 21. Tit. 3. Lib. 1. quæ l. 13. Tit. 15. Parti. 1. generalis habetur. Cùm enim de conuersione illorum agatur, ille eligendus, qui aptior absolutè sit, iuxta qualitates Cap. 3. explicatas. In quo, quæ ex domiciliari incolatu sumitur, parum videtur conducere. Cùm enim prouisiones pro Ecclesiis Parœcialibus sint, in quibus Diœcesani nec nati nec nutriti, respectu earum, qui Benemeriti sunt, nihil minùs videntur habere, & ita cessat ratio, quam communiter Doctores adducunt, & de quâ num. 62. Vnde praxis Indicorum Episcoporum inualuit Ministros idoneos, vndecumque venerint, admittentium. Et Regiæ schedulæ idem supponunt, dum statuunt vt Diœcesani Indiarum aliis ceteris paribus, præferantur apud D. Solorij cit. Cap. 19. n. 25. Vnde etiam ex Hispanià passim videmus mitti Præbendarios & in Indiis non attentâ Diœcesi designari.

Dico tertiò. Stante doctrinâ prædictâ, qualitatem inquam Benemeriti ad maiorem dig [Assertio 3. sine graui culpa non stare Benemeritum posthaberi.]nitatem conferre, excessus videtur esse notabilis, & ita in quocumque alium præferente, id sine reatu grauis culpæ non stare. Diximus quidem Assertione 1. inæqualitatem ratione naturalitatis constitui, vt naturales debeant præferri, si alij sint, qui in qualitatibus ceteris non parum excedunt; hac enim solâ de caussâ notabiliter exceduntur, quia scilicet naturales sunt: Ergo excessus talis non est exigui momenti. Hoc autem in Benemeritis pariter procedere ibidem ostensum: Pro quo & efficaciter depugnat Illustrissimus Ioannes Zapata in Disceptatione de Iustitia distributiua Parte 2. Cap. 15. num. 20. 21. & 25. in casûs præsentis specie loquens, & solum articulum necessitatis aut magnæ vtilitatis excipiens.

Quòd autem sic prouidentes, vt dignio [Grauiter peccari in præteritione dignioris ex Tridentino ostenditur.]res posthabeant, grauiter peccent, quicumque illi sint, ex doctrina Concilij Tridentini manifestè deducitur: Seßione enim 24. Cap. 1. de Reformatione sic habet: Omnes verò & singulos, qui ad promotionem præficiendorum quodcumque ius quacumque ratione, à Sede Apostolicâ habent, aut alioquin operam suam præstant, nihil in iis pro præsenti temporum ratione innouando; hortatur & monet (Synodus) vt inprimis meminerint nihil se ad Dei gloriam & populorum salutem vtilius posse facere, quàm si bonos Pastores, & Ecclesiæ gubernandæ idoneos promoueri studeant: eosque alienis peccatis communicantes mortaliter peccare, nisi quos digniores, & Ecclesiæ magis vtiles ipsi iudicauerint; non quidem precibus, vel humano affectu, aut ambientium suggestionibus, sed eorum exigentibus meritis præfici diligenter curauerint. Hæc Concilium; quæ quidem omnes, vt ex verborum eiusdem constat tenore, constringunt & ex adductâ ab eôdem irrefragabili ratione: quia ij, qui minùs dignos eligunt, alienis peccatis communicant, ideoque mortaliter peccant. Rogo namq́ue, an Principes minùs dignos [Quod in Principibus etiam vrget.] promouentes alienis peccatis communicent? Si enim non communicant; neque alij quidem, qui ad eorum promotionem quacumque ratione operam suam præstant. Et vlteriùs inquiro, an Principes priuilegium habeant aliquod, vt alienis peccatis communicantes, non tamen moraliter peccent? Nihil certè tale in eorum persuasione regnabit; cùm sic sit illud procul dubio iuxta veritatis lucem clarissimam asserendum potius, maiorem in illis esse obligationem quàm in aliis sortis inferioris; quia forma populorum esse debent, & suo exemplo in re momenti tanti aliis prælucere.

Nec dicas in Capite præfato Concilij de [Nec solùm in præsentationibus ad Episcopatus, sed in Curatis aliis.] solis Episcopis esse sermonem. Nam, vt hoc verum sit, ratio tamen à Concilio adducta omnes comprehendit prouisiones, ne aliter prouidentes alienis peccatis communicent, & consequenter caussa sint notabilium in Ecclesiâ iacturarum. Rogo enim, an communicare peccatis Parochi, aut quæ ex eius minori idonetate se quuntur, stare sine mortali peccato possit? Si enim id admittatur; ergo & communicare peccatis Episcopi & aliis ouium, similiter stare poterit: quia non magis influit vnum promouens, quàm alium. Nec maior subditorum copia reddi pro ratione differentiæ potest: id enim probat maius futurum peccatum, non tamen aliud futurum tantùm veniale: sicut scandalizans vnum, non ideò mortaliter non peccat, quia scandalizans plures peccat mortaliter, quod & in aliis est obuium generibus peccatorum. Neque ex eo quòd Conci [Præpostera Concilij explicatio reiecta.]lium peccatorum communicationem affirmet, inferri verosimiliter potest tantùm agere de indignorum promotione, ex quâ sequi illa possunt; quod secus accidit in promotione digni, benè quidem administraturi, sed non ita vtiliter vt alius, in quo aptitudo maior prospectatur: Qui dicendi modus improbabilis visus P. Dica [Ioannes Poncius infrà. n. 73.]stillo Lib. 2. Tract. 2. Disp. 8. num. 92. moderno placuit Auctori: contra eum enim est communis intelligentia Doctorum circa citatum Concilij locum. Tum etiam verba ipsa eiusdem, Quos digniores, & Ecclesiæ magis vtiles, vbi comparatio cum dignis & vtilibus fit. Prætereà, Doctissimi illi Concilij Patres iuxta receptissimum loquendi modum apud Doctores Theologos & Iuristas, sunt affati; apud quos, cùm de materiâ præsenti sermo est, comparatio digniorum cum minùs dignis in sensu proprio procedit, vt minùs digni neutiquam penitus indigni censeantur. Quod autem de communicatione peccatorum additum ideò fuit, quia frequenter ita accidit, & iuxta frequenter accidentia est regulariter iudicandum. Hæc ergo explicatio penitus refellenda.

Potest autem positio nostra vlteriùs vrgeri ex eo quòd tradunt Abulensis, Sotus, Sa [De electione dignioris est præceptum naturale.]lon, & alij, quos adducit & sequitur P. Thomas Sancius suprà Dub. 2. num. 28. & benè ostendit Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 35. n. 18. præceptum scilicet eligendi digniorem esse de iure diuino & naturali: id enim exposcit vt bona communia distribuantur melioribus, sicut & præmia meritorum: & vt dispensans illa, fidelitatem seruet præficiendo Ecclesiæ & Reipublicæ ministrum digniorem. Pro quo obseruo modum loquendi Concilij: neque enim præceptum sub mortali imponit, & iubendi aut præcipiendi verbo vtitur, sed hortatur & monet: & tamen peccatum mortale futurum esse ait in eius, quod hortatur & monet, transgressione: manifestè ostendens diuinum esse præceptum, & illud se tantùm declarare. Cùm ergo tale sit, omnes ligat; neque Principes, ad quos Ecclesiarum prouisiones spectant, aliquo se possunt priuilegio defensare.

Ex quo pariter infertur numquam id es [In omni casu obligat.]se licitum, quia numquam licet alienis communicare peccatis, aut præceptum diuinum vel naturale transgredi, in quibus nulla admittitur dispensatio. Quidquid nonnulli censeant, Principum libertati aliquantulùm indulgentes. Contra quos sic P. Lessius suprà num. 64. Qui præsentant, vel eligunt, vel Beneficia liberè conferunt, grauiter [P. Lessius.] peccant, si digniores prætermittant, siue sit Papa, siue Episcopus, siue Princeps sæcularis; non enim sunt domini Beneficiorum, sed æconomi; vnde tamquam æconomi tenentur rem domini sui, quantùm commodè possunt, promouere. Sic ille. Pro quo & est Rotæ Decisio apud Dianam Parte 11. pag. 593. & 598. vbi & secus factum annullatur. Tenet etiam de Rege loquens Dom. Zapata suprà Cap. 14. num. 19. contra quemdam qui ex eo arguebat quòd Tridentinum non agat de Regio patronatu; quod tamen esse falsum adducta conuin [Dom. Zapata.]cunt. Qui item Cap. 6. ita scribit: Verißima est, & inter Doctores S. Theologiæ supremos, ex quibus nullus vel nutu ipso ausus est alienum insinuare, quòd Beneficium seu Episcopatum digno conferre, digniore posthabito, est mortale peccatum. Sic ille, addens id intelligendum quando excessus est notabilis euidenter (quod & P. Dicastillus similiter asserit suprà num. 84.) & circa id non esse anxiè laborandum. Plurimos pro Assertione Auctores congerit, pro quâ & videndus Parte 1. Cap. 12. num. 21. & seqq.

Circa quæ Diana Resolut. 40. citatâ ita [Probabile esse contrarium qui censeant.] scribit: Si hæc opinio esset vera, magnum pondus haberent Pontifices & Reges. Sed mihi probabilis videtur etiam contraria sententia, quam ex Neotericis sustinet Reginaldus Tomo 2. Lib. 30. Tract. 3. Cap. 14. [Diana.] num. 197. vbi sic asserit: Qui ius habent conferendi Beneficia per prouisionem liberam, vt Papa, ac non [P. Reginaldus.]numquàm etiam Princeps ex priuilegio, vel consensu tacito Ecclesiæ, non tenentur eligere digniores, nisi in promptu sint, sed sufficit eligere dignos; alioquin enim semper tenerentur digniorem quærere, quod à Papâ, vel Regibus exigere durum est. Sic ille: quod P. Bauny suprà ait non videri à vero alienum, quamuis oppositum vt in praxi tutius amplectatur.

Sed certè Dianæ suis possumus verbis [Dianæ suis verbis respondetur.] respondere, qui Tractatu eodem Resolut. 67. probans in electionibus Officialium, quæ à Senatu fiunt in ciuitatibus, debere eligi digniores, & opponens durum id videri, sic respondet: Durus est hic sermo; durus quidem, sed verus, & communis inter Doctores. Deinde vt à sententiâ tantope [Quòd dura videatur obligatio nihil obstat, quia tales Principum.]rè fundatâ recedatur, debile satis fundamentum est, quòd videatur durum id à Papâ & Regibus exigere: multa enim dura dignitati sunt eorum annexa, à quibus salus subditorum pendet, & ea debent necessariò deuorare. Et quia circa dura eorum versatur obligatio, ideò durißimum iudicium his, qui præsunt, fiet. Sap. 6. vers. 6. Præterquam quòd minimè durum hoc videri debet, [Sap. 6. v. 6.] cùm facilè possint Principes ministris suis curam istam indicere, vt satis idoneos quærant, & sibi proponant post diligentem informationem Ecclesiis præficiendos.

Prætereà, P. Reginaldus sententiam con [P. Reginaldus sententia à communi non diuersa.]trariam absolutè non sustinet, vt Diana eidem imponit: cùm clarè docet teneri Principes eligere digniores, si in promptu sint, vt communiter accidit; sunt enim in promptu, vel quia præsentes, aut non longè positi: quòd si remotissimi, vt in Indiis, eorum notitia cum informationibus de eorum idoneitate captatur. Illis autem oc [Modus facilis Regibus nostris ostenditur.]currentibus, non est obligatio in conscientiâ quærendi alios, quia ex tali conquisitione prouisio Ecclesiarum nimiùm differretur; cui damno debet per prouisionem celerem obuiari, quia Ecclesiis est periculosa vacatio. Cap. Qui poßit, de Electione in 6. Et per hoc viam facilem Regibus nostris ostendimus, vt sine anxietate conscientiæ in negotio possint considerationis tantæ procedere.

Præterquam quòd sententia asserens, Pa [Patronum laicum non teneri ad dignioris præsentationem qui teneant.]tronum Laicum non teneri sub mortali digniorem præsentare, non contemnendos Auctores habet. Sic enim tenet cum aliis Diana suprà & Resolut. 37. & Parte 3. Tract. 5. Resolut. 110. vbi plures congerit. Et Parte 4. Tract. 4. Resolut. 170. defendit præsentationem digni omisso digniore, factam à Senatu Panormitano pro Parochiâ quadam, vti licitam in conscientiæ foro. Pedraza in Summa præcitat. 7. §. 36. Dom. Machadus Electus Episcopus Popaianensis, & morte curis scrupulosis exemptus. Tomo 1. pag. 672. num. 5. P. Henriquez in Manusscriptis apud P. Thomam Sancium Dub. 5. citato, id affirmans quando Patroni habent ius præsentandi, quia construxerunt & dotârunt Ecclesias de propriis bonis, & non ex solâ Pontificiâ concessione: quod est cernere in Ecclesis Indiarum, cui omnino consonat P. Vasquez Opusculo de Beneficiis Cap. 2. Dub. 4. P. Dicastillus suprà num. 101. & generaliùs Eligius Bassæus verb. Beneficium 6. numer. 3. vbi Dianæ, & P. Reginaldi doctrinam amplectitur, de quâ nuper. P. Layman Lib. 4. Tract. 2. Cap. 15. num. 7. P. Palaus Tomo 2. Tract. 13. Disp. 2. Puncto 7. num. 6. P. Bauny suprà, dum non à vero alienam affirmat esse Dianæ doctrinam, quidquid de tutiori praxi, vt diximus, arbitretur. Et nouissimè Ioannes Poncius in cursu Theologico Disput. 59. Quæst. 1. generaliter tenet digni electionem licere, digniore posthabito, dummodò damna ex electione tali minimè timeantur, vt alios omittam. Nostra ergo sententia solidè [Quomodo Principes prædictâ debeant vti sententiâ.] roborata præcedit, vt Principes debeant contrariam praxim habere suspectam: sed probabilem aliam exhibemus, vt si quandoque in eo genere aliquid libeat, sciant posse illud non violatis apertè iustitiæ præscriptis exercere. Vt autem vitetur etiam veniale peccatum, quod neque aliqui ex citatis Auctoribus videntur agnoscere, li [Dom. Zapata.]cet non ita perspicuè loquantur; finis aliquis potest honestus attendi, vt non sit sola pro ratione voluntas, sed ratio potiùs pro voluntate. Iuxta quod etiam loquitur Dom. Zapata suprà Cap. 7. & 17. num. 11. dicens non esse peccatum mortale aliquoties dignis dare, dummodò frequenter ratio maioris dignitatis habeatur. Et quòd Beneficia simplicia non sunt minoris momenti, quia electi habent suffragium in ordine ad gubernationem, vt Canonici, & Præbendarij: vbi de Indiis specialiùs loquitur, videndus etiam Parte 1. Cap. 4. num. 18. cui tamen aduersatur Thomas Hurtadus dicens dignitates inferioris classis, vt Canonicatus &c. posse minùs dignis conferri. Vide suprà num. 65. & de obligatione sub mortali circa alia loquitur, & specialiùs de Curatis. Sed Dom. Zapatæ sententiam tenet P. Dicastillus suprà numer. 97. Licet Pharcionius Tract. 1. seßione 8. Casu. 12. nullam respectu simplicium inter ipsa faciat exceptionem.

Quia verò circa Beneficia Curata specialis est modus prouisionis in Indiis, in quibus Regij patronatûs functiones Proreges & Præsides exequuntur, de illis inferiùs disserendum: prædicta enim resolutio de Rege Catholico procedit, qui ad Episcopatus per se præsentat, & aliquando etiam solitus ad nonnulla Curata Beneficia similiter præsentare.

CAPVT VIII.

An Rex Catholicus specialiter instructus esse debeat circa res Indicas, & ea quæ in ipsis geruntur, graui conscientiæ obligatione.

AFfirmatiuè respondeo, & ratio est [Discursu claro ostenditur obligatio Regis Catholici ad habendam notitiam rerum Indicarum.] clara. Quia vnusquisque tenetur earum rerum notitiam habere, quæ ad rectè administrandum officium, quo fungitur, necessaria est, vt communis sensus Doctorum firmat, pro quo videri potest P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum lib. 2. cap. 1. dub. 36. num. 6. & Illustrissimus Zapata Parte 1. Disceptationis de Iustitia distributiua cap. 9. quod pro Indiis ait specialiter vrgere num. 18. Atqui Rex Catholicus omnium præstantissimo inter humanos officio fungitur: ergo debet scire, quæ ad illius rectam administrationem requiruntur. Atqui in administratione regnorum locum habent, & quidem satis nobilem, Indiæ: ergo quæ ad eas spectant scire debet sub graui conscientiæ obligatione. Omnia sunt adeò perspicua, vt suâ se luce manifestent. Et ita in specie casus nostri tenet Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus pro Rege ipso fol. 54. pag. 1.

Nec jam de notitiâ illâ rerum sublimiori [In Regibus litterarum laudabilis.] loquimur, quæ se ad studium litterarum extendit, qualem in Theodahado Amalascuncha Regina regni consors prædicauit Cassiodori verbis lib. [Cassiodor.] 10. 3. sic locuta: Acceßit historiæ desiderabilis eruditio litterarum, quæ naturam laudabilem eximiè reddit ornatam. Ibi prudens inuenit, vnde sapientior fiat: ibi bellator reperit, vnde animi virtute roboretur: inde Princeps accipit, quemadmodum populos sub æqualitate componat. Nec aliqua in mundo potest esse fortuna, quam litterarum non augeat gloriosa notitia. Sic ille.

De aliâ nobis sermo est, quæ ad artem [Non omnis necessaria, sed quæ ad artem regendi spectat. Psal. 2. v 10.] regendi spectat, vt sciat Princeps populos sibi commissos imperio regere, bono communi consulens, quod ex eius maximè prouidentiâ deriuatur. Pro quo Psal. 2. v. 10. sic vates Rex: Et nunc Reges intelligite: erudimini qui judicatis terram. Vbi Ioannes Campensis ita vertit: Idcircò Reges [Campensis.] quæso sapite, & disciplinam recipite, ô judices terræ! Vult ergo illos esse sapientes: atque vt tales sint, eruditionem, & disciplinam libenter excipere: & ea certè sapientia, quæ ad rectam administrationem muneris sibi commissi conducit. Vnde sequitur: Seruite Domino in timore, &c. Seruiunt [Dei adnectenda timore ob formidandum examen.] enim Reges Domino in timore, dum non suam, sed communem causam agunt, intelligentes de omnibus sibi concreditis reddendam esse rationem, & quis ad hæc non timeat? Quis non judiciale illud Interrogatorium seuerissimi omnium Iudicis extimescat? Quando ad examen ii, qui aliorum fuerunt judices, vocabuntur. Ideò Sapiens, post alia inculcanda Regibus, sic Sapient. 6. v. 10. eosdem adhortatur: Ad vos ergo Reges sunt hi sermones mei, vt discatis sapientiam, & non [Sapient. 6. v. 10.] excidatis: qui enim custodierint justa justè, justificabuntur: & qui didicerint ista, inuenient quid respondeant. Quid inquam respondeant ad finale illud Interrogatorium, tremore artuum omnium formidandum.

Et hæc quidem communia Regibus om [Circa Indias quomodo id speciale ob earum distantiam.]nibus sunt, & Catholico erga omnia sua regna ac multiplices congruunt principatus. Sunt autem pro Indiis necessariò refricanda, quia illarum distantia in causâ esse potest vt res earum aut ignorentur penitus, aut minùs attentè disponantur. Quâ consideratione homines quidam, in quorum persona loquitur Eliphaz, existimarunt Deum res humanas non curare, vtpote ab illis longissimo discretum interuallo. Iob 22. v. 14. & [Iob 22. v. 14. & 15.] 15. vbi sic ille: Et dicit: Quid enim nouit Deus? & quasi per caliginem judicat. Nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, & circa cardines cœli perambulat. Circa quæ P. Gaspar Sancius terque quaterque venerandus interpres ita scribit: Immò puto hunc [Inde nonnullos Deo mundi curam valdè tenuem adscripsisse.] esse Idumæis prouerbialem dicendi modum, cùm significare volunt aliquid longè esse remotum; aut aliquem ab aliquâ curâ sic abesse procul, vt in alia omnia quàm longißimè abierit. Sic ille. Longa ergo distantia curam rerum sic distantium abolere solet: ex quo satis humanitus consideratione fundato, id rati homines illi, quod & fassi: Deo scilicet non morem alium in suâ gubernatione seruari, super cæli cardines ambulanti, & ita res humanas non curare: vel si fortè aliquantulùm circa illos digreditur, quasi per caliginem judicare.

Sed omninò illi decepti: Deus enim, [Eorum redarguta deceptio.] etsi sublimis, rebus tamen omnibus est præsentissimus: omnia manu tangit, & attentissimè conspicit, quæ remotissima judicantur. Quia in manu eius sunt omnes fines terræ, & altitudines montium ipsius sunt. Sic Psal. 94. v. 5. vbi Psalterium [Psal. 94. v. 5.] Romanum: Quia in manu eius sunt omnes fines terræ, & altitudines montium ipse conspicit. Ipse inquam [Deus Magnus Rex. quia distantia attendit vt regat.] conspicit fines terræ, & distantissimas montium altitudines, manuq́ue tenet, vt regat. Per se, & non per caliginem judicat, vt se Regem magnum hac ratione demonstret, & faciat hominibus manifestum. Ideò sic præmisit vates: Quoniam Deus magnus Dominus & Rex magnus super omnem terram. Verè Rex magnus, qui distantis terræ terminos & manu tractat & intimâ inspectione probatur habere præsentes: & altitudines montium ipsius sunt. Benè hîc congruit lectio alia: Ipse conspicit. Quomodò enim non conspiciat quæ sua sunt? Certè si non conspiceret, non essent sua, sed aliena deberent meritò judicari.

Iuxta hoc ergo Rex Catholicus se gerat [Rex Catholicus Dei in hac causa imitatione formandus. Homerus.] oportet, vt Dei scilicet imitatione formetur. Si enim Reges Numinis instar sunt, vnde Homerus de quodam sic:

Vadentemque per vrbem adpectant Numinis instar.

Pro quo & Seneca lib. 1. de Clementiâ cap. 14. sic [Seneca.] scribit: Nec alio nomine Rectorem suum intuetur, quàm si dij immortales potestatem visendi tui faciant, intueremur venerantes, colentesque. Quid autem? Non proximum illum locum tenetis? &c. Si inquam alij Reges tali debent imitatione præcellere: quid Rex Catholicus, quem Deus amplissimo omnium imperio decorauit? Fines ergo terræ, Indicas inquam Regiones, non per caliginem judicet: manu eas teneat, & notitiâ solicitè partâ conspiciat: suæ enim sunt; vnde & manu & conspectu dignissimæ. Decet prudentiæ nostræ curam, subiectorum negotijs adhibere custodiam; quia nobis ordinantibus illa fieri debent, quæ Regiam possunt demonstrare præsentiam. aiebat Theodoricus apud Cassiodorum lib. 4. 37. Qui per caligi [Cassiodor.]nem videt, nihil potest per se conueniens, & ex quo eius demonstretur præsentia, in negotiis subditorum ordinare. Si ad judicandum processerit, judicabit per caliginem; cùm tamen Regale judicium debeat ipsum meridianum splendorem exæquare. Et judicium tuum tamquàm meridiem. Psalm. 36. v. 3. Si ergo Rex Catholicus suæ [Psal. 36. v. 3.] velit conscientiæ consulere, vt velle semper deprehenditur, optet instrui circa ista, & eruditionem non tantùm oblatam excipiat, sed animitus ipse conquirat: vt qui duobus illis præ aliis gaudet titulis, vnde & alij multoties omittuntur, contentus dici Hispaniarum, & Indiarum Rex Catholicus: Hispanias meridiano fulgore judicet, & Indias manu pariter & benigno conspectu complectatur.

CAPVT IX.

An Rex Catholicus tutâ possit conscientiâ eligere ad Indica officia quos velit, Regio non audito Concilio, vel ipsius judicium non secutus, etiam in Ecclesiasticis.

DIfficultas hæc omnibus, & circa omnia, communis potest esse Prin [Varia in Regia Curiâ Consilia Consilij studiosos Reges Catholicos manifestant.]cipibus, quibus omnino necessarium sapientium esse consilium, res est penitus explorata, pro qua multi multa. Et quàm hoc cordi fuerit Regibus nostris, tot Consiliorum erectorum in Curiâ grauissima & sapientissima Tribunalia demonstrant. Consiliorum enim nomine nobilitata sunt, etiamsi diuersarum causarum decisiones ab eisdem progrediantur; quia pro Consiliis Regum nostrorum auribus ingerendis videntur quàm maximè constituta. Videant ergo illi quos eligant, cùm non alij esse debeant, nisi quos in rebus momenti magni dignentur. Ne si secùs fiat, minùs idoneis adlectis, id eueniat, quod apud exteri Legati relationem ad suam transmissam Rempublicam jam pridem me legisse memini: Nullibi scilicet plura esse quàm in Hispani Regis Curiâ Consilia, & Consilij minùs. Quod certè ex eo processit animo, quem æmulatio dura sicut infernus solet in extraneis pectoribus contra Hispaniæ magnitudinem & gloriam inflammare. Erit autem quæstio specialis in ijs, quæ ad Indias spectant, ob peculiarem distantiæ rationem, & minoris earum notitiæ, vnde maior Consiliorum ratio videtur militare. De vtroque aliquid.

Dico Primò. Quædam sunt, in quibus Rex [Aliqua officia potest Rex suo arbitrio conferre.] suum sequi potest arbitrium, officia conferens, honestatis semper habitâ ratione. Id probo; nam si Rex sciat aliquem in Belgio aut Orano egregriè militasse, & occurrat prouisio militaris alicuius officij, non est vnde oriatur impossibilitas talem eo sine consultationibus honorandi. Si enim illæ requisitæ, id esset propter notitiam comparandam; quod tamen necessarium non est: Eum enim, qui certus est, certiorari vlteriùs non oportet, vt habet Regula 31. juris in 6. Neque obstat pro rebus talibus Consiliarios designatos: quia cùm eos designauit, non sibi manus ligauit Rex, quo minùs possit sine illis id agere, quod rationi non constat aduersari.

Dico secundò. Si officium à Rege con [Milites non nisi maturitate perspectâ, gubernatores constituendi.]ferendum, gubernationem concernat non parui momenti, etiamsi cum militiâ connexum, non est secura in conscientiâ designatio militis strenui, licet benè notus sit Principi, si de illius prudentiâ & maturitate non habetur satisfactio. De hoc actum à me in Epithalamio sacro circa Titulum à num. 7. vbi plura adduxi consideratione dignissima, & ad Indias spectantia, quæ operæ erit aliquale pretium adiisse. Ratio autem est irrefragabilis: quia aptus ad militiam, non adeò est aptus ad præfecturam; sunt enim dotes diuersæ, & ita non se inuicem inferentes; pro quo & experientiæ frequentissimæ, non sine [Damna ex contraria praxi permagna.] magno animi dolore succurrunt. Videmus enim (vt alia omittam) Chilense regnum, optimam Occidentalis huius Tractus portionem, hac ex causa ferè deperditum, cæde multiplici, deprædatione ac deuastatione consimili, violatione sacrorum, multorum captiuitate, & totalis præsentissimo periculo ac irreparabilis amissionis. Hîc ergo, quod de Galliâ Theodoricus, cuilibet istarum possumus aptare Prouinciæ, dum ait: Desiderat viros egregios coacta cladibus suis, Gubernatores scilicet, de quibus agebat, & qualem ipse ibidem in aliorum exemplum sic commendat Gemellum: Firmum est judicium, cuius tenetur exemplum: nec locus ambiguitati relinquitur, vbi experimenta probabilia suffragantur. Explorauimus efficaciam tuam per diuersos industriæ gradus; sed non imparem meruisti gratiam varijs actionibus æqualiter approbatus. Hinc est quòd præsenti tempore in Gallias, nobis Deo auxiliante subiectas, Vicarium te Præfectorum nostra mittit auctoritas. Sic ille, & in causam [Cassiodor.] præsentem opportunè, apud Cassiodor. Lib. 3. 16.

Pro eodem juuat P. Thomam Sancium [Positiua notitia idoneitatis requisita. P. Thom. Sancius.] excipere Tomo 1. Consiliorum lib. 2. cap. 1. dub. 36. n. 5. sic scribentem; Tertiò nota non sat esse electori ignorare esse indignum electum, sed tenetur scire electum positiue esse dignum, aut per se ipsum, aut testimonio fide dignorum: & aliàs peccat mortaliter, & tenetur restituere damna, quia exponit se periculo eligendi indignum. Sic Salon ibi (scilicet 2. 2. quæst. 63. [Etiam in vendentibus & renuntiantibus.] fol. 1041.) & quidam docti iuniores; quorum nonnulli notant in suis Manuscriptis hoc habere verum, etiam in priuatis renuntiantibus & vendentibus hæc officia, & in vendentibus ea nomine Regis; non enim vendere debent maius offerentibus pretium, sed idoneis. Hæc ille, qui præcipuè loquitur de officiis jurisdictionem habentibus, de quibus & nos loquimur: & præcipuè locum habent in illis, qui ad gubernationem Indicarum Prouinciarum destinantur, quorum errores difficilem habent correctionem. Et in Ecclesiasticis magis vrget, vt benè expendit P. Lessius lib. 2. cap. 34. num. 56. cùm [Et præcipuè in Ecclesiasticis.] Adriano quos & secutus videtur P. Sancius. Idem tenet, positiuam notitiam dignitatis exigens, Dom. Zapata Parte 2. cap. 6. num. 35. & seqq. qui etiam cap. 15. n. 3. & Parte 3. cap. 1. num. 2. cùm [Obligatio restitutionis ex omissione.] multis affirmat eligentem ad restitutionem teneri ob damna ex indigni electione secuta: Ecclesiæ quidem, si officium Ecclesiasticum sit: Reipublicæ verò, si sæculare: pro quo & cap. 3. num. 5.

Dico tertiò. Circa electionem Ecclesia [Benigna circa Ecclesiasticas prouisiones doctrina. P. Sancius.]sticorum benigna est Salonis doctrina suprà. Fol. 1003. & sequenti, quam P. Sancius amplexus citato capite dub. 12. num. 4. sic dicens: Si quis elector habet amicum vel familiarem, quem certißimè scit esse dignum, potest eligere illum, quando non videt certissimè & euidenter alium esse digniorem, sed probabiliter tantùm. Ratio, quia ea certitudo, quâ nouit suum familiarem esse dignum, habitâ longâ experientiâ, præferenda est opinioni, quæ habetur de maiori alterius dignitate, estq́ue elector securior quando nouit hunc certò dignum, de digniori verò est dubius. Sic doctus Pater: juxta quæ, & alia superiùs dicta, non tenetur Rex Catholicus in huiusmodi prouisionibus Consilium Indiarum aut Cameræ consultare, sed juxta priuatam scientiam prouidere. Quod quidem potest in Confessariis, & Capellanis accidere, & in aliis assistentiæ frequentioris. Immò ad [Rex contra Consilij judicium potest ex priuatâ scientiâ procedere.]do. Etiamsi Consilium & Camera alium proponant, & digniorem censeant, non teneri se illis conformare, ob rationem dictam; quia scilicet ipsius est certa notitia, & sic præualet alteri, quæ de aliorum habetur dignitate. Licet enim Consilij judicium interueniat, illud probabilem cognitionem non excedit: nisi fortè aliqua esset persona Consiliariis nota, de quâ Regi non minùs quàm de aliâ sibi familiari constaret. Quo euentu eorum attestationi standum esse videtur, quæ moralem infert certitudinem.

Sed nihilominùs dici potest etiam tunc [Dignior potest alteri officio reseruari.] certitudinem Regis esse maiorem, quia est experimentalis, quod non habet alia respectu ipsius, licèt talis sit respectu aliorum. Cùm dici item possit, etiam stante æqualitate notitiæ, posse Regem familiari suo gratificari, quia alius à Consilio propositus, posteà poterit simili aut meliori officio donari; juxta valdè probabilem sententiam eorum, qui dicunt, minùs dignum posse in dicto casu præferri. Non enim est nimis curandum, quòd hic vel ille primò eligatur, cùm poßint alij pruden [Cardinalis Lugo.]ter reseruari ad alia similia officia, & fortaßè meliora, citò vacatura. Neque enim magnum Ecclesiæ incommodum timeri potest, quòd paulò antè hic quàm ille alius, qui fortaßè dignior est, promoueatur. Verba sunt Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia, Disputat. 35. num. 25. & 48.

CAPVT X.

An in Beneficijs simplicibus, quæ sunt Regiæ prouisionis in Indijs, & per concursum conferuntur, possit Rex Catholicus minùs dignum præponenere digniori.

CAnonicatus aliqui sic conferri soliti, vt Magistralis, Doctoralis, Scripturarius, & Pœnitentiarius pro quibus fit concursus, & suffragium præstant Prælati, & Capitulares. Suffragia autem ad Regem cum Prælatorum, & Proregis informatione mittuntur, & electo ab ipso ac præsentato fit Canonica collatio, iuxta Ecclesiæ consuetudinem instituta. De his ergo procedit difficultas. Circa quam.

Dico primò. In huiusmodi prouisionibus [Assertio 1. in concursu digniorem præferendum.] grauiter delinquitur, si minùs dignus præferatur. Est receptissima sententia, pro quâ videri possunt P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum, lib. 2. cap. 1. dub. 3. num. 23. Vbi adducit Nauarrum, Nauarram, & Aragonem. P. Lessius lib. 2. cap. 34. num. 68. M. Ioannes Zapata Disceptatione de justitia distributiua, Parte 1. cap. 7. qui tamen Parte 3. cap. 3. ait (in quo & consentit Pharaonius Tract. 2. Sen. 8. Casu. 2.) non esse obligationem restitutionis. Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 15. n. 66. & seqq. Vbi quamplures accumulat. Et in Politicâ pag. 631. Diana Parte 2. Tract. 15. Resol. 40. in fine; vbi licèt videatur de Beneficijs Curatis loqui, juxta quæsitum in Titulo, resolutio tamen est generalis, ad quam consequenter loquitur Resolut. 38. §. Quarta opinio, vbi probat Beneficia simplicia posse conferri minùs dignis, quia dantur sine concursu; vt alios omittam. Probari potest

Primò. Quia huiusmodi Canonicatus [1. ratio ex maiori sufficientiâ requisita.] maiorem sufficientiam requirunt quàm Curata, vt benè expendit P. Sancius suprà num. 21. & ex eo infert etiam, secluso concursu, dignioribus debere conferri. Quod & tenet P. Lessius suprà nu. 64. & Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia, Disputat. 35. numer. 20. Ergo cùm per concursum nouus titulus, & quidem singularis æstimationis, addatur, non potest minùs dignus anteferri.

Secundò. Nam dignior prætermissus [2. ex honoris jacturâ. cuius Rex non est dominus.] grauem patitur honoris jacturam in concursu superatus; ergo stare illud sine graui eligentis culpâ nequit; etiamsi eligens sit Rex, quia Reges non sunt honoris alieni domini, & indignum est, vt clamant humanæ & sacræ leges, quòd inde nascantur iniuriæ, vnde jura nascantur. Id quod præsertim respectu honoris Ecclesiasticorum est certum, qui & ipse sacer est, sicut & speciale ius per oppositionem adquisitum.

Tertiò. Quia Rex concursum ad huiusmodi [3. ex Regia prouisione.] prouisiones statuens ex Pontificiæ Sedis indulto, se ad seruandam iustitiam obligauit; aliàs esset inutilis, cùm possit, sicut in Canonicatibus aliis, prouisio fieri, aliunde habitâ sufficientiæ notitiâ: ergo tenetur suæ stare promissioni, quæ grauiter obligat, cùm sit in re graui, sub onerosâ oppositionis conditione, juxta irrefragabilem Scriptorum doctrinam, Regibus maximè retinendam, & Christianis ante alios, singularique ratione Catholico, vt Regi Christo comprobetur similis; de quo vates Euangelicus præclarum illud: Et erit justitia cingulum lumborum eius; & fides cinctorium [Isaiæ 11. v. 5.] renum eius. Isaiæ 11. v. 5.

Dico secundò. Plura suffragia in casu [Assertio 2. plura suffragia non semper obligare.] dicto non sunt dignitatis maioris fundamentum, vnde potest Rex alium præferre, si aliàs æquè dignum censeat, propter adiunctas qualitates. Probatur: Quia si certum fundamentum esset, immeritò suffragia ad Regem mitterentur & Beneficia ista tamdiu vacarent: quod enim Rex facturus est, posset facere eius locum tenens, eum præsentans, quem certissimum est à Rege præsentandum, cùm nequeat ille, si Christianè acturus sit, quidquam contrarium attentare. Cùm ergo ad Regem mittantur suffragia, signum manifestum est, iuxta eorum pluralitatem non esse necessariò iudicandum.

Deinde, licet ad Canonicatus dictos ra [Roboratur assertum.]tio doctrinæ præsertim habeatur, non tamen illa sola attendi debet, sed aliæ, vt dixi, qualitates: Atqui istæ possunt aliunde cognosci, & non ex solâ suffragatione habentium ius ad illam; ergo & propter illas fieri prouisio in eo, qui pauciora suffragia tulit. Prætereà, etiamsi noua notitia non accedat, illæ ipsæ qualitates, quæ in oppositoribus proponuntur, possunt aliter à Rege, adhibitâ consultatione, perpendi, & ex illis ipse maiorem coniicere dignitatem.

Dico tertiò, probabile est non teneri [Assertio 3. probabile esse Regem non teneri ad eligendum digniorem sub reatu mortali.] Regem in casu dicto eligere digniorem sub onere mortalis peccati; digniorem inquam ab aliis iudicatum, etiamsi nihil eorum occurrat, de quibus in Assertione præcedenti. Quod explicatur

Primò. Quia excessus potest esse paruus, ob vnum scilicet, aut aliud suffragium: quando autem talis est, minùs digni prælationem non esse mortalem communis sententia firmat. Pro quo videri potest P. Thomas Sancius suprà num. 17. [Ratione exigui excessus,] vbi alios adducit.

Secundò. Quia exiguus excessus existimari potest, etiamsi plura suffragia sint. Demus enim esse quatuor: tunc suspicari potest, iuxta id, quod frequenter accidit, eorum aliqua non esse omnino iustificata, & fauori aut alteri humano respectui aliquid datum: vnde quæ restant suffragia non magnum excessum faciunt.

Tertiò. Quia Rex liberam habet proui [Et quia Rex se noluit aliter obligare.]sionem respectu simplicium Beneficiorum, & ita non tenetur digniores ad huiusmodi Canonicatus eligere, vbi per concursum non conferuntur: Atqui non videtur inuerosimile noluisse sibi adeò graue onus imponere, vt aliter faciens reatum æternæ damnationis incurreret. Nec proptereà [Oppositionis vtilitates.] inutilis concursus redditur, tum quia frequentiùs ad plura suffragia & informationes attenditur; tum etiam quia sic promouentur litteræ, oppositionis plausibili satis exercitatione. Item, quia malor sic acquiritur benemeritorum notitia, dum oppositio Regi, & Regiis Consiliariis per eosdem innotescit. Concursum autem non semper esse formalem benè obseruat P. Dicastillus. Lib. 2. Tract. 2. Disp. 8. num. 154.

Tandem, quia Doctores plures de Pa [Qui faueant Doctores.]trono laico loquentes, & eum non teneri grauiter ad digniorem præsentandum affirmantes, non excipiunt præsentationes, quæ ab eis post concursum fiunt. Et Nauarrus in Manuali Cap. 25. num. 57. asserit, secluso iuramento, non esse mortale eligere minùs idoneos ad Cathedras, quæ per oppositionem dantur. Id quod in Beneficiis etiam tradunt alij, quos adducit Dom. Solorzanus Tomo 1. Lib. 3. Cap. 15. num. 69. Iuxta quæ oppositio ex se grauem obligationem non infert. Et quod plus est, Concilium Tridentinum Sessione 24. Cap. 18. de Reformatione, præcipiens vt [Tridentinum vt iuuet.] Patronus Ecclesiasticus digniorem præsentet, de laico nihil decernit tale: & tamen de concursu agit pro beneficiis Curatis. Ex quo plures inferunt Patronum laicum ad dignioris præsentationem non esse grauiter obligatum. Quæ omnia Assertionem propositam satis verosimilem ostendunt. Cùm autem sententia opposita communior & solidioribus sit innixa principiis, id Reges debet reddere in huiusmodi prouisione cautissimos: quod autem postremò addimus, proptereà est, quia & illud verosimile, & vt non vndequaque rationabile eorum arbitrium obstruamus.

CAPVT XI.

An Rex Catholicus sine lethalis culpæ reatu Indos possit, aut eorum aliquos, in totalem redigere seruitutem.

§. I.

De generali seruitute Resolutio negatiua.

VT fieri id possit, videtur apertè fauere [Bulla Callisti 3. & Nicolaij 5. circa Indorum seruitutem.] Bulla Callisti Tertij, quæ incipit, Dudum, & Nicolai Quinti aliam insertam habet, in quâ sic loquitur: Nos prædicta & singula debitâ meditatione pensantes, quòd cùm olim præfato Alsonso Regi quoscumque Christi inimicos vbicumque constitutos, ac Regna, Ducatus, Principatus, dominia, possessiones, & mobilia bona quæcumque per eos detenta ac possessa inuadendi, conquirendi, expugnandi, debellandi, & subiugandi, illorumq́ue personas in perpetuam seruitutem redigendi &c. aliis nostris Litteris plenam & liberam inter cetera commiserimus facultatem. Et inferiùs. Litteras facultatis præfatas, quarum tenores ad verbum præsentibus Litteris volumus pro insertis &c. quæcumque etiam alia ante data dictarum facultatum acquisita, & ad ea, quæ in posterum nomine dictorum Alfonsi Regis, suorumque successorum, & Infantis, in ipsis, ac circumuicinis, & vlterioribus partibus, de infidelium ac paganorum manibus acquiri poterunt, prouincias, insulas, portus, & maria quæcumque extendi, & illa sub eisdem facultatis Litteris comprehendi &c. Iuxta quæ videtur Pontifex Portugalliæ Regibus, & consequenter Regibus Catholicis eorumque legitimis successoribus, redigendi in seruitutem Indos facultatem præbuisse. Et licet in priori clausulâ de iis tantùm videatur loqui, qui inimici Christi sunt, quales dici Indi non possunt, quibus de Christo nihil vnquam fuerat annuntiatum: posterior autem de illis absque vllâ dubitatione procedit, cùm de acquirendis ex paganorum ac infidelium terris statuat, etiam in vlterioribus ac remotioribus partibus in quibus id omne vult locum habere, quod de aliis fuerat præmissum: & erat eorum vnum facultas redigendi in perpetuam seruitutem.

Dico primò, Indi generaliter non po [Assertio 1. Indos non posse generaliter in seruitutem redigi.]tuerunt, nec possunt in perpetuam seruitutem redigi. Constat ex Pauli Tertij iteratâ declaratione: in Bullâ enim, quæ incipit, Dilecte fili noster, sub datâ Anni 1537. die 23. Maij, ad Cardinalem Taueram pro executione directâ, sic ait: Nos igitur attendentes Indos ipsos, licet extra gremium [Bulla Pauli 3.] Ecclesiæ existant, non tamen suâ libertate, aut rerum suarum dominio priuatos vel priuandos esse, & cùm homines, ideóque fidei & salutis capaces sint, non seruitute delendos, sed prædicationibus & exemplis ad vitam inuitandos fore &c. Et in aliâ sub Datâ ejusdem mensis & anni, die autem 28. ita loquitur: Ac volentes super his congruis remediis prouide [Alia eiusdem.]re prædictos Indos, & omnes alias gentes ad notitiam Christianorum in posterùm deuenturas, licèt extra fidem Christianam existant, suâ libertate, ac rerum suarum dominio huiusmodi vti & potiri & gaudere liberè & licitè posse, nec in seruitutem redigi debere; ac quidquid secus fieri contigerit, irritum: ipsosque Indos, & alias gentes, verbi Dei prædicatione & exemplo bonæ vitæ, ad dictam fidem Christi inuitandos fore, auctoritate Apostolicâ per præsentes Litteras decernimus & declaramus. Sic Pontifex omnem circa hoc dubitationem excludens, adiiciens insuper pœnas grauissimas, excommunicationis scilicet latæ [Regum edicta pro eodem.] sententiæ sibi reseruatæ, & Romano Pontifici pro tempore existenti. Testatur autem ibidem à Carolo Quinto Imperatore & Rege nostro idem publico edicto prohibitum: pro quo & extant prohibitiones aliæ Catholicorum Regum, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 1. Lib. 2. Cap. 9. num. 75. & Lib. 3. Cap. 6. à num. 28. & Cap. 7. num. 56. & in Politica Lib. 2. Cap. 1.

Quid ergo? Constitutiones Apostoli [Bullæ Pontificum circa illud conciliantur.]cæ sibi esse contrariæ possunt, & aliud Nicolaus & Callistus, aliud Paulus circa rem adeò grauem arbitrantur? Nullo modo. Debellationem quidem & seruitutem concedunt priores, sed iuxta Iuris formam rationabiliter temperandam; Iuris inquam naturalis, & gentium, & Christianâ consuetudine regulatam. Si ita resistant, vt priuari vitâ possint, meritò & serui possunt fieri; seruitus enim pro seruatâ vitâ succedit. Quando autem resistentia in Indis talis sit, [Quando seruitus liceat.] attentâ debet & Christianis pectoribus dignâ consideratione pensari, neque enim quæuis sufficit. Quid enim, si resistant Indi naturâ pauidi vt plurimùm in aduenis incognitis, suo capiti consulentes? Quid si etiam animosiores ad spectaculum sibi formidandum, quando scilicet Hispanos milites conspexerunt? Quâ consideratione cautum Regiis schedulis vt Indi in seruitutem redacti, quia post datam Regi obedientiam rebellarunt, in suam vindicentur libertatem. Por [Non inferenda semper rebellantibus.]que estos no se pudieron hacer esclauos, aunque fuese por ocasion de rebelion. Tomo 4. pag. 370. & seqq. Si ergo nec rebellantes redigi in seruitutem possunt, quantò potiùs ad horrendum illis aduentum resistentes? Victoria, & Sotus, quos addu [Tituli ampliùs explicantur.]cit & sequitur Salon. 2. 2. Tomo 1. Col. 351. & seqq. affirmant Indos non aliter seruos fieri posse, quàm si volentibus Euangelium in iis regionibus prædicare, ipsi resistant, & vti resistentibus prædicationi Euangelij bellum inferatur. Sed Bañez 2. 2. q. 10. artic. 10. vers. Ex his sequitur, [Bañez.] id non admittit, si posteà barbari resipiscant; quia tale bellum cederet in scandalum Euangelij. Ferdinandus Zurita in Enchiridio Quæstionum Indicarum, Quæst 23. Proposit. 2. vt verosimile [Ferdinandus Zurita.] proponit Indos, qui legatos sine saluo conductu venientes occidunt, iniustitiam non committere, si gentis sibi aduersæ sint, à quâ meritò timere possint. Ecce quantâ cum circumspectione hoc est in negotio procedendum, vt deueniatur ad casum, in quo seruitus licita esse queat. Sed quia aliqua esse potest, si videlicet ita resistentes non resipiscant, id concedit Pontifex, omnem in eo euentu scrupulum eximens, iam enim illi manifesti hostes Christi comprobantur, & cum Mauris & Turcis numerandi.

Ratio autem pro Assertione ex con [Ratio Assertionis ex forma Apostolicæ donationis.]cessione amplissimâ ab Apostolicâ Sede Regibus Catholicis factâ euidenter deducitur. Nam illa est in ordine ad conuersionem Indorum, vt ex dictis Cap. 1. & seqq. constat. Atqui ad huiusmodi finem non confert, sed obest nimium iugum seruitutis durissimum: ergo non est generaliter vt licita admittenda. Maior constat, & Minor est certa, indicaturq́ue à Paulo Tertio, dum ait Indos non seruitute delendos, sed prædicationibus & exemplis ad vitam inuitandos: redderetur enim nimis odiosa religio, quæ non nisi malo omnium maximo, morte exceptâ, proueniret.

Prætereà, Reges Catholici Indias pos [Et quia in illa personale dominium reservatum.]sident Pontificiâ concessione: Atqui Pontifex in concessione dicta personale Indorum dominium non concessit; ergo nequit illud nisi per summam iniuriam vsurpari. De Maiori constat, & Minor est manifesta ex Bullis concessionis Alexandri Sexti: in priori enim tantùm terræ repertæ & reperiendæ cum illarum dominiis, ciuitatibus, castris, locis, villis &c. conceduntur. Vbi & supponitur nullum esse titulum ad inferendam seruitutem; sic enim dicitur: In quibus quampluri [Bulla Alexandri.]mæ gentes pacificè viuentes, &, vt asseritur, nudi incedentes, nec carnibus vescentes, inhabitant; &, vt præfatij nuntij vestri possunt opinari, gentes ipsæ in insulis & terris prædictis habitantes, credunt vnum Deum Creatorem in cælis esse, ac ad fidem Catholicam amplexandum satis apti videntur, spesque habetur quòd, si erudirentur, nomen Saluatoris Domini nostri Iesv Christi in terris & insulis prædictis faterentur. Hæc Pontifex; iuxta quæ planum est illum ad inducendam seruitutem contra naturæ iura facultatem minimè concedere voluisse, nec tale ipsi venisse in mentem: Pacificè enim viuentes, & ad Christi fidem suscipiendam satis apti, quo poterant iure in seruitutem redigi, quæ, vt diximus, necis loco substituitur iusto bello inferibilis, estq́ue post illam malorum extremum, sicut & eorum formidabile compendium. Pro quo neruosè militat Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus citatis fol. 16. cuius illa, inter alia verba: Ni el Papa Alexandro quando hizo à los Reyes de Ca [Fr. Ioan. de Sylua.]stilla supremos y soberanos Monarchas de las Indias, les concedio cosa alguna en perjuicio de este derecho natural, y de las Gentes. Sic ille, probans eodem loco non esse in terris huiusmodi potestatem.

§. II.

Quomodo aliquando licita Indorum seruitus.

DIco secundò. Aliquando Indi redigi [Assertio 2. licere aliquando Indorum seruitutem.] in perpetuam seruitutem tutâ conscientiâ possunt. Sic citati. num. 100. & probatur: Quia Indis potest iustum bellum inferri, & ita etiam possunt occidi, si id ratio iustæ defensionis admittat: ergo & serui fieri, seruitute cum morte commutatâ, quæ est communi consensu probata doctrina. Tale autem bellum & esse potest, & iam multis retro annis experimur [In Chilensibus iustificata.] in regno Chilensi, vbi durum satis à stirpe genus, infidum, refractarium, quod neque humana neque diuina fides in rationabili contineat officio; id quod nunc maximè, generali rebellione, non sine ingenti concussione animi comprobatum. His post expectatam diu reductionem, & oblata pacis fœdera, nec quidquam eorum obtentum, indicta est seruitus Regiâ sanctione, de quâ Dom. Solorzanus Lib. 3. citato. Cap. 8. num. 8. & seqq. & in Politicâ pag. 70. & licèt nonnullis neque conueniens, neque iusta visa fuerit: post rebellionem tamen dictam audiui eos aliter sentientes. Pro iustitiâ autem, præter communem rationem, & Doctorum auctoritatem, sic generaliter decernentium, irrefragabile suppetit argumentum, ex eo desumptum, quod omnes, si non speculatiuè, practicè tamen [Ex Æthiopicis mancipiis roboratur.] amplectimur, dum mancipia Æthiopica & emimus & vendimus, hæc absque vllo conscientiæ remorsu seruorum iure tractamus: Atqui in illis minor seruitutis apparet titulus, vt videri potest apud P. Molinam Disput. 34. & seqq. & P. Thomam Sancium Tomo 1 Consiliorum Lib. 1. Cap. 1. Dub. 4. Dom. Solorzanum Tomo 1. Lib. 3. Cap. 8. num. 108. & seqq. & in Politica pag. 69. §. Porque. & alios, de quo & nos Titulo 9. à num. 180. calamo fusiori. Ergo circa Clientes non est in quo hærere debeamus, cùm belli titulus manifestus sit, & ab omnibus admissus, vt benè ostendit P. Sancius suprà num. 1. & Dub. 3. num. 5. Pro quo & Cardinalis Lugo Tomo 1. de Iustitia. Disput. 6. num. 11.

Dici potest à Regibus Catholicis hoc iudicatum illicitum, vt vidimus num. 100. verbis illis: Porque estos no se pudieron hacer esclauos, [Ex Regia schedula responsio in qua & rebellantes eximuntur, cui fit satis.] aunque fuese por ocasion de rebelion. Sed id non obstat; concedimus enim non bellum quodlibet, aut rebellionem quamcumque, ad seruitutem sufficere, sicut Superiùs explicatum; iteratam tamen, neque cum securitate Nostrorum, & eorum, qui Christianam sunt religionem amplexi, aut emendationis spe, titulum esse sufficientem affirmamus.

Id tamen circa præfatam legem serui [Occasio auaritiæ inde sumpta, rebellionem excitauit.]tutis addiderim, eam ruinæ illius regni occasionem infandam præbuisse; dum enim prædæ huic quæstuosæ immoderatiùs ab exercitûs nostri Præfectis incumbitur, non iam Dei, & publicæ caussæ res acta, & ita nec iustitiæ obseruati limites, vnde omnia in peius ruere, & retro sublapsa referri conspicimus. Non placuit aliquibus pax, in quâ prædæ parùm; & ita facile fuit belli vix extinctum incendium suscitari. Videant ergo Reges nostri quod iam admonui Cap. 9. & Gubernatores prouinciis talibus selectissimos as [Ad Reges nostros admonitio.]signent, ni velint id, quod multis est & quæstuosissimis laboribus partum, vnius diei spatio deperditum complorari.

Dico tertiò. In hac seruitutis lege non [Assertio 3. pueros reseruandos.] videtur rationi ac pietati consonum vt pueri aut puellæ, etiam rationis compotes, comprehendantur. Probatur

Primò à simili: Nam Philippus Secundus Rex noster non permisit Maurorum filios in rebel [1. Maurorum Granatensium exemplo.]lione Granatensi seruos fieri, vt testatur Cardinalis Lugo suprà num. 13. & ante illum P. Molina Disput. 33. vbi disputat an contrarium licitè fieri potuerit: & licet affirmatiuam sententiam amplectatur; oppositæ tamen non leuia fundamenta proponit, quibus conatur satisfacere; non tamen ita apertè, vt fundamenta prædicta suo robore videantur penitus destituta. Quod ergo cum Mauris factum, Hispaniæ infestissimis hostibus; cur non etiam cum Indis fiat, de quibus inter Hispanos educatis & separatis à parentibus, id sperare possumus, quod in plurimis eorum etiam seruis deprehendimus, Christianos scilicet mores, & æternæ salutis pignora non leuia, de quo possum propriæ experientiæ suffragio iudicare.

Secundò, quia etiam post iteratam re [2. Ex rebellionis excusationibus.]bellionem sunt qui censeant, sic rebellantes non posse fieri seruos, quia rebellionis non leues excusationes inueniunt, quandoquidem non leuiter sunt ad excutiendum sociale iugum prouocati; ergo seruitutem ad impubes extendi, neque rationi neque pietati consonum apparet.

Tertiò, quia in omnibus bellis, quæ in par [3. Ex fine conuersionis in donatione Indiarum.]tibus Indiarum contra indigenas geruntur, negotium fidei principaliter debet attendi, cùm à Sede Apostolicâ eo sint respectu Catholicis Regibus attributæ; atqui libertate eorum, de quibus agimus, negotium fidei promouetur; ergo debet illa in ipsis sartatecta seruari. Major est certa ob rationem positam, & Minor clara; nam seruitus fructuosæ fidei obest susceptioni, ad quam libertas confert, vt iam vidimus §. præcedenti ex mente Pontificum, & ratione.

Dices ex hoc sequi etiam adultos non debere seruitute mulctari, quia sic ad fidem ap [In adultis aliam esse rationem.]tiores inueniuntur. Sed hoc non satisfacit; quia adultos supponimus esse Christiani nominis inimicos, neque de illis quidquam posse eo in genere firmum expectari: At de filiis aliter sentiendum ob dicta num. 106. Quòd si speraretur adultos libertatis conseruatione ad fidei susceptionem meliùs disponendos, idem profectò dicendum. Et hac de caussa Reges nostri tantopere fuerunt de Indorum libertate soliciti, vt neque belli jus, neque rebellionem illi obstare censuerint; quia scilicet negotium fidei Christianissimo calore tractabant, quod arbitrabantur hoc pacto meliùs processurum. Faciant ergo tantis digni parentibus filij, quòd de eorum zelo ac pietate non est cur minùs sperare, eorum plenè conscij, debeamus.

CAPVT XII.

Minerisnè effodiendis possint Indi, talem non meriti pœnam, sine labe culpæ lethalis addici.

POst Indorum libertatem, circa quam [In mineris labor supra seruorum labores.] Reges Catholici, vt vidimus, eximiè fuêre soliciti, nihil videtur ita posse eorum solicitas conscientias agere, vt id, de quo quæstio & controuersia præsens agitatur. Videtur enim hæc ad Mineras compulsio quoddam seruitutis, & duræ satis, genus: adeò vt inter seruorum officia neutiquam numeretur, iuxta receptam apud Romanos consuetudinem, quidquid antè de antiquioribus fuerit minùs humanè agentibus, & infelices in eo successus expertis. Pro quo Athenæus Libr. 6. Cap. 7. suo de tempore sic locutus Horatius Epist. 16. Libr. 1.

Vendere cum possis, captiuum occidere noli:

[Horatius.]

Seruier vtiliter; sine pascat durus, aretque,
Nauiget, ac mediis hiemet mercator in vndis:
Annonæ prosit, portet frumenta, penusque.

Quo non obstante, fuerunt qui compelli posse [Licitum in Indis vt censeant quidam, & Regiâ dispositione sancitum.] conserent, moderatione adiectâ, vt Christianam pietatem decet, si videlicet per interualla hæc fiant, & in soluendo laboris pretio specialissima habeatur cura, cum cautionibus aliis, circa quorum obseruantiam attentissimos opus est se gerere Magistratus. Et ita quidem dispositum: cùm fuerint, qui erga hoc Regibus nostris scrupulum omnem exemerint; nihil enim à piissimis Principibus sine hoc est saluo conductu tentatum. Dispositioni autem à viris doctis, & Christiano zelo æstuantibus reclamatum; ex quo factum, vt res in consilium multorum fuerit semel iterumq́ue vocata, & Reges nostri de tollendo hoc onere misellis istis seriò tractauerint, & pro eo rescripserint; quod tamen non potuit, vt eorum erat de [Sed non sine vrgenti scrupulo.]siderium, executioni mandari. Testantur autem illi in Rescriptis variis desiderare se onus istud ab Indorum ceruicibus amouere; sed tollerandum illud, donec melioris dispositionis opportunum tempus adueniat. Que sin embargo de lo proueido por cedulas antiguas, cerca de que no fuesen compellidos [Regium rescriptum.] à este trabajo contra su voluntad. Verba sunt decretoriæ Schedulæ, quæ extat Tomo 4. pag. 315. Fuerunt ergo qui sic anteà prouidêre, hac graui saucij curâ, quia spinam, quam educere conabantur aliqui, alij contrà sentientes validiùs infigebant. Statutum est nihilominùs in schedulâ [Qui semper vrget.] præfatâ oppositum; sed non ad tranquillandos Regios animos noui & sanè docti consiliantes suffecerunt. Iterùm de tollendo deliberatum grauamine, & designatum tempus pro executione commodiùs inducendâ. Nequidquam tamen; & ita res in eôdem statu, quem & nunc habet, est relicta.

Est ergo caussa hæc pro vtraque parte satis superq́ue ventilata, vt nihil à me addi in præsenti possit, cuicumque adhæsero, quod magni queat esse momenti. Licitum si dixero esse grauamen, iam melioribus testibus id firmatum, quorum auctoritate res agitur. Si illicitum asseruero, nihil meâ existimatione confecerim; neque currentem hanc tanto impetu machinam pusillæ vocis instantiâ reuocauerim. Fr. Michël de Agia Franciscanus ex professo probandum assumpsit [F. Michaël de Agia affirmantis partis acer propugnator, qui & alios congerit non penitus sufficientes.] licitam esse Indorum ad metalla effodienda compulsionem, sic Regium Rescriptum Philippi Tertij Anno 1601. transmissum interpretans pag. 60. & seqq. Cuius sententiæ quamplures viri docti in Limanâ hac vrbe subscripserunt; duodecim inquam maioris abollæ Theologi, & Iuris vtriusque Professores, aut in eôdem versati; & præter eos decem alij S. Philippi Collegæ, qui videntur ad augendum numerum subscribentium adsciti: licet enim in eo Collegio plures fuerint, qui Iurisprudentiæ studentes, in eâ insignes euaserint facultate, & primarias in hoc regno sedes occuparint; dum tamen ibidem agerent, vix gradum studentium prætergressi, neque experientiâ, neque rerum notitiâ adeò excellere potuerunt, vt eorum iudicium in re tantâ, contrà sentientibus & clamantibus quamplurimis scientia, prudentiâ, experientiâ, & religione conspicuis, tanti fieri debuerit, & tot subscriptionibus paginas onerari. Illud maioris profectò momenti, quod citatus Pater attestatur, Proregem scilicet Dom. Ludouicum à Velasco, affirmasse ipsi, alios à se consultos idem censuisse, & in re omnes esse conformes, licèt viis diuersis incedentes. Quod si ita est, cur non & eorum subscriptiones dictus Pater obtinuit, & suæ lucubrationi contexuit?

Contrarium tamen, vt dixi, quamplu [Contra illum duo ex eâdem Religione depugnant.]rimi corditùs tenuerunt, ex quibus eiusdem Religionis alumnus Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus iam citatis fol. 69. pag. 1. cuius, quia nimis acerba, nolo verba transcribere. Et R. P. Fr. Antonius Martinez, vir ob insignem probitatem & doctrinam, muneraq́ue in eâdem Religione præclarè gesta, magnæ apud omnes existimationis; qui id non solùm verbo, sed & scripto testatus, vt citatus Auctor affirmat, qui contra se Religiosos omnes aliorum Ordinum videtur habuisse, cùm nullum ex illis habeat sui placiti subscriptorem. Et erant tunc Limæ viri doctissimi, si vspiam aliàs. Habuit etiam alios spectatæ doctrinæ mastyges, inter quos fuit, qui [Et validiùs P. Franciscus Coëllius è Societate, cum laude adductus.] satis doctum circa hoc elaborauit opusculum, quod apud me habeo manu-scriptum, in quo pius, expertus, & eruditus Auctor P. Agiæ sententiam apertissimâ ratiocinatione conuellit, & quàm sint eius leuia fundamenta, & verò etiam falsa, demonstrat. Ignoratum autem à me Auctorem Dom. Solorzanus fecit manifestum Tomo 1. Lib. 2. Cap. 23. num. 7. & Tomo 2. Lib. 1. Cap. 14. num. 2. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 16. in principio. Fuit enim Senator priùs Regius in Limano Prætorio, & postea Societatis nostræ Religiosus, P. Franciscus Coëllius, ab eôdem quidem meritò, sed citra meritum, felici quondam discipulo in Salmanticensi Academiâ collaudatus. Et eius quidem opusculi subsidiis instructus, aliaque à se, aut ab aliis adiecta perpendens citatus Scriptor, sententiam Magistri sui præferendam censuit citato Lib. 1. Cap. 15. num. 6. vtpotè in vtrôque foro securiorem, & solidioribus rationibus innitentem. Indicat autem oppositam satis probabilem Cap. 14. num. 1. Quod ego [Sententia affirmans probabilis tantùm ab extrinseco.] quidem negare nequeo, sed extrinsecâ probabilitate, ab auctoritate inquam multorum, de quâ dictum, addito sapientium Consiliariorum in Regio Senatu, aliorumq́ue, inter quos res est agitata, iudicio. Si enim eius fundamenta expendantur, leuia quidem deprehenduntur, &, vt dixi, nonnulla etiam apertè falsa. Et ita Dom. Solorzanus in Politica loco superiùs adducto, qui respondet num. 1. Capitis 14. nihil de probabilitate subiunxit, ne sic ansam continuationi præstaret.

Quod vt ampliùs ostendam, obseruo [Grauia inconuenientia in coactione huiusmodi nostri Reges agnoscunt, vnde circa illam religione tanguntur.] id, quod est quidem obseruatione dignissimum, Principes inquam nostros grauia inconuenientia dignoscere, quæ in hac metallicâ coactione sine vmbra aliqua tergiuersationis occurrunt, & ad onus hoc tollendum potenter induci, immò & impelli, vt iam dictum. Pro quo Regis nostri Philippi Secundi Salomonis Hispani in regnandi scientiâ, verba præstat auscultari; sic enim loquitur in Rescripto quodam, quod adducit citatus P. Coëllius num. 123. Siguen se grandee inconuenientes: especialmente que como van muchos tales Indios à seruir fuera de su tierra y naturaleza, cinquenta, y otras mas leguas, à donde estan las minas, è ir cargados con sus comidas, mantas, y camas, adolecen algunos de ellos, y mueren. Demas que la doctrïna Christiana, que à los tales se auia de dar, se impide, y se cometen otras ofensas de Dios nuestro Señor, è se memoscaba la gente de esa nueua España, è se siguen muchos daños è inconuenientes à la vida y salud de los dichos Indios &c. Rescriptum autem hoc Nouæ-Hispaniæ missum, Carolo Quinto gubernante, & eius nomine Maximiliano & Mariâ Caroli ipsius filiâ Hispaniæ gubernatoribus die 22. Februarij Anni 1549. Sed à Philippo Secundo die 30. Nouembris Anni 1568. ad Peruuium [Rescriptum ad vnam Prouinciam quomodo aliis commune.] extendi iussum, vbi eadem ratio, & ita eadem iuris dispositio erat pariter requisita. Quod in Regiis schedulis vim legis habentibus specialiter locum habere, cum aliis probat Dom. Villaroel Parte 2. Pacificæ gubernationis Quæst. 11. Artic. 4. num. 42. & seqq. Præfata autem inconuenientia non minora modò, quàm olim; nisi quòd imminuto valde Indorum numero, onus dictum ad pauciores reducitur, & ita magis importabile reddi necessarium est; vnde & Reges nostri pro illo submouendo soliciti, modum quærunt, sed non inueniunt, procrastinatione vtcumque contenti.

Sed rogo iam cur ita sint circa nego [Ex timore conscientiæ Regum nostrorum arguitur contra prætensam probabilitatem.]tium istud anxij, cùm eorum conscientiæ possint, non subleuato grauamine, de quo loquimur, tranquillari? Ad tranquillandam enim conscientiam opinio satis probabilis sufficit, ea præsertim quæ & intrinsecâ & extrinsecâ probabilitate prædita comperitur. Hac de caussa cùm Indiarum occupationem licitam multi esse negarent, nec leuibus fundamentis, quia nec Pontifex potuit, quod erat alienum conferre: Regum tamen nostrorum conscientiæ omnino fuêre tranquillæ, nec de dimittendo tali dominio tractarunt, quia pro illis erat probabilis satis opinio de potestate Pontificis, quam ipsos secutos Pontifices multi Doctores affirmant; & hoc satis superq́ue est ad tranquillitatem conscientiæ quantumuis timoratis inducendam. Item Catholici Reges de dimittendo regno Portugalliæ numquàm cogitarunt; cùm tamen essent plures, qui non sine fundamento alterius ius præferendum affirmarent: quod meritò ab ipsis præstitum, quia sententiam sunt probabilem satis amplexi, auctoritate, Iuribus, & rationibus commendatam. Quod & in multis aliis possem similiter demonstrare. Cùm ergo eorum animi in eâ, quam sequuntur, de grauamine Indorum sententiâ conquiescant, signum est illam non eâ probabilitate gaudere, quâ gaudent aliæ, & ita non solidis fundamentis comprobari.

Si dicas hoc ipsorum pietati tribuen [Non sola eorum pietas, sed & iustitia debet in tali causa militare.]dum. Fatebor equidem: quis enim Regum nostrorum perspectissimam non habeat pietatem? Sed certè non sola ibi pietas, sed iustitia etiam videtur pro miseris istis aduocare. Quod manifestè constat ex eorum attestatione in nuper adducto Rescripto, in quo damna commemorant, quæ Indi ex statutâ coactione ad metallorum effossionem incurrunt: ad ea enim impedienda non sola pietas, sed iustitia compellit, cui proprium est ius suum vnicuique conferre, & seruare incolume, dum ratione officij peculiaris oritur obligatio.

Et hoc quidem quod in Mineris aliis [In Mineris argenti viui id certius comperitur.] censetur durum, in Minera Huanca Velicensi, quæ viui est argenti, durissimum sanè videtur. Vnde præfatus P. Agia, qui Indos ad huiusmodi operas compelli posse probauerat, vbi rem propriis oculis attentè perspexit, in profunditatem centum quinquaginta statuum descendens (est autem nobis Status, humani corporis mensura) per scalas pensiles, & exiguæ lumine lucernæ, [Palinodiæ P. Agiæ.] palinodiam testatissimam recantauit, vt constat ex vltimâ clausulâ dictæ lucubrationis. Et licèt modò Indorum labor in monte illo non ita dicatur esse terribilis, vti erat quando à prædicto Patre profunditas est illa lustrata; semper tamen damna paruo discrimine perseuerant. Vnde Rex noster Philippus Quartus, votis communibus sospitandus, post vltimam consultationem circa hoc habitam, Regiâ sanè & Christianâ magnanimitate promisit, obtentâ, vt speratur, pace, quam tot vndique bella disterminant; Indos à labore prædicto penitus releuandos, & ex Hispaniâ, Germaniâ, ac Prouinciis aliis magnis quantumuis sumptibus, necessariam argenti viui copiam exportandam. Sic Dom. Solorzanus Cap. 15. citato num. 91. Sit ergo pax, ô pacis Auctor, in diebus nostris, vt post nostros dies pacis fructum pacifici maris accolæ, quem desiderant, consequantur. Neque ego de hoc plura, vbi non per campos eruditionis excurso, sed rem conscientiæ ago, consulens breuitati, certusque post longiores discursus nihil obtinendum amplius, quàm quod postremâ illâ est consultatione firmatum.

Vnum illud addam, quod minimè præ [Indi monti Huanca velicano sacrificant, vt euadant incolumes]tereundum duxi, cùm rei notitia ad me hoc ipso, quo ista scribo, tempore, Nostrorum per litteras relatione delata fuerit, heri videlicet: Deprehensum scilicet Indos, qui ex regione non parùm dissitâ ad Huanca velicanum montem aduehuntur, cùm propè accedunt, monti sacrificare solitos hoc ritu, vt intra domum aliquam conuenientes, ex mayzio, & aliis terræ fructibus, familiari ipsorum alimento, quilibet coram se paruum disponat aceruum: hos autem omnes copulantes, ex iis grandiorem aceruum constituunt, & illum monti suis ceremoniis immolant, ab eo enixè postulantes, ne illis noxius & exitialis sit, vt de more habet, nec tremuli & intoxicati fatalis & lethalis pulueris haustu, sed incolumes ad lares proprios reuertantur. Adeò parùm in istis prouexit fides post diuturnam illius prædicationem, dum importuno huic labori affixi, vix possunt seriò, & cum debitâ ad fidem affectione piâ, de illius necessario ad salutem dictamine cogitare.

Dum Hebræi in Ægypto intolerandis [Intolerandi labores fidei obices.] laboribus affliguntur, periclitatur fides, & in Idololatriæ barathrum eorum plurimi deturbantur. Hinc Deus illis per Ezechielem 23. vers. 8. [Ezech. 23. v. 8.] sic exprobrat: Insuper & fornicationes suas, quas habuerat in Ægypto, non reliquit. Hinc & vitulum in deserto post tot Dei mirabilia à Deo in eorum [Ex Hebræis in Ægypto comprobatum.] patrata gratiam, mirè infideles adorant, quasi Apin Ægyptium, vt boni testantur Interpretes. Videndus P. Cornelius circa Exodi 1. v. 10. & [Exodi 2. v. 1.] Deo quidem de ipsorum agente libertate, Moses hæret, qui ad eam perficiendam mittebatur. Respondens Moyses, ait; Non credent mihi, neque audient vocem meam, sed dicent; non apparuit tibi Dominus. Exodi 2. v. 1. Non credent conturbati animi oppressione durissimâ. Si enim conturbatus animus non est aptus ad exequendum munus suum, munus inquam circa communes & familiares etiam functiones: quomodo aptus ad res fidei sit, vbi supernaturale negotium geritur, & cum iis agitur, qui ad huiusmodi vix quieti & cessantes emergunt, instructionibus iteratis? Apparuit (Gedeoni) Angelus Domini, & ait; Dominus tecum, virorum fortißime. Dixitq́ue ei Gedeon: si Do [Et ex Madianitica seruitute.]minus nobiscum est, cur apprehenderunt nos hæc omnia? vbi sunt mirabilia eius, quæ narrauerunt Patres nostri, atque dixerunt: De Ægypto eduxit nos Dominus? Iudic. 6. v. 12. & 13. Ecce vocem vacillantium [Iudic. 6. v. 12 & 13.] circa fidem, dum plus æquo à dominantibus exercentur. Et oppreßi sunt valdè ab eis. v. 1. Ipsa vi [v. 1.]detur nutare Gedeonis fides, viri fortissimi: quid ergo faciant imbecilles?

Ergo singularis Protector fidei Rex [Felices victoriæ ex profligata Idololatria in Indijs Regi Catholico promittuntur.] Catholicus illam in suis Indis radicandam accurret, durissimi laboris oppressione submotâ: sic victorias sibi de infestissimis poterit hostibus præclaras & frequentes polliceri. Timeo enim ne Idololatria in regionibus istis non penitus extirpata, cursum victoriarum impediat. Victurus Gedeon, & memorabili profectò victoriâ, præ aliis omnibus, quæ in Scripturis sacris celebrantur, ab Idololatriæ expunctione captare jubetur auspicium, cùm ei dicitur: Destruesque aram Baal, quæ est patris tui: & nemus, quod circa aram est, succide. Fecit sicut præceperat Dominus. v. 25. & 27. [Iud. 6. v. 25. & 27.] & Deus pariter, quod promiserat, adimpleuit felicissimâ victoriâ, qualem in Euangelii Luce futuram Euangelicus Vates annuntiat, cùm ait: Superasti, sicut in die Madian: quia omnis violenta prædatio cum tumultu, & vestimentum mistum sanguine erit in combustionem, & cibus ignis. Isaiæ 9. v. 4. & 5. Violenti, & tumultuum excitatores [Isaiæ 9. v. 4. & 5.] inhiantes prædæ, quæ ex Indiis optima transmittitur, feliciter superandi, & totus ille sanguineus apparatus ferro flammaq́ue mactandus. Vbi & Iacobi Iansonlj expositio sic habet: Violentiam Tyrannorum, amor religionis, quasi quidam ignis, absu [Iacobus Ianssonius.]met. Sic illi scribens in Psalmum 47. v. 9. Si ergo Tyranni eò deueniunt per Dei gratiam, vt amor religionis eos quasi quidam ignis absumat: quod de Rege nostro æquum fuerit expectemus, in quo tyrannicum nihil, sed paterna omnia, vnde Augusto feliciùs: spontaneis imperat,

Victorque volentes

Per populos dat jura, viamque affectat Olympo. Virgilius 4. Georgicorum. Absumet eum profe [Virgilius.]ctò ignis religionis, vt zelo fidei exæstuans, eam in remotis hisce terris stabilire curet, idololatriæ reliquiis penitus profligatis. Sic autem hostes [Felix præ alijs in Nouâ Hispaniâ conuersio, quia Indi ad Mineras non compulsi.] suos fortunatissimè superabit, sicut in die Madian: paucis scilicet militibus plures, & Christianis populis pace desideratissimâ restitutâ. Pro quo consideratione dignissimum occurrit id quod in Noua-Hispania felicissimè dicitur obtigisse, in nouis inquam conuersis nullas Idololatriæ reliquias deprehensas. Cuius rationem adducit P. Fr. Ioannes de Silua, suprà fol. 47. pag. 2. & fol. 91. [P. Fr. Ioan. de Silua.] pag. 1. quòd Indi ad Mineras non compellantur. Qui & sol. 46. pag. 1. ex argenti abundantiâ in regno illo per voluntarios Indos educta arguit, vt in Peruuio, & aliis Indicis regionibus, idem sibi possint Reges nostri polliceri. Pro quo item fol. 84. & 85.

CAPVT XIII.

An Reges Catholici securâ conscientiâ indulgere possint aut permittere Indorum seruitium personale.

SEruitium personale specialiter di [Quid seruitium personale sit.]ctum, vt modò de illo disserimus, quoddam est seruiendi genus coactum, ad voluntatem eorum, qui eam sibi licere existimant facultatem, siue quia Commendatarii, siue aliis titulis: ratione quorum aliquem erga Indos exercent dominatum. Itaque aut cogunt seruire semper inuitos, libertatis titulo conseruato, aut certis diebus, tenuissimi victûs stipendio, vt possint diebus aliis suo commodo laborare. Circa hoc

Dico, vti certissimum, sine graui pecca [Non licere resoluitur.]to, & restitutionis onere, id non posse constare. Videndus Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 1. & in Politica lib. 2. cap. 2. Pro quo & militat P. Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus pro Indicâ gubernatione fol. 26. & toto ferè Memo [Fr Ioan. de Silua.]riali 2. ac præsertim fol. 41. vbi ait in Concilio Prouinciali Mexicano Anni 1583. Patres omnes, [Concilium Prouinciale Mexicanum.] nemine discrepante, distributionem Indorum ad seruitium præfatum iniquam judicasse. Ratio est, quia hoc est genus quoddam seruitutis, à quo Indi sunt prorsus eximij, vt vidimus cap. 11. Item, [Ratio asserti ex Indorum libertate.] quia hoc legibus in speciali prohibitum, de quibus Dom. Solorzanus citato cap. 1. num. 12. & seqq. Ex quo sequitur neque Reges. Catholicos tale genus seruitij indulgere alicui, aut permittere posse, nisi fortè in delicti pœnam, quod & ab ipsis vetitum respectu cuiusuis particularis: nam ad ministeria publica, & Regium famulitium, nihil obstat obligari. Reges namq́ue subditorum sunt Angeli tutelares, & defendere tenentur eos, ne iniuriam ab aliis, nihil tale meriti, patiantur. Et quemadmodùm eos non possunt seruituti totali subiicere, ita neque partiali, quæ sine ingenti eorum oppressione non solet stare communiter; cùm ingens aliàs oppressio, sit violenta diminutio libertatis.

Quia vero aliqui longi temporis vsu se [Neque circa hoc suffragari consuetudinem.] possunt hac in parte tueri, omnis consuetudo circa hoc per easdem est leges reprobata. Et vt non expressè reprobaretur, nihil proptereà juuare illa posset, nisi quòd ratione illius ad maiorem restitutionem, ob multiplicatas per spatia temporum iniurias, tenerentur. Quando enim tale quid inter Christianos visum, vt alii aliorum personali addicantur seruitio, nullo pœnali merito, inter Hispanos præcipuè, vbi inconcussa habentur jura pretiosissimæ libertatis? Non potest quispiam seruitutem in rebus constituere, nisi qui dominus earum est, vt constat ex Institut. de seruitutibus [Instit. de seruitut.] lib. 2. Titul. 3. §. 4. etiamsi seruitute dominium absolutum non amittatur. Quomodo ergo libero [Seruitus in rebus nisi à domino nequit imponi, vnde pro personis arguitur. l. Sancimus.] homini seruitus imponi valeat, qui nullum præter Deum dominum recognoscit? Est autem de rebus ad personas vsitatum in jure argumentum, vt probat Euerardus in Topicis legalibus loco 38. & personæ rebus quibuslibet pretiosissimis præponuntur l. Sancimus Cod. de Sacros. Eccles. & alibi. Sufficiat ergo Indis quòd semper cum metu viuant, hoc enim genus seruitutis est iuxta Horatii [Seruitus est vita in metu.] illud Epist. 16.

Qui metuens viuit, mihi liber non erit vm [Horatius.]quam:

Non illis durius aliud seruitutis genus adiiciamus.

Sed quid Confessarii facient vbi perso [Circa Confessarios difficultas, vbi seruitium personale viget.]nale seruitium perseuerat, obnitentibus quibusdam vrbibus aut etiam Prouinciis, eò quòd dicant non posse aliter ea, quæ ad victum necessaria sunt, ex terræ fructibus, aut re pecuariâ comparari?

Respondeo tales, si in malâ fide sint, nequa [Non absoluendos malæ fidei pœnitentes, & quid de dubijs.]quàm absoluendos, vt est compertum, cuius erit indicium, si de seruitii talis coactione in Confessione se accusent. Si verò vt dubii, Confessarius suo non desit officio, id quod est obligationis aperiens. Quid enim? Dicat seruitium esse licitum? Mentietur. Pœnitentis id conscientiæ relinquat? Non erit id certè conueniens, nec licebit: ideò enim dubitationem proponit suam, vt à Confessario, Claues non solùm potestatis habente, sed scientiæ etiam, dirigatur.

Dices posse Confessarium rationabiliter suspicari, si illicitum dicat esse seruitium, & re [Instantia ex illorum periculo,]stitutionis obligationem aperiat, Pœnitentem nihilominùs contra illius declarationem acturum, ex quo maius in ipsum damnum resultabit, quod euitare Confessarius debet, temporale vnius incommodum spirituali alterius posthabendo.

Verùm hoc non videtur stare posse in casu, de quo loquimur: rogat enim Pœnitens an pecca [cuiusuis eliditur, cum vtili doctrinæ.]tum sit in eo foro, in quo nequit Confessarius responsionem legitimam denegare. Si præsertim confiteatur se sub eo dubio seruitium retinuisse: an scilicet grauiter peccarit, nec ne? Tunc enim graue peccatum est, vt communiter Doctores admittunt. Si enim Confessarius id Pœnitentis conscientiæ remittat, conscientia dubia relinquitur, vt erat anteà, & ita similiter suspicari poterit eum in peccatum relapsurum. Si enim id rationabiliter detectâ veritate suspicatur, multò id erit certius dubio permanente. Et quidem Pœnitens tenetur veritatem inquirere: ergo & Confessarius directè respondere. Videantur Portel Tomo 2. Casu. 45. num. 5. P. Thomas Sanchius lib. 2. de Matrimonio, disp. 38. num. 8. P. Coninck disput. 8. de Sacramento Confeßionis num. 14. P. Layman lib. 3. tract. 6. cap. 13. quæst. 4. num. 7. & P. Palaus Tomo 4. tractat. 23. Puncto 18. numer. 10.

Si autem Pœnitens in bonâ fide fit, & ex manifestatione peccatum graue in retentione [Si bona sit fides, Dissimulare vt Confessarius possit.] seruitii verosimiliter timeatur, poterit dissimulare Confessarius, juxta valde receptam doctrinam, pro quâ P. Palaus suprà num 7. plures adducit, quos & ipse sequitur, sicut & Portel n. 1. & seqq. & circa quam sic loquitur Eligius Bassæus in Floribus Theologiæ Moralis ver. Confessarius 4. num. 18. Quòd scilicet cùm nulla ex monitione [Eligius Bassaus.] speratur vtilitas, & ignorantia inuincibilis est, siue facti siue iuris diuini, naturalis aut humani, non tenetur Confessarius docere, vel monere: immò tenetur in hoc casu tacere propter inconuenientia, quæ inde sequerentur. Et hoc verum, quamuis per ignorantiam peccatum illud sit in detrimentum proximi. Ratio est, quia nulli laqueum debemus iniicere: sed admonere in hoc euentu nihil aliud esset quàm laqueum & offendiculum apponere: nam constitutus in statu bonæ Fidei, Confessarii monitione in malo & periculoso versabitur. Vnde cauere debet Confessarius ne plus respondeat quàm à Pœnitente interrogatur: ad summum contentus sit ipse Confessarius interrogare Pœnitentem, nihilnè sit, quod animum eius grauet, aut conscientiam scrupulosam reddat: quo pacto intelliget an culpatâ ignorantiâ laboret. Sic Bassæus, pro quo & videndus P. Escobar de Mendoza Tomo 2. Theolog. moral. lib. 16. num. 630. Et quod de Confessario dictum est, de Prædicatore pariter asserendum. Si enim in aliquod veniat oppidum, in quo tale aliquid receptum vsu perspiciat, & ex admonitione id [Sicut & Prædicator.] timeat, quod diximus, debet ab admonitione temperare; cùm præsertim monitiones huiusmodigrauia soleant incommoda suscitare. Vnde cùm Augustæ contractus quidam vsurarius inualuisset, quem tamen defendebant ciues, consultus Gregorius XIII. iniquum esse respondit, neque absoluendos, qui ab eo non abstinerent: sed neque in suggestrâ, neque in cathedrâ eam rem tractandam, ne daretur turbis occasio. Sic P. Sacchinus Parte 4. Historiæ Societatis lib. 3. n. 121.

CAPVT XIV.

An Indi licitè possint ad labores alios Reipublicæ vtiles inuiti conduci, vel id debeant sub grauis culpæ reatu Reges Catholici prohibere.

§. I.

Recensentur labores, & diuersæ sententiæ, ac Primò Assertio proponitur.

MVlti sunt tales lege interdicti labo [Diuersi Indorum labores.]res, aut Regiâ facultate concessi, vsuuè introducti, pro colendis scilicet agris, pro pastoritiâ curâ, pro litterarum commercio; aut tabellariatu, pro pannificio, pro ædificiis sacris & communibus, pro viarum hospitiis, pro exportandis rebus ductu & oneribus iumentorum, aliisq́ue: de quibus meritò dubitatum an licitè inuitis imponantur.

In quâ quæstione affirmat Dom. So [Quos licere inuitis negant plures.]lorzanus plures passim doctos pariter ac pios & Religiosos viros se agnouisse, qui Indorum causam agentes, & miseram atque abiectam eorum conditionem dolentes, iniuriasque ac oppressiones, quas sæpè horum seruitiorum occasione patiuntur, coactionem istam absolutè & generaliter damnarunt, qui & Regias aures assiduis litteris & querelis super ea tollenda implere non desinunt. Pro quorum sententia grauia statim, & satis vrgentia fundamenta proponit. Et nihilominùs contrariam amplectitur, vt videri potest Tomo 2. lib. 1. cap. 4. & 5. & in Politicâ lib. 2. cap. 5. 6. & 7. Nouem tamen cautiones omnino seruandas ap [Affirmat Dom. Solorzanus nouam additis conditionibus, quæ recensentur.]ponit, seu mauis dicere conditiones ad coactionis huiusmodi justificationem, scilicet justè dispertiendos inter omnes labores, vt non quidam nimis onerentur, aliis otiantibus: vt seruitia sint consueta & moderata: vt propriis commodis priùs consulere sinantur; vt robusti tantùm, & post annos plenæ pubertatis, senibus, fæminisque prorsus exclusis: ne longiùs à suis oppidis abducantur: vt salarium competens in manu propriâ soluatur: vt moderato pretio ea, quæ ad vitæ sustentationem necessaria sunt, in locis, vbi laborauerint, possint inuenire: vt in publicam vtilitatem designatos in priuatam nullus traducere permittatur, aliis vsibus applicando, & quandoque vendendo: vt circa fidem, & Christianam professionem nullum accipiant detrimentum. Quibus luculenter exornatis, sic subiicit, n. 97. cap. 5. citati. Quoniam omnes superiores leges & cautiones ad vnguem seruare in tantâ hominum rerum, prouinciarumq́ue diuersitate ac peruersitate, Magistratuumq́ue distantiâ, difficilè est; illis autem non seruatis, Indorum ad prædicta seruitia coactio non iniustiitiam tantùm, verùm tyrannidem quoque aut rapinam redolere videtur; meritò video plures doctos, pios, & graues viros, in eâ consulendâ aut approbandâ, hærere pariter & horrere; ipsumq́ue supremum Indiarum Consilium (quod non minori prudentiâ quàm pietate refulget) ita variè, & semper quidem parcè & strictè super hoc articulo rescripsisse. Hæc ille. Pro quo & in Politicâ pag. 105. Col. 2.

Quibus sanè doctissimus vir id, quod [Sed illius placitum sibi non constans demonstratur.] ædificauerat, videtur penitus demoliri. Ait enim amplectendam affirmantium sententiam sub conditionibus antè visis. Atqui eôdem attestante, conditiones tales sunt seruatu difficiles, & iis non seruatis in tyrannidem incurritur: ergo sententia talis nequit sustineri. Consequentia est legitima: quia id, ex quo in tyrannidem facilè prolabi potest, nequit tutâ conscientiâ permitti, vt est cuiuis sanè sapienti manifestum. Præterquàm quòd paria sunt aliquid esse impossibile, & multùm difficile. l. Apud Iulianum §. Constat. C. de legat. 1. Pro quo [L. Apud Iulianum.] & alia apud eumdem Cap. 4. cit. num. 109. Si ergo difficilè est, & valdè quidem difficilè, vt experimentis est innumeris comprobatum, conditiones seruari prædictas, impossibiles debent profectò reputari. Ex quo sequitur prædictam sententiam locum habere non posse, cùm impossibilia requirat; & prætereà impossibile esse non incurri tyrannidem; cùm sit impossibile poni illud, per quod certum periculum tyrannidis tolleretur. Quibus præiactis

Dico Primò. Licitè possunt Indi ad [Assertio 1. licitam esse compulsionem, si moderatio adhibeatur.] labores aliquos Reipublicæ inprimis necessarios Christianâ moderatione compelli, juxta dicta superiùs. Sic P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum salute cap. 17. & plures alii non minùs pii, docti, & prudentes Theologiæ ac Iurisprudentiæ Professores, vt testatur Dom. Solorzanus Cap. 4. cit. num. 48. & in Politicâ. pag. 87. Col. 2. Quod & ipse adeò robustè & eleganter probat, vt de verisimilitudine, ac morali ferè euidentiâ vix dubio locus relinquatur. Et verò Fr. Ioannes de Silua, [Fr. Ioan. de Silua.] qui in Animaduersionibus pluries allegatis contra personale seruitium acerrimè præliatur, illud in Peruuio admittendum asserit, si fiat vt in Chilensi regno, cum piâ scilicet tractatione, etiamsi aliqualis compulsio interueniat. Sic fol. 67. & [Probatio à legibus, & ratione.] 68. & generaliùs fol. 86. & 87. Quod & leges Catholicorum Regum nostrorum mihi validè persuadent, cùm à piissimis, & post consultationem iteratam ac sedulam, sint profectæ pectoribus: de quorum præsertim erga Indos beneuolentiâ multiplicia extant argumenta. Et prætereà est ratio penitus irrefragabilis: nam vasalli liberi possunt ad opera Reipublicæ necessaria compelli, quæ per alios præstari commodè nequeunt, cum eâ moderatione, quam lex naturalis & Christiana præscribit: ergo & Indi, etiamsi liberi. Antecedens est certum: nam vasalli sunt membra Reipublicæ: ergo vt talia seruire in necessariis debent. Cùm ergo debeant, ad Principem spectat eos iuxta necessitatis diuersa genera cum debitâ moderatione compellere. Et quidem potest Princeps subditorum vitam in bello exponere, vt cum communi sententiâ obseruat P. Lessius Lib. 2. cap. 4. num. 58. pro quo & videndus Diana Parte 6. tractat. 4. Resolut. 25. & Caramuel [Ex dominio jurisdictionis, quod definitur. Caramuel.] in Theologia morali num. 60. vbi sic definit dominium iurisdictionis: Est ius publicum conseruandi communitatem, quæ dicitur subesse tali dominio, simulque destruendi quemcumque inuasorem; & hoc in commodum Reipublicæ. Taleque Regi concedimus in singula membra Reipublicæ, tale in omnia subditorum bona, tale in omnium actiones; publico prospicere bono, legibusq́ue directiuis, coactiuis, & pœnis etiam capitalibus, omnia damna sibi commisso populo imminentia tenetur auertere. Hæc ille. Sicut ergo cùm bellum imminet, compelluntur Hispani, & non Indi, quia illi præ istis idonei: ita ad alia, quæ meliùs ab Indis præstari possunt, & communi bono congruunt, illi præ aliis possunt, debentq́ue compelli.

§. II.

Assertiones aliæ pro Indorum operis, magis in speciali.

DIco secundò. Pro agriculturâ con [Assertio 2. pro agricultura.]uenienter possunt compelli. Indi, congruâ laboris mercede, & opportunitate temporis assignatâ. Sic citati: & constat, quia occupatio hæc omnium est maximè necessaria ad vitæ sustentationem, circa quam à nostris est Regibus opportunè prouisum. Videndus Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. Cap. 7. & in Politicâ lib. 2. cap. 9.

Illud difficile, quod ad salarium spectat; vi [Circa tenue salarium difficultas.]detur enim tenue, cùm duplo maius voluntariis soluatur agricolis, ex quo apparet illud neque infimi attingere quantitatem. Accedit alimenta etiam esse tenuia; solùm enim mayzium tostum, aut aquâ ferè merâ decoctum, quotidie tribuitur: vnde isti coguntur toto sui laboris tempore pane & aquâ jeiunare. Quod scimus loquimur, & quod vidimus testamur. Et mirum quidem est, quòd cùm rerum omnium pretia supra modum excreuerint, & omnium artificum stipendia sint majora, in solis Indis ad laborem ex laribus propriis & patriis extractis, labor æqualem æstimationem jam pridem taxatam retineat, quam voluntarij, prout illis fuit visum, adauxerunt. Videntur ergo justitiæ leges exigere, vt circa hoc Regia prouidentia disponat quod facto opus est, ne Deus in terras modis iniquis ex [Proptereà infaustæ sationes.]actas noua maledicta congerat, & pro pretiosis fructibus spinas faciat & tribulos germinare. Hinc admonet Spiritus Sanctus Eccli. 7. v. 3. verbis illis: Fili, non semines mala in sulcis iniustitiæ, & [Eccli. 7. v. 3.] non metes ea in septuplum Et Osee 4. v. 13. Arastis impietatem; iniquitatem messuistis, comedistis frugem men [Osee 4. v. 13.]dacij. Quæ licet ad mysticum sensum communiter referant Interpretes, eum etiam habere possunt, quem intendimus. Comedere autem frugem mendacij quid sit, benè P. Cornelius exposuit di [Et fruges mendacij.]cens fruges & fructus dici mentiri, cùm tantum non reddunt, quantum in germine promittebant: puta, cùm seges siccitate vel aurugine in agro deperit, aut in horreis à vermibus, aut vento, aëreúe corrupto atteritur, consumitur, & euanescit. Et huiusmodi diuinæ maledictionis effecta passim videmus.

Dico tertiò. Similiter est de pastoritia [Assertio 3. de pastoritia cura præcedenti similis.] cura dicendum. Circa quam Dom. Solorzanus Lib. 1. citato Cap. 9. num. 23. & seqq. & in Politica pag. 122. Col. 1. piè & sapienter obseruat salarium Indis pastoribus assignatum, eorum esse labori valde improportionatum, & minus multò quàm agricolis dari solitum, iuxta taxam stabilitam: quia sic arbitratus prudentissimus aliàs legislator; videtur sanè deceptus, existimans pastores, dum greges in pascuis quietè pabulantur, aliquid posse, quod quæstum aliquem præstet, operari. Quod cùm ad Reges nostros esset delatum, pietate solitâ de maiori stipendio prouiderunt. Video autem gregum dominos ingenuè fateri, non posse ex pacto genus hoc commercij sustineri, quia suorum est perexiguum. Quæ fortè querela ad Regias aures perueniet; nec tamen proptereà ab incepto desistendum: licet enim huius generis minus aliquid sit; id tamen erit, quod sustentationi sufficiet, frugali inquam: & quod ex hoc fortè defecerit, potest alimentorum aliorum copiâ suppleri. Poterit etiam Regia Maiestas, vt pristina abundantia non desit, gregum dominis aliquid de vectigali exactione remittere; quod eius erit piâ & magnificâ prouidentiâ dignissimum; vel aliter post sapientium consilium prouidere.

Dico quartò. Pro itinerantium com [Assertio 4. de labore in hospitiis viarum. Vti de tenuitate salarij pro custodibus bestiarum.]modo licitè Indi compelli possunt in hospitiis deseruire. Videndus Dom. Solorzanus suprà Cap. 11. & in Politica Libr. 2. Cap. 13. ad finem. Neque circa illud videtur esse specialis difficultas, nisi quòd bestiarum custodibus nimis est tenue salarium assignatum. Misero enim Indo, qui per noctem, frigoribus & sæpè imbribus aut niuibus horridam, sub Ioue profectò frigido, & apertis camporum spatiis, oneraria, & sessoria iumenta custodiuit, regalis vnus tribuitur, cùm sit labor ille multò ampliùs æstimandus. Debent ergo Reges Catholici circa hoc etiam curam & pietatem suam extendere; cùm sit etiam consideratione dignissimum hospitia quamplura esse Indorum subsidio destituta, ob eorum penuriam; vnde labor iste mercium similitudine ponderandus, quæ fiunt ob raritatem pretiosiores. Quamquàm & raritatis huius alia reddatur caussa; quia [Viantium inhumanitas condemnata.] videlicet ab itinerantibus Indi præfati inhumanè tractantur, incommodorum tædio; & diuino ac humano timore posthabito, iis in locis, vbi non habent miseri pusillitatis ingenitæ defensorem. Cumque essent in agro, consurrexit Cain aduersus fratrem suum Abel, & interfecit eum: Genes. 4. vers. 8.

Præfata etiam hospitio deseruientium [Vt sarcinas exportent an cogi possint.] raritas effecit, vt id, quod iam pridem erat in vsu apud nos, in desuetudinem ferè abierit, quòd scilicet Indi onera quædam ex hospitio vno ad aliud portent. Quod quidem licitè fieri posse censent aliqui, quos adducit & sequitur Dom. Zolorzanus Cap. 11. n. 11. & seqq. & in Politica suprà §. 4. & seqq. Quia tamen visum est nostris Regibus inhumanum, pluribus id rescriptis abrogarunt, apud citatum videndis Auctorem. Quibus non obstantibus prædicta sententia procedit, quia illius propugnatores existimant in aliquibus regionibus vix, aut ne vix quidem posse onerationem istam excusari. Neque credibile esse Reges nostros hanc itinerantium molestiam peruidisse, aut peruisam non curasse. Congruâ deinde mercede labori solutâ, & onerum moderatione prouisâ, non videtur locus scrupulo superesse, cùm Indis de more sit oneratis iter agere, & illud sanè longinquum.

§. III.

Duæ aliæ Assertiones cum resolutione vtilis quæstionis.

DIco quintò, Pannificij officinæ non si [Assertio 5. circa pannorum officinas, quarum incommoda referuntur.]ne grauibus Indorum incommodis conceduntur: vnde non immeritò à Regibus nostris sæpiùs prohibitæ: licet aliàs etiam concessæ cum moderationibus numquàm obseruatis, neque vspiam obseruandis. Quando enim Indi inuoluntarij sunt, officinæ dictæ in diros carceres conuertuntur, & pro diurnis pensis seruorum more tractantur. Negari profectò nequit pannificia huiusmodi valde vtilia Indicis esse Prouinciis; sed vtilitas hæc aliis potest modis obtineri, si videlicet officinæ tales concedan [Vtilitas quomodo possit aliter obtineri.]tur iis, qui eas intra vrbes habere voluerint, voluntariis operariis conquisitis. Quo pacto multis pauperibus fæminis subueniri posset, quæ in lanificio possent vtiliter occupari. Ad quod etiam seruire possent Æthiopes, ex quorum societate cum Indis non possunt ea damna timeri, quæ Reges nostri cauenda penitus censuerunt; & tunc contingent, cùm extra vrbes talis concursus habetur; & coguntur præfati intra eosdem parietes diutiùs commorari. Et arbitrium hoc circa officinarum talium permissionem aliqui rerum Indicarum experientissimi vti commodissimum comprobarunt, super quo & scripta longiuscula prodierunt. Neque obiiciat quispiam visitatione frequenti inconuenientia dicta offi [Visitatione non vitantur incommoda, Regiis schedulis non seruatis.]cinarum huiusmodi posse vitari; hoc enim facilè dicitur sed non facilè adimpletur, sicut alia, quæ pro subleuandis Indis à Regibus nostris sanctissimè nouimus constituta. Circa quæ Dom. Solorzanus cùm multa dicat & piè, & eruditè suprà Cap. 10. & in Politica Cap. 12. cum Regiarum schedularum inobseruantiâ concludit. Dum ergo permissio præualet, ad conscientiæ tribunal caussa est ista penitus reuocanda. Non probat [Quid de pueris.] ille pueros decennio maiores ad labores textrinæ distribui. Sed cum id ordinationes regni permittunt, circa hoc velle scrupulum iniicere, est voces, vt dicitur, fundere in deserto.

Dico sexto, Distributio Indorum, vt [Assertio 6. de distributione Indorum ad domestica priuatorum ministeria. Et quid non liceat.] priuatis seruiant, in domesticis ministeriis debet penitus prohiberi. Sic factum à Regibus nostris, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 1. Cap. 2. & in Politica Lib. 2. Cap. 3. & quia strictæ circa hoc prohibitiones nondum fuerant exactæ executioni mandatæ, hoc ipso tempore, quo hæc scribo, executio à Rege nostro efficaciter intimata, pro quâ Excellentissimi Comitis Albæ de Aliste Peruuiani Proregis cura peruigilat, &, vt credo, negotium hoc feliciter absoluetur.

Occurrebat autem circa hoc, stante di [Difficultas circa redemptionem laboris pretio ab Indis reddito.]stributione præfatâ, quæ & forsan alicubi perseuerat; quotidiana quæstio, an scilicet Indi possint ministerium dictum pretio redimere, quæ & pro huiusmodi aliis potest deseruire. Et posse quidem Indos ipsos dubitari nequit: quiuis enim suam potest redimere vexationem: quod videtur etiam verosimile ex parte eorum, ad quos seruitij vtilitas pertinebit. Illud tamen difficile, an supra pretium ab ipso, cui ministerium exhibetur, pro eôdem assignatum, recipi aliquid possit. Et vsus affirmantem partem approbauit, quia si ministerium tale à voluntario sit famulo, loco obligati, exhibendum, pluris profectò constabit, & ita qui seruitium suum pretio redimit, hos debet maiores sumptus compensare. Exempli gratia, Indus lignationi pro coquinæ commodo destinatur, vt quotidie fascem lignorum adducat, qui in vrbe sex aut octo regalibus venditur. Qui ergo vult laborem redimere, totidem exhibet, vnde dierum continuatione nimis quantùm redemptionis pretium excrescit; cùm tamen ipse pro labore duos tantùm regales accipiat.

In quo tamen manifesta iniustitia deprehenditur: Nam si labor seruientis huius tan [Iniustitia in eo detecta ex parte eorum, cui labor exhibetur.]tum valet quantum soluit: ergo pretium eidem assignatum, cùm personaliter seruit, duorum scilicet, & vnius aliquando regalis, iniustum est, cùm infra dimidium sit: neque quisquam potest pretij diminutionem stabilire, quod commune est, in pauperum ac miserorum præiudicium, vt est doctrina communis.

Prætereà. Demus Indum istum, si [Vrgetur ex doctrina certa circa rerum pretium, quod non ex commodo alicuius æstimatur.] non seruiat, in conscientiâ teneri compensationem laboris offerre. Tunc certè non aliam quàm duorum regalium, quibus eius labor æstimatur; licet aliàs labor dictus maioris esset pretij apud herum; quia illud debet quasi per accidens reputari. Quemadmodum si Indus sit ad auri vel argenti effossionem obligatus, & die aliquo laborare desinat, non debet Mineræ domino tantùm auri aut argenti reddere, quantùm, si laborasset, eruisset, sed quantùm labor eius æstimatur: si ponamus inquam ad id in conscientiâ obligari. Et idem est de laborantibus in expiscatione margaritarum. Pretium enim rerum non pendet ex alicuius commodo, sed ex communi æstimatione, vt benè P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 67. & 76. ex quo Caramuel sic scribit [Caramuel.] in Theologia morali num. 477. Pictor vili pretio pigmenta emit, quæ scit sua arte ita attemperanda, vt oculis gratißimis magno pretio vendantur. Et hoc tuta conscientia in omnium opinione. Sic ille. Videndus etiam Cardinalis Lugo Disput. 26. de Iustitia num. 44. & P. Bauny de Contractibus Lib. 1. Quæst. 8. Sicut ergo in conscientiâ talis non teneretur soluere, nisi quantùm labori eius est pretium assignatum; ita neque cùm redimit, plus debetur, ac proinde nequit cogi totum commodum exæquare. Et quidem cùm exiguum est laboris [Legistatorum circa hoc mens.] pretium à legislatoribus designatum, non est credibile existimasse illos, voluntariè laborantes adeò superius pretium laboris accipere: talis enim inæqualitas iustitiæ contraria est, & eo ipso quòd quis inuitus seruiat, maius debet pretium laboris habere, quia labor voluntarius, sicut & merces, vilescit. Voluerunt ergo ciuium necessitati succurrere, vt essent opportuni ac necessarij seruientes iis, quibus deesse voluntarij poterant, cùm Indi ad seruiendum proni non sint, vacationem à curis & laboribus magnis tunc opibus præferentes: modò enim quamplures sunt, quos lenocinium mercedis, sicut & negotiationis inuitat, vt lautiùs comedant, & elegantiùs vestiantur. Quod autem de domesticis seruientibus diximus quoad pretij taxationem, de iis pariter, qui in Mineris laborant, dictum accipiatur.

§. IV.

Assertio Septima circa Cocam, & notanda quædam circa illam.

COca notissimum est folium in regio [Coca quid sit.]nibus istis arbusculæ feruidioris soli, quæ miras dicitur habere virtutes, de quibus præsertim P. Eusebius Nieremberg Lib. 12. naturalis historiæ Cap. 25. & alij, quos adducit Dom. Solorzanus suprà Lib. 1. Cap. 8. & in Politicâ suprà Cap. 10. Ex eo præsertim in æstimatione apud Indos, quia commanso & succo hausto, vires augere dicitur, & ad tolerandam inediam & sitim, valde efficacem experiuntur. Vnde qui in Mineris laborant, eâ præsertim vtuntur, & ita quæstum magnum Cocicesorum dominis præstat & in eo versatis commercio, ad Minerarum loca, & Potosinas præsertim exportata. P. Sacchinus Lib. 2. historiæ Societatis num. 147. sic de illa: Coca maximam Peruiæ mercaturam con [P. Sacchinus.]tinet. Ea est herba pusilla, saligno folio similis, tam perditè indigenis in amoribus, vt non nisi in ore ferant, ac sese si opus sit, venditis parent. Sic ille. Circa quam

Dico septimò. Non licet Indos ad [Assertio 7. Indos non posse ad illius culturam distribui.] huius plantæ culturam distribui. Sic Dom. Solorzanus suprà & Regum nostrorum prouida dispositio id seuerè prohibentium. Ratio est, Quia bonum publicum talem coactum laborem non requirit, sine huius enim folij copiâ labor quicumque Indorum consistere potest, ex iis, qui cum moderatione possunt iniungi Christianâ: vires enim alimenta consiliant, quorum abundantia suppetit: vnde videmus Indos continuè laborantes, etiam vbi folij istius copia est nulla, communibus alimentis vegetatos.

Prætereà. In culturâ dictâ multa ad [Multa culturæ incommoda.]miscentur incommoda. In primis enim solum, quod plantæ istæ requirunt, & aër congenius, ob feruorem nimium, Indorum est valde exitiale saluti. Deinde, multas à dominis prædiorum huiusmodi patiuntur iniurias, dum acerbè vexantur, & in conualle illud lacrymarum deducti, ægerrimè permittuntur exire. Item, quæ ad fidem & Christianos mores spectant, pessimè dispensantur: vix enim est Sacerdos, qui apud eos velit diutiùs commorari. Quod quidem in præcipuâ culturæ huiusce prouinciâ ita accidere fideli relatione perdidici: de quo & P. Sacchi [P. Sacchinus.]nus Lib. 2. citato num. 301. ita scribit: Sunt ea iuga propter asperitatem in hospitalia, & conualles proximæ propter aëris inclementiam, & incubantis caloris vim, valetudini pernitiosæ. Tamen quia nihil imperuium, nihil formidolosum auro est, cùm Coca ibi proueniat, cuius quæstiosißimum commercium in Peruuiâ est, valde ab externis & indigenis celebrantur. Ceterùm quia non tam multos diuina quàm humana inuitant lucra, inopiâ Sacerdotum numquàm ferè Diuinis de rebus ibi sermo auditur. &c.

Tandem, folia dicta ad superstitiones [Ad diaboli cultum adhibetur.] & Idolorum sacrificia ab Indis frequenter assumuntur; & diabolo per eam culto sic procul dubio agente, abusus illa sumendi ad Hispanos, fæminas præsertim, est infeliciter peruagatus, malorum complurium origo detestabilis comperitur, vt opus fuerit Inquisitorum censuram nonnullos in hac parte reos iudicialiter experiri.

Neque obiiciant Ecclesiastici ex cul [Ob decimarum accretionem minimè promouenda.]turâ huiusmodi decimas non parùm augeri, & ita promouendam illam Indorum distributione. Huic enim obiectioni Canonicum Ius ex directo se opponit, dum in Regula 48. sic habet in 6. Locupletari non debet aliquis cum alterius iniuriâ, vel iacturâ. Accedit in Consilio Limensi 2. Anni [Regula, Locupletari.] 1567. Parte 1. Can. 124. Patres contra vsum talem insurgere, & Gubernatores hortari vt Indos ab isto labore submoueant, vel saltem ad illum nulla ratione compellant. Reddunt autem rationem his verbis: Quia Coca res est sine vtilitate, [Concilium 2. Limense.] & valde apta ad abusum & superstitiones Indorum: ex cuius comestione paruum habent fructum, & multos ex culturâ labores, illiusque occasione multos periisse, & etiam nunc perire. Sic illi. Quod ergo sic visum est Peruuianæ Ecclesiæ Primoribus, non debent alij, in eorum suffecti locum, minùs conueniens æstimare. Et si illi quidquid futurum commodi in huiusmodi commercio posthabendum censuerunt, idem etiam successores bono spiritu ductos conuenit posthabere.

Sed quæstio hîc ex dictis oboritur. [Coca an licitè vendi possit.] Cùm enim dictum sit Cocâ quamplures abuti, & ad superstitiones, aliaq́ue grauia facinora eamdem assumi, non videtur licite vendi posse, ne sic vendens alterius peccato communicet, sitque illius caussa, & consimili reatu teneatur. Quæ difficultas per ea videtur expedienda principia, quæ circa rerum indifferentium venditionem apud Doctores occurrunt, vt aduertit Ferdinandus Zurita in Enchiridio Quæstionum Indicarum [Iuxta doctrinam de venditione indifferentium concludendum, quæ fixa non est.] Quæst. 30. Proposit. 3. Et communis resolutio est affirmatiua; quando tamen, licet indifferentes sint, non creduntur hîc & nunc ad prauum vsum comparari: aut talis sunt generis, quòd regulariter loquendo ad prauum vsum applicentur: tunc enim, nisi grauis subsit caussa, vendi nequeunt. Circa quod tanta est in Auctoribus varietas, tot exceptiones, aut ampliationes, vt vix quidquam iuxta illos firmum statui possit, quod scilicet aduersantes se non habere possit gloriari. Pro quo præsertim videri possunt Societatis Auctores, de Charitate vti & de scandalo disserentes, & etiam de Contractibus, qui sunt sanè permulti, & prætereà alij, de quorum placitis agit Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 41. Parte 3 Tract. 5. Resolut. 36. & Tract. 6. Resolut. 44. Parte 4. Tract. 3. Resolut. 60. Parte 5. Tract. 7. Resolut. 36. & seqq. & in Additionibus ad Tractatum citatum.

Potest ergo Coca vendi, cùm res in [Potest vendi omnibus, quando est exposita venditioni.]differens sit, & ita vsu receptum, in publicis enim tabernis exponitur. Quod ex multorum doctrinâ deducit Dom. Solorzanus suprà n. 17. & seqq. & in Politicâ pag. 117. & Ferdinandum Zuritam specialiter adducit num. 20. vt omnimodum Assertorem: cùm tamen ille solùm dicat sæpissimè licitam esse venditionem, non tamen semper. Iuuant autem pro eôdem, quæ habet Quæst. 39. circa tributum in deorum cultum verosimiliter expendendum. Et de venditione, cùm Indi emunt, nullus esse scrupulus debet, quia illi ipsâ ad bonum naturæ frequenter vtuntur. Quod & respectu aliorum dicendum; etiamsi suspicio sit ad vsum non bonum assumi: quando illa, vt diximus, publicè exposita est: si enim negetur, frequentium erit dissidiorum occasio, & ita rationabilis est caussa non negandi, quam sufficere ad hoc multi, ex citatis, Scriptores tradunt. Si autem non sit publicè exposita, & ne [Si non sit exposita, non semper licet.]gari sine mendacio, ac iurgiorum caussâ possit: si videlicet qui vult emere, nesciat à tabernario haberi illam in secretiori tabernæ parte; videtur dicendum juxta communiter receptam doctrinam, non posse vendi prauè vsuro, aut de quo est verisimilis conjectura. Iam enim hic alieno peccato sine momenti aliqualis necessitate communicat.

Vbi duplex esse euasio potest. Prima, [Euasio duplex.] volentem emere jam esse ad peccatum à se ipso determinatum, & ita non esse locum cooperationi: quia juxta communem & receptissimam sententiam, actus externus non addit nouam malitiam interno. Secunda, eum, qui ab hoc non emerit, empturum ab alio, & ita negatione non euitari peccatum. Propter quam rationem aliqui sic opinantur, sed non benè.

Et quoad Primam, quæ est Emma [Prima improbatur. ex eo quòd emens sit determinatus ad peccandum.]nuelis Roderici Tomo 1. Summæ Cap. 23. num. 8. Ledesmæ in Summa Tomo 2. Tract. 27. Cap. 2. Dub. 4. Pro quâ & Diana Parte 11. Tract. 5. Resolut. 50. adducit P. Ferrantinum id admittentem in vendente cœnam volenti frangere jejunium, aut etiam Idolum sacrificaturo, vel amasiæ imaginem picturo: stat omnium consensus, teste Lorcâ 2. 2. quæst. 10. art. 9. num. 5. dicentium nefas esse vendere ea, quæ per se ad infidelitatem conferunt, neque alium vsum habent, vt vestes Sacerdotales, Idola, eorum templa, Synagogas, & similia, quia hoc est prauis actionibus cooperari. Atqui juxta doctrinam dictam hæc essent licita, quia ea ementes jam sunt ad prauos actus à seipsis determinati, quia nullam malitiam inter nis addunt. Deinde, hic & nunc iste peccat: ergo & præbens peccati materiam hic & nunc etiam peccat. Item, sequeretur posse aliquem juuare alium ad occisionem alterius, quod dici vllo pacto nequit. Patet Sequela. Nam potest iste sibi verosimiliter persuadere, si ipse non juuet, alios, qui juuent, futuros ad quod à seipsis jam determinati sint. Licèt ergo [Malè applicari doctrinam de non distincta malitia actus externi.] actus externus aliam malitiam non addat interno; in eius tamen doctrinæ applicatione error apertus committitur: quando enim quis post voluntatem, quam habet, occidendo aliquem, & sic de aliis, hic & nunc in actum homicidij prorumpit, alius est internus actus, quo hic & nunc se ad occisionem applicat, & ad illum adiuuat, qui ad externum cooperatur: non enim vellet hic & nunc occidere, nisi haberet adiutorem. Malè ergo doctrina illa de malitiâ non distinctâ actûs externi applicatur. Videatur casus similis apud P. Arriagam Tomo 5. Disput. 49. num. 66. qui & nobiscum sentit. num. sequenti.

Quoad Secundam autem insurgit P. [Secunda de non defecturo qui vendat, exploditur.] Suarez Disput. 10. de Charitate Sect. 3. num. 2. P. Palaus Tomo 1. Tract. 6. Disput. 6. Puncto 10. num. 40. & alij, contra nonnullos, ex quibus est P. Thomas Sancius Lib. 1. Operis moralis Cap. 7. num. 16. & alios, quos adducit Pharaonius Tract. 1. Seßione 11. Casu 18. & Diana citato Tract. 7. Resolut. 38. vbi cum illis ait tantùm esse culpam venialem, alio peccante mortaliter: quod equidem parùm Theologicè dictum videtur: Nam aut mortale [Tantùm veniale in eo esse malè aliqui censent.] propter cooperationem ad mortale esse debet, aut nullum, eò quòd reuerà cooperatio non sit, quandoquidem etiam, tali actione non stante; non desineret peccatum perpetrari. Quâ consideratione posset sic materiam ministrans se tueri. Esse autem mortale probatur communiter, quia quòd futurus sit alius venditor, est per accidens, & qui nunc vult emere, me negante, potest mutare voluntatem. Ad quæ dici potest, attentis [Communis ratio videtur infirma.] circumstantiis posse certum esse moraliter venditorem de vtrôque, & ita hîc & nunc non esse per accidens id, quod dicitur, sed voluntatem ementis esse talem, vt sit cum aliorum cooperatione infallibilitate morali connexa. Quod si contingat desistere, id potiùs per accidens dici poterit accidisse.

Probo ergo. Quia moralis illa certitudo [Validiores aliæ proponuntur.] futuri peccati, non tollit obligationem non cooperandi ad illud: ergo propter illam immeritò negatur esse mortalem. Assumptum ostendo. Nam in ipso determinato ad peccandum, stante tali determinatione, est obligatio non exequendi illam: ergo etiam in aliis cognitio determinationis non tollit obligationem. Deinde, ratione nuper adductâ: quia iste hîc & nunc mortaliter peccat: ergo & mortaliter pecccat etiam hîc & nunc peccato cooperans. Præterea. Iste petens materiam peccati peccat mortaliter: ergo & illam præbens. Consequentiam ostendo: nam si non peccaret materiam præbens, neque ille peccaret, qui eam postularet: quod enim dari sine peccato potest, sine peccato etiam peti ab eo potest. Tandem. Ego non pecco dum vendo, quia vendet alius. Tunc sic. Ille alius peccabitnè, an non? Peccabit certè; & ita videntur Auctores aduersi supponere. Atqui non aliâ ratione peccabit, nisi quia cooperabitur peccato istius: ergo & ego ob eamdem rationem. Quin etiam, quòd ex eo fiet non solum me posse vendere, sed etiam teneri, quia alterius peccatum debeo charitatis lege vitare. Ex quo manifestè sequitur contra Dianam [Circa veniale recurritur.] nec peccatum veniale in eo interuenire, quia nullus ad peccandum etiam venialiter potest obligari, etiamsi per illud alterius sit crimen quantumuis immane vitandum: quod tamen in casûs contingentiâ numquàm occurret: peccatum enim ad nihil honestum est vtile, cùm bonum non sit.

§. V.

Circa nonnnullos alios Indorum labores extrema Resolutio.

DIco octauò, pro constructione Ecclesia [Assertio 8. de Constructione Ecclesiarum.]rum licitè possunt Indi compelli, justâ mercede signatâ sic Dom. Solorzanus suprà Lib. 1. Cap. 6. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 8. Constat ex dictis §. 1. Quia inter bona publica hoc locum debet habere præcipuum, cùm humanis debeant anteferri Diuina. Et in primis ad constructionem Ecclesiarum in propriis eorum oppidis, id est maximè conueniens, vt Indi rerum diuinarum singularem possint formare conceptum: sunt enim eâ indole, vt externis hisce mirificè afficiantur, & vbi squallida & inamoena sunt, eorum corda sordibus talibus hærescere videantur. Deinde, in Ecclesiis Cathedralibus idem congruit, in quibus non solùm decentia, sed quædam debet spectari majestas; tum ob earum præstantiam inter ceteras, tum ad excitandos Indorum spiritus, vt dudum dicebamus: tum denique vt obligati ad diuina officia in illis quotidie peragenda, id possint cum voluptate aliquâ etiam sensibili peragere, & non solùm corda, sed etiam caro, in Deum viuum exultare.

Dico nonò. Pro ædificiis profanis [Assertio 10. de ædificiis profanis.] idem stare potest, si publicæ vtilitatis sint, & non priuatorum, neque alij suppetant, quibus fabrica possit promoueri. Ratio petenda ex dictis §. 1. & ex similitudine aliorum, de quibus §. 2. Quod autem de priuatorum ædificiis dictum, non debet in casu extraordinario intelligi, vt ruinæ publicæ ob terræ motus, quales visæ non semel, & hoc ipso anno 1657. Ciuitate Purèn, seu Conceptionis, in Chilensi regno, solo penitus coaequatâ, [Ciuitatis Purensis euersio.] vno perstante templo & domo Societatis nostræ, & vix quopiam domicilio alio ruinam minitante: tunc enim bonum publicum id videtur postulare. Iustâ tamen, vt dictum sæpiùs, & Regiis inculcatur in schedulis, solutâ mercede; quam expediet à Magistratibus pro Indis, & operariis aliis, attentâ conside ratione taxari, si non vsus ipse induxerit moderatam.

An autem maior esse debeat, quàm a [Circa mercedem ruinarum tempore difficultas.]liorum temporum, dubitari meritò potest; quia raritas pretium auget, iuxta commune Doctorum effatum, & in his occasionibus difficiliùs inueniuntur operarij ob multitudinem operarum. Aliunde autem inhumanum, & à charitate Christianâ videtur extraneum, communi ex infelicitate ditescere, & sic eam reddere duriorem. Sed certè inhumanum non esse receptissimus [Posse maiorem exigi.] vsus ostendit: sterilitas enim, quæ etiam infelicitatis est genus, & calamitates aliæ pretium augent rerum multarum. Et licèt prouidere Magistratus debeant, ne in illis pretia rerum exorbitent; ita tamen taxare debent vt maiora sint folitis. Vnde non solùm maius illud pretium contra justitiam non est, sed neque contra charita [Neque id esse contra charitatem.]tem; quia charitati non opponitur ordinata rerum dispositio, juxta quam rerum pretia pro diuersitate temporum debent variari. Aliàs Magistratus, qui calamitatis tempore pretia rerum augent, contra charitatem peccarent, quod dici nequit. Et qui tunc etiam summo vendit pretio, similiter contra charitatem delinquet, immò & qui medio, cùm posset infimo: per quod calamitas tolerabilis redderetur. Præterquàm quòd eo tempore quiuis meritò sibi consulit, quia & ipse vendens, quæ necessaria sunt etiam cariùs emit, & cùm nesciat quem exitum res habituræ sint, culpandus non est, si de necessariis sibi studeat prouidere: potest ergo operas suas cariùs ali [Sicut nec res alias cariùs vendi.]quantò vendere: sicut & vendi etiam cariùs possunt, quæ magis tunc necessaria occurrunt, vt sunt ea, quæ pro ædificiis requiruntur; hoc enim & rationes adductæ ostendunt, & Doctores tradunt, cùm de pretio agunt, quod ex emptorum crescit multitudine & necessitate maiori. Propemodum enim donare videtur, qui vendit rogatus, vt [Cassiodor.] Cassiodorus ait lib. 4. 5. Pro quo videri Auctores Societatis possunt, qui de contractibus scribunt, & qui ex iis inter Recentiores id eleganter expromit P. Bauny lib. 1. tr. 2. q. 8. & 9. videndus item quæst. 1. & qui alios voluerit, videat in primis P. Molinam disput. 348. & P. Lessium lib. 2. cap. 21. dub. 2.

Dico decimò, & vltimò, Indi meritò [Assertio vltima de tabellarijs.] compelli possunt ad commercium litterarum. Constat ex dictis, quia labor hic vtilissimus est Reipublicæ. Licèt autem per alios præstari possit, vt in hoc regno circa vias præcipuas factum, magno communicationis breuioris commodo, quod prouidæ dispositioni Excellentissimi Marchionis de Mancera meritissimi Proregis, sicut & alia boni publici emolumenta, debetur: non tamen ad omnes potest vias extendi, vnde pro illis Indorum subsidium adhibetur. Immò & ad alias suo labore coadiuuant successione frequenti, vt breuis sit labor. In istâ tamen breuitate nimiùm possunt fatigari, dum pedites præeunt tabellarium equitantem incitato cursu, vt & ipsi ferè currentes ire cogantur. Circa quod Regiam prouidentiam & pietatem extendi æquitas postulat, & vt labori huiusmodi competens stipendium [De eorum stipendio.] accedat. Et cùm litterarum transmissio satis quæstuosa sit, magno pro illâ pretio designato, sicque ingentes per annum redditus tabellario supremo proueniant: contra æquitatem est strenuos eo in negotio ministros minimâ portione dimittere, & luxum ac splendorem superuacuum foueri sanguine pusillorum. Vltra omnes crudelitates est diuitem velle fieri de exiguitate mendici. Amentur honesta lucra, horreantur damnosa compendia. [Cassiodor.] Cassiodorus lib. 12. 13.

§. VI.

Additio circa genus quoddam seruitij Indorum, ab eorum originem trahentis voluntate.

SVnt apud Occidentales nostros, qui di [Ianacona qui sint.]cuntur Ianaconæ, quæ vox Seruitores sonat, & ad varia laborum applicantur genera, jam pridem Hispanorum domestici, patrio relicto solo, aut domesticorum filii, & vernaculi; in quorum domibus ac prædiis vxores ducentes, & quandoque terras sibi colendas accipientes, videntur de illorum facti jure, quod & iidem ita contendunt, vt non liceat prædictis quò voluerint commigrare. De quibus eruditè tractat Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 3. & in Politicâ lib. 2. cap. 4. & resoluit contra aliquos iniquum esse eos ita tenere, vt aliò migrandi non habeant fa [Nequit illis voluntaria migratio prohiberi.]cultatem. Quod quidem à Regibus nostris ita constitutum: sed quia mandatorum talium executio aliquibus visa est obnoxia periculis, supersederi jussum, donec magis expediens aliud jubeatur. De quo & D. Gaspar de Escalona in Gazophylatio Peruuiano lib. 2. Parte 2. cap. 19. num. 7. Si ergo alicubi viget adhuc oppressa libertas, permissioni Regum nostrorum, non mandato tribuendum. Et esse quidem iniquum ex dictis constat, quia Indi non sunt minùs quàm alii liberi, vt Reges iidem piissimi, iuxta Apostolicæ Sedis constitutiones, frequentissimè clamitant, de quo cap. 11. ergo nequeunt vt serui in domibus aut prædiis detineri.

Dici potest eos se in hanc necessitatem [Obiectio disiecta ex voiuntariâ Indorum pactione.] voluntariè coniecisse, volentes quibusdam cum conditionibus perpetuò seruire. Sed hoc est leue, vt benè ostendit Dom. Solorzanus suprà. Id ego addiderim, contractum dictum à lege penitus reprobatum & nullum habitum, vt patet ex rescriptis Regiis ab eôdem adductis, quibus Indi in suâ iubentur libertate constitui. Prætereà. Vt demus Indos sic potuisse libertati suæ præiudicium inferre, at filiorum libertati minimè officere potuerunt. Cùm ergo non solùm circa parentes, sed etiam circa filios, & vniuersam progeniem, qui contrà agunt, ius esse contendant, non est voluntarium fundamentum seruitutis, quod originalis peccati similitudine volunt sine termino propagari.

Sed dubium hoc loco non prætereun [An grauiter peccant Ianaconas retinentes.]dum occurrit, an scilicet grauiter peccent cum eo onere Ianaconas retinentes. Ad quod respondeo posse excusari bonâ fide, & bona fides potest facilè ex vsu præsumi: quæ si adsit, & sit verosimilis suspicio monitionem de iniustâ retentione non habituram effectum, id dicendum quod de [Stare circa id bonam posse fidem, cui deferendum.] seruitio personali num. 124. Bona autem fides ex eo fundari potest, quòd retentionis iniustitia, & Regiæ prohibitiones ignorentur. Sed esse etiam aliunde potest, quia licet Regiæ prohibitiones innotescant, potest quis communem sententiam allegare, legem scilicet non receptam à populo, non esse obligatoriam, & insuper justitiam retentionis saltem esse probabilem: illam enim defendunt Malienzus, Besaranus, Agia, & quod plus est, erga Indos beneuolentissimè affe [Sententiæ affirmantis probabilitas.]ctus P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum salute cap. 17. quorum fundamenta, adiectis aliis, adducit Dom. Solorzanus, qui num. 45. & in Politicâ pag. 80. §. Però cumque, ea non inepta esse pronuntiat: addens quòd si hic articulus in discepta [Quid circa rem totam conuenientiùs videatur.]tionem permitteretur adduci, ipse indubitanter consuleret, vt vbi sine magno Reipublicæ incommodo fieri possit, cessare tale seruitium juberetur. Quod quidem & ego omnino sic faciendum existimo; & rationes, quæ olim executioni obstare visæ sunt, jam non subsistere: vt meritò debeat sanctè, & ex justitiæ præscripto dispositum, ad executionem perduci, sicut alia quæ pro Indorum beneficio videmus præcipi & pariter stabiliri. Dum autem id non fit, opinioni dictæ sua sit auctoritas, neque rationibus, neque exemplis, neque Doctorum patrocinio penitus destitutæ. Et nos ad alia transitum faciamus.

CAPVT XV.

An sine graui conscientiæ grauamine annua classium expeditio à Rege Catholico possit vllatenus impediri.

DIco vnicè, id minimè esse licitum, [Non licet annuam classium expeditionem impedire.] generaliter loquendo. Patet: nam Rex Catholicus, quà Rex, debet grauibus regni damnis obuiare: quà Rex Indiarum, conuersioni Indorum, & Christiano statui eorumdem incumbere, & de necessariis, ac etiam vtilibus prouidere: Atqui omnibus istis deest, dum classis expeditionem non curat: ergo cùm materia sit non solùm grauis, sed grauissima, etiam illius graue poterit esse delictum. Maior est certa, & sine controuersiâ apud Doctores, & ita Reges nostri talem obligationem agnoscunt, & sic testantur sæpiùs: audiendi tamen in Rescripto, quod habetur Tomo 2. Pagina 1. sic dicentes: Nos zelando el seruicio de Dios N. Señor, [Obligatio Regum Catholicorum ab eisdem pronuntiata.] bien, prouecho, y aliuio de nuestros subditos y naturales, y à la paz y sosiego de los pueblos de la Nueua España, y Prouincias de suyo declaradas, segun somos obligados à Dios, y à ellos, para complir con el oficio, que de Dios tenemos en la tierra, &c. Quòd autem ad obligationem promouendi fidem inter Indos spectat, jam eos audiuimus sic ingenuè protestantes cap. 3. in Corollario. Sed hîc suo loquantur idiomate, vt fideliùs percipiantur, dum sic aiunt: Segun la obligacion y cargo, con que somos señores de las Indias y Estados del mar Oceano, ninguna cosa deseamos mas que la publicacion y ampliacion de la ley Euangelica, y la conuersion de los Indios à nuestra santa Fe Catolica, &c.

Iam Minor ostenditur. Nam retarda [Damna ex retardatione secuta, quoad temporalia.]tione classis res multæ ad vsum necessariæ, aut valde conuenientes deficiunt, & quæ apud nos sunt cariùs emuntur, inductâ raritate. Quâ ratione monopolia damnant communiter Doctores, & mortale dicunt esse peccatum, quia si non contra justitiam, contra charitatem tamen delin [Monopolia saltem sunt contra charitatem.]quitur, vt videri potest apud P. Molinam Disput. 345. in fine. P. Lessium lib. 2. cap. 21. num. 151. & P. Bauny eosdem secutum lib. 1. quæst. 6. dicto 4. post Cardinalem Lugo Disput. 26. de Iustitia num. 78. P. Amicum Disput. 21. de Iustitia, num. 281. Hoc autem damnum pauperes præsertim tangit, & ad res sacras extenditur, pro quibus lintea, telæ, cera, thus, & alia multa deseruiunt. Quæ omnia quando hæc scribo verissima comprobantur: vna enim ceræ libra octo regalibus emi solita, nunc quadraginta constat, & multis in locis plus multò, sicq́ue alia. Non potest ergo de damnis ex retardatione huiusmodi dubitari.

Quod verò ad negotium fidei spectat, [Damna in spiritualibus.] est pariter manifestum: est enim illud omnium grauissimum, & ita incessantem prouidentiam exigit: nec potest dici diligenter prouidere, qui [Annus est ingens spatium.] per annum cessat, cùm sit ingens spatium. Hinc Concilium Tridentinum sess. 23. cap. 1. de Reformatione, de residentiâ Prælatorum agens, sic ait: Intereà meminerint discessuri, ita ouibus suis prouiden [Concilium Trident.]dum, vt quantum fieri poterit ex ipsorum absentia nullum damnum accipiant. Sic cùm præmisisset, quia damna ex absentia videntur futura, si diutina illa sit, jubet, quando vltra causas ibidem assignatas futura est, nullo pacto debere duos, aut ad summum, tres menses excedere, & haberi rationem, vt id æquâ ex causâ fiat, quod an ita sit, abscedentium conscientiæ relinquit, quam sperat religiosam & timoratam forè, cùm Deo corda pateant, cuius opus non fraudulenter agere suo periculo teneantur. Verba Concilii sunt: quod quidem vlteriùs spatium non breue judicauit, ad breue siquidem licentiam indulget; Quoniam qui aliquantisper tantùm absunt, ex veterum Canonum sententia, non videntur abesse, quia statim reuersuri sunt. Quæ etiam sunt illius verba. Quod autem residentia in Episcopo facit, in Rege nostro supereminens prouidentia requirit, vt illa non ita cesset, quòd intra annum illius effectus aliquis non deprehendatur; sin minùs damna non leuia subsequentur.

Quod roboratur ex eo quod cum mul [Ex eo quòd Reges Catholici, Legati Sedis Apostolicæ in Indijs sint, pro Assertione arguitur.]tis Auctoribus tradit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. cap. 2. num. 40. & in Politicâ pag. 509. §. Y hablando. Reges scilicet Catholicos per concessionem Sedis Apostolicæ, de quâ cap. 1. ipsius Apostolicæ Sedis Legatos effectos, quia illis est Indorum conuersio commissa, & amplissima concessa potestas ad Indicæ Ecclesiæ fundationem: & Dom. Reyna initio Operis de Perfecto Prælato cum Regali Consilio Indiarum loquens. Quod vt, in rigore loquendo, ira non sit; id tamen satis exprimit eorum obligationem in ordine ad id, quod prædicto titulo volunt Auctores dicti declarare. Quòd scilicet aut Legati sint, aut Legatorum adinstar; & ita Legatorum curam numquàm ipsis defuturam; vnde & debent supra Episcopos vigilare, & ita præsentes esse spiritu, vbi illi corpore; nec præsentiam talem per annum subtrahere effectibus comprobatam. Cùm etiam in classe Indicâ præsentationes soleant Episcoporum transmitti, aut Pontificiæ Bullæ confirmationis, si non & ipsi veniant Episcopi. Quo in genere dici nequit quanta experiamur incommoda, Cathedralibus Ecclesiis Pastorum solatio diutissimè viduatis. Nec fit satis ex eo quòd nauis aliqua cum Regiis soleat litteris mitti: tales enim minùs securæ sunt; & quæ magni momenti res habentur, non solent frequentibus earum exponi periculis. Vnde hoc prouidentiæ genere satis non fit prægrandi isti obligationi.

Et mihi quidem indubitatum est Re [Eorum, ad quæ expeditio spectat, culpa detegitur.]ges nostros circa hoc securâ conscientiâ procedere, quia iuxta allegata ab iis, ad quos talis spectat expeditio. Videant ergo illi quomodo in hac parte se gerant, quibus incumbit Regiam exonerare conscientiam, ne proprias aggrauent, malorum ingentium, de quibus est dictum, auctores; timeantq́ue formidabilem Christi sententiam Matth. 18. v. 6. dicentis: Qui autem scan [Matth. 18. v. 6.]dalizauerit vnum de pusillis istis, qui in me credunt, expedit ei vt suspendatur mola asinaria in collo eius, & [Eorum pæna scandalizantium pusillos, Indos scilicet.] demergatur in profundum maris. Sic, sic meretur demergi, qui caussa est damni spiritualis in pusillo vno, vt scilicet molæ asinariæ adstrictus in abyssum inferni demergatur. Quid ergo de illo erit, qui complurium temporalium ac spiritualium est caussa damnorum? Sic arguit D. Am [D. Ambrosius, apud Nouarium ibi, quod tamen in Auctore non occurrit.]brosius; Quod si is, inquiens, qui vnum scandalizauerit, molâ circumligatus iactari debet in mare; quid de te pronuntias, per cuius scelus omnis anima sauciata est? Huic certè non asinaria mola suspendendum ad collum, sed omnibus excelsior mons, vt pœnæ pondus, peccati ponderi reddatur æquale, Indicâ in multitudine omnium maximè scandalizanti pusillos, jam feliciter credentes in Christum; & infeliciter forsitan, sublatis spiritualibus præsidiis, defecturos. Sed meliora Deus, quando neque hostibus par est errorem istum exorare.

CAPVT XVI.

An officia honoraria in Indijs vendi licitè à Rege Catholìco possint.

DIco primò. Tot sunt Doctores, [Assertio 1. officia posse vendi, esse valdè probabile.] & quidem non contemnendæ auctoritatis, qui licitam dicunt officiorum venditionem secundùm se consideratam, & ita praxis hujusmodi venditionis inualuit, vt licèt vnus aut alter ex Recentioribus contrarium teneat, non possit de eximiâ talis sententiæ probabilitate dubitari. Videndi illi apud Dom. Solorzanum Tomo 2. Lib. 5. Cap. Vnico. num. 99. & seqq. & in Politicâ Libr. 6. Cap. 13. Dianam Parte 3. Tract. 5. Resolut. 108. P. Thomam Sancium Tomo 1. Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 37. Cardinalem Lugo Tomo 2. de Iustitia, Disput. 34. num. 24. Eligium Bassæum V. Emptio num. 8. Pharaonium Tract. 2. Seßione 21. Casu 5. qui eamdem amplectuntur, & nouissimè Ioannes Pontius in Cursu Theologico Disput. 59. Quæst. 1.

Communis ratio est, quia sunt talium [Ratio ex plenâ dispensandi facultate.] officiorum domini, & ita de illis disponere possunt, si id esse vtile judicarint. Quia tamen sunt qui non dominos, sed dispensatores agnoscunt, ex eo etiam potest sententia ista probari. Nam Principes supremi habent dispensationis amplissimum jus, prout scilicet conueniens esse Reipublicæ judicauerint: ergo & per venditionem, quia illa vtilis esse potest; sicut tutor, etsi dominus bonorum non sit ad pupillum spectantium, disponere tamen de illis potest vtilitatis ratione permotus, & eâdem comprobatâ.

Dices non posse vtilitatem subesse [Euasio ex disconuenientiâ,] quando communiter Doctores, etiamsi possibilitatem venditionis admittant, conuenientiam negant, vt videri præsertim potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 32. Dub. 4. & P. Fagundez de Iustitia Lib. 5. Cap. 23. num. 7. Non potest autem aliquid simul esse vtile, & disconueniens.

Sed hoc non vrget. Quia Doctores non ne [præcluditur, quiæ esse in eo vtilitas potest.]gant aliquando esse conuenientiam posse; alioquin secum ipsis eorum dicta pugnarent: dicunt autem communiter, & vt in plurimùm non esse conuenientem, & ita sine magnâ consideratione non esse ad illam deueniendum. Est autem inter illos non vnus circa hoc sentiendi modus: aliqui enim conuenientiam in eo specialem agnoscunt: pro quo videri potest P. Azorius Tomo 3. Libr. 8. Cap. 7. Quæst. 3. P. Filliucius Tomo 2. Tract. 34. Parte 2. Cap. 2. num. 44. Corduba in Summa Quæst. 117. quos adducit, nec [Regula in eo seruanda.] reprobat Diana supra. Et Cardinalis Lugo suprà etiam num. 27. benè statuit pro regulâ hoc ad prudentiam Principis cum consilio virorum prudentium ac timentium Deum spectare, qui de venditionis conuenientiâ iudicabunt.

Dico secundò. Assertio præcedens ad [Assertio 2. pro Indiis idem statuens.] Indias potest cum eôdem gradu probabilitatis extendi, & fortè majori: Quia cùm in illis homines locupletiores sint, maior inde vtilitas potest accrescere ad occurrentium necessitatum subleuamen, minora etiam patiuntur grauamina quàm ij, qui in Hispaniâ degunt, qui cùm ad contributiones frequentes adigantur, minorem reportant fructum ex officiis pretio comparatis.

Dico tertiò. Officia iurisdictionem ha [Assertio 3. pro habentibus item iurisdictionem.]bentia vendi etiam possunt à Regibus Catholicis. Sic citati, si nonnullos excipias, contra quos ingeniosè philosophatur Cardinalis Lugo num. 28. & seqq. Probatur autem ex eôdem fundamento, quod vel hoc probat, vel nihil. Vbi tantùm dici potest periculum in venditione subesse tali, quia iudicaturam emens, vt pretium à se datum compenset, iustitiam vendet, & etiam iniustitiam, si cum emolumento futurum sit. Quod [Vulgaris de vendenda iustitiæ obiectio diluta.] certè non vrget: cùm supponamus venditionem talem non nisi dignis hominibus faciendam, à quibus nihil timeri tale cum fundamento possit, sicut in aliis est officiis asserendum, in quibus etiam simile periculum esse potest. Et quidem multi plus tabellionem, quàm iudicem timent, cùm à fide instrumentorum maxima quæque iustitiæ momenta dependeant. Vbi & conuenientiæ ratio afferri potest, de quâ P. Azor suprà, quòd scilicet emens officium, cum moderatione procedet, ne simul, si secus egerit, & officium perdat & pretium. Et cùm venale officium sit, vereri meritò potest, ne Princeps facilè contra se credat obiecta, vt nouum emolumentum ablatione officij, & venditione iteratâ conquirat.

Confirmatur Diui Caroli Borromæi [Exemplum D. Caroli vendentis Vritanum Principatum, & alia Regum nostrorum, vbi de Titulatis notandum aliquid.] exemplo, qui Vritano Principatu vendito, pretij summam vno die est pauperibus dilargitus: & tamen Principatûs talis iurisdictionem habebat, sicut & Reges nostri vasallagium vendunt, cum Titulo Ducatûs, Marchionatûs, Comitatûs, Vicecomitatûs, & similibus, vbi licèt discrimen aliquod esse videatur inter Titulatos istos, & inferiores judices, quod Cardinalis Lugo sapienter expendit: non tamen absolutè conuincit, sed majorem aliquam conuenientiam probat, quod est citati Auctoris intentum. Et quidem cùm ille etiam existimet vasallorum dominum posse officia vendere, si ipse vasallagium emit, suspicio esse potest, quòd sit illa etiam, quæ iurisdictionem habent, venditurus: ergo non euitatur inconueniens, nullumq́ue est inter officia prædicta discrimen: possunt igitur vendi à Rege, vtilitate dispectâ.

Dico quartò. Assertio præcedens etiam respectu Indiarum locum habere potest. [Assertio 4. idem pro Indiis firmans.] Probatur ex dictis circa illam, & circa secundam. Item à simili. Nam Auditores Regij nequeunt intra Prouinciam matrimonium contrahere, sicut neque eorum filij: quod ita seuerè leges prohibent, vt ex solo tractatu pœnam amissionis of [Ex matrimoniis Regiorum Senatorum validum argumentum.]ficij subeant. Cuius ea est ratio, quòd scilicet iustitiam non censeantur rectè administraturi, carnis & sanguinis respectibus retardati. Quibus non obstantibus, licentiæ ad hoc frequenter conceduntur pretij non leuis intuitu, quod seruitium dicitur: & ita in Regali Audientiâ Limanâ maior Auditorum pars hujusmodi potitur indulto. Quod ergo esse inconueniens poterat, pretij exhibitione sopitur, quia vtilitas ex venditione non contemnenda deprehenditur: cùm tamen in ordine ad exercitium iustitiæ per idoneos ministros leges prohibitiuæ seruentur, & ita iudiciale aliquid vendi est manifestum. Ergo & in venditione officij pariter dici potest. Nec dicas, licentias tales injustè dari; id enim dici ne [Pro illis licentiæ iustè conceduntur.]quit absolutè loquendo: quia sicut Rex potest legem dictam abrogare, ita & in eâdem dispensare. Dixi, Absolutè loquendo, nam in casu indiuiduali videndum attentè quibus concedatur indultum: grauia enim ex hujusmodi matrimoniis incommoda oriri experientia monstrauit, & merentur tales vt in solitudinem à cognatis, asperam licet ipsis, transferantur.

Dico quintò. Officia, quibus erga so [Assertio 5. negans in officiis circa Indos.]los Indos exercetur jurisdictio, non possunt licitè vendi. Hoc probo: nam in officiis dictis, quod ementes inquirunt, non est honor, sed vtilitas & copia pecuniæ: ergo cùm & pecunia tradita, & alia multò numerosior, sit per emptoris solicitudinem congerenda, necessarium est miseros istos supra modum grauari, & eorum sanguine conuiuium istud auaritiæ fæculentissimum apparari. Et quale hoc in Christianâ Republicâ monstrum, cùm Tullius Lib. 2. de officiis, gubernatores non solùm à cupiditate liberos, sed ab illius etiam suspicione futuros esse testetur? Nec dicas, pingue stipendium assignatum à Re [Neque ex stipendio perfugium.]ge: nam licet illud justum fuerit visum, quando talia sunt officia disposita, & res paruò constabant, neque ita vanitas & ambitio prouexerant: vix tamen jam ad expensas itineris sufficiunt, si præsertim ex Hispaniâ Prætores veniant, aut tota sit conducenda familia, adjectis syndicatûs sumptibus, qui non mediocres esse solent.

Et quidem cùm plus sit quod pro of [Sequeretur sine illo seruire, quod proprium Turcis.]ficio datur, quàm quod salarij præstat valor, coguntur sic ementes sine Regio salario seruire; & ita illud ex visceribus Indorum excutient. Atqui sine Regio salario seruire Regios Ministros, & eius nomine iustitiam administrantes, & illud aliunde corradere, indignissimum est, & Turcicum sapit ingenium: cùm tamen ex diametro pugnent duæ istæ maximæ orbis Monarchæ. Pro quo ita scribit P. Adamus Contzen Libr. 1. [P. Adamus Contzen. Illorum imperium tyrannicum, Hispanum legitimum vnde probetur.] Politicorum Cap. 16. Duo sunt hoc tempore potentes Monarchæ, Hispaniarum Rex, & Turcorum Imperator: diuersa studia vtriusque, hunc tyrannum, illum legitimum Regem ostendunt, Hispanus Academiis, arte bellicâ, nauigationibus, plurimo sumptu subditos exercet, ad magna excitat, & tantas opes ad Principum dignitatem, ad nobilitatis splendorem, animos alendos ac firmandos impendit. Othomanides verò inscitiâ, pauperie, seruitio, tot populos premit: Timariotas, & Ianizaros, Prouinciarum spoliis saginat. &c. Quid ergo ita Hispano magis indecorum Imperio, quàm si tale quid dici possit, Gubernatores scilicet stipendio fraudatos Prouinciarum Indicarum spoliis saginari? Pro quo multa alia dici possent, sed pietati isthæc satis; quæ si absit, inutile fuerit dies & noctes Tullios, & Demosthenes declamare. Videatur Illustrissimus Ioannes Za [Ioannes Zapata.]pata Parte 2. Cap. 18. num. 5. & seqq. vbi cum multis potestatem concedit, conuenientiam negat, & tres conditiones apponit, quæ quia rarò adesse possunt, venditio regulariter esse solet injusta. Vna ex illis ad salarium spectat, de quo dictum. Pro quo & Pontius Disp. 59. q. 1.

CAPVT XVII.

Reges Catholici vt possint tributa Indis imponere.

DIco Primò, id stare licitè posse: pro [Assertio 1. tributa posse Indis imponi.] quo specialiter videri potest dudum citatus Antistes Parte 2. Cap. 19. Constat, quia vasalli sunt, & ita Regi debent pro necessariis ad commodam administrationem regni succurrere. Circa quod sic D. Ioannes Chrysostomus Homilia 23. Apostoli præceptum expendens ad Rom. 13. v. 6. & 7. Propterea ab an [D. Ioan. Chrysost. sed non secundùm Brixij exactam translationem. Rom. 13. v. 6.]tiquis temporibus communi omnium sensu Principes à nobis sustentari debere visum est, ob id quòd sua ipsorum negligentes, communia curent. Quòd si Paulus tunc, cùm Gentiles adhuc essent Principes, ista præcepit, multò magis oportet ea fidelibus exhibere. Sic ille. Verba Apostoli sunt: Ideò enim & tributa præstatis: ministri enim Dei sunt in hoc ipsum seruientes. Vbi tributi præstiti geminam rationem induxit: quia scilicet Reges Dei ministri sunt bo [Duplex ex Apostolo ratio, Regum obligationem ostendens.]no publico destinati. Seruientes. Vt quasi aliis, qui vtiliter ex conuentione seruiunt, sua debeat merces congrua & opportuna persolui. Nec seruitium quodlibet, sed continuum designat Apostolus: verbum enim Græcum σκαρτερο̃ντε significat continuam diligentiam & intensam [P. Cornelius.] curam, vt Dei loco bonis sint in tutelam, malis in vltionem, vt doctè P. Cornelius adnotauit. Et D. Augustinus Lib. 4. de doctrinâ Christianâ Cap. 29. [D. Augustin.] vno verbo expressit, pro Seruientes reddens Perseuerantes.

Pergit D. Paulus, & sic infert: Reddite [Robur additum ex D. Paulo v. 7. & quàm sit debita Regalis circa eos cura, ob varios titulos,] omnibus debita: Cui tributum, tributum: Cui vectigal, vectigal. Quod sic construendum iuxta citatum Interpretem, subintellecta supplendo: Reddite omnibus debita: Cui tributum debetis, tributum reddite: Cui vectigal debetis, vectigal reddite. Reddant ergo Indi: sed continuam illam, diligentem, & intensam curam sibi præ aliis debitam experiantur. Debitam quidem vti miseris & pauperibus, & qui labore suo ingentes Regibus Catholicis thesauros congesserunt. Circa quod non est opus dixisse plura, sed verbis P. Acostæ Lib. 3. de Procurandâ Indorum salute Cap 6. claudere probationem; sic enim scribit: Quam rem, cùm & diuinorum Librorum auctoritas, & ratio ipsa satis [P. Acosta.] muniat atque confirmet; neque nostrorum Theologorum, eorum quoque qui caussæ Indicæ studiosiores sunt, [Assertionis certitudo.] aliquanta ab eis tributa exigi posse quisquam neget, nihil est cur in hoc loco plano & expedito ampliùs immoremur. Sic ille. Quæ autem in hoc esse moderatio debeat, Indorum diuersitas, & terrarum varietas, post considerationem, Christianâ pietate inter præcipuos Consiliarios adhibitâ, seriam & industriam indicabit. Vt aliquid tamen circa id subiiciam,

Dico secundo. Indis in Mineralibus ex [Assertio 2. Indis Mineris addictis nequit imponi tributum.] necessitate laborantibus non videtur vllo modo licitum aliqua imponi tributa. Ratio est vrgens. Nam stipendium est labori eorum inæquale, vnde qui voluntariè laborant, plus multò lucrantur: ergo quod stipendij deest, remissione debet tributi aliquatenus compensari. Nec dicas stipendium non à Rege, sed à Minerarum dominis esse soluendum; id enim minimè satisfacit: nam tales domini stipendium tantum modò per legem taxatum soluunt, & huius improportionis caussa est ipsa lex. Præterquam quòd ex huiusmodi labore commodum magnum reportat Rex, cùm ipsi quinta pars eruti thesauri reddatur: ergo debet ille relaxatione tributi, quod minus est mercedis labori redditæ compensare. Si tamen compensatio dici potest, vbi etiam relaxatione positâ, valde est minus, quod labori redditur miserorum. Et Assertionem nostram [Validè illa roboratur.] probant ea, quæ adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. Libr. 1. Cap. 18. & præsertim num. 50. & seqq. & in Politicâ Pag. 174. §. Lo qual. Quòd cùm [Dom. Solorzanus.] tot, atque adeò grauia seruitia (de quibus in præcedentibus Capitulis egimus) Indi subire cogantur; in tributis, quoad fieri poßit, leuari debent: cùm operarum & munerum personalium præbitio inter tributa connumeretur, ipsisque tributis non minùs vtilis & necessaria sit, vt latè docet & probat Adamus Contzen Libr. 8. Politicor. Cap. 8. pag. 637. & nemo debeat duplici onere molestari, nec vltra vires prægrauari, vt in Rubri. Et Nigro. C. Ne operæ à Collatoribus exigantur. l. Priuatæ. Et l. Euidenter C. de excusat. Muner. Lib. 10. &c. Quis enim non videat doctrinam hanc Assertioni propositæ apertè suffragari, vt vel eam probet, vel nihil? Cùm enim seruitium, quod in Mineris effodiendis Indi exhibent, adeò graue sit; nec stipendium ipsi proportionatum accedat; dum soluere aliàs tributum coguntur labore ipso affatim persolutum, manifestum est duplici onere molestari, quod omni est aduersum æquitati, & dissonum pietati.

Dico tertio. Tributum Indorum jux [Assertio 3. tributum per capita tantum exigendum.]ta capita tantùm exigendum: & graue peccatum est à communitate indiscriminatim exigi, quidquid Indorum Reguli clament aliquorum mortes comprobantes. Ratio est clara; nam mortui tributa non debent, & quæ debebant à viuis exigere, inhumanum est, & justitiæ penitus aduersatur. Et ita decisum Regio rescripto Regis nostri Philippi Secundi An. 1562. apud Dom. Solorzanum suprà num. 97. & in Politicâ pag. 176. Col. 2. Vnde ab illius, & successorum alienissimum pietate, quod narrat Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus sæpiùs citatis fol. 88. pag. 1. inuentam scilicet viduam, quæ pro maritis tribus, duobus filiis, & genero vno, mortuis omnibus, tributum soluere cogeretur.

Dices morientibus quibusdam, nasci [Euasio ex supplemento nascentium, & nascendorum,] alios, & qui nascuntur & ob minorem ætatem à solutione tributi eximuntur, grandiores factos ad eam obligari: & sic posse quorumdam defectus aliorum superuentione pensari. Vnde sunt Iurisconsulti aliqui magnæ auctoritatis, qui obligationem agnoscunt in communitate ad quotam tributi aliquam solui solitam, etiamsi ad minorem numerum Capita sint redacta: cuius ea videtur esse ratio, præter consuetudinem; quòd licet minor nunc numerus sit, aliquando fuit major, & deinceps etiam major esse possit, sicut in censibus accidit: pro quo videnda quæ adducit Dom, Solorzanus suprà num. 94. & seqq. qui tamen, dum ibidem contrarium tenet, non videtur posteà locutus consequenter Cap. 20. num. 13. & seqq. compensationem dictam admittens & probans, dum pro mortuis nouò nati sufficiuntur. Pro quo & in Politicâ pag. 195. Col. 2. §. Y en efeto.

Sed hoc non vrget. Nam vt doctrina [præclusa ex Indorum diminutione,] illa stare possit, quæ non est ita recepta, in præsenti nequit applicari: constat enim Indorum numerum non crescere, sed minui; vnde compensatio locum habere nequit: sicut neque haberet in censibus, si semper fructus minores essent, vt contingeret si res censuaria redderetur [& censuum paritate.] ex parte infructifera: tunc enim pro rato pensio minuenda, juxta Bullam Pij V. de Censibus, pro quâ videri potest P. Lessius Libr. 2. Cap. 22. num. 88. & alij, estq́ue decima inter conditiones.

Dico quarto. Indis infidelibus de ri [Assertio 4. Infidelibus de rigore iustitiæ posse tributa imponi.]gore justitiæ tributa possunt imponi. Sic P. Acosta suprà, quem sequitur Dom. Solorzanus num. 20. & seqq. & ratio est, quia eorum dominus est Rex Catholicus, cùm sit absolutè dominus Indiarum, sub cuius etiam sunt tutelâ, debetque illis in temporalibus ac spiritualibus prouidere. Quod autem ad conuenientiam spectat, videndum an id expediat vt sic ad fidem compel [De conuenientia diuersimodè iudicandum.]lantur, duriorum inquam tributorum exactione, juxta Diui Gregorij doctrinam Libr. 3. Epist. 26. aliqui enim Indos filios timoris vocare solent. Quòd si ita ad fidem venientes non solidi Christiani sint futuri; erunt certè eorum filij, aut nepotes. Si autem medium hoc parùm opportunè cedat, liberalitate potiùs ac benignitate trahendi, pro quo est grauis obligatio in conscientiâ, cùm à Catholicis Regibus debeat [Quæ Regis Catholicorum obligatio.] Indorum salus mediis commodioribus procurari. Vnde & nouiter conuersis onus tributandi non statim imponitur, & quæ succedit impositio valdè moderata esse solet, sic Regum nostrorum mitissimo ingenio dispensante. Et ita Paraquaria Ecclesia, Primitiuæ æmula, non igne & [Paraquariæ Ecclesiæ fundatio eorumdem largitate.] ferro, sed placidissimâ Patrum Societatis nostræ tractatione fundata, Regum nostrorum adminiculante clementiâ, & magnificentiæ fructibus exundante, vt & Ministri ex Hispaniâ veniant, & in Reductionibus eorumdem expensis sustententur.

Dico quintò. Licèt fœminæ ad præ [Assertio 5. fœminis tributa non imponenda.]stationem aliquam obligari possint, quia & pro illis cura Regalis inuigilat, in Indiis tamen non debet tale ipsis onus imponi, sicut in Peruuianis prouinciis factum, non sic in quibusdam aliis, de quo Dom. Zolorzanus cap. 19. num. 5. & seqq. & in Politicâ lib. 2. cap. 20. post principium. Ratio est, quia earum est census tenuissimus, & ita erga reculas suas afficiuntur, vt pro numulo vno mille clamores emittant. Scio esse plures pro suâ tenuitate munificas, vbi pietatis negotium agitur; sed ex iis istæ, quæ specialiùs instructæ, & ex commercio cum Europæis, plus & censûs, & Christianæ consuetudinis compararunt. Aliarum minutissimæ facultates, & juxta eas animi magnitudo. Quid ergo ab istis exigatur, quibus satiùs fuerit tribuisse? Prouidentißimi Principis est grauiter imminutis relinquere tributariam functionem. Sic Theodoricus ore Magni Cassiodori lib. 4. 36. vbi [Cassiodor.] & illud; Tributa enim non debent à tristibus exigi, per quos tributarios feliciter acquisiui. Certè si fœminæ tributa soluunt, non sine ingenti tristitiâ earumdem exigenda; per eas tamen Reges nostri feliciter tributarios accipiunt, quos pariunt, nutriunt, educant, vt omnium maximè de tributis meritæ debeant reputari. Accedit communis sen [Fauet titulus paupertatis, iuxta communem sententiam.]tentia, quam cum multis tenet P. Thomas Sancius Tomo 1. Consilior. lib. 2. cap. 4. dub. 15. & eum secutus Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia disput. 36. num. 69. pauperes scilicet non debere gabellas. Et tales illæ, de quibus loquimur.

Dico sextò. Impuberes, pauperes, im [Assertio 6. de impuberibus, senibus &c.]peditos, senes, & huiusinodi alios ad tributa compellere, à Christianâ est pietate, immò & humano quoppiam respectu, penitus alienum. Videndus Dom. Solorzanus citato cap. 19. vbi quòd ob sterilitatem etiam facienda remissio. In quo quidem euentu Indi Regiis Audientiis viciniores be [Sterilitatis tempore facienda remissio.]nignè audiuntur, non ita remotiores, compellentibus Prætoribus Indorum Regulos taxatas integrè soluere pensiones, ne eorum tribuatur incuriæ Regium ex hac parte patrimonium imminutum. Opus ergo esset vt Regia circa hoc prouidentia versaretur, & Rescripto aliquo Indos juberet audiri, cùm sterilitatis, aut fortuiti alterius [Remoti etiam audiendi.] casus notam calamitatem ab eisdem contigerit allegari. Quòd si dubia; audiantur quidem, & veritate compertâ decernatur. Pro quo sic apud Cassiodorum Theodoricus Lib. 4. 50. Campani [Cassiodor.] Vesuuij montis hostilitate vastati, Clementiæ nostræ supplìces lacrymas profuderunt; vt agrorum fructibus enudati, subleuentur onere tributariæ functionis. Quod fieri debere nostra meritò pietas acquiescit. Sed quia nobis dubia est vniuscuiusque indiscussa calamitas, magnitudinem vestram ad Nolanum, siue Neapolitanum territorium, probatæ fidei virum præcipimus destinare, &c. Verendum tamen ne sub probationis prætextu, Indi grauiùs, missis probatoribus, onerentur. Obeat ergo pro sui officii obligatione Prouinciam Prætor, sic enim facilè poterit quidquid acciderit explorare.

Nec magni videtur indulgentia facien [Nec pecunia pro fructibus exigenda.]da, quando id, quod Indi ex fructibus tenentur soluere, ob sterilitatis infortunium in pecunia admittitur, eâ moderatione, vt non secundùm præsentis temporis valorem, qui maior est, sed secundùm antiquiorem sit compensatio facienda. Cùm enim species, non pecuniam, reddere teneantur, deficientibus illis iniuriâ temporum, ad illarum non tenentur pensionem. Vnde neque Theodoricus, impius aliàs rex & hæreticus, talem [Durissimi oneris tributum nequit imponi, & quale illud.] compensationem pecuniæ pro fructibus faciendam esse mandauit; quia durissimum profectò onus est, & quando est tale, iniustè imponi communis sententia est, vt si decem pro centum exigantur: prout videri potest apud P. Sancium suprà Dub. 13. Item. Gregorius Nonus Cap. [Cap. Propter sterilitatem.] Propter sterilitatem. 3. de locato, & conducto, remissionem faciendam colonis Ecclesiæ propter sterilitatem præcipit, afficientem magno incommodo conductores. Nulli autem vt Indi magno afficiuntur incommodo, si sterilitas superueniat: vnde remissione tributi debet ab eorum Principibus subleuari; aliàs incommoda geminantur, quandoquidem victualia illis desunt, & aliunde pecunia ad illa emenda prorsus necessaria, eisdem pro tributariâ pensione subtrahitur non valentibus reluctari.

Nec de obligationibus Regis Catholici plura, quem scio in deliberatione circa res Indicas, vbi conscientiæ periculum agitur, numquàm sine Consilii maturitate procedere. Vnde quæ à nobis dicta, non tam ipsi, quàm iis, quibus directio ista ex officio, aut aliàs incumbit, aliquali esse vsui poterunt: cùm præsertim ab eo scripta sint, quem neque ob natale solum priuato affectu ductum suspicari possit: neque ob experientiæ defectum; est enim quinquaginta ferè annorum transactione firmata, præceps quidquam eidem possit imputari. Iam ergo ad alia.

TITVLVS II. DE REGIO INDIARVM CONSILIO, Eiusque coram Deo obligationibus, vt conscientiæ securitas habeatur.

QUæ de Catholici Regis obligationibus dicta sunt à nobis [Regij Indiarum Consilij munus, dignitas, & obligatio erga Principem.] Titulo præcedenti, ad Regium Indiarum Consilium maximâ ex parte pertinere constat; est enim velut immediatum organum, per quod amplissima gubernatio earumdem exercetur. Ideò in hoc Titulo breuiores erimus, securitati conscientiæ magnorum illorum virorum consulentes, quos Catholici Reges ad exonerationem propriarum conscientiarum delegerunt, vt ex eorumdem attestatione compertum habemus, de quâ Titulo præced. Cap. 3. in fine, verbis illis: Nostri Consilij, qui sunt, conscientias suas exonerent, quandoquidem per illos Nos conscientias nostras eo onere liberamus. Ex quibus apparet quanto illi debeant studio circa conscientiæ in iis, quæ ad eorum munus spectant, inoffensum iter attendere, quorum fidei tantopere Catholici Reges deferunt, pro eorum erratis apud Deum rationem exactissimam reddituri. Et certè, vt nullus subesset timor, amor tamen deberet hoc in eorum præstare pectoribus erga beneficos Principes, singulari honorificentiâ in eosdem amanter effusos, juxta illud Athalarici Regis apud Cassiodorum Lib. 8. 2. de Romanis Senatoribus allocuto: Constat enim [Cassiodor.] excellentißimos Patres tantò ampliùs posse diligere, quantò maiores honores à cæteris Ordinibus visi sunt accepisse. Sic ille. Neque aliter ampliora illis sperare à benignissimis Principibus licebit, quàm à præfato Rege promissum eisdem, dum subdit: Si qua autem nobis postulanda creditis, quæ vestræ securitatis incrementa multiplicent, indubitanter petite, commoniti, quos ad fundendas preces nos etiam videmur hortari. Sic Rex. Neque aurea illius prætereunda conclusio, dum ita finem dicendi facit: Nunc vestrûm est, tale aliquid sperare, quod communem Rempublicam possit augere. Non ergo propriis commodis inhiandum, sed in id dirigendus intuitus, quod communem Rempublicam possit augere. Indicam equidem, quâ communior nulla; cuius diuitiis, si qua est diues Respublica, locupletata est; & multæ se locupletissimas gloriantur. Aut Indicam pariter & Hispanam; ab illâ enim huius augmenta, si tamen illa ab istâ, vt par est, prouidâ solicitudine gubernetur. Hoc opus, hic labor Indicorum Consiliariorum est, pro quibus sit

CAPVT I.

An Regii Indiarum Consiliarii sub mortali teneantur rerum Indicarum specialem notitiam studio & inquisitione solicitâ comparare.

VIdenda circa hoc quæ à nobis [Regum obligatio in Consiliariis maior.] dicta Titulo præcedenti cap. 8. ea enim ad Consiliarios Regios potiori ratione trahenda, qui velut Regis oculi esse debent ad remotissima hæc imperia peruidenda, & ita beneficio lucis viam monstrare conspicuam, & non per caliginem judicare. Iam pro iisdem

Dico primò. Consiliarii Indici sub mor [Assertio 1. obligationem sub mortali Consiliariis incumbere circa notitiam rerum Indicarum.]tali tenentur circa res Indicas specialem comparare notitiam inquisitione solicitâ. Probatur

Primò ex ordinatione sextâ eiusdem Consilii, in quâ illis grauiter iniungitur, vt in Indiarum historiis, Cosmographiâ, descriptione, & nauigatione specialem instructionem accurent, illâ redditâ ratione: Quoniam res nulla intelligi aut [Probatio 1. ex Regia ordinatione.] tractari potest, cuius non fuerit priùs probè notum subiectum ab ijs, qui de illo sunt habituri quæstionem, & sententiam prolaturi. Quæ quidem lex, cùm ad maximè substantiale requisitum spectet, absque dubio grauissimam obligationem inducit: leges [Leges Ciuiles posse in conscientia obligare. dogma certum.] enim ciuiles posse in conscientiâ obligare tenent communiter scriptores Theologi & Iurisperiti, ex quibus plures adducit P. Suarez lib. 3. de legibus cap. 21. num. 5. vbi & ait Assertionem esse de fide aut fidei proximam. Obligationem autem esse sub mortali, quando materia est grauis, neque de contrariâ legislatoris intentione constat, [Diuersæ sententiæ circa modum obligationis.] cum aliis ostendit cap. 24. & seqq. quibus addendus Illustrissimus Villaroel Parte 1. Gubernationis pacificæ quæst. 2. artic. 1. num. 12. Sed intentionem talem cum lege non posse consistere, si materia grauis sit, eoq́ue ipso grauiter obligare, tenent P. Vasquez Tom. 2. in 1. 2. disp. 158. n. 32. & seqq. P. Salmeron Tom. 4. in Euangelia, Parte 3. tr. 12. §. Differt autem. P. Amicus disp. 5. de Iustitia, n. 216. P. Becanus de legibus, cap. 6. q. 3. n. 13. & seqq. & alii. In [In omni tamen Ordinatio mortalem indicat transgressionem.] omni ergo opinione legem dictam constat obligare. Nam licet sint qui probabiliter asserant, etiam cùm materia est grauis; posse obligationem esse sub veniali, aut etiam sine peccato, & talem reputandam, quando contrarium aliunde non constat, pro quo videri potest Thomas à Iesu in Regulâ Carmelitarum Parte 2. Dub. 8. §. vltimo, quia, & seqq. addunt tamen constare tunc cùm seclusâ graui obligatione non videretur sufficienter bono [Notanda regula ad obligationem grauem dignoscendam.] communi prouisum in re magni momenti, quod in casu nostro contingit: & videri pro eo potest P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disput. 16. num. 68. de quo & inferiùs cap. 9. Præterquàm quòd Ordinatio dicta non tam est ciuilis lex, quàm naturalis declaratio, vt jam probo, arguens.

Secundò, quia is, qui ignorat ea, sine [Probatio 2. ex naturali obligatione, ratione officij.] quibus publicum officium exercere nequit, grauiter peccat, vt est receptissima omnium sententia, pro quâ videri possunt Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia, disput. 37. sect. 1. P. Thomas Sancius Tomo 1. Consil. lib. 2. cap. 1 dub. 36. num. 6. P. Lessius lib. 2. cap. 7. num. 33. & alii: Atqui Regii Consiliarii sine notitiâ dictâ nequeunt publicum & grauissimum, quo potiuntur, officium conuenienter exercere: ergo grauiter peccant eam non studentes comparare. Discursus est euidens, ju [Ex qua & obligatio restitutionis.]xta quem deducunt communiter Doctores eum, qui præbet consilium, teneri ad restitutionem si ratione ignorantiæ damnum subsequatur, vt videri potest apud P. Lessium, Cardinalem Lugo, citatis locis, & alios: quando scilicet ratione officii & professionis tenebatur scire, & proptereà ad consiliandum est adhibitus.

Tertiò. Consiliarii rerum Indicarum in [Probatio 3. ex damnis ob ignorantiam subsecutis.]scii possunt esse damnorum grauissimorum causa: ergo grauiter peccant instructionem erga eosdem negligendo. Consequentia est euidens ex receptissimâ omnium doctrinâ de damno dato, & Antecedens negari nequit, quia grauissima damna ex inordinatâ & cæcâ gubernatione sequuntur, cui inscius Consiliarius assistit; non secùs ac naui, cui inscius accidit gubernator, quod Plato in Dialogo de Regno, & Lib. 8. de Republica, & Plutarchus in Moralibus eleganter prosequuntur. Et sicut

Ruit in præceps amisso pisce sodali, Bellua, sulcandas cui præuius edocet vndas.

[Claudianus.]

& cum Spiritu sancto causam istam in propriis terminis decidendo: Vbi non est gubernator, populus corruet; salus autem vbi multa consilia Prouerb. [Prouerb. 11. v. 14. Vbi consilium deest, gubernator non esse censetur.] 11. v. 14. Vbi pro eôdem ducit non esse gubernatorem, ac sine sapientium consilio gubernare. Non enim agitur de Republicâ, cui nullus gubernator assistat, sed quæ illum habeat, consiliis tamen sapientium destitutum. Vnde Theodotion sic legit: In incogitantia corruit populus; salus [Theodot.] autem in homine multi consilij. & Cassianus Collatio [Cassianus.]ne 2. de discretione cap. 4. ita: Quibus non est gubernatio, id est, Consilium & discretio, cadunt vt folia. Quod exponens magnus interpres in cum locum, sic ait: Est Metalepsis, ex consilijs enim intelli [P. Cornel.]gitur gubernatio bona, consulta, & prudens; ex gubernatione ipsa gubernator, vt vertit Noster. Sensus est. Quod dicitur, Vbi non est gubernator sapientiâ & prudentiâ gubernandi præditus, ibi in multa pericula & damna corruet populus; at vbi is adest, & consilio velproprio pollet, vel alieno vtitur; ibi populus saluus, & à malis omnibus immunis securusq́ue consistit. Sic ille.

Dico secundò. Qui non est notitiâ re [Assertio 2. ignarum posse officium admittere, si promptus instrui.]rum Indicarum instructus, aptus tamen aliàs, potest Consiliarii dignitatem admittere, immò & ad illam se offerre. Probatur. Quia quod in hac parte initio deest, potest quotidiano & solerti studio supplere, cùm huiusmodi peritia, non adeundo scholas, & exercitationes habendo, sed legendo, audiendo, & percuntando, possit sufficienter, quantùm res ipsa patitur, comparari.

Dico tertiò. Satis esset expediens vt ex [Assertio 3. de promouendis ad Consilium Indicis Auditoribus.] iis, qui in Indiis Regii fuerint Auditores, aliqui ad Regium earum Consilium aduocentur. Ratio conuenientiæ est comperta. Sed vitandus scopulus vnus, dum cura est ab altero declinandi. Ne scilicet eò traducantur ii, quos in Cancellariis Indicis omnimodæ integritatis fama non penitus dignos tantâ reddidit promotione, ne cognationibus implicati: nisi fortê & hoc ipsum periculum integritatis experimenta superârint. Ibi profectò quàm isthic nocentiores.

Dico quartò. Expediet item ex Aduo [Assertio 4. de promouendis Aduocatis, quorum dignitas conmendatur.]catis in eôdem Consilio nonnullos ad munus prædictum, si dotibus requisitis excelluerint, promouere. Hi enim rerum Indicarum cognitione jam præditi, meliùs de illis judicabunt. Est autem Aduocationis officium Senatoriâ dignitate dignissimum. Vnde Athalaricus rex Aratorem tali dignatus honore, sic scribit apud Cassiodorum lib. 8. 12. Decet enim tractatores habere doctißi [Cassiodor.]mos, quibus potestas summa committitur; vt nullo defectu impediente meritorum, prouisa Reipublicæ vtilitas explicetur. Alij sunt honores, qui se ordinaria prouisione componunt; de generali autem securitate solicito talis associandus fuit, qui parem in suis studijs non haberet. Neque enim adhuc minùs probatus agnosceris, licèt primæuus veneris ad honores. Aduocationis te campus exercuit, te judicij nostri culmen elegit. Sic ille. Certè in re tantâ nobilitatis rationem ha [Nobilitatis præcipua ratio non habenda.]bere præcipuam sine experientiæ præsidio, ac excellenti litterarum auctario, valde periculosum est, & ita Regiâ animaduersione dignissimum. Habeat quidem honores condignos litterata nobilitas; sed vbi publicum, & maioris momenti negotium agitur, non munus hominibus, sed homines muneri conquirantur.

CAPVT II.

Consiliarij Regij qualiter ad prouidenda ea, quæ negotium fidei in Indiis concernunt, teneantur.

DIco primò. Tenentur sub mortalis peccati reatu. Probatur Primò ex di [Assertio 1. teneri sub mortali Consiliarios ad negotium fidei promouendum.]ctis num. 1. Nam præcipua Regum Catholicorum cura huc spectat & spectare debet; Atqui illi ad exonerandas circa hoc conscientias Consilium erexerunt: ergo Consiliarij pari obligationis titulo constringuntur. Secundò. Quia Ordinationes primariæ pro eôdem Consilio editæ hoc præ aliis exigunt, vt videri potest in Summario Recopilationis legum Indicarum Libr. 2. Tit. 2. Ordinat. 8. & 9. Sibi ergo illud Diui Isidori pro Indicâ Ecclesiâ specialiter dictum intelligant, quatenus Principum nostrorum auctoritatem hac in parte communicant, & 23. Quæst. 5. Cap. Principes sæculi, habetur: Cog [Cap Principes.]noscant Principes sæculi se Deo esse reddituros rationem, propter Ecclesiam; quam à Christo tuendam suscipiunt. Nam siue augeatur pax & disciplina Ecclesiæ per fideles Principes, siue soluatur; ille ab eis rationem exiget, qui eorum potestati suam Ecclesiam tradidit. Sic ille.

Dico secundò. Regij Consiliarij graui [Assertio 2. eamdem esse circa missionem Ministrorum Euangelij.]ter peccant, si non curent idoneos Ministros in Indias mitti ad fidem in illis promouendam. Probatur ex dictis Cap. 3. Tit. præced. & præsertim in Corollario. Ex quo sequitur non esse tali obligationi consonas difficultates, quas multi, dum tales Ministri postulantur, obiiciunt; vel quia necessarios non iudicant, vel quia dolent Regium ærarium, expensis in eorum transmissione faciendis, necessitatum turbine occurrente, grauari. Quo in articulo Reges nostri benigniores & munificentiores esse solent, rati quàm verissimè ditius tunc ærarium fore, cùm seruit Christo. Dictum quidem sic à Theodorico Rege verbis illis: [In quorum nulli modum non seruant.] Indigentiam iustè fugimus, quæ suadet excessus: dum pernitiosa res est in imperante tenuitas. Cassiodorus Lib. 1. 19. Sed additum statim. Modus vbique laudandus est. Ad modum autem pertinet, eam non [Cassiodorus.] posthabere obligationem, ratione cuius locupletari ærarium solet assiduè, vt in casu nostro contingit, cùm sit orbi vniuerso perspicuum ex thesauris Indicis, ærarium Regium frequentia incrementa sortiri. Et prætereà non arbitraria, sed maximè vrgens agatur caussa; vnde inter occurrentes necessitates hæc debet omnium potissima reputari.

Hic ergo laudandus est modus, vt me [Ad illius seruationem quomodo vrgendi.]ritò reluctanti Consilio dicere Rex Catholicus possit, quod aliàs Christus Baptistæ suo difficultatem obiicienti impositæ functionis: sine modò; sic enim decet nos implere omnem iustitiam. Matth. 3. v. 15. Vbi doctus Interpres: sic enim decet nos &c. [Matth. 3. v. 15.] Non ego tantùm, sed etiam tu. Tu quidem, qui sine modo oppositum consiliaris; cùm ad justitiam implendam ego & tu pariter vrgeamur. Sine modo. Scio Modò aduerbium esse, sicut & sine verbum: & ita dum nomen facio, in præpositionem verbo similiter commutato, latentem sensum, non sola verba desumo; quæ tamen sensûs proprietate retentâ, accommodationem aliquam, vbi imitatio esse potest, non excludunt, non infrequenti apud Scriptores sacros vsu. Imitetur ergo Rex Catholicus regum terræ Principem, dicatque Consiliario minùs se digna consilianti: Sine modo est tuum in re adeo iustâ consilium, & ita sine modo difficultates obiicere, Decet enim, Decorum est (sic aliqui legunt apud Nouarinum) vt ego & tu omnem in hoc iustitiam impleamus. Impleamus, inquam quod Apostolicæ Sedi promisimus, & homagium illud diuinum, quo facti sumus Christi, & eius Ecclesiæ debitores.

Dico tertiò. Cùm negotia occurrunt [Assertio 3. Negotia ad bonum spirituale Indorum spectantia esse præferenda.] ad religionem spectantia, qualia sunt omnia, quæ ad spirituale bonum Indorum pertinent, etiamsi tantùm indirectè, vt temporalia quædam, quæ ad id conducere possunt, aliis omnibus præferenda sunt, & sub grauis peccati reatu antè illa discutienda, & quantum esse breuius possit, decidenda. Constat ex dictis: nam hoc est juxta mentem Regum Catholicorum, vt ipsorum verba manifestant: pro quo & est ratio compertissima: quia præcipua minùs præcipuis præferenda sunt, & accessoriis principalia: Negotia autem ad fidem Indorum spectantia, circa præcipua & principalia versantur; quorum comparatione reliqua multò minoris facienda, cùm circa corporalia versentur, illa circa salutem animarum. Pro quo est Cap. si habes 24. Quæst. 3. ex [Cap. si habes.] Diuo Augustino desumptum in Epistolâ ad Auxilium Episcopum, in quo sic dicitur: Vnde & [Vnius animæ salus rebus omnibus præhabenda.] si vna anima per istam seueritatem disciplinæ, quâ tota domus ista anathematizata est, sine Baptismate de corpore exeundo perierit, innumerabilium mors corporum, si de Ecclesiâ homines innocentes violenter abstrahantur & interficiantur, huic damno non potest comparari. Hæc ibi. Si ergo vnius animæ salus tanti facienda est, quid de tot millibus, quarum in Regio Indiarum Consilio negotium agitur, æquum fuerit sentiamus? Vt magni illi viri intelligant de earum salute ante omnia, & præ omnibus, juxta occurrentes articulos, deliberationem celerrimam suscipiendam.

Accedit; hac de caussâ à Regibus no [Regiæ Ordinationes quid propterea decernant.]stris Consilio injunctum, vt à litigiis inter partes cognoscendis & terminandis abstineat, & hujusmodi caussas Indicis Audientiis remittat; vt scilicet ad ea, quæ gubernationem concernunt, pleniùs possit & opportuniùs attendere, in quibus liquet fidei caussas esse præcipuas. Hinc Diuus Leo Magnus Marcianum Augustum meritò his verbis alloquitur Epist. 43. in quibus ejusdem præclarum elogium continetur: Sed quia [D. Leo Magnus. Marciani Augusti præclarum exemplum.] pio studio humanis negotiis diuina præponitis, & rationabiliter ac religiosè regni vestri viribus creditis profuturum, si nulla sit in Sacerdotum sensibus dissonantiæ, nulla sit in Euangelij prædicatione discordia; ego etiam vestris dispositionibus non renitor, optans vt omnium cordibus Catholica fides, quæ non potest nisi vna esse, firmetur. Sic ille: qui & Theodosium Imperatorem Epist. 7. sic affatus: Quantùm præsidij Do [Theodosij item.]minus Ecclesiæ suæ in fide vestræ clementiæ præpararit, his etiam litteris, quas ad me misistis, ostenditur, vt vobis non solùm Regium, sed etiam Sacerdotalem animum inesse gaudeamus. Si quidem præter imperiales & publicas curas piißimam solicitudinem Christianæ Religionis habetis: quia tunc est optimus regni vestri status, quando sempiternæ & incommutabili Trinitati vnius Deitatis confeßione seruitur. Hæc [Consiliariis vt tenendum.] sanctissimus & eloquentissimus Pontifex, quæ Regij Consiliarij ad suam possunt dignitatem & solicitudinem deriuare, humanis negotiis præponentes diuina, & non Regium solùm, sed Sacerdotalem animum concipientes; vt sic Catholicorum Regum Imperium amplissimis profectibus stabiliatur, splendeat, dilatetur.

CAPVT III.

In proponendis ac consultandis idoneis ministris qualiter Consiliariorum Indicorum conscientiæ circa sæcularia Officia possint grauiter onerari.

COnsulenda circa hoc, quæ diximus [Benemeritos, ceteris paribus, præferendos.] Titulo præced. Cap. 5. & 6. pro Benemeritis, qui absque dubio sunt, ceteris paribus, præferendi; aliàs justitia grauiuiter lædetur, & grauis justitiæ violatio grauis etiam culpa est. Et licèt Rex ob superiorem in [Obseruatio notanda.] prouisionibus facultatem non peccare, possit fortè contingere; non ita Consiliarium, ad quem spectat plena pro Benemeritis informatio, quidquid Rex sit pro suâ voluntate facturus. Immò etsi præsumatur Regem non electurum præ aliis benemerentem, obligatio propositionis incumbit; ea enim notitia, quæ modò non juuat, in aliâ occasione juuabit, vt prætermissus nunc, ad prouisionem aliam, meliorem forsitan, reseruetur. Pro his & aliis generaliter

Dico primò, etiamsi sententia satis [Assertio 1. sub mortali proponendos digniores, quidquid de diuersitate opinionum sit circa Regis electionem.] probabilis sit Principem non teneri sub mortali ad electionem digniorum pro sæcularibus muneribus; pro quâ non solùm boni Auctores sunt, sed habere etiam fortissima argumenta affirmat P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 36. num. 8. & tenet item num. 15. & Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 34. num. 17. & 19. Diana Parte 2. Tract. 15. Resolut. 67. & Parte 4. Tract. 4. Resolut. 172. P. Luisius Turrianus in Selectis Cent. 2. Censur. Dub. 87. post Patrem Vasquez Opusculo de Beneficiis n. 97. Ante quem Card. Caietanus in Summa V. Elect:o. Quos & secuti Molfesius, & Homobonus, quos adducit Diana Parte 1. Tract. 15. Resol. 67. Consiliarij tamen sub mortali tenentur proponere digniores, gradu dignitatis expresso. Sic Illustrissimus Zapata Parte 2. Cap. 6. num. 25. & colligitur ex Dom. Solorzano Tomo 2. Libro 4. Cap. 12. num. 31. & feqq. & in Politicâ pag. 898. vbi alios refert. Qui ex eodem Consilio cùm fuerit, non poterunt illius Consiliarij cum fundamento conqueri, quod illis rerum earum inscij onus grauissimum imponamus: cùm aliàs opinio satis probabilis sit, teneri electores ad digniorum prælationem, & Consiliarios consequenter: ne, si aliter faciant, eorum cooperentur peccato, quod non solùm ex charitatis lege, sed ratione officij debuerant euitare. Videantur dictæ opinionis Auctores apud P. Sancium suprà num. 9. & Dianam: ex quibus eosdem congerit Cardinalis Lugo, & Eligius Bassæus V. Electio 11. vbi eamdem amplexus.

Ratio est clara: nam ea est Regis in [Ratio concludens, ex officij institutione.]tentio, dum Consiliarios assumit, vt scilicet ei notitiam Reipublicæ vtilissimam, quam assequi per se nequit, instillent: Atqui digniorum notitia vtilissima est Reipublicæ, aliàs numquàm poterunt ad publica munera emergere: ergo illam non instillare Regi, sine graui stare reatu nequit. Vnde dubitari non potest Regem, si sciret ita se Consiliarios gerere, eos grauissimè puniturum. Et de Indiis loquendo, id est magis vrgens: quæ enim in illis damna ex minùs conuenienti gubernatione proueniunt, difficilè reparantur, ob Regalis immanem distantiam potestatis.

Dico secundò. Assertio præcedens ita [Assertio 2. præcedentem intelligi cùm notitia sufficiens habetur, quod non frequens, ob Indicas relationes.] intelligenda est, vt tunc procedat, quando de majori dignitate, certa aut certitudini proxima habetur notitia, juxta dicta Titulo præced. num. 72. quod non sæpè contingit. Si enim informationes sumendæ sint juxta ea, quæ ex Indiis remittuntur, magnum est in illis errandi periculum, vt expertus admonet Dom. Solorzanus suprà num. 20. dicent hac de caussâ multùm cauere Consiliarios Indicos debere, ne faciles sint ad credendas delationes & relaxationes, quæ ex Indiis scribuntur, quia sæpè facilè decipiuntur. Pro quo & videndus Cap. 8. num. 18. & addi certè à me possent experientiæ multiplices veritatis hujus, quas tamen sufficiat hoc generali asserto protulisse. Iuxta quæ non erit facilè excessum dignitatis inter consultandos & proponendos [Notanda pro praxi.] deprehendere, & ita proponi omnes poterunt; vel si vnusquispiam, id pro libito proponentis. Quòd si excessus notabilis non sit, sed momenti exigui, non erit cur Regij Consiliarij minùs anxij in hoc esse negotio debeant, si Christianè aliàs, & semotis affectibus, procedere sint parati. Vnde Consiliario, qui cognatum habet, de cuius ipsi capacitate ad munus aliquod innotescit, non prohibetur iuxta merita probè nota proponere: neque enim sic idoneus, propter cognitionem Consiliarij, idoneitatem amisit, quæ ad auctarium meritorum conferre potest; cùm sit satis æquum Consiliarios à Rege hoc pacto honorari, quorum fidelitatem in sublimi adeò munere sæpiùs contigerit experiri.

Æqualitatem autem, vel excessum non [Æqualitatem & excessum quomodo explicet Card. Lugo.] obstantem in electione aliter explicat Cardinalis Lugo suprà num. 22. ait enim, eligentem vnum illam debere regulam obseruare, vt ex electione Ministri non sequantur inconuenientia in Communitate, ex fidelitate scilicet & iustitiâ. Quâ obligatione semel positâ, parùm discriminis in praxi esse poterit: quia positis duobus, quorum alter est dignus, alter dignior; an ille, quem dicis esse dignum, talis est, vt eo electo Communitas non patiatur detrimentum in ordine ad suum finem? Si enim talis est, illa maior dignitas alterius videtur per accidens se habere ad hoc vt debeat præferri. Nam si prior habet tantam scientiam & peritiam, vt non sit periculum errorum in suo officio per ignorantiam, illa maior doctrina & peritia alterius, licèt reddat illum aptum ad aliud officium difficilius, quod subtiliorem & maiorem doctrinam exigit, non tamen videtur reddere illum aptiorem ad hoc officium, ad quod ille doctrinæ excessus non conducit. Si ille prior ob minorem doctrinam sit in periculo errandi circa hoc officium, jam eo ipso non est dignus simpliciter, nec eligi poterit, nisi in defectu alterius. Vnde in praxi sæpè decipiuntur electores judicando dignum, qui reuerà non est talis simpliciter; sed intantùm eligi posset, inquantùm non inuenitur alius, qui verè dignus sit: ad quem inueniendum deberet apponi maior diligentia, quæ frequenter ab electoribus non adhibetur; sed ex iis, quos obuios habent, in quibus fortè nullus est simpliciter dignus, sed solùm minùs indignus, eligunt, quem malè vocant digniorem. Iuxta [Quid inde pro Consiliarijs.] quam philosophandi rationem videtur consequenter dicendum, posse etiam Consiliarios quemcumque absolutè dignum proponere, sine excessus qualitate; quia per accidens se habet ille; cùm etiam sublato, nulla inconuenientia in officio, de quo agitur, exercitio timeantur. Quod propter grauissimi scriptoris auctoritatem potest vt probabile sustineri.

Sed est certè doctrina illa difficilis. Nam [Difficilis explicatio dicta ostenditur, contra quam arguitur efficaciter.] etiamsi ex electione minùs digni nulla specialia inconuenientia timeantur, excessus alterius non se habet per accidens, quia confert vt officium, de quo agitur, meliùs tractetur, & maiora commoda in Republicâ subsequantur. Quis enim dubitet meliorem cuiusque muneris tractationem Reipublicæ accidere commodiorem? Sicut in ministeriis seruilibus est videre: vnus enim alio meliùs seruit, estq́ue talis melior seruiendi modus absque dubio commodior iis, in quorum commodum adhibetur. Et quidem sine periculo errandi potest esse maior perfectio in modo operandi: ad bonum autem Reipublicæ non solùm confert quòd erroris periculum absit, sed etiam quòd ministeria perfectiùs obeantur. Maior autem ista perfectio non potest dici per accidens, cùm ad tale ministerium spectet, quà tale est, ex quo boni aliqui effectus haberi possunt, quos ex ministerio minùs dignè obito Respublica non habebit. Quod quidem adeò videtur perspicuum, vt mirer viro tanto talem philosophandi modum placuisse.

Quem ex ipsius doctrinâ possumus [& ex eiusdem doctrinâ conuellitur de eligendo in concursu meliore.] etiam apertè conuellere, quia num. 18. docet in concursu digniorem eligendum, quia licèt vterque pertingat ad gradum dignitatis, qui requiritur vt satisfaciat Communitati; ille tamen doctior, vtilior est ipsi communitati, atque ideò magis dignus, non solùm comparatiuè ad alium concurrentem, sed in ordine ad ipsum officium. Tum quia licèt ille minùs doctus possit occurrere inconuenientibus & periculis circa tale munus; alius tamen, qui maiorem doctrinam, vigilantiam & experientiam habet, non solùm periculis occurrere poterit, sed etiam noua commoda & maiores vtilitates Communitati afferre, quod in Gubernatore magis specialiter prosequitur. Tum etiam quia dignus non poterit occurrere, & vitare inconuenientia & pericula subtiliora, licèt communiter occurrentia possit; quæ tamen dignior præstare poterit. Sic ille philosophatur, manifestissimè ostendens maiorem dignitatem non se habere per accidens in concursu. Sed ex eâdem doctrinâ non minùs manifestè sequitur, etiam concursu non extante, idem similiter dicendum; quia siue hoc siue illo modo prouisio officii fiat, semper Reipublicæ aut Communitatis bonum attenditur. Quare doctus Magister num. 21. docet in praxi semper regulariter esse eligendos meliores; cùm enim excessus per accidens se habeat, illum non debet elector attendere, quandoquidem attendere non debet quæ per accidens se habent; quæ enim per accidens se habent in ordine ad officium, etiam se habent per accidens in ordine ad electionem, vt si excessus sit in musicâ, poësi, aut mathematicis.

[Et de regulari digniorum in praxi electione, cuius oppositi damnas recensentur.]

Et quidem cùm regulariter eligendos digniores dicat, quidquid de vnâ aut alterâ digni electione sit, ob grauia inconuenientia, quæ alias in Republicâ sequerentur; obreperent enim frequenter indigni, languerent studia, ingenia torperent, egregiorum in Rempublicam meritorum cura esset nulla, sed ambitione omnia miscerentur. Cùm, inquam hoc ita sit, non video cur contendat, discrimen hoc dignorum & digniorum non multùm in praxi plerumque referre. Si enim in praxi digniores, præferendi ob inconuenientia illa grauissima, quæ ex aliorum electione sequuntur; ergo discrimen tale quoad praxim multùm refert. Quomodo enim non multùm referat, ex cuius omissione adeò grauia incommoda sequerentur? Hoc ergo Regii Indiarum Consiliarii seriò pro suo doctrinæ & pietatis gradu sublimiore considerent, & præfatis inconuenientibus studeant idoneorum Ministrorum examine subuenire.

CAPVT IV.

Circa Ecclesiasticas prouisiones Quæstio eadem.

CIrca hoc videnda quæ diximus Titulo præcedenti cap. 7. pro quo &

[Assertio 1. digniores in Consultationibus præferendos.]

Dico primò. Ad Ecclesiastica munera digniores debent à Regiis Consiliariis in consultatione præferri. Constat ex dictis num. 15. & 16. Si enim ad temporalia munera digniores præferendi sunt cum qualitatis excessu, euidens est in Ecclesiasticis idem potiori jure faciendum. Pro quo & videnda quæ diximus Cap. 2. Nam Eccle [Indigentiam & nobilitatem ad dignitatem spectare.]siasticæ prouisiones negotium conuersionis Indorum concernunt, & ita sunt ex eo etiam capite temporalibus præferendæ. Quibus addo indigentiam, & perspectam nobilitatem, ad dignitatem conducere: id quod in Benemeritis Indicis obseruandum, juxta id, quod tradit Illustrissimus Zapata Parte 1. cap. 8. n. 10. & 11.

[Assertio 2. de periculo deceptionis juxta dicta num. 6.]

Dico secundò. Idem deceptionis periculum, quod esse Cap. præced. Assert. 2. vidimus, ob sinistras relationes, in causâ præsenti versatur: vnde Regii Consiliarii possunt juxta prudentem in casu singulari discursum, dignitatis conceptum efformare. Constat ex ibidem adnotatis: pro quo & multa possem experimentis frequentibus deprehensa hoc in genere, hoc inquam sacro & inuiolabili, cumulare.

[Assertio 3. ad Episcopatus non esse proponendos prætensores.]

Dico tertiò. Regii Consiliarii ad Episcopatus non debent proponere prætensores, siue manifesti, siue sint etiam simulati, quod non erit difficile coniectare. Constat; quia eo ipso quòd prætendant, sunt indigni judicandi, vt clamant Iura. L. Si quemquam 39. C. de Episcopis & Clericis, sic aiunt Imperatores: Castus & humilis [L. Si quemquam.] nostris temporibus eligatur Episcopus, vt quocumque locorum peruenerit, omnia vitæ integritate purificet. Tantùm ab ambitu debet esse sepositus, vt quæratur cogendus, rogatus recedat, inuitatus effugiat, sola illi suffragetur neceßitas excusandi. Profecto enim indignus est Sacerdotio, nisi fuerit ordinatus inuitus. Sic illi. Cap. Miramur 61. dist. ex Diuo Leone Magno [Cap. Miramur.] Epist. 85. al. 83. sic habetur: Non est hoc consulere populis, sed nocere; nec præstare regimen, sed augere discrimen; integritas enim Præsidentium, salus est subditorum; & vbi est incolumitas obedientiæ, ibi est forma doctrinæ. Principatus autem, quem aut fiducia extorsit, aut ambitus occupauit, etiamsi moribus aut actibus non offendit, ipso tamen initij sui est perniciosus exemplo; & difficile est vt bono peragantur exitu, quæ malo sunt inchoata principio.

Ex Symmacho Papâ sic etiam in Cap. [Cap. Nullus itaque.] Nullus itaque, 1. quæst. 1. decernitur. Nullus itaque per ambitum ad Episcopalem honorem permittatur accedere; nam cùm hic excessus in laicali conuersatione culpetur, quis dubitat quin Religiosis, & Deo seruientibus iniciat vel incutiat opprobrium? Sic ibi. Vbi Glossa marginalis hæc habet: Infamia irro [Glossa.]gatur dignitatem petenti. Nomine autem Religiosorum Clericos intelligi, Glossa ibidem aduertit. Pro laicali autem conuersatione alluditur ad L. 1. [L. 1. D. ad L. Iuliam.] D. Ad L. Iuliam, de ambitu, vbi pæna statuitur ambientibus. Cap. Sicut is 1. quæst. 6. ex Diuo Gregorio lib. 7. Epistol. 110. ita dicitur; Sicut is, qui inuitatus renuit, quæsitus refugit, sacris altaribus est admouendus; sic qui vltro ambit, vel importunum se ingerit, est procul dubio repellendus. Nam qui sic nititur ad altiora conscendere, quid aliud agit, nisi vt crescendo decrescat, & ascendendo exteriùs, interiùs in profundum descendat. Sic ille. Vbi de Ordinatione Sacerdotum agit; sed ex eo ad Episcopalem dignitatem robustius instruitur argumentum: & doctrina Textûs est generalis pro electione, licèt de Sacerdotio præcesserit Pontificia doctrina. Vnde Glossa adducit locum Apostoli 1. Timoth. 3. vers. [1. Tim. 3. v. 1.] 1. Si quis Episcopatum desiderat, bonum opus desiderat.

Ne autem quispiam eo deceptus ambi [Ex Apostoli loco de Episcopatus desiderio non colligi ambitionis illecebram.]tionem foueat, occurrit Cap. Qui Episcopatum. 8. quæst. 1. vbi sic dicitur: Itaque à studio cognoscendæ veritatis nemo prohibetur; quod ad laudabile pertinet otium; locus verò superior, sine quo regi populus non potest, & si ita teneatur atque administretur, vt decet, tamen non decenter appetitur. Quamobrem otium sanctum quærit charitas veritatis; negotium justum suscipit neceßitas charitatis; quam sarcinam, si nullus imponit, percipiendæ atque intuendæ vacandum est veritati. Si autem imponatur, suscipienda est propter charitatis neceßitatem. Sic ibi ex Diuo Augustino Lib. [D. August.] 19. cap. 19. de ciuitate Dei. Sit ergo licet bonum opus Episcopatus; sit licet (vt hoc etiam demus) desiderium (pro quo videri potest P. Henriquez Lib. 10. cap. 32. & Bassæus v. Episcopus nu. 3. alios adducentes) non tamen decenter ambitur: ali [Non omne, quod desiderari potest, est cum effectu procurabile.]qua enim desiderari possunt, quæ non possunt procurari. Sic desiderare Sacerdos potest, vt scelerati capitali afficiantur supplicio ob commune bonum, quod tamen solicitare nequit, irregularitatis aliàs pœnam subiturus. Videantur alia apud P. Suarium Tomo 4. de Religione lib. 6. cap. 7. & 8. P. Bauny Tomo 1. Tractat. 8. in Epitome Capitis 4. §. Sextò, ne ambitu, & alios: quorum est potiùs probanda doctrina, quàm ea, quæ placuit Dom. Villaroel suam causam agenti Parte 1. Pacificæ gubernationis, Quæst. 1. Articul. 13. præsertim numer. 54. & seqq. & numer. 76. vbi de promotione.

Est autem tunc indignior & damnabi [Venalitas in prædictis pestis penitus abolenda.]lior ambitionis pestis, cum venalitatis aliquid intercedit, quam præsertim Diuus Gregorius abolendam dixit citato Cap. Sicut is. Et in prætensoribus Indicis est penitius dispiciendum, qui ad huiusmodi conquistas solent accedere aureis & argenteis armis roborati. Si præsertim Religiosi fuerint, qui à Curiâ penitus relegandi, spe omni obtinendi, quod ambiunt, obtruncatâ. Et licèt omnes simoniæ se dicant monstrum hæreticale perhorrescere, nescio an reipsâ virus eiusdem euitetur. Cùm enim auro & argento res agatur, mutabuntur quidem nomina, mali pernicie non mutatâ. Circa quod subtiliter & eleganter Caramuel, non ambitu, sed meritorum suffragio jam Episcopus, in hunc modum declamat, simonis Magi historiâ præmissâ, de quâ Act. 8. in Theologiâ morali n. 865. Cùm rigorem hunc verborum subaudio (scilicet D. Petri dicentis simoni; Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti pecu [Elegans Caramuelis discursus circa Simoniæ palliationem, vsu commendatam.]niâ poßideri) hæreo totus, & miror, vel nostrates esse tam doctos, vel tam indoctum Petrum. Piscator ille erat, hi Doctores: sed permisit Omnipotens multa reprehensione digna in verbis Doctorum, nulla in Piscatorum reperiri. An non posset Simoni Petrus vendere, non quidem spiritum sanctum, sed honorem inde resultantem, eo modo, quo locus honoratior pro sepultura vendi dicitur citra simoniam? & quidem Simonem non curasse spiritum sanctum, sed plausum atque auctoritatem, quam apud vulgus habere poterat, videtur ex verbis sequentibus D. Petri suaderi, videlicet: Non est tibi pars, neque sors in sermone isto; cor enim tuum non est rectum coram Deo. Deinde, cur non posset Petrus abstrahendo ab spiritu sancto, vendere laborem insumptum in conceßione huius potestatis: nam vel debebat manus simoni imponere, vel aliquem locum adire, vel aliqua verba proferre; quæ omnia physica & materialia pretio æstimabilia sunt, juxta eorum doctrinam, qui docent intercedendi onus & laborem itineris suscepti pro collatione Beneficij vendi posse? & si sine simoniâ poßimus res spirituales commutare, vt si te obstringas ad dandam Eleëmosynam tali pauperi, & ego ad conferendum Beneficium; cur non posset Petrus potestatem illam tradere, & titulo eleëmosynæ pecuniam oblatam accipere? Verè hæc omnia obscura & intricata sunt, quia si potuerunt fieri, non est cur tam crudè Simon à Petro reprehendatur; maximè cùm debeamus proximorum actiones in meliorem partem interpretari. Fateor me hærere, cùm hanc historiam lego; videtur enim omnes opiniones benignas, quæ in hac materiâ sunt, destruere. Sic ille. Et verò vt historia illa omnes benignas [Quas opiniones circa Simoniam, D. Petri sententia conuellat.] opiniones non destruat; quosdam certè venalitatis palliatæ modos, quos magna artium magistra adinuenit ambitio, neque Consiliariis Regiis, viris sanè scientissimis ignoti esse possunt, apertissimè demolitur. Vbi ergo tale aliquid, quod absit, olfecerint, sic infamibus portæ non pateant dignitatum. Cap. Infamibus, de regulis juris in sexto: earum præsertim, quæ inter omnes amplissimæ, de quibus proposita Assertio pronuntiauit.

Dico quartò. In Beneficiis aliis præten [Assertio 4. in Beneficijs alijs prætensionem non arguere indignitatem.]sio non probat indignitatem, si nihil prætereà vitiosum, de quo nuper, admisceatur. Probatio est facilis, quia aliàs non liceret concursus oppositorum ad Beneficia, quem tamen Concilium Tridentinum in prouisione Parochialium iniungit Seßione 24. cap. 18. de Reformatione, & Pius V. in Constitutionibus An. 1566. die 15. Aprilis. Quòd si in Parochialibus id licet curam animarum habentibus, minùs erit inconueniens in simplicibus, vnde etiam pro illis concursus quandoque præcipitur, vt in Canonicatibus, de quibus Titulo [Concursus ad Beneficia vt liceat.] præced. cap. 10. & in multis patrimonialibus. Vnde & viros virtute insignes scimus per concursum Beneficia non semel assecutos, qui posteà memorabiles fuerunt in Dei Ecclesiâ Prælati. Et quidem cùm edicta ponuntur, idonei omnes ad concursum euocantur, vnde qui concurrunt, ambientes dici nequeunt, subituri examen, & electionem aliorum judicio submittentes. In aliis autem non ita est justificata prætensio, quia non veniunt vocati, neque se subiiciunt examini. Sed tamen quia ipsa Beneficii vacatio quoddam genus videtur vocationis, & merita etiam judicio prouisuri trutinanda proponuntur, non est id, nisi vitiosum aliquid, vt dixi, interueniat, penitus reprobandum. Ceteris autem paribus, non prætendens, & benè notus præferendus, quia absque dubio dignior, juxta D. Gregorii doctrinam, de qua num. 25.

Vt autem DD. Consiliarii eligendorum [Eligendorum forma ex D. Hormisda.] formam præ oculis habeant, illam hîc breui descriptione subiiciam ex Diuo Hormisdâ Papâ de Hispanis Episcopis ad Episcopos Hispanos etiam scribente Epist. 4. c. 1. in hunc modum: Irreprehensibiles enim esse conuenit, quos præesse necesse est, corrigendis; nec quidquam illi deesse personæ, penes quam est religionis summa, & substantia disciplinæ. Promptus debet esse ad impertiendum, beneuolus viduis, hospitalis, promptus ad ministrandum, facilis ad subeundas vexationes, nil habens, in quo erubescat, non ignorans quis sit dignior subleuatione. Sic ille. Ex Concilio etiam Carthaginiensi 4. cui Diuus Augustinus interfuit: Capite enim 1. sic habet: Qui Episcopus ordi [Et ex Consilio Carthaginiensi.]nandus est, anteà examinetur, si naturâ sit prudens, si docibilis, si moribus temperatus, si vitâ castus, si sobrius, si peruigil, si semper suis negotiis cauens, si humilis, si affabilis, si misericors, si litteratus, si in lege Domini instructus, si in Scripturarum sensibus cautus vel acutus, si in dogmatibus Ecclesiasticis exercitatus, &c. Cap. Qui Episcopus 23. dist. Item ex Synodo Romanâ sub Eugenio II. & Aquisgranensi Can. 13. vbi [Et ex Aquisgranensi.] sic scriptum: Ille modis omnibus debet ad exemplum viuendi pertrahi, qui cunctis carnis paßionibus moriens, jam spiritualiter viuit, qui mundi prospera contemnit, qui nulla aduersa pertimescit, qui sola æternæ desiderat. Cuius intentioni benè congruens, nec omnino per imbecillitatem corpus, nec valdè per contumaciam repugnat spiritus; qui ad aliena capienda non ducitur, sed propria largitur, qui nulla illicita perpetrat, sed perpetrata ab alijs vt propria deploret. Sic ibi.

At dicent: Et vbinam tales? Certè non [Quærendi tales extra Curiam.] inter Curiæ strepitum, & aulicas intrusiones. Quærantur ergo alibi, sicut quæruntur strenui duces, cùm aliquid momenti magni bello tractandum occurrit. Quòd si non inueniantur omnibus præfatis dotibus exornati, optimi erunt, qui iuxta Poëtam, vitiis, sine quibus nemo vixerit, minimis vrgebuntur. Hoc dum non fit, neque tuta esse conscientia potest, nec sana Respublica; Indica præsertim, cui serò, & à longè præsidia sanitatis aduehuntur.

CAPVT V.

Grauia quædam incommoda, quæ vitare Regij Consiliarij debent in Episcoporum prouisione, vt tuta esse ipsorum conscientia queat.

PRimum sit, ne Episcopi ex vno re [1. Incommodum in prouisione Episcoporum longinqua translatie.]gno ad aliud transferantur, quando id sine magnis sumptibus, & longissimis itineribus terrâ marique esse nequit, si præsertim senes fuerint, aut aliis corporis incommodis præpediti. Ex Nouâ-Hispaniâ ad Peruuium vidimus nonnullos tales aduenisse, qui in regno illo poterant decentissimè promoueri, aut victuros parùm, aut cum difficultate victuros. Vnum aliquem feliciorem in hac parte, Illustrissimum D. Dom. Ildefonsum Ocon, qui ex Incatanensi Ecclesiâ in Cuscensem promotus, Argentopolitanus Archiepiscopus obiit Anno 1656. dicentem audiui, nihil inconsultius & dissonantius illo suo transitu fieri potuisse. Quod quidem si ex notitiæ defectu oritur, id esse constat non leui ex culpâ damnabile, vt dictum Cap. 1. [Vacantium Ecclesiarum damna.] si alio respectu; nullus certè occurrere talis potest, qui adeò est vacantibus Ecclesiis perniciosus, detrimentosus pauperibus, opportuno subuentore carentibus, quorum & necessaria subsidia in expensis itinerum consumuntur. Cùm tamen ita disponi res debeant, vt eorum cautela, & Ecclesiæ seruentur indemnes, & cuicumque necessaria pro suo modo ministrentur. Cap. Ecce, 39. dist. ex D. [D. Gregor.] Gregorio lib. 8. Epist. 4.

Secundum, ne nimiùm senes eligantur, [2. Ne nimis senes eligantur.] quia vel eos mortuos electionis instrumenta reperient, vel Sede non conscensâ decedent, seu paullò pòst: sicq́ue vacatio vna aliam diuturnam, & plenam periculis subsequetur. Vidimus hoc non multis abhinc annis, octogenariorum, & supra, electionibus non sine ingenti detrimento frustratis. Pro quo & est à Diuo Gregorio de [D. Gregor.]cretum Libr. 12. Epistol. 6. quod habemus in Cap. Archidiaconum, 85. dist. vbi sic dicitur: Archidiaconum Florentinum Ecclesiæ Anconitanæ qui ad Episcopatum fuerat electus, Scripturæ quidem sacræ scientiam habere, sed in ætatis senio jam confectum accepimus, vt ad regiminis officium non poßit assurgere, &c. Neque obstat aliquem in quibusdam vigorem conspici annis superiorem; fallax enim ille, & itinerum de fatigatione marcesset. Episcopus Ciuitatis Purensis, seu Conceptionis in Chilensi regno, [Episcopi Purensis mors.] ad Ecclesiam ciuitatis Sancti Iacobi in eôdem regno promotus, ætate longissimâ, iam iam conscensurus nauim, dum nescio quid cibi tenuioris sumit & potûs, animam exhalauit. Dolet paternis visceribus Diuus Leo Epistol. 84. Cap. 1. quòd Sacerdos, (Episcopum intelligit) ad dura fuerit laboris huiusce compulsus; cui non ob molestiam ægritudinis, non ob sæuitiam hiemis [Molestiam itineris in Episcopo dolet D. Leo.] darentur induciæ: sed iter asperum & periculis plenum, per inuias cautes (aliàs, niues) agere cogeretur. Quibus certè non minora in itineribus Indicis conspiciuntur, nisi quòd etiam longiora.

Tertium, & grauissimum profectò, [3. longæ vacantiæ Ecclesiarum.] iamq́ue insinuatum, dum non sedulò prouidetur ne Sedes Episcopales diuturnâ vacatione tabescant. Pro quo est Cap. Ne pro defectu, de electione, in quo sic statuit Innocentius Tertius: Ne pro defectu Pastoris gregem Dominicum Lupus ra [Cap. Ne pro defectu.]pax inuadat, aut in facultatibus suis Ecclesia viduata graue dispendium patiatur: volentes in hoc etiam occurrere periculis animarum, & Ecclesiarum indemnitatibus prouidere: statuimus vt vltra tres menses Cathedralis Ecclesia vel Regularis, Prælato non vacet &c. Idem antiquiorum Patrum decretis statutum fuisse habemus in Cap. obeuntibus 63. dist. vbi sic dicitur: Obeuntibus sanè Episcopis, quoniam vltra [Cap. Obeuntibus.] tres menses vacare Ecclesiam, Sanctorum Patrum prohibent sanctiones &c. Concilium etiam Tridentinum Episcopis æquâ ex caussâ absentiam trium concedit mensium, eorum super hoc conscientias onerando. Et quia absentia illa trimestris, [Concilium Tridentinum.] cum detrimento gregis futura regulariter creditur, id vt prouideant ne ita sit, verbis grauissimis admonentur Seßione 23. Cap. 1. de Reformatione. [Quanta illius in Indiis, & quâm frequentia detrimenta.] Quæ cùm ita se habeant, facilè videri potest quàm sit Indiarum Ecclesiis exitiosa futura, non vnius aut alterius, sed plurimùm annorum sæpè vacatio: & quàm eorum grauatæ conscientiæ maneant, qui potuerunt, nec voluerunt tamen, opportuniùs prouidere. Argyro-politanam Ecclesiam septennio vidimus viduatam Pastore: Ecclesiam S. Iacobi Chilensem non minori spatio etiam nunc videmus solatio eiusdem orbatam; & nondum statim finis: Pompaianensis duodennalem sustinuit orbitatem: Panamensis, Chartaginiensis, S. Marthæ, & fortè aliæ, diuturnâ viduitate mirum erit si non penitus marcuerunt. Et damna quidem videmus, cùm eorum non vi [Quibus tribuenda.]deamus auctores: certè tamen scientes ad Consilium Regium remedij ipsorum curam pertinere: siue totum illud sit, aut illius portio, Cameræ scilicet, iuxta diuersas circa hoc dispositiones, quarum vtilitates ipsi viderint disponentes; dummodò communis, & non priuatorum commodi ratio potissimùm habeatur.

Præfata autem vacantiarum incommo [Præfatorum damnorum caussæ, faciles sæpè Episcoporum mutationes.]da, ex alio non semel oriuntur incommodo, mutatione inquam Prælatorum: non enim ita facilè repletur Sedes ac contingit vacuari: neque tam opportunè spirituale Matrimonium contrahitur cum secundo, ac cum translato dissoluitur. Et de translatione quidem Innocentius Tertius Cap. Quantò personam, de translatione Episcopi, ita lo [Cap. Quanto personam.]quitur: Non enim homo, sed Deus separat, quos Romanus Pontifex (qui non puri hominis, sed veri Dei vicem gerit in terris) Ecclesiarum neceßitate, & vtilitate pensatâ, non humanâ, sed diuinâ potiùs au [Neque necessitas neque vtilitas communiter in illis.]ctoritate dissoluit. Sic ille. Hanc autem necessitatem, vel vtilitatem in huiusmodi mutationibus rarissimè in Indiis accidere, nos, qui videmus & tangimus, non dubij possumus protestari. Et mirum profectò est Consilij Dominos meliùs videre, & penetrare profundiùs, longissimo terrarum & marium diuortio separatos.

Fateor vtilitatem amplos habere termi [Non quamlibet vtilitatem esse sufficientem.]nos, & ita posse illam, licet non eximiam, aliqualem tamen, in mutationibus istis deprehendi. Verùm neque hoc videtur satisfacere, quia hi, qui rem istam proximiùs & intimiùs inspiciunt, nihil tale deprehendunt: & satis periculosa res est, quandoquidem, vt cum aliis habet P. Amicus Tomo 8. Disput. 22. num. 73. translatio facta sine sufficienti caussâ, saltem probabiliter æstimata, est irrita; sicut dispensatio in votis, vel in matrimonio. Deinde, qualiscumque vtilitas, quæ scilicet parui monenti est, non debet ad tales mutationes attendi, quia per illas Matrimonium spirituale dissoluitur, vt constat ex citato Capite, & præsertim ex antecedenti satis memorabili, quod incipit Inter corporalia; in quo maius illius vinculum quàm matrimonij corporalis esse deciditur, & probatur: Atqui matrimonium corporale non qualicumque vtilitate, sed maximâ dissolui potest, vt omnes de hoc agentes Doctores affirmant. Præterquam quòd vtilitas talis non est considerabilis ad mutationem, quando ex mutatione ipsâ frequentia inconuenientia resultant, ad quæ potiùs attendendum: quandoquidem id, quod vtilitatis Ecclesiæ vni videtur accrescere, decrescit alteri, quæ vtili sponso viduatur.

[Ex transitu ad aliam Religionem arguitur. communiter non probato. D. Thomas.]

Propter quam rationem Doctores communiter improbant transitum Religiosi ad Religionem alteram, intuitu etiam maioris perfectionis. Pro quo sic D. Thomas 2. 2. quæst. 189. artic. 8. in Corpore: Respondeo dicendum quòd transire de Religione ad Religionem, nisi propter magnam vtilitatem vel neceßitatem, non est laudabile: tum quia ex hoc plerumque scandalizantur illi, qui relinquuntur: tum etiam quia faciliùs proficit aliquis in Religione, quam consueuit, quàm in illa, quam non consueuit, ceteris paribus. Sic ille adducens statim verba Abbatis Nesterotis apud Cassianum Collat. 14. Cap. 5. vbi sic ait: Vnicuique vtile est, vt [Cassianus.] secundùm propositum, quod elegit, siue gratiam, quam accepit, summo studio ac diligentiâ ad operis arrepti perfectionem peruenire festinet, & aliorum quidem laudans admiransque virtutes, nequaquam à suâ, quam semel elegit, profeßione discedat. Hæc ille. Nec omittenda alia ex Cap. 6. vbi ita loquitur: Impossibile namq́ue est vnum eumdem hominem, simul vniuersis, quas superiùs comprehendi, fulgere virtutibus. Quas si quis voluerit pariter affectare, in id eum incidere neceßè est, vt dum omnes sequitur, nullam integrè consequatur: magisque ex hac mutatione ac varietate dispendium capiat, quàm profectum. Videndus P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 8. Lib. 3. [Ob defectum vtilitatis.] Cap. 9. Iuxta quæ constat non quamlibet vtilitatem sufficere, vt sit mutatio ista laudabilis, & attendendum damnum, quod derelictæ Religioni obuenire potest ex frequenti scandalo, propter quod vtilitas prætensa debet nihili reputari, & suspecta haberi, cùm maior vtilitas ex consuetis possit virtutum exercitationibus, quàm ex nouiter assumptis sperari: bona enim consueta relinquere, & insolita inchoare, non solet esse ad profectum vtile, vt ex D. Thomâ concludit P. Suarez suprà num. 3.

In casu autem nostro de translatione E [Quæ magna esse debet in translatione Episcoporum, pro quo applicatio transitus Religiosi.]piscoporum idem accidere manifestum est, pro quo non quæuis vtilitas, sed magna requiritur: minor enim non curanda, quia damnum Ecclesiæ relictæ, ad quam maior ob consuetudinem profectus deriuabitur, dignâ est etiam attentione pensandum: vnde quæ speratur in aliâ vtilitatis accretio, incerta redditur, maiusque ex hac mutatione dispendium, quàm captandum commodum, vt ex Cassiani iam auctoritate firmatum.

Pro quo est aliud satis mihi robustum [Validè arguitur ex eo quòd electus potest non admittere promotionem, sicut primariam electionem.] argumentum. Nam si electus ad aliam Ecclesiam electioni non annuat, minimè ad nouum illud onus subeundum compelletur. Licet enim Summus Pontifex compellere possit, id tamen est, magnâ necessitate aut vtilitate interueniente; aliàs non rectè faciet, medio vtens adeò acri & insolito, ad dissoluendum spirituale Matrimonium, quod, vt fatetur ipse, Ecclesiarum neceßitate vel vtilitate pensatâ, non humanâ, sed diuinâ potiùs auctoritate dissoluit; vt iam vidimus. Ideò vsus aliter habet, & promotionem non acceptans in prioris sponsæ gremio sinitur requiescens. Ex hoc iam arguo. Ergo in ordinariâ Ecclesiarum mutatione non est momenti alicuius vtilitas. Patet illatio, quia si talis esset, non possent tutâ conscientiâ illi, ad quos prouisio pertinet, non acceptantibus acquiescere, cùm ad maiorem earum vtilitatem procurandam teneantur. Cùm ergo acceptent, sicut & primariam renuntiationem in nondum Episcopis, signum est de maiori Ecclesiarum vtilitate non esse solicitos, vt eam censeant ex huiusmodi mutationibus prouenturam. Quòd si dicant attendi quidem vtilitatem, sed recusante vno, alium paris meriti conquiri. Tunc sic. Ergo cùm inueniri alius possit, non est conueniens hunc eligi, ad cuius promotionem necessaria est disolutio Matrimonij spiritualis, quæ secundùm se disconueniens est, & sine magni alicuius boni intuitu nequit honestari. Et hæc, vt dixi, in Indiis magis vrgent, vbi eminùs prospecta fallit vtilitas, & vacationum incommoda cominùs sentiuntur.

Et illarum quidem frequens caussa est [Dilatio Consecrationis quàm in Indiis frequens, & exitiosa. Cap. Quoniam.] dilatio consecrationis ob Bullas nimis quantùm retardatas. Cuius dilationis periculum Pelagius Papa recognoscit, vt habetur in Cap. Quoniam 100. dist. illis verbis: Ac per hoc Episcoporum consecratio viduatis Ecclesiis non sine periculo protelatur. Sic ille. Cui quidem incommodo à Regio Consilio satis videtur occursum, dum pariter cum prouisione Regiâ prouisio iniungitur ad Ecclesiam suam profectus, dum Bullæ expediuntur, & Ca [Illis non satis occursum per schedulam gubernationis.]pitulo Cathedrali simul hortamentum dirigitur, vt gubernationem eidem deferat, ne indigenæ Pastoris curâ diu destituti damna ineluctabîlia, quæ iam vidimus ex attestatione sacrorum Canonum, patiantur. Et hoc quidem si fieret, damna dicta, licèt non penitus, magnâ tamen ex parte cessarent. Non fit tamen, & sunt qui Ecclesias adeant ante consecrationem, caussas semper suo iudicio verosimiliter obtendentes. Res ergo hæc momenti tanti pressiùs disponenda, seriâ deliberatione Consilij, & Pontificis consultatione. De quo quidem actum iam, vt apud Dom. Solorzanum videri potest Lib. 3. Cap. 13. num. 113. & seqq. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 13. versus finem. Et licèt quædam abhibitæ cautiones, parum nihilominùs & profecerunt & sunt semper profecturæ, dum non valida securis ad radicem arboris admouetur.

Quòd si quidquam meum esset in hac [Quid in eo videatur opportunius scilicet confirmandi vices alicui tribui.] caussâ iudicium valiturum, sic profectò consulerem, vt Indicorum Episcoporum confirmatio à Legato, vel Nuntio in Curiâ existente peteretur, & quidquid ad Consecrationem ex Apostolicæ Sedis præscripto necessarium fuerit, Sede ipsâ Apostolicâ Vices suas Legatis & Nuntiis ad hæc munia conferente, & cum obligatione ad eamdem Apostolicam Sedem pro Bullis obtinendis, vbi primùm opportunitas fuerit, recurrendi. Quod equidem non debet reputari absurdum: extraordinaria enim quæ occurrunt, non sunt ordinariis modis aut mediis disponenda, & aliquid remittendum de iure, vbi exacta iuris obseruatio incipit esse damnosa. Regibus [Roboratur ex concessionibus aliis pro Indiis,] Catholicis pro moderatione Indiarum multa sunt ab Apostolicâ Sede præter aut etiam contra communes regulas iuris indulta, vt sint non pauci, qui censeant eum esse Sedis eiusdem Legatum, vt diximus Titulo præcedenti Cap. 15. quod in laicâ personâ quis non censeat admirandum? Ergo & pro Indiarum bono id, quod vti conueniens profero, poterit cum minori admiratio [& ex Apostolicæ Sedis stylo.]ne præstari. Pro quo facit Cap. Valde 94. dist. in quo sic ait Symmachus Pontifex: Valde necessarium prospeximus esse, vt sicut Prædecessorum nostrorum fuit iudicium, ita vni eidemq́ue personæ omnia [Cap. Valde.] committamus: & vbi præsentes esse non possumus, nostra per eum, cui præcipimus, repræsentetur auctoritas. Quapropter Petro &c. Poterit etiam facultas confirmandi Indiarum Patriarchæ concedi, quo pacto dignitas illa non erit nudi tituli, sed de re maximè Indicis Ecclesiis conuenienti.

Quod roborari ex eo potest valdè in [Non semper illa Sedi Apostolicæ reseruata, pro quo iura varia iuxta quæ aliis id tributum.] caussâ istâ congruenti; confirmationem scilicet Episcoporum non semper fuerit à Sede Apostolicâ requisitam. Vnde Concilium Nicænum 1. Can. 4. sic statui: : Potestas sanè vel confirmatio, pertinebit per singulas Prouincias ad Metropolitanum Episcopum. Quod habetur in Cap. Episcopi 64. dist. & eiusdem Concilij decretum aliud extat in Cap. Illud, eadem dist. Ad Primatis auctoritatem spectare determinat Concilium Carthaginiense 3. Ad Legatum Sardicense. Diuus Leo Magnus [D. Leo Magnus.] Epist. 84. ad Anastasium Thessalonicensem Episcopum & Primatem ita scribit: De personâ autem consecrandi Episcopi, & de Cleri, plebisque consensu, Metropolitanus Episcopus ad Fraternitatem tuam referat: quodque in Prouinciâ benè placuit, scire te faciat: vt ordinationem celebrandam tua quoque firmet auctoritas. Quæ rectis dispositionibus nihil moræ aut difficultatis debet adferre, ne gregi Domini diu desit cura Pastorum. Sic ille, quod & habetur in Cap. De persona 65. dist. Addit autem statim quid faciendum, quando Metropolitano defuncto alius est in eius locum subrogandus: quod videri potest in Cap. Metropolitano 63. dist. & etiam 77. in principio. Nicolaus Pontifex Ioanni Pauennati Archiepiscopo ita scribit: Episcopos per Æmiliam non Consecres, nisi post electionem vel [Cap. Episcopos.] consensum Cleri & populi. Cap. Episcopos 63. dist. Gelasius Episcopis per Dandaniam constitutis [Gelasius Pontifex.] sic præcipit: Sicut vetus consuetudo deposcit, vnanimiter statuatis Antistites, & vicißim, si Metropolitanus humanæ conditionis sorte decesserit, à Comprouincialibus Episcopis (sicut forma transmisit) sacrari modis omnibus censeatis. Neque sibi quemquam, quod vobis antiquâ dispositione concessum est, patiamini vendicare. Cap. Quia per ambitiones 65. dist. Pro quo & est tota Distinctio 64. & videri alia possunt apud P. Bauny Tomo 1. Tract. 8. Quæst. 5. & seqq. & apud Dianam Parte 10. Tract. 1.

Sed illud magis ad rem quòd propter [Longinquitatis præsertim ratione.] longinquitatem inuenimus priuilegium hoc à Sede Apostolicâ non semel fuisse concessum. Sic enim loquitur Gelasius Papa in Cap. Pudenda 24. Quæst. 1. Is mos antiquus fuit, vt quia pro longinqui [Cap. Pudenda 24. quæst. 1.]tate vel difficultate itineris, ab Apostolico onerosum illis fuerat ordinari: ipsi se inuicem Mediolanensis & Aquileiensis ordinare Episcopi debuissent: ita tamen vt in eâ ciuitate, in quâ erat ordinandus Episcopus, alterius ciuitatis Pontifex occurrere debuisset: vt Ordinandi electio à præsenti Ordinatore ex consensu vniuersalis, cui præferendus erat, Ecclesiæ, melius ac faciliùs potuisset agnosci. Sic ibi ob longinquitatem & difficultatem ei, de quâ agimus, nullo modo comparabilem.

Pro Hispaniâ verò extat Concilij Tole [Pro Hispaniâ concessio specialis. Cap. Cùm longè.]tani 12. Canon. 6. à Gratiano desumptus, & Dist. 63. Cap. Cùm longè, his verbis expressus: Cùm longè latéque diffuso tractu terrarum, commeantium impeditur celeritas nuntiorum, quo aut nequeat Regibus audientibus decedentis Præsulis transitus notificari, aut de successore morientis Episcopi libera Principis electio expectari: nascitur sæpè aut nostro Ordini de relatione talium difficultas, aut Regiæ potestati, dum consultum nostrum pro subrogandis Pontificibus sustinet numerosa neceßitas. Vnde placuit omnibus Pontificibus Hispaniæ atque Galliæ vt saluo priuilegio vniuscuiusque Prouinciæ, licitum maneat deinceps Toletano Pontifici quoscumque Regalis potestas elegerit, & iam dicti Toletani Episcopi iudicium dignos esse probauerit, in quibuslibet Prouinciis & in præcedentium Sedibus præficere Præsules, & decedentibus Episcopis eligere successores: ita tamen vt quisquis ille fuerit ordinatus, post ordinationis suæ tempus, intra trium mensium spatium, Metropolitani proprij præsentiam visurus accedat. Sic ibi. Ex quo longinquitatis & necessita [Toletano Præsuli confirmatio meritò committenda.]tis incomparabili discrimine ponderato, vt nuper circa Mediolanum, & Aquileiam, alius opportunæ prouisionis modus occurrit: si videlicet confirmatio Indicorum Præsulum Toletano Antistiti, vtpotè Hispaniarum Primati committatur. Vacante autem Toletanâ Sede, Legato, Nuntio, Patriarchæ, aut Hispalensi Archipræsuli, vel alteri, qui commodior fuerit iudicatus. Quod dum non ita disponitur, sibi penitus persuasum habeant Prouisores damnis & periculis vacantiarum nullatenus obuiandum: cùm tamen nihil in rebus Indicis occurrat, cui de præsentiori magis debeat remedio prouideri.

CAPVT VI.

An Consilium Indiarum tutâ conscientiâ caussarum decimalium cognitionem & decisionem assumat.

§. I.

Assertio prima proposita & comprobata.

CVm decimales caussæ spirituales sint, [Decimales caussæ fori sunt Ecclesiastici, pro quo iura varia.] & ita Ecclesiastici fori ex Cap. Tua, de decimis. Cap. Statuimus. Cap. In sacris. Cap. In canonibus. Cap. Similiter. Cap. Quia iuxta 16. Quæst. 1. Cap. Decretum 10. Quæst. 1. Caput autem Conuenior 23. Quæst. 8. & Cap. Per lectis 25. dist. ab iis adducta, in speciali non loquuntur. Pro quo & Dom Solorzanus Lib. 3. Cap. 1. num. 37. adducit Clement. Dispendiosam, de iudiciis, quæ tamen parùm videtur conducere, quia ibi tantùm decimarum caussa inter eas numeratur, quarum non est protrahenda tractatio, sed breuiter terminanda: sicut & Decretalis Alexandri Tertij ab eodem relata Lib. 4. sub titulo de iudiciis, incipiens Relatum, cùm in posteriori compilatione desideretur. Vrget tamen summa auctoritas Bullæ Cœnæ in 14. Excommunicatione Sedi Apostolicæ reseruatâ, vbi de decimis expressa mentio, quarum iudicium prohibet à iudicibus sæcularibus vsurpari: quamuis non videatur omnem vsurpationem comprehendere, sed quando caussæ tales à iudicibus Apostolicis ad propria tribunalia, & prætextu exemptionum & gratiarum, auocantur: de quo diuersæ sunt Scriptorum sententiæ, circa quas videri potest P. Palaus Parte 6. Disput. 3. Puncto 15. Ad institutum tamen præsens omnino conducit, quia decimales caussæ inter spirituales recensentur. Cùm in [Inde quæstio præsens.]quam caussæ istæ tales sint, & ita aperta prohibitio, meritò quæstio suboritur, de quâ in Titulo; & eo præsertim, quia prohibitione dictâ non obstante, videmus eam à Regio Senatu ad se acriter aduocatam. Et quod id meritò factum, contendit Dom. Solorzanus suprà num. 42. & seqq. vbi plures adducit id tenentes, & Regia item rescripta, quibus idem statuitur, aut supponi videtur. Pro quo & in Politicâ Lib. 4. Cap. 1. Circa quod

Dico primò. Præter ius percipiendi [Assertio 1. Præter duos Nouenos nihil iuris in decimis Regibus nostris competere.] duos Nouenos in distributione decimarum reseruatos, nihil prætereà Regibus Catholicis iuris conuenit vt Indiarum dominis, propter quod eorum Consilium possit se decimalibus caussis immiscere. Probatio est euidens. Nam si speciale aliquod ius competeret, id esset ob titulum donationis eisdem factæ ab Alexandro Sexto, cuius tenorem adducit Dom. Solorzanus suprà num. 7. Atqui hoc non sufficit; ergo nullus est [Probatio ex eo quòd donatio Pontificia non suffragatur.] titulus specialis. Maior est certa, & eam, qui aduersantur, admittunt. Minor autem ostenditur. Primò. Quia donatio hæc non habuit effectum: sic enim in illa Pontifex: Postquàm illæ acquisitæ ac recuperatæ fuerint (vt præfertur) aßignata priùs realiter & cum effectu, iuxta ordinationem tunc Diœcesanorum locorum, quorum conscientias super hoc oneramus, Ecclesiis in dictis Insulis erigendis, per Vos, & successores vestros præfatos, de vestris, & eorum bonis dote sufficiente, ex quâ illis præsidentes, earumque Rectores, se commodè sustentare, & onera dictis Ecclesiis pro tempore incumbentia perferre, ac cultum diuinum ad laudem Omnipotentis Dei commodè exercere, iuraque Episcopalia persoluere poßint, decimam huiusmodi percipere, ac licitè & liberè leuare valeatis, auctoritate Apostolicâ tenore præsentium de speciali dono gratiæ indulgemus. Sic Alexander. Tunc sic. Regibus Catholicis talis est facta concessio sub conditione onerosâ fundandi & dotandi Ecclesias ex propriis bonis: ergo eâ non impletâ, dispositio Pontificia non subsistit. Antecedens est ipsa concessionis forma, & consequentia certissima ex indubitatis iuris vtriusque regulis: pro quo videri plures Textus possunt, quos adducit Glossa in Cap. Verùm, de conditionibus appositis, & quæ adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 2. cap. 11. n. 35. & 36.

Tunc vltra. Conditio dicta non est im [Conditionem à Pontifice appositam non impletam.]pleta, vt constat ex eo quòd Reges Catholici Ecclesias ex propriis bonis non dotarunt, sed donatas sibi decimas redonarunt Ecclesijs, ex quibus illarum fundationes promotæ, & dotes pariter constitutæ. Sic constat ex formâ redonationis eiusdem, quam adducit Antonius de Herrera in Historia generali Indiarum Decade 1. Lib. 8. Cap. 10. pag. 278. vbi capitulationes & solemnitates adnumerat, quibus hæc facta renuntiatio Anno 1512. cùm Bulla concessionis subdata fuerit Anni 1501. Illo autem interiecto temporis spatio executioni commoditas defuit ob ipsius bre [Renuntiatio decimarum quomodo à Regibus Catholicis facta.]uitatem, & quia tunc non fuerunt certi & stabiles Diœcesani locorum, iuxta quorum ordinationem negotium adeo graue transigendum Pontifex demandarat. Episcopis autem jam designatis, renuntiatio facta est, quibuscum id, quod erat expediens, post attentam considerationem, & doctorum virorum consultationem, solemnis est illa pactio celebrata. Ex quo manifestum relinquitur donationem Pontificiam defectu impletæ conditionis minimè effectum habuisse. Res ergo in eôdem statu relicta, quem, si non extitisset donatio, erat habitura: & ita ratione concessionis nihil speciale intercedit, ob quod decimarum causa debeat, aut possit, à Regio Consilio tractari.

Deinde, à Catholicis Regibus jus, quod [Ecclesiis Indiarum suum restitutum jus, ex quo efficaciter arguitur.] ad percipiendas decimas beneficio Sedis Apostostolicæ competebat, Indiarum est Ecclesiis restitutum: ergo eum habet statum res hæc, quem habuisset non ex tantâ concessione. Antecedens constat ex verbis Capitulationis, sic enim aiunt Ferdinandus & Ioanna eius filia Hispaniæ Regina: Que sus Altezas, porque los dichos Obispos con la Clerecia, tengan cargo de rogar à Dios por sus vidas, y [Verba Capitulationis.] Reales estados, y por sus animas quando de este mundo partan, è de los Reyes, que en su Reyno sucedieren, è de los fieles Christianos, que adquiriendo y descubriendo las dichas Insulas murieron; les hacen merced, gracia, y donacion, desde agora para siempre jamas, de los diezmos à sus Altezas pertenecientes en las dichas Islas, y han por bien que los lleben, segun, è por la forma, que à sus Altezas pertenecen por conceßion y donacion, que de ellos les hizo el Papa Alexandro sexto de felice recordacion, &c. Cùm ergo absolute faciant donationem, jus omne cedunt, quod est proprium donationi, quod & expressissimè profitentur postremis verbis, dum aiunt, sibi benè placere, vt Episcopi & Clerus decimas habeant, juxta eam formam, quâ ad suas Celsitudines pertinebant, secundùm conceßionem & donationem Alexandri sexti. Omne ergo jus, quod ex donatione habebant, donatione tranfundunt; vnde non remanet in eisdem; ne contradictio subsit manifesta.

§. II.

Responsiones quædam confutatæ.

NEc dicas donationem quidem veram [Renuntiationem fuisse totalem ostenditur.] fuisse, sed non totalem, nisi respectu earum decimarum, quæ ex Insulis tunc detectis competebant: hoc enim instantiam habet manifestam. Nam id Ecclesiis donarunt, quod ipsis fuerat ab Apostolicâ Sede concessum. Aut ergo ab Apostolicâ Sede illarum tantùm Insularum decimæ concessæ sunt; & sic quæ posteà, detectis ingentibus tractibus, multiplices & pingues obueniunt, minimè Regalis juris erunt, & ita naturam suam spiritualem & Ecclesiasticam conseruabunt; ac proinde habemus intentum. Aut concessio ad illas, & omnes alias detegendas se extendit, quod ex Textu perspicuum habetur, verbis illis: Indias & partes Indiarum acquirere. Et infe [Verba Alexandri VI.]riùs. Et quia pro recuperatione Insularum, & partium prædictarum, &c. Atqui Reges Catholici donationem faciunt juxta formam concessionis sibi factæ: ergo non ad prædictas tantùm, sed absolutè ad partes omnes Indiarum debet extensa judicari. Deinde. In tali decimarum remissione, quam perpetuam esse volunt, generaliter loquuntur, neque vllam aut detectam aut detegendam terram sibi reseruant; cùm tamen ex petitione, cui Pontifex annuit, omnino constet illos de conquisitione aliarum terrarum cogitasse, & præsertim Regem Catholicum: Serenissima enim Isabella etsi cogitauerat, jam tunc in viuis non erat, sed eius filia Hispaniæ Regina, aut maioris illius partis: ergo cùm reseruare potuerint, nec tamen reseruauerint, nihil planè videntur excepisse. Quando etiam ratio remissionis est gene [Ex ratione donationis vrgetur.]ralis; sustentatio inquam sacrorum ministrorum, & suffragia animarum, tum suarum, tum successorum, & Conquistatorum. Item. Non occurrit coniectura aliqua, ex quâ intelligi possit voluisse erga detegendas terras donationem coarctare: videantur quæ in simili habet Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. cap. 12. n. 64. & 65.

Illud tamen potest vlterius responderi, dona [Successoribus renuntiationem præiudicasse.]tionem prædictam non potuisse successoribus præiudicare. Quod tamen nullius est roboris. Cùm enim concessio illa ad instantiam ipsorum Regum à Pontificiâ Sede descenderit, sicut per eorum placitum impetrata est, ita & potuit per beneplacitum eorum dein ipsi renuntiari. Cùm præsertim onerosa fuerit, grauamine imposito dotandi Ecclesias, & earum ministros ex bonis Regalibus sustentandi: quo pacto dubitari poterat an emolumentum, an detrimentum potiùs Regio patrimonio, ex quo tot extrahendi sumptus, esset allatura. Præterquàm quòd id quod datur Ec [Donatum Ecclesiæ in detrimentum Regij patrimonij non cedit.]clesiæ, non censetur in damnum Regii patrimonii cedere: vnde donatio Constantini, quâ maior nulla, justa, sancta, & ab Ecclesiâ laudibus, & gratitudinis argumentis aliis celebrata; licet jura Imperii nequeant alienari. Pro quo sunt scriptores circa Cap. Constantinus, 90. dist. & prætereà Rebuffus de decimis cap. 10. num. 17. in propriis terminis. Rubeus de juribus Regalibus Priuilegio 11. Philippus Probus in eodem Tractatu 9. q. 2. num. 15. & quæst. 60. num. 10. & 36. & quæst. 61. num. 2. Valeorzuela contra Venetos Parte 2. num. 12. Thomas Bozius de signis Ecclesiæ Tomo 3. lib. 10. Cap. 89. Anastasius Germonius de immunitate Eccles. Cap. 9. per totum. Valdes de dignitate Regum Hispanorum Cap. 21. Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. Cap. 4. num. 10. & seqq. & Cap. 12. num. 62. vbi plurimos congerit. Et in Politicâ Lib. 4. cap. 4. num. 12. P. Molina Tomo 1. tractat. 2. Disput. 25. apud quem Bartholus, Panormitanus, & Maior. Quod ergo ad donationem Alexandri Sexti spectat, non habere jam vim vllam, dictâ renuntiatione positâ, satis ex dictis habetur manifestum.

Quia verò dicitur concessionem præfatam [Concessionem Alexandri ab alijs Pontificibus confirmatam, vnde ostendi queat.] ab aliis summis Pontificibus confirmatam fuisse, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 3. cap. 1. num. 7. & in Politicâ, pag. 499. licèt nullum in speciali adducat; quod & videtur admittendum ex eo quòd erectio non Ecclesiarum Cathedralium, quæ ex auctoritate Apostolicæ Sedis fiunt; ad eamdem Sedem cum debitâ obedientiâ & submissione remittuntur, vt per eam, si oportere visum fuerit, approbentur & confirmentur: quod semper ob summam ipsarum erectionum justificationem, & conuenientem dispositionem, obtinetur: vt testatur Auctor idem cap. 4. num. 5. In ipsis namque erectionibus distributio decimarum [Duorum Nouenorum justificatio.] recensetur, & Nouenorum duorum ratio redditur, qui Regibus nostris in signum superioritatis & Patronatus juris assignantur. Non possent autem Noueni tales tribui, nisi in Regibus nostris jus aliquod esset speciale ad illos ex tali assignatione leuandos. Ob superioritatem enim, & jus patronatûs præcisè non potest Ecclesia Cathedralis pensionem sibi ex decimis soluendam imponere, quæ vim legis teneat; cùm præsertim adeò pinguis sit in multis Episcopatibus, vt viginti millia argenteorum ponderum, seu octi-regalium excedat. Iustificari ergo illa potest, quia est veluti portio ex decimis, quæ ad Reges nostros per concessionem Pontificiam pertinent, sibi ab eisdem reseruata.

Nisi fortè dicatur Nouenorum assigna [Videtur esse per modum salarij ob protectionem.]tionem esse per modum solutionis, eò quòd Regi vt Patrono aliquid per modum salarii debeatur, quandoquidem Ecclesias Indicas speciali defendit curâ, & erga earum rectam administrationem magna gubernationis versatur pars, ministriq́ue plures sint in Regio Consilio, & Audientiis aliis, in quorum sustentatione quæstuosissimæ expensæ fiunt, ad quas videtur æquissimum vt Ecclesiæ liberali recognitione concurrant, in quarum commodum totus iste cedit prouidentiæ Regalis apparatus.

Verùm responsio ista nequit sustineri. [Sed non admittitur.] Nam Reges Catholici tenentur ad protectionem Ecclesiarum, etiam nullo ab ipsis, quod rationem salarii habeat, pretio reportato. Aliàs Ecclesiæ ad tributa & gabellas tenerentur, quæ eo titulo Regibus à vassallis conferuntur: quod est manifestè contra immunitatis prærogatiuam. Vnde in orbe Christiano nihil tale reperietur. Et sic L. 55. Titul. 6. Parte 1. statuitur vt Regibus ob donata, titulo dotationis nihil sit tribuendum ab Ecclesiis. Quòd si in Hispaniâ Tertiæ, & subsidium ac Excusatum, quod vocant, Regi penduntur; id ex speciali Sedis Apostolicæ priuilegio aut concessione procedit. Et pro Indiarum Ecclesiis est ratio specialis, ad quarum pro [Reges Catholici ad Indicarum Ecclesiarum tenentur protectionem.]tectionem tenentur Reges nostri ob Indiarum amplissimam donationem eo titulo factam: vnde suis stipendiis non militant in huiusmodi protectione, sed illa satis cumulata recipiunt thesauris Indicis reportatis. Doctrina erga prædicta nequit sustineri.

§. III.

Circa duos Nouenos obseruanda doctrina, & nouum robur ex Regia ceßione.

PRopter dicta nuper sunt qui scrupulo [Duorum Nouenorum pensio vnde scrupulosa videatur.]sam censeant Nouenorum huiusmodi pensionem; eò quòd ad illam portionem leuandam ex concessione Sedis Apostolicæ, necessarium sit vt conditio ab eâ imposita impleatur; scilicet Ecclesias à Regibus Catholicis ex propriis bonis dotari, quod tamen non fit. Sicut autem conditio impleri debuit ad leuandum integrè decimas, ita & ad eius partem, si illa in Pontificiâ fundatur concessione; fundamentum autem aliud jam vidimus non extare. Et hi quidem videntur supponere præter concessionem Alexandi Sexti, aliam non esse, ratione cuius Regibus nostris jus possit competere decimale. Vnde non apparet ita compertum, quod Dom. Solorzanus protestatur, scilicet alios idem concessisse Pontifices, dum concessum confirmarunt. Et mirum profectò est confirmationem talem in speciali non produci, ex cuius tenore multæ possent circa hoc difficultates & scrupuli submoueri.

Præterquàm quòd vbi de fundatione [Augetur difficultas ex recursu in erectionibus ad Bullam Alexandri.] & donatione Ecclesiarum agitur, & quantâ cum exactione circa hoc Regum nostrorum prouidentia versetur, ad Bullam Alexandri Sexti recurritur, & juxta formam in eâ expressam omnia peracta demonstrantur. Pro quo videndus Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 4. num. 2. & seqq. & in Politicâ Lib. 4. cap. 4. in principio; vbi ait à Regibus nostris fundatas Ecclesias, & eorum curâ Episcopatus constitutos & conuenientes ministros assignatos, liberaliter fructibus pro eorum sustentatione relictis, sibi priùs ab Apostolica Sede concessis: & vbi decimæ non sufficiunt, ex Regiis juribus, & redditibus ad eamdem sustentationem competentibus prouentibus assignatis; addens tandem in hunc modum: sequentes nimirùm te [Dom. Solorzanus.]norem Bullæ dictæ conceßionis, ibi: Aßignata priùs realiter, & cum effectu, &c. de vestris, & eorum bonis dote sufficiente, &c. Non ergo Bulla alia esse videtur, cuius tenor in hoc negotio debeat obseruari. Et quidem cùm post prædictam concessionem præcipua fuerit Indiarum detectio, vt eius comparatione, quod tunc erat, parui debuerit æstimari: Bullæ circa fundationem Ecclesiarum, & Episcopatuum erectionem impetratæ, magis esse speciales debuerunt: vnde juxta earum tenorem, quæ ad hoc spectant potiùs peragenda. Cùm ergo nihil videamus tale, videntur Bullæ tales non extare.

Nihilominùs non damnanda Noueno [Defenditur tamen illorum pensio & exactio.]rum constitutio, & eorumdem exactio, quia quod ad concessionem Pontificiam desiderari potest, commodam habet iuxta dicta expositionem. Pontifices enim videntur eam approbasse, dum Ecclesiarum erectiones approbarunt: in quibus cùm mentio fiat Bullæ Alexandri Sexti, iuxta cuius tenorem dispositæ sunt, eadem pariter comprobata & facit pro eodem exceptio, quæ in citatá lege Partitarum habetur verbis illis: Fueras ende aquello, que estos Señores touieron para si señaladamente. Nec dici potest Reges nostros conditionem ab eo positam non implere: licèt enim ex propriis bonis eas non penitus dotent, id quod facere tantùm plenè debebant, si integrè decimas leuarent: ad earum tamen constructionem, quæ sine ingentibus sumptibus nequit ad colophonem perduci, eximiâ pietate concurrunt. Cùm etiam Noueni isti in vsus expendantur pios, & sæpè fabricis ecclesiarum applicentur, vt testatur Dom Solorzanus Lib. 3. Cap. 4. num. 18. & in Politicâ pag. 522. §. Y oy la retendran. Et præterea cùm Nouenus cum dimidio hospitalibus assignatus pro infirmorum minimè subleuatione sufficiat, etsi his proximis annis ad sexdecim ferè millia argenteorum ponderum seu octo regalium, inter duos, Hispanorum scilicet & Indorum, distribuendorum in Limanâ hac Ecclesia excreuerit: ex tributis & iuribus aliis satis magnam summam adiiciunt: vt Regium patrimonium ex contributione dictâ Nouenorum neutiquam videatur augeri, quando in id certiùs impenditur, in quod à ministris sacris minùs forsan securè impendendum posset suspicari.

Iuxta quæ, siue vna tantùm Bulla con [Probatio 1. Assertionis concluditur & incompetentia iudicum laicorum ostenditur.]cessionis fuerit siue plures, manifestum relinquitur Reges nostros decimarum ius virtute illarum habitum in Ecclesias reuocasse: vnde & ab eisdem administrantur & distribuuntur, plenariâ penitus potestate. Ex quo clara relinquitur Consequentia præcipua, & Assertionis probatio; scilicet non posse iudices sæculares in earum se caussis immiscere: tum quia spirituales sunt, vt Canonico iure decisum, quod iam vidimus num. 44. tum quia est iudicium de re alterius proprium forum habentis; & ita illi sunt prorsus incompetentes: sicut incompetentes haberentur iudices Ecclesiastici, si vellent de laicorum bonis iudicare. Vnde ius ipsum Canonicum caussas tales ad illos remittendas esse decernit, etiamsi Clerici sint actores. Cap. Si Clericus. Cap. Ex tenore, de foro competenti, vbi præclara illa sententia: Nos igitur attendentes, quòd sic sumus viduis in iustitia [Cap. Ex tenore.] debitores, quòd aliis iniustitiam facere non debemus. Verba sunt Innocentij Tertij. In vsurpatione er [Vsurpatio alieni fori est contra iustitiam.]go alieni fori iniustitia est: vt animaduertant sæculares iudices Ecclesiastici fori caussas vsurpantes, non solùm contra Religionem delinquere, sed iustitiam etiam violare.

§. IV.

Vlterior probatio, & notanda quædam.

DEinde Positio illa, de quâ post Assertionem [Tali in caussarum decimalium cognitione, etiamsi Regi concuæ, vbi ex feudo & Emphytheusi arguitur.] n. 45. probari vlteriùs potest: nam etiamsi demus priuilegium leuandi decimas Regibus nostris competere, non ideò sequitur earum caussas posse à laicis tribunalibus iudicari: ergo ea ratio minimè suffragatur. Antecedens probatur ex receptissimâ sententiâ affirmante, quando decimæ in feudum, seu emphytheusim sæcularibus conceduntur, earum caussam ad iudicem Ecclesiasticum pertinere. Pro quâ plures adducit Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut. 91. Parte 3. Tract. 1. Resolut 50. & Parte 4. Tract. 1. Resolut. 56. Estq́ue expressa decisio Rotæ, vt idem testatur Auctor ex Antonio de Marinis per extensum illam proponente. Et eamdem, cùm de iure decimandi agitur & non de facto, præter citatos à Dianâ tenent Barbosa Lib. 3. de iure Eccles. Cap. 26. §. 4. num. 1. & 3. Molfesius Tractatu 6. Cap. 4. num. 64. Trullens in Decalogum Lib. 3. Cap. 3. Dub. 8. num. 11. Gutierrez de iuramento confirmatorio. Parte 1. Cap. 2. num. 35. Zerola Parte 1. v. Decima, §. 6. Leander de Sacramento Tractatu circæ Quintum Ecclesiæ præceptum, Quæst. 29. Bassæus v. Decimæ num. 12. Doctor Carrascus del Saz Panamensis Cancellariæ Senator & Iurisconsultus egregius, in Tractatu de iudice competente decimarum Cap. 6. §. 2. num. 2. & 3. Tondutus de præuentione iudicij 2. parte Cap. 25. num. 2. Rebuffus Tractatu de decimis. Quæst. 12. num. 2. P. Suarez Tomo 1. de Religione Libr. 1. de diuino cultu Cap. 38. num. 15. & 16. P. Lessius Libr. 2. Cap. 39. num. 18. P. Castro Palaus Tomo 2. Tract. 10. Disputat. Vnica Puncto 15. num. 5. & 8. P. Vincentius Tancredi Tract. 1. de Religione Lib. 2. Quæst. 2. alios adducens. Et est adeò communis sententia Theologorum, vt vix sit, qui ex illis in oppositam inclinarit.

Solus P. Henriquez Libr. 7. qui est de Indulgentiis. Cap. 27. in Gloßâ lit. L. asserit de de [Patrem Henriquez non benè pro contrariâ sententia adduci]cimis nobilibus laicis à Pontifice concessis, non Episcopum, sed laicum iudicare. Et esse probabile cùm decimæ in perpetuum conceduntur, affirmat P. Palaus suprà num. 6. & Patrem Henriquez adducens Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 1. num. 44. aut ita resoluere post Nauarrum in Manuali Cap. 21. num. 3. & alios Theologos, & Iuristas. Sed certè citatus Pater nullum pro eo Theologum adducit: nam nonnulli ab eo Litterâ antecedenti citati, ad rem aliam pertinent, quòd scilicet, quamuis mulier, communiter loquendo, non sit capax iurisdictionis spiritualis, eam Pontifex potest reddere capacem: ex quo pro decimis arguit: quod non negamus, licèt negari non sine magno fundamento possit: vnde id vt [Circa ius decimandi rem esse certam communi assensu] certum videtur admittere Dom. Solorzanus suprà num. 42. dum ait ius decimandi spirituale esse, & ita iudices laicos ad iudicandum de illis penitus incapaces, atque ita non agi de eo in casu præsenti, sed de temporali earum perceptione. Nullum est ergo à Theologis sententiæ isti patrocinium, & citatus Pater praxim apposuit, non illius iustificationem: neque enim omnis praxis illam habet. Vnde Couarruuias Practicarum Quæ [Non omnis praxis iustificata.]stionum Cap. 35. num. 1. §. Non oberit, cùm statuisset caussam possessionis rei spiritualis vel quasi spiritualis, non posse per laicum iudicem examinari, subdit sic: Ex quibus opinor vsum forensem Galliæ admodum refragari iuris Pontificij receptis con [Couarruuias.]clusionibus. Additq́ue statim: Tametsi quandôque Reipublicæ conueniat illum etiam apud nos admitti. Sic ille acsi in Catholicissimo regno expediens esse possit Iuris Pontificij receptis conclusionibus refragari. Prætereà P. Henriquez non ab Episcopis, sed à laicis iudicibus cognitionem ha [Cognitionem quoad factum plures admittunt.]beri dixit: Atqui hoc de cognitione quoad factum potest intelligi, quam esse licitam plures ex citatis admittunt, licèt sint qui negent, vt videri potest apud Dianam loco citato Partis 4. Cùm ergo res hæc spiritualis sit, in eâ examinandâ Theolo [In caussa ista Theologorum potiùs habenda ratio.]gorum potiùs habenda est ratio, præsertim si ex Iurisperitis plures sint, qui eorum sententiam amplectantur, vt in præsenti contingit.

Vnde P. Suarez suprà num. 16, admonet cautè legendum Couarruuiam, qui Capite citato [Cautè legendos Auctores aduersantes.] num. 2. §. Tertiò, quoties, contrariam à nobis propositæ sententiam statuit. & Lib. 1. Variarum Cap. 17. Dicto 9. iudicium etiam circa decimas legibus Hispaniæ statutum in casu speciali, vt iustissimum in sæculari tribunali defendit: sicut & alios similiter loquentes, quia plusquàm oportet inclinant in fauorem sæcularium Principum. Quod & P. Azor Tomo 1. Lib. 7. Cap. 25. & 36. etiam adnotauit, dum consuetudines dictas sæpiùs vocat corruptelas. Et cùm Cap. 25. §. Tertiò quæritur, donationis, de qua agimus, Regibus Hispaniæ in Indiis factæ, inserat mentionem, cum modis aliis, quibus à Sede Apostolicâ dari solent decimæ ob merita laicorum: sequenti statim §. affirmat donatione prædictâ non obstante, earum caussas ad iudices tantùm Ecclesiasticos pertinere. Et addit sic: Nec sufficit in hoc si Romanus [P. Azor.] Pontifex tolerat id, quod fit in Curiis vel Prætoriis Ciuilium Principum secundùm postremam sententiam: [Tolerantiam Pontificis non excusare.] quia aut non tolerat, quippe qui sæpiùs reclamat: aut si tacet, ac tolerat, id solum facit, quoniam id commodè impedire nequeat, aut ignoret illud, quòd laicorum auctoritate, vel consensu fit. Sic ille.

Et prædicta quidem cautio meliùs hîc cadit, quàm vbi Dom. Solorzanus eam censuit [Gregorij Lopez doctrina penitus amplectenda, contra immeritam Dom. Solorzani cautionem.] adhibendam; circa doctrinam scilicet Gregorij Lopez in l. 17. Tit. 4. Partis 3. verbo, Casi ellos vbi ita scribit: Si Rex donet alicui partem aliquam decimarum, quæ Regi competunt ex priuilegio Pontificis, & super tali donatione lis oriatur; sitq́ue quæstio super iure decimandi vel quotâ decimæ, quod non potest in Curiâ Regis cognosci: quia sicut ipse cognoscere non potest de tali caussa, veluti merè spirituali, sic nec eius Curiâ. Sic ille, subdens hoc esse benè notandum ad limitationem l. 27. Tit. 18. Partis 3. quæ Regi tribuit cognitionem priuilegiorum & donationum, quas facit: Ad quæ sic ait Dom. Solorzanus citato Cap. 1. num. 60. Vnde cautè legen [Dom. Solorzanus.]dus est noster Gregorius Lopez quatenus explicans illum Textum &c. loquitur enim contra apertam tot & tantorum virorum doctrinam: vel est strictè circa terminos, in quibus loquitur, intelligendus: nempè quando de mero iure percipiendi decimas agitur: quod vbi absolutè in quæstionem deducitur, non negamus esse spirituale vel spirituali annexum, vt dixi suprà n. 42. & resoluit Azeuedo in dicta l. cit. 5. libri Recopilat. Hæc ille, qui cautionem meritò debuisset apponere cum magnis illis Theologis, de quibus nuper, si oppositum docuisset. Doctrina præclarissimi Iurisconsulti, & Consiliarij Regii, ac Iurisconsultorum Hispanorum Principis, tanto viro est profectò dignissima; qui ad veritatis præscriptum, non ad gratiam, est locutus. Vnde re meliùs expensâ nihil tale in Politicâ duxit apponendum. Videatur pag. 503. Col. 2.

Et præfata quidem sententia absolutè [Sententiam veram absolutè defendit, & non vt explicat citatus Auctor.] ab illo defenditur, vt non habeat locum explicatio adhibita: nam proptereà non solùm posuit quæstionem super iure decimandi, sed etiam super quotâ decimæ, vt distincta scilicet à iure. Et præterea citatus Doctor affirmat doctrinam suam esse limitationem ad citatam legem, in quâ Regi tribuitur cognitio priuilegiorum & donationum, quas facit: at si cognoscere posset non sub respectu illo spiritualitatis, sed sub alio, de tali priuilegio decimarum à se concesso, non esset absoluta limitatio, cùm remaneat absoluta cognitio quantùm ad id, de quo lis communiter esse potest. Tum etiam quando tractantur huiusmodi quæstiones, non solent tales respectus attendi, sed quod ad interesse partium pertinet: ergo cùm absolutam limitationem esse dicat, ideò planè est, quia etiam sub alio respectu cognitio talis haberi nequit: licet enim qualitas illa non attendatur, inest tamen Quemadmodùm licet quis, cùm Matrimonium contrahit, non attendat ad rationem Sacramenti; nihilominus caussa hæc generaliter spiritualis est, quia qualitas Sacramenti necessariò inest.

Et quidem (vt hoc etiam dicamus contra aduersantes, & distinctione illâ se tuentes) cognitio [Iudices laicos non solum factum, sed ius etiam in decimarum caussa pertingere vbi quæstio vtraque explicatur.] caussæ decimalis vt à iudicibus laicis vsurpatur, & de cuius agitur iustificatione, aut ius tangit, aut non est eorum intento proficua. Hoc constat. Nam Doctores distinguentes in hoc casu ius à facto, sic explicant distinctionem, vt tunc de iure agatur, quando quæstio est an quis debeat soluere, & non tantùm an soluerit. Stante enim vt certâ obligatione soluendi, potest contingere vt solutionem detrectet, vel quia fructus non esse caussetur, vel quia se iam soluisse contendat, aut aliquam velit compensationem efficere ob æqualem sibi debitam quantitatem: vt videri potest apud citatos, & eos, quos adducunt P. Tancredi suprà num. 7. & Bassæus. Dicunt etiam [Quid aliqui sentiant quando allegatur priuilegium aut præscriptio.] aliqui quæstionem esse facti, quando ad non soluendum decimas allegat quis priuilegium, aut etiam præscriptionem. Tunc enim id, quod controuertitur, est, an sit tale priuilegium, vel præscriptio, nec ne: & tunc esse probabile posse caussam à laica potestate tractari, affirmat P. Palaus suprà numer. 7. cum Couarruuiâ, & Ioanne Geruia, & tenet P. Tancredi Dïcto 4. & P. Fagundez Lib. 3. in Præceptum 5. Ecclesiæ Cap. 5. num. 10. ait se non audere eam sententiam condemnare. Addunt tamen quòd si quæstio sit circa obligationem soluendi, eò quòd Ecclesia prætendat priuilegium non esse legitimum, aut etiam præscriptionem, nequaquàm posse caussam nisi ab Ecclesiastico iudice tractari, quia iam est quæstio iuris. Verùm doctrina hæc ex illis est, quarum Auctores P. Suarez cautè legendos esse iam admonuisse perspeximus. Et sanè iuxta eam omnino elidi & eludi potest quidquid de iudicio caussarum decimalium ab Ecclesiâ est constitutum. Quidquid enim de illis tractari potest, ad quæstionem potest facti reuocari: An scilicet quis habeat vel non habeat titulum: habere enim, & non habere, res facti est: & vt deprehendatur, an sit, vel non sit, debet examinari qui allegatur: nam inualidus titulus reuerà titulus non est; & ita an priuilegium, vel præscriptio sit legitima.

Sed quidquid de hoc sit, qui iudicium [Positio detractatione iuris demonstratur.] in caussis decimalibus ad se pertinere contendunt, rem non solùm facti, sed iuris assumunt, quia sine iuris examine stare eorum prætensio nequit & intentio fundari. Agitur enim contra priuilegiatos, vnde priuilegia quoad valorem suum examinantur: quod si non fiat, procedi in caussâ nequit: priuilegij autem Pontificii valor res spiritualis est, sicut & titulus ab eo proueniens & ius resultans: ergo si de hoc agi nequit, neque etiam iudicium laicale in caussâ decimali procedere. Nisi dicant posse quidem examinari [Priuilegium Pontificium examinari per laicos nequit. Et quæ inde absurda.] quoad valorem, quia est res facti. An scilicet reipsa sit aliquod validum priuilegium. Iuxta quam responsionem, vt dicebam nuper, omnino elidi potest quidquid est circa hoc ab Ecclesiâ constitutum: immò & circa caussas alias spirituales, quæ omnino inueniuntur prohibitæ, vt Beneficiales quoad proprietatem, Matrimoniales, Clericales, Regulares &c. circa quod quiuis potest facilè discursum efformare.

§. V.

Instauratur probatio & manifestus pro Assertione discursus.

EX dictis circa secundam nuper proba [Ex redonatione Ecclesiis factâ validè arguitur.]tionem validissimum pro Assertione argumentum instauratur. Nam si adeò certum est iudices laicos non posse decimalium caussarum tractationem vsurpare, etiam cùm beneficiarius est laicus: quantò id erit certius, quando decimæ beneficio Apostolicæ Sedis acceptæ Ecclesiis redonantur? Tunc enim pristinam omnino conditionem assumunt. Quod benè vidit Dom. Solorzanus, contrarius aliàs, dicens hanc esse communiorem & securiorem opinionem, vt videri potest Cap. 12. num. 63. & in Politicâ pag. 600. §. Pero sin embargo, & seqq. quam & secuti [Inde Regis nostri piissima resolutio.] grauissimi Consiliarij in Regio Indiarum Senatu, aliique, & Rex noster Philippus Quartus amplexus, cùm ageretur de decimis vacantium Ecclesiarum, an scilicet de illis posset integrè disponere: quod quidem renuit, reseruatâ tantùm tertiâ parte in vsus piissimos expendendâ: pro quo idem num. 81. Quòd si de iustificatione illius [Tertiam vacantiarum partem vnde liceat distribuere eidem.] tertiæ partis subdubites, ad beneplacitum potest Apostolicæ Sedis referri, cum quâ de erectionibus Ecclesiarum actum, ad quas suo modo etiam spectant distributiones fructuum vacantiarum: cùm præsertim in eos expendantur vsus, ad quos Præsules obligantur. Et antiquam circa dispositionem vacantiarum consuetudinem à Regibus Catholicis, primis ab erectis Ecclesiis obseruatam, testatur Rex noster in Rescripto quodam Ann. 1631. de quo Dom. Solorzanus supra num. 31.

Ratio autem generalis, vt non possint [Ratio euidens pro incompetentia iudicum laicorum.] iudices laici caussarum decimalium cognitionem assumere, & quidem non solùm verosimilis, sed omnino euidens & manifesta ea est, Nam Pontifex concedens decimas, non ideò concedit caussarum ad easdem spectantium decisionem: ergo cùm concessa non sit, temerè contra eius voluntatem vsurpatur, Antecedens constat: nam con [Concessio decimarum, & iudicandi de illis, sunt duæ inconnexæ facultates.]cessio decimarum, & facultas circa illas iudicandi, sunt duæ distinctæ & non necessariò connexæ facultates: ergo vnam concedens, non ideò aliam concedere comprobatur. Antecedens negari nequit: nam facultas recipiendi decimas optimè stare potest sine facultate circa illas iudicandi: vnde Pontifex concedens illam, potest absolutè aliam denegare. Consequentia autem est legitima: Nam à separatis non fit illatio; & non concessa in materià iurisdictionis Ecclesiasticæ, negata censentur, cùm absolutè sit prohibita, & in caussâ præsenti magis in speciali. Vt visum suprà. Pro quo est in propriis terminis notanda decisio in Cap. Tua, de decimis, in quo sic Inno [Cap. Tua de decimis.]centius Tertius: Cùm laicis nulla sit de spiritualibus concedendi vel disponendi facultas, Imperialis conceßio quantumcumque generaliter fiat, neminem potest à solutione decimarum eximere, quæ diuinâ constitutione debentur. Nec occasione decimationis antiquæ (licet in feudum decimæ sint concessæ) sunt decimæ noualium vsurpandæ; cum in talibus non sit extendenda licentia, sed potiùs restringenda. Hæc ibi. Ex qui [Restringenda concessio circa illam.]bus habemus in concessione decimarum non esse faciendam extensionem vt noualia comprehendat, quia standum est concessionis tenori, & restringenda potiùs, quàm extendenda concessio: cùm vnum stare sine alio possit. Ergo in casu nostro concessio extendenda non est ad facultatem iudicandi de caussâ spirituali; cùm stare concessio decimarum possit sine tali magis odiosâ concessione: faciliùs enim Ecclesia decimas concedet, quàm huiusmodi facultatem. Vnde cùm in Bullâ Cœnæ non sit excommunicatio [Excommunicatio 14. Bullæ Cœnæ quomodo contra iudices laicos in caussa decimarum.] contra raptores decimarum fulminata: contra eos tamen, qui caussam illarum ad laica tribunalia trahunt, extat ordine 14. licèt; vt num. 44. aduertimus, non videatur procedere vniuersaliter contra omnes tale iudicium vsurpantes. Est tamen specialiter contra laicos, licèt etiam Ecclesiasticos comprehendat, qui talem caussam ab Apostolicis iudicibus ad se auocant, Apostolicarum aut aliàs prætextu litterarum: quatenus scilicet ij munere aliquo sæculari funguntur in Curiis Principum, vt aduertit P. Suarez Tomo 5. in 3. part. Disput. 21. num. 76.

§. VI.

Assertiones aliæ.

DIco secundò. Circa duos Nouenos, de [Assertio 2. circa duos Nouenos vt habenda cognitio.] quibus dictum Regibus nostris competere, quos & illi sibi assignandos decernunt variis rescriptis, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Cap. 4. num. 15. & in Politicâ, pag. 522. Col. 1. in principio. Si de iure sit quæstio, idem videtur dicendum: quia eos tribuens Pontifex, nullibi quæstionem circa ius exigendi illos iudicibus laicos inuenitur tribuisse, vnde negata debet reputari, iuxta dicta num. præcedenti. Quia verò quæstio ordinariè videtur esse non posse circa ius, sed circa factum; cùm ius exigendi sine controuersiâ sit ex parte eorum, qui sunt eos soluturi, fundatum; ideò probabile est, posse eorum caussam apud Regia tribunalia tractari. Videantur citati.

Dico tertiò. Licèt propter auctorita [Assertio 3. Opinionem aduersam non sine scrupulo posse defendi, licèt probabilis ab extrinseco videatur.]tem scriptorum, qui licitam asserunt tribunalium praxim in casu nostro, sententia ista videatur probabilis; quia tamen solidis est fundamentis destituta, & contraria jure & ratione consistit, negotium valdè scrupulosum est eam in praxim deduci; & ita Regii Consiliarii aliiq́ue, si conscientiæ quieti volunt consulere, communiorem & securiorem amplectantur. Cùm etiam Bulla Cœnæ eos meritò reddere debeat de sui transgressione suspectos; casum enim hunc in eâ contentum probat prætextus priuilegii Apostolici. Et quia [In Bulla Cænæ casus talis verosimiliter comprehensus.] non solùm auocatio à judicibus Apostolicis, sed etiam ab aliis sub censurâ præfatâ prohibetur, juxta satis congruam & maximè accommodatam litteræ intelligentiam, verbis illis: Ab Auditoribus, & Commissariis nostris, alijsq́ue judicibus Ecclesiasti [Verba illius.]cis, auocant. Quod tenent P. Filliucius, & Mag. Sousa, quos adducit, & sequitur Diana Parte 2. tract. 1. Resol. 55. & ita videtur intellexisse Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 1. num. 61. & in Politicâ, pag. 503. §. vltimo; vbi ait non esse cur vereantur, qui dictam jurisdictionem exercent, censuram talem, quia per illam non prohibentur casus in jure permissi, vt aduertunt Nauarrus, Barbosa, & Martha; & talem esse præsentem. Additq́ue num. sequenti, cùm talis opinio sit probabilis, eam securè posse in praxim deduci sine censuræ formidine, juxta communem doctrinam Theologorum, ex quibus nonnullos adducit cum Iurisconsultis quibusdam. Quod quidem sapienter dictum. Sed nihilominùs, cùm idem cap. 12. num. [Ex Regia resolutione firmatur.] 62. & 63. & in Politicâ, pag. 600. §. Pero sin embargo, & seqq. vbi non jam Fiscalem agebat, sed juxta propriam locutus sententiam & conscientiam, opinionem contrariam communiorem, & securiorem asserat, & iuxta eam à Rege nostro, vt num. 64. diximus, judicatum; res, vt præmissum à nobis, valdè scrupulosa relinquitur, & altâ reponendum mente, quod iam ex Innocentio proposuimus. num. 65. dum ait: Cùm in talibus non sit extendenda licentia, sed potiùs restringenda. De quo hæc satis.

CAPVT VII.

An Regium Indiarum Consilium possit sine graui conscientiæ grauamine causas Ecclesiastici fori, & præsertim ad personas Ecclesiasticas pertinentes per viam violentiæ ad se delatas, adhibitâ cognitione tractare.

§. I.

Diuersæ sententiæ, & quædam specialia pro affirmatiuâ.

VIdetur certa resolutio ex Regii eius [Licitum recursum per viam violentiæ quæ videantur ostendere.]dem Consilii ordinationibus cap. 4. & ex Regio Rescripto An. 1561. & praxi, de qua Dom. Solorzanus lib. 4. c. 12. n. 89. & in Politicâ pag. 767. Neque in illo videtur esse specialis difficultas, si Consilio Castellæ supremo, & Regiis Cancellariis licet: & vt liceat, eadem fundamenta succurrunt: sic enim & leges Hispanicæ ac Indicæ disponunt, & praxi est frequentissimâ comprobatum, priuilegioq́ue Pontificio inniti affirmat Illustrissimus Zapata Parte 1. cap. 6. num. 9. ex Bañes 2. 2. quæst. 67. articul. 1. dub. 2. Conclus. 6. Quia verò pro Indiis nonnulla occurrunt consideratione dignissima, non potuit difficultas præsens conuenienter omitti.

In quâ, non obstantibus legibus & praxi [Illicitum qui censeant.] prædictis, omnino esse illicitum talem recursum, nec posse sic recurrentes audiri, & multò minùs Ecclesiasticos judices ad desistendum compelli, Notariis Ecclesiasticis ad informandum aduocatis, tenent quamplures, quos adducunt Diana Parte 1. tr. 2. Res. 5. & 6. & 14. & Parte 2. tr. 1. resol. 55. & Parte 5. tract. 1. Resol. 13. & P. Fragosus Tomo 2. disp. 3. §. 13. n. 258. vers. Porrò, & sequenti, vbi id videtur sentire, licèt posteà oppositum tueatur. Apud eosdem etiam plures occurrent oppositum sentientes: pro quo & doctam allegationem vulgauit Doctor D. Petrus de Menesses occasione cuiusdam controuersiæ inter [Doctor D. Petrus de Menesses cum laude adductus.] Vicarium generalem Limanæ huius Metropolis, & Prouincialem sanctæ Fraternitatis, qui homicidam quemdam per sententiam suspendio addixit, Ecclesiam, ex quâ extractus fuerat, compellantem. Erat enim tunc ille Fiscalis Regius, qui & posteà in eâdem Cancellariâ Auditor; vir sanè doctus & timoratæ conscientiæ, pro quo possum plenissimum testimonium exhibere. Quod & admittit Thomas Hurtadus Tomo 1. tractat. 3. n. 129. & sequent. ex voluntate præsumptâ Pontificis, quia non est alia via recurrendi ad ipsum; aliàs negat. Alii hærent, vt Nauarrus in Manuali [Qui hæreant, nihil decernentes.] Cap. 27. vbi ait se hoc Pontificis determinationi remittere; quod & facit P. Suarez Tomo 5. in 3. p. disputat. 21. num. 76. Pro quo ego nonnulla subiiciam, quæ non video ab aliis obseruata.

Et vt praxis Hispanorum tribunalium [Pro sustinendâ probabiliter praxi, est imprimis in Bulla Coenae non reprobatum.] sustineri possit, vti probabili sententiæ innixa, id imprimis occurrit, Pontificem non videri damnare velle recursum per viam violentiæ generali prohibitione: nam in Bullâ Cœnæ Excommunicatione 14. in qua illa habentur verba, Etiam prætextu violentiæ, probabile est non agi de omni auocatione causarum, sed tantùm cùm à Commissariis Pontificiis auocantur: quod tenent Alterius, Vgolinus, & Bonacina apud Dianam Parte 2. tractat. 1. Resolut. 55. & P. Fragosus cum Menochio Tomo 2. pag. 208. §. Secundo excusatur. In Excommunicatione autem 15. vbi directè agitur contra eos, qui Ecclesiasticas personas ad laica tribunalia trahunt, talia verba non habentur; vbi tamen illa magis necessaria videbantur, si juxta mentem Pontificis, etiam recursus prætextu violentiæ, Ecclesiasticæ est libertati contrarius: quia hic frequentiùs occurrit, & ita illi debuit manifestum remedium adhiberi. Videtur ergo Pontifex noluisse practicatum adeò stylum apud Christianas penitus condemnare Respublicas, sed illum vt probabilem juxta earum mentem tolerare.

Licèt enim verissimum sit tolerantiam [Pontificis tolerantia vim approbationis generaliter non habet.] Pontificis non esse approbationem: Cùm multa per patientiam tolerentur, quæ si deducta fuerint in judicium, exigente justitiâ non debeant approbari. Cap. Cùm jam dudum, de Præbendis. Pro quo & in Cap. Denique 4. dist. sic ex Diuo Gregorio habetur: Ideò cum venia suo ingenio relinquendi sunt, ne fortè peiores existant, si à tali consuetudine prohibeantur. Vt enim ait Salomon Prouerb. 30. vers. 33. Qui multùm emungit, elicit sanguinem. Sic ille. Quod benè cum Theologis aliis obseruat P. Suarez lib. 7. de Legibus cap. 13. num. 12. Potest tamen esse [Aliqua tamen est non tantum permissiua praxis, vt in præsenti.] tolerantia bonæ fidei fauens, quæ valdè diuersa est ab eâ, quâ malum tolerat, ab iis, qui illud perpetrant, minimè bonum judicatum: dum Pontifex sciens consuetudinem aliquam esse contra ipsius mentem, sed verosimilibus rationibus communitam eam tolerat, nolens suæ mentis apertione maioribus incommodis occasionem ministrare; aut eos, qui consuetudinem talem amplectuntur, in apertum damnationis discrimen adducere. Et quamuis de Hispanorum fide ac obedientiâ multùm sibi possit, & meritò polliceri, & de aliis fortè: non tamen de omnibus; nec videtur expediens vrgere quosdam, aliis suo arbitrio gubernandis.

Deinde, Pontifex non solùm videtur [Fauere illi ex Nuntij procedendi modo apparet.] praxim tolerare prædictam, sed eisdem suffragari. Nuntius enim in Curia existens, si vim aliquam suâ sententiâ videatur inferre, & pro eâ ad supremum Senatum litigans recurrat, siue ad Indiarum, cùm res agitur ad Indias pertinens, & Senatus Notarium ad faciendam relationem vocari statuit; omninò annuit, nec tantùm merè negatiuè se habet in causâ non procedens, donec Consilii decretum accedat. Vnde cùm Anno 1636. Consilium Indicum Notarium ad faciendam relationem vocari statuisset, pro quadam causa ad Indias spectante, de quâ in Nuntii Audientia tractabatur: id & Nuntius, & Notarius vti rem nouam recusarunt; quia videlicet hoc ad supremum tantùm Consilium pertinere contendebant. Videat qui voluerit Dom. Solorzanum suprà sic testantem. Est ergo juxta Nuntii praxim, [Illius praxis iuxtam mentem Pontificis.] & non tantùm tolerantiam, judicio tali per viam violentiæ submitti. Quod certè si contra Ecclesiasticam immunitatem esset, fieri tutâ conscientiâ non posset; ab eo præsertim, qui illius defensionem debet ante alios, vti immediatius Pontificis organum, sartam tectam conseruare. Ex quo etiam apparet Pontificem, vt dixi, praxi huiusmodi suffragari: quandoquidem ipsius Nuntius nihil tale ageret, nisi eidem sciret esse probatum, cuius & sequitur instructionem: cùm multa minoris momenti sint, & causam publicam non ita concernentia, inter illa, quæ in ipsâ continentur.

§. II.

Pro negatiua quæ videantur vigere.

IN contrarium verò id stat, quod est ex [Stylus sacræ Rotæ contrarium probat, dum à censurâ ob recursum incursâ litigantes priùs jubet absolui.] stylo sacræ Rotæ notissimum, ad quam cùm aliqui pro iustitiæ obtentione recurrunt, si ad Curiam habuêre recursum, minimè, nisi priùs absolutionem excommunicationis eâ de causâ incursæ obtinuerint, à sacris iudicibus audiuntur. Est ergo illis mens Pontificis omnino perspecta, cuius auctoritate decernunt. Et certè, si crederent sententiam illos secutos probabilem, eorum stylus valdè esset iniurius, dum reos grauissimi peccati faciunt eos, qui de suâ salute soliciti credi debuissent. Cùm ergo absolui faciant, signum est manifestum ita de laicali recursu sentire, vt nullus excusationi locus esse videatur; sic Pontifice legis auctore judicante. Pro quo in speciali est notanda decisio An. 1647. Innocentio X. Pontifice, quam adducit Diana Parte 9. sic enim in eâ dicitur: Domini dixerunt, Carolo obtentam [Egregium prædictæ veritatis exemplum sub Innocentio X.] absolutionem ab excommunicatione ob recursum ad judices laicos obtentam, non suffragari. Quamuis enim eisdem recursibus, & omnibus quibuscumq́ue juribus inde forsan acquisitis, in amplißima forma renuntiauerit: quia tamen non obstante sequestro de mandato Rotæ apposito super Beneficio inter ipsum & Sanctium controuerso, adhuc de facto se confouet in posseßione eiusdem Beneficij, & oblationes Christi fidelium recipit, vt probatur ex testibus in Summario Sanctij num. 8. & sic apparet de clarâ & euidenti violatione sequestri, juxta notata in Clement. Ad compescendas, de sequestri posseß. & fructib. minimè satisfecit conditioni in facultate absoluendi à Sanctißimo appositæ per hanc suam tantùm verbalem renuntiationem, vt in proximis terminis dixit Rota inter impressas, &c. Ex quibus habemus quanto cum rigore res ista in supremo illo Tribunali tractetur; & quàm exacta executio requiratur eorum, quæ pro absolutione obtinendâ ab eôdem disponuntur; accedente Pontificis non solùm notitiâ, sed expressâ dispositione, dum Breuia pro exequenda sententia ad partium instantiam expediuntur. Non ergo de expressa Pontificis mente dubitari potest, & obligandi animo; nec quidquam ex parte se volentium consuetudine dictâ tueri, quod momenti sit alicuius, valet allegari. Accedunt Decisiones duæ apud eumdem Parte 5. in causa Oscannensis Canonicatûs, & præsertim posterior, in quâ punctum hoc ex professo discussum.

Pro quo etiam facit libros quosdam ab [Noua ratio ex prohibitione librorum in fauorem recursûs.] Hispanis conscriptos Auctoribus, in quibus recursus huiusmodi vt liciti & legitimi defenduntur, ab Apostolica Sede prohibitos: quæ tamen prohibitio in Hispania non est executioni mandata; immò executioni occursum Regiis monitoriis. Constat ergo de Pontificis mente, quæ ad notabilem adeo demonstrationem procedit. Menti autem illius expressæ quomodo potest saluâ conscientiâ resisti?

Dici potest ius Regium circa hoc non [Recursum in naturali jure fundari, quorumdam responsio.] in priuilegio aliquo, sed in ipso naturali iure fundari, suppositâ Regiâ dignitate; incumbit enim illi innocentes defendere, & omnem subditis factam iniuriam propulsare; quicumque sit ille, qui fecerit, aut patiatur; quod in Ecclesiasticis videtur potiorem locum habere, qui ob digniorem statum digniores sunt vt Regio brachio protegantur. Pro quo est lex. 50. Titul. 6. Parte 1. in qua sic Rex Alfonsus cognomento Sapiens: Franquezas en los Clerigos mas que otros [Alfonsi Regis verba circa prærogatiuas Clericorum.] omes, tambien en las personas, como en sus cosas. Esto les dieron los Emperadores, è los Reyes, per honra y reuerencia de la Sancta Yglesia. Et quidem si Ecclesiasticus iudex aliquem pugnis aut fustibus cæderet, à quocumque posset sic iniuriatus defendi: ergo & quando per sententiam iniuria infertur ab ipso, licita erit etiam defensio, auctoritate præsertim Regiâ, ad quam hoc præcipuè spectat, vt citatus Rex his testatur verbis: L. 13. Titul. 13. Part. 2. El Rey està puesto para mantener Iusticia y verdad, è dar à cada vno su derecho, segun su merecimiento, es para defender à sus vasallos, [Reges ad subditorum defensionem constituti.] que no reciban mal, ni fuerza & l. 26. Tit. 14. Partida eadem: Los Reyes son cabeza, alma, vida, y mantenimiento de sus vasallos, y se deben doler del mal, que reciben, como de sus miembros, y ser su muro, y amparo.

Iam probatur Consequentia: nam sen [Iniustum iudicium non esse iudicium, neque iudicem, à quo illud. D. Thomas.]tentia iniusta non est sententia, neque iniustum iudicium est iudicium, quæ sunt verba Diui Thomæ 2. 2. quæst. 70. artic. 4. ad 2. vbi sic ait: Ad secundum dicendum, quòd iniustum iudicium non est iudicium: & ideò ex vi iudicij falsum testimonium in iniusto iudicio prolatum ad iniustitiam impediendam non habet rationem mortalis peccatis sed solùm ex iuramento violato. Sic ille. Quod eleganter prosequitur Robertus Maranta Disput. 1. quæ extat post Tractatum de ordine iudiciorum. num. 16. vbi ita scribit: Quilibet iudex dicitur minister Dei in terris, Cap. Non solùm, & Cap. Qui ma [Robertus Maranta.]los 24. Quæst 5. eiusque iudicium videtur prodire de vultu Dei. Cap. Vt nostrum, in principio, de appellationib. Cap. 1. in principio Extra. Vt Ecclesiast. Benef. De vultu autem Dei non potest egredi nisi iustitia & veritas: cùm Deus ipse dicat: Ego sum via, veritas, & vita, vt habetur Ioan. Cap. 14. Ergo quamdiu iudex sequitur veritatem & iustitiam, dicitur minister Dei: sed [Nec Dei, sed diaboli ministrum.] si facit iniustitiam, non Dei, sed diaboli minister efficitur, nec tunc dicitur iudex. Cap. Iustum 23. Quæst. 2. Glossa in Cap. Cùm æterni, in verb. Iudex, de re iudicata in 6. & dicit Caßiodorus Lib. 3. Epist. 28. Tamdiu iudex dicitur, quamdiu iustus putatur. Sic ille à Farinacio adductus Tomo 1. Praxis criminalis num. 89. Iuxta hæc ergo ius, quod Reges ad violentias propulsandas competere sibi contendunt, consequens quid est ad ipsam Regiam dignitatem; quâ stante nequit à quacumque alia humana potestate tolli, & ita contra Pontificiam propugnatur. Et eamdem rationem benè etiam prosequitur P. Palaus Parte 6. Disput. 3. Puncto 14. num. 8. §. Notanter.

Sed verò quamuis hoc sit eleganter di [Iuris prædicti fundamentum improbatur.]ctum, ex eo non videtur laicorum tribunalium caussa promoueri. Nam si vrgens esset, ex eâ fieret, caussarum Clericalium cognitionem & quamcumque sacram, in quâ de grauamine aliquo litigantis agitur, ad tribunalia debere laicalia trahi: sic enim iniustis iudiciis pleniùs obuiaretur. Caussæ etiam criminales omnes, ne delicta maneant impunita. Item. Is, qui sententiâ se iniquâ grauatum putat, sine appellatione posset statim ad dicta recurrere tribunalia. Prætereà. Sicut Regi proprium est defendere subditos, ita & [Pontificis generalis solicitudo.] Pontifici Christianos, & eos præsertim, qui in sacro sunt ordine constituti. Pro quo Innocentius Quartus in Cap. Frequens, de restitutione spolia [Cap. Frequens.]torum in 6. ita loquitur: Nos qui voluntarios labores appetimus, vt quietem aliis præparemus: finem litibus cupientes imponi, & calumniæ materiam amputare &c. Vbi Pontifex verba ex iure ciuili desumpsit. Autent. Vt diuinæ iußioni subseri. in. gl. Quæstoris, in principio Collat. 9. vbi Imperator loquitur; vt scilicet non minorem in se curam ad remouendas Christiani gregis iniurias Pontifex indicaret. Et quemadmodum Rex non omnia per se gerit & iudicat, sed pro eo ministros destinat congruentes, ita & Pontifex. Quòd si aut ignorantiâ aut passione ducti deuiare à iustitiæ regulâ possunt: tale incommodum in suis nequit Rex quantumlibet prouidus declinare. Non ergo Ecclesiasticorum errata certam habent in laicorum iudicio curationem. Cùm etiam sententia inferiorum iudicum appellationis remedium habeat, immeritò creditur, quòd si prior iniqua est, alia etiam eodem sit vitio pronuntianda. Quòd si grauamen aliquod ex priori accedat, cautum quomodò possit à superiore iudice reparari. Cap. Pastoralis, de appellat. Verbis illis: Si appellans fuerit grauatus iniustè, grauamen huiusmodi per Superiorem poterit emendari. Non ergo vlla momenti alicuius apparet ratio, ob quam possit iurisdictio Ecclesiastica dictis recursibus implicari.

Vlteriùs. Cùm Pontifex recursum pro [Validum dilemma ex Pontificia excommunicatione.]hibendo seuerissimam pœnam imponit, aut se putat certâ ad hoc iurisdictione præditum, aut non? Si Primum: ergo certa est penitus iurisdictio, & consequenter ab eo excommunicati cum effectu in vtroque foro ligantur: & ita non est vera ea doctrina, quam laici iudices amplectuntur. Illatio est certa. Nam Pontifex errare nequit in his, quæ ab bonos mores spectant, sicut neque in rebus fidei, vt est constantissima Theologorum sententia, quidquid sit de qualitate censuræ, quam oppositum meretur. Pro quo videnda quæ diximus Titulo præced. Cap. 4. §. 4. Secundum autem dici non potest: quia dispositio Pontificia redderetur inutilis, cùm sciat sic disponens, oppositum esse probabile, & ita securâ posse conscientiâ practicari. Item. Pœna illa grauissima excommunicationis Sedi Apostolicæ reseruatæ, non esset iustitiæ & pietati conformis, cùm non caderet supra delictum graue manifestè tale: nec decens esset, vt Pontifex ita se infensum Principibus Christianis exhiberet, qui iustitiæ zelo viam non apertè damnabilem in Reipublicæ commodum elegissent.

§. III.

Resolutio difficultatis, & quædam pro Indiis.

DIco primò. Negari nequit quin pro par [Assertio 1. negantem partem videri indubitabilem.]te negante sint vrgentissima fundamenta, vt non immeritò Cardinalis Toletus in Summa, circa explicationem casuum Bullæ Cœnæ, Excommunicat. 11. in simili locutus exclamet: Vtinam Principes Christiani aperiant oculos ad videndum, & aures ad audiendum. Non enim iam excusationem, vel subterfugium habere possunt. Sic ille.

Dico secundò. Si iuxta affirmatiuam [Assertio 2. Affirmatiuæ vsus parcè retinendus.] sententiam procedendum sit ob adductas coniecturas, grauium Scriptorum auctoritatem, quorum satis prolixum catalogum adducit Rota citata num. 73. & praxim temporis diuturnitate fundatam; id parcè, moderatè, & cum timore semper Christiani pectoris digno peragendum. Videnda quæ diximus num. 67. Scimus iudices aliquos ob timorem dictum numquam directè respondisse: & alios morti proximos ad horum memoriam inconsolabiliter gemuisse.

Dico tertiò. Senatus Regius Indiarum tenetur maximâ diligentiâ prouidere ne in Can [Assertio 3. Senatum Regium]cellariis sibi subiectis graues circa hoc committantur excessus. Id constat: nam cùm circa a [debere Cancellariarum Indicarum abusibus obuiare.]lia prouidere debeat, quæ inferioris multò momenti sunt, circa hoc perfunctoriam habere curam non potest non graue conscientiæ periculum importare. Vnde in syndicatu circa hoc deberet inquiri, & inter capita Interrogatorij, istud, vti rem tangens præ aliis considerabilem, collocari. Non enim ad Hispani Imperij magnitu [Magnitudo Hispani Imperij ex subiectione Pontificia crescit.]dinem spectat iurisdictionis suæ limites circa personas sacras extendi, & à subiectione Sedis Apostolicæ prætensa subductio: cùm ex subiectione potiùs sperari debeant magnitudinis incrementa. Pro quo illustre extat Diui Ambrosij testimonium in Cap. Conuenior, 23. Quæst. 8. sic dicentis: Allegatur Imperatori licere omnia ipsius esse [D. Ambrosius.] vniuersa. Respondeo: noli grauare te Imperator, vt putes te inea, quæ diuina sunt, Imperiale aliquod ius habere. Noli te extollere: sed si vis diutius imperare, esto Deo subiectus. Scriptum est enim: quæ Dei Deo: quæ Cæsaris, Cæsari. Matth. 22. Ad Imperatores palatia pertinent: ad Sacerdotes Ecclesiæ; publicorum tibi mænium ius commissum est, non sacrorum Tributum Cæsaris est. non negatur: Ecclesia Dei est; Cæsari vtique non debetur, quia ius Cæsaris esse non potest in templum Dei: quod cum honorificentiâ Imperatoris dictum nemo potest negare. Quid enim honorificentius, quàm vt Imperator Ecclesiæ filius esse dicatur. Quod enim dicitur, sine peccato dicitur, & cum gratia dicitur. Imperator enim intra Ecclesiam est; bonus enim Imperator quærit auxilium, ac Ecclesia non refutat. Sic ille. Tales ergo simus, & Rex noster pro felicitate regiâ contra Coronæ aduersarios frequenter imploret auxilium, non ipsi ab eius tribunalibus auxilium pro violentiis indecora frequentia requiramus. Sed de hoc rursum

Dico quartò. Recursus dictus in Indiis [Assertio 4. Recursum in Indiis esse tolerabiliorem.] videtur tolerabilior, moderatione, quam diximus, obseruatâ. Id probo. Nam cùm supremi iudices Ecclesiastici, & Regiæ Maiestatis præsentia longiùs absint, maior est occasio subditos diuexandi, & ita frequentiores oriuntur iniuriæ. Pater Iacobus Aluarez de Paz, sanctita [Venerab. P. Iacobi Aluarez de Paz pro eo judicium.]tis & doctrinæ laude conspicuus, quarum egregium specimen Orbi vniuerso scripta luculentissima repræsentant, recursum, de quo loquimur, vti sacrilegum reprobat. Cùm verò Quitensis Collegij factus Rector in eam venisset vrbem, in quâ Regia Cancellaria residet; vidissetque frequentes iudicum Ecclesiasticorum iniurias beneficio recursûs profligatas; dicere solitus nihil conuenientius, iustius nihil disponi pro Reipublicæ bono potuisse. Ex quâ tanti viri sententiâ illud saltem deducere possumus, quod nostra Assertio contendit; recursum scilicet in Indiis esse tolerabiliorem: dummodò in aliud non incidatur extremum ex necessitatis prætextu, quòd scilicet in omnibus, & per omnia, dictus recursus admittatur.

§. IV.

Assertiones aliæ pro Religiosis, & dubij specialis enodatio.

DIco quintò. Recursus etiam Religiosis [Assertio 5. recursum Religiosis, vt aliis licere.] ob commune bonum, eo modo, quo aliis, licet: quia & illi graues possunt iniurias à Prælatis & iudicibus Ecclesiasticis experiri: quod vtinam iterata exempla minimè comprobarent. Pertinet autem ad Regiam prouidentiam eorum defensio; & eò magis, quò perfectior, & Dei Ecclesiæ vtilior est eorum status, sicut de Clericali dictum num. 75.

Dico sextò. Si in Religione aliquâ sit [Assertio 6. id negans quando est prohibitus sub graui pœna.] Constitutio prohibens in speciali recursum, & pœna sit excommunicationis, aut alia grauis adiecta, recursus erit illicitus, & certa excommunicationis aut censuræ alterius, siue pœnæ grauis incursio. Id probo: nam in professione sibi tale onus, qui profitetur, imponit, & iuri defensionis suæ, licet naturale sit, voluntariè renuntiat, vnde nequit suam circa hoc resumere libertatem. Sicut naturale ius habet ad ducendam vxorem; cui tamen renuntiat vouens castitatem: quod & in aliis votis est perspicuum. Et naturale etiam ius habet ad fouendum corpus quibus voluerit alimentis; cui renuntiat similiter ad ieiunia Ordinis obligatus.

Dixi & pœna sit &c. Quia si nulla pœna [Contra simplicem prohibitionem non est mortale peccatum.] sit, & aliunde Constitutiones Religionis ad peccatum graue non obligant; non videtur ratione materiæ, aut circumstantiarum communium, mortale esse peccatum. In particulari autem possunt esse circumstantiæ aliquæ scandalum inducentes, iuxta quas est à prudentibus iudicandum.

Si autem præcipiatur sub reatu peccati [Bene tamen contra obedientiæ præceptum.] mortalis, vt contingit cùm præcipitur in virtute sanctæ obedientiæ, in quo Religionum est stylus consulendus, transgressio mortalis erit, etiamsi nulla adiiciatur pœna, nisi quæ tali peccato arbitrio prudentium correspondeat. Constat, quia materia est grauis, & talis obedientiæ onus voluntariè assumitur.

Nec quæuis pœna quæ grauis dicitur, indicium obligationis sub mortali est. Sic enim [Non quamlibet pœnam, grauem dictam esse judicium talis obligationis, sed quæ explicatur.] in Ordine Prædicatorum pœna grauis dicitur tria ieiunia in pane & aqua, & itidem disciplinæ, quæ solent pro negligentiis infligi, quæ non sunt etiam peccata venialia, vt videri potest apud P. Fr. Ioannem de la Cruz in Directorio Conscientiæ Lib. 1. Cap. 6. Artic. 2. §. & ad argumenta. Debet ergo esse pœna, ex quâ graue damnum transgressori proueniat, vt diuturni carceris, priuationis habitus, inhabilitatis ad Religionis ministeria, grauis infamiæ, quæ regulariter loquendo necessaria est ad virtutem conseruandam, vt citatus Auctor aduertit, iuxta illud Eccli. 41. v. 15. Curam habe de bono nomine: hoc e [Eccli. 41. v. 15.]nim magis permanebit tibi, quàm mille thesauri pretiosi, & magni. Videantur P. Suarius Libr. 5. de legibus Cap. 4. num 11. P. Vasquez Tomo 2. in 1. 2. Disputat. 159 num. 23. P. Thomas Sancius in Opere morali Libr. 6. Cap. 4. num. 64. qui plures adducit. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disputat. 16. num. 66. & Disput. 21. num. 27.

Dico septimò. Si grauamen sit nota [Assertio 7. Licere recursum si grauamen sit extraordinarium, non obstante præcepto, & censura.]bile, & extraordinarium, potest Religiosus remedio recursûs se tueri, etiamsi & præceptum, & censura sit, qualem habent Patres Dominicani, & est inter Constitutiones Pauli V. 39. PP. Minores de Obseruantia; & est 27. inter Constitutiones Gregorij Decimi tertij. PP. Carmelitæ, & est 110. inter Constitutiones Clementis Octaui. Ratio desumitur ex communi doctrina, juxta quam præcepta humana non obligant cum graui dispendio, vnde nimis difficilis eorum redditur obseruatio. Pro quo videndus Bassæus [Bassæus.] verb. Epicheia, num. 4. §. Secundum est: qui in fine admonet sic: Ne tamen quis facilè judicet esse magnam difficultatem, vbi non est, & vt in hoc non decipiatur, in dubiis stet judicio sapientium. Sic ille: quod est equidem semper consulendum. Verùm cùm [Neque necessarium ad hoc aliorum judicium.] difficultatem non alii, etsi sapientissimi, sed ipse qui grauatur, debeat experiri, eius potiùs videtur standum esse judicio, dummodo rem non humanis rationibus tractet, sed coram Deo quid sibi ad vitam quietè in Religione transigendam sit expediens meditetur.

Et prædicta quidem doctrina procedit, [Etiamsi adsit constitutio Religionis.] etiamsi Constitutio Religionis id prohibeat, cuius onus quis in ipsâ professione subeundum recognouit. Nam licèt hoc ita sit respectu oneris, cùm grauamen extraordinarium non est; in hoc autem aliter se res habet: quia sicut in generali concessione non veniunt ea, quæ quis non esset in specie verosimiliter concessurus, vt est regula juris in Sexto: ita in generali promissione similiter [Votum non obligare notabili superueniente difficultate.] dicendum est. Et sic votum non obligare notabili superueniente difficultate, tenent Nauarrus in Manuali cap. 18. num. 2. Sayrus lib. 6. cap. 7. num. 1. & 2. P. Suarez lib. 4. de voto Cap. 9. num. 4. P. Thomas Sancius lib. 4. Operis moralis cap. 2. nu. 20. & seqq. P. Reginaldus lib. 18. num. 277. & seqq. P. Valentia Tomo 3. disput. 6. quæst. 6. Puncto 4. vers. Secundum quod. P. Palaus Tomo 3. tractat. 15. disput. 1. Puncto 20. num. 5. & 6. Bassæus verbo, Votum, §. 4. Bonacina Tomo 2. disput. 4. circa secundum Decalogi præceptum, §. 1. nu. 2. apud quem P. Molina, P. Henriquez, & alii.

Dico octauò. Si stet licitum esse recur [Recursu vti, sicut & appellatione potest, si ille licet.]sum, illius remedio vti potest quis, sicut & remedio appellationis, quod licet etiam quando sententia non est manifestè iniusta, & quia bonâ fide procedit, vel secundùm probabiles rationes, vt benè explicat P. Suarez Tomo 5. in 3. p. disput. 3. sect. 6. nu. 2. & tenent alii, quos citant & sequuntur Diana Parte 3. tractat. 5. Resolut. 104. & Bassæus verbo, Appellatio, num. 7. Licèt enim judices laici pro violentiâ tantùm sint adeundi, quæ non datur quando quis juxta probabilem sententiam condemnatur; potest tamen existimare ille judices plus fortè visuros, vbi alii minùs vident, & sibi saltem probabilissimam sententiam suffragari, quæ euidenti æquiualet: violentiam enim facere videtur iudex, qui contra probabilissimam sententiam iudicat, vt grauamen magnum imponat; videturq́ue aut ignorantiâ, aut passione aliquâ laborare. Pro quo videndus P. Fragosus Tomo 1. pag. 450. §. Tertia propositio. Quod quidem de sæcularibus dictum velim: nam de Reli [De Religiosis aliter sentiendum.]giosis alia est ratio, quos indignissimum est pro grauamine quouis vitando apud sæculares iudices litigare: vnde rarò audiendos, suo exemplo, & vrgenti ratione admonet Dom Solorzanus lib. 3. cap. 26. & in Politicâ, pag. 728. §. Si bien esto. Immò nec illis licere recursum absolutè tenet Thomas Hurtadus suprà num. 137. Nec de his modò plura. Vide infrà Titulo 4. cap. 8.

CAPVT VIII.

Vtrùm Regium Indiarum Consilium Pontificias Bullas ad res Indicas spectantes licitè transmitti prohibeat, nisi post earum inspectionem, executione aliàs penitus intermissâ, & cum earum sæpiùs retentione.

SIc vsus iam diu obseruatus obtinuit, [Stylus circa retentionem Bullarum.] vt Apostolicæ Bullæ, quæ gubernationem in spiritualibus concernunt, aut quid simile, & præsertim Regium Patronatum, à Consilio recognoscantur, & pro conuenientiæ iudicio, aut permittantur transire, aut retineantur, supplicatione propositâ, quam nescio an semper, nisi pars vrgeat, prosequatur. Et inspectio hæc tanti est roboris, vt si ea desit, & testimonium Registri, peremptoria esse soleat exceptio, vt non possit quis in Indiis ad hoc Sedis Apostolicæ acceptum beneficium prouocare. Sed [A multis reprobatus ob Bullam Cœnæ.] stylum huiusmodi damnant plures, quia existimant in Bullâ Cœnæ apertè damnatum in Excommunicat. 13. ibi: Prædicta capi, & retineri faciunt. Et ibi. Quiúe illa simpliciter sine eorum beneplacito, [Eiusdem verba.] & consensu, vel examine, executioni demandari, &c. Videantur illi apud Dianam Parte 1. tractat. 2. Resolut. 13. & Parte 5. tractat. 1. Resolut. 12. qui eosdem secutus, sicut & P. Palaus Tomo 2. disp. 3. Puncto 14. num. 13.

Dico primò. Excommunicatio Bullæ [Assertio 1. in Bulla de casu præsenti non agi demonstratur.] Cœnæ non videtur cadere supra casum, de quo loquimur. Probatur ex illius tenore: procedit enim contra eos, qui prætextu friuolæ cuiusdam appellationis à grauamine per Apostolicas litteras sibi imposito, ad Curias sæculares, & laicam potestatem recurrunt, & ab eâ capi & retineri faciunt: quiq́ue eorum instantiæ annuentes, sine suo beneplacito aut consensu, vel examine, executioni prohibent demandari. Vbi pro casu nostro nihil. Inspiciuntur enim Bullæ, in quibus de iure partium non agitur, quæ apud Sedem Apostolicam litigarunt; sed quæ gubernationem tangunt, vel incommodi aliquid afferre possunt in regionibus adeò remotis, Sede Apostolicâ non planè, aut etiam non veraciter, informatâ. Quod summâ cum reuerentiâ præstatur, & vbi opus est, specialis supplicatio interponi dicitur, cùm multoties sufficere videatur generalis, vt affirmat Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 25. num. 40. & seqq.

Et quidem, cùm esse aliquando plures [Pro stylo conuenientia quid faciat.] rationes possint, propter quas non expediat Pontificia rescripta executioni mandari, eorum retentio non potest rationabiliter Pontifici displicere, qui iam circa hoc in iure suam aperuit voluntatem. Sic enim habetur in Cap. si quando, de [Cap. Si quando.] rescriptis, vbi hæc illius verba: Si quando aliqua tuæ Fraternitati dirigimus, quæ animum tuum exasperare videntur, turbari non debes. Qualitatem negotij, pro quo tibi scribitur, diligenter considerans, aut mandatum nostrum reuerenter adimplens, aut per litteras tuas, quare adimplere non poßis, rationabilem causam prætendas: quia patienter sustinemus, si non feceris, quod prauâ nobis suerit insinuatione suggestum. Sic Alexander III. cuius omnes loquuntur ore Pontifices, animam & spiritum Pontificio iuri suæ auctoritatis præsidio tribuentes.

Pro quo & facit Cap. Super litteris, eodem [Non esse contra Pontificis mentem vlteriùs ostenditur. Cap. Super litteris.] Titulo, vbi ita loquitur Innocentius III. in fine: Vt sic in vtroque casu eadem ratio, quæ delegantem moueret, moueat etiam delegatum: & vbi delegans suas litteras denegaret, delegatus etiam suæ cognitionis officium nullatenus interponat. Sic ille. Ex quibus apparet Pontificiæ intentionis non esse vt executioni eius rescripta mandentur, quando ad sic faciendum rationabilis fuerit causa deprehensa. Quidquid autem de Registro tali sit, quod esse licitum tenent plures à Dianâ adducti suprà. & alii apud Dom. Solorzanum num. 43. & prætereà P. Sà verb. Excommunicatio, in excommunicationibus Bullæ Cœnæ num. 16. in Consilio Indiarum est potior ratio, vt iam vidimus, & credendum profectò de nostrorum est Regum pietate, atque erga Apostolicam Sedem obseruantiâ, nihil pro Indiarum bono ab eâdem dispositum à Consilio impediendum, vbi plenè fuerit sua Sanctitas informata.

Dico secundò. Leges, quæ de non exe [Leges de Registro non obligare in conscientia, & sine illo posse in Indijs juxta Bullas judicari.]quendis Bullis in Consilio Indiarum non recognitis agunt, non obligant in conscientiâ, & ita poterunt Indiarum iudices iuxta eas iudicare. Id probo. Tum quia quamplures, vt vidimus, illicitam retentionem dicunt; vnde & consequenter dicendum debere eos, ad quos spectant, eas executioni mandare. Tum etiam, quia ratio, propter quam registrari solent, ea est, quam diximus; ne scilicet pacificus Indiarum status in spiritualibus aut temporalibus per aliquam illarum ex minori rerum notitiâ profectam, aliquomodo perturbatur. Hæc autem ratio cessat: nam qui in Indiis degunt, meliùs id nosse possunt, cùm res præsentes habeant, quàm ii, qui per immensam distantiam sunt diuisi: quâ veritate nihil esse exploratius potest. Cessante autem ratione legis, [Cessante ratione legis, cessat eius obligatio.] illius obligationem cessare, quamplurium & grauium est sententia Doctorum, quos adduximus Titulo præced. num. 27. & prætereà aliorum, quos adducit & sequitur Bassæus, v. Lex. §. 5. num. 3. & videndus præsertim P. Suarez lib. 6. de legibus cap. 8. num. 1. & cap. 9. num. 15. vbi & plures refert P. Palaus Tomo 1. tract. 3. disp. 5. Puncto 1. n. 4. & 5. qui licèt aliter sentiant quando cessat ratio tantùm in aliquo particulari & non in communi, vbi & plures contrarium sentiunt, videndi apud ipsos; in præsenti tamen ita contingit; respectu enim communitatis, & non tantùm aliquorum particularium, cessat ratio legum dictarum: maior enim notitia rerum propriarum generaliter est in Indiis, quàm in Europâ, & ita de conuenientiâ meliùs potest judicari. Loqui enim hîc possumus vt aliàs Cassianus Collatione 13. cap. 18. [Cassianus.] cùm ait: & idcircò fide non dubiâ, &, vt ita dicam, palpabili experientiâ comprobatur. Sic ille. Meliùs procul dubio videt vnus propè, quàm mille à longè. Quid si ex contrà, pauci à longè, & mille propè. Videndus etiam circa nuper positam positionem de cessatione legis Dom. Solarzanus lib. 3. cap. 23. num. 51. vbi quòd ratio legis est mens & medulla ipsius, & se habet vt anima, & verbum vt corpus siue superficies, & in illa consistit tota vis, substantia & virtus intrinseca legis, ex Tiraquello.

CAPVT IX.

An Ordinationes Regiæ pro Consilio Indiarum in conscientiâ obligent Senatores.

DIco primò. Ordinationes, quæ ad [Assertio 1. circa Ordinationes de quibus dictum.] necessariam notitiam rerum Indicarum, caussam conuersionis, & electionem Ministrorum spectant, obligant modo dicto Cap. 1. & sequentibus, vsque ad 5. inclusiuè.

Dico secundò. Ordinationes aliquæ vim tan [Assertio 2. aliquas tantum esse directiuas.]tùm directionis habere videntur ad negotiorum commodiorem expeditionem; quibus si non ad litteram seruatis nihil inde damni in dictâ expeditione resultet, non est graue peccatum, & fortè nec leue, prudenter, & bonâ fide procedendo. Colligi autem potest directionem, & non vim legis strictæ, in ordinationibus reperiri, si verbis præceptiuis non vtantur; tunc enim le [Si verba præceptiua non adsint, non obligare vt leges strictas.]ges etiam pœnam imponentes non obligare in conscientiâ, tenent P. Suarez lib. 5. de legibus cap. 9. num. 9. P. Azor Tomo 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5. P. Thomas Sancius lib. 6. Operis moralis cap. 4. nu. 70. P. Palaus Tomo 1. tractat. 3. disput. 1. Puncto 15. num. 10. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. disputat. 21. num. 24. & alii. Et quidem directiones illæ, etsi à Regiâ auctoritate prodierint; id non nisi doctorum virorum in Consilium adlectorum directione dispositum. Cùm ergo qui ordinariè in Consilio adstant, viri sapientes & quandoque non inferioris doctrinæ ac probitatis quàm priores illi, sint, poterunt res conuenienter peragere, etsi punctis atque apicibus legum ad suum munus spectantium, non penitus addicantur.

Dico tertiò. Etiamsi ordinationes ver [Assertio 3. non esse illa semper indicium obligationis sub mortali.]bis præceptiuis vtantur, non est indicium obligationis sub mortali. Probatur ex valdè probabili sententiâ grauium scriptorum, asserentium obligationem sub reatu peccati in legibus à Principis eas ferentis voluntate pendere, & ita eam posse, vt conueniens sibi visum fuerit, moderari. Sic tenent Nauarrus, Castrus, Ioannes Medina, Caietanus, & alii apud P. Salas disput. 10. de [Modum obligationis legis à legislatoris voluntate pendere.] legibus num. 29. quod & ipse amplectitur num. 33. & optimè probant P. Suarez lib. 3. de legibus cap. 27. eosdem & alios Auctores adducens P. Arriaga suprà disput. 16. num. 71. & seqq. P. Palaus Tomo 1. tractat. 2. disput. 2. Puncto 8. P. Valentia Tomo 2. disput. 7. quæst. 5. Puncto 2. quæstiuncula 2. P. Thomas Sancius lib. 2. de Matrimonio disput. 9. num. 6. & libro 6. Operis moralis cap. 4. num. 25. P. Escobar de Mendoza Tomo 1. Theologiæ moralis lib. 5. num. 109. P. Baldellus Tomo 1. lib. 5. cap. 20. num. 5. Ioannes Sancius in Selectis disput. 15. num. 16. Bonacina disput. 1. de legibus quæst. 1. Puncto 7. §. 4. num. 23. P. Lessius lib. 2. cap. 41. num. 74. dum satis probabile esse ait, nec quidquam in contrarium adducit; quem sequitur Diana Parte 3. Tractat. 6. Resolut. 91. & alii. Ratio est: quia tota vis obligandi in lege ex voluntate legislatoris est; ergo sicut obligare, & obligationem [Efficax pro eo ratio.] tollere absolutè potest, ita & obligationem moderari. Neque satisfaciet qui dixerit positâ grauitate materiæ non esse locum obligationi: Isto enim apertè: nam positâ grauitate materiæ potest non condere legem, aut jam conditam abrogare: ergo & moderari obligationem. Antecedens constat, & Consequentia probatur: quia plus est absolutè obligationem tollere, non obstante grauitate materiæ, sic enim vtilitas legis penitus cessat: ergo sicut materia substat voluntati eius in ordine ad positionem & reuocationem, ita & in ordine ad moderationem obligationis, videtur sanè euidens Consequentia. Quæ vrgeri potest ex juris regulâ; cui licet quod est plus, licet vtique quod est minus.

Licèt autem ex præfatis quidam affir [Vnde voluntas illius innotescat.]ment, cùm de voluntate legislatoris aliunde non constat, standum esse materiæ qualitati; vt grauis obligatio sit, si grauis sit materia; & leuis, stante materiæ leuitate: alii aliter censent, existimantes, cùm aliunde non constat de legislatoris mente, scilicet per consuetudinem sic legem interpretantem, aut quia aliter non videretur sufficienter communi bono prouisum, ob summam legis conuenientiam, aut alio ex capite; benignè esse [Benignè interpretanda.] legem interpretandam, ciuilem præsertim, de quâ agimus. Cùm enim obligare sic possit, & aliunde non constet de seueriore legislatoris intentione; cur graue jugum debeamus imponere, & damnationis occasiones cumulare? Cùm præsertim de legibus agatur, quarum est publicum exercitium; quod si non sit vt lege ipsâ præcipitur, sanum legislatori, aut eius locum tenenti brachium relinquitur, vt pœnis impositis illius obseruantiæ consulatur. Videantur Nauarrus in Manuali cap. 23. num. 49. Beia Parte 1. Casu 13. & P. Arriaga suprà disputat. 16. num. 64. & seqq. P. Escobar suprà cap. 6. aliiq́ue ex citatis.

In casu autem nostro specialis ratio est, [In casu nostro ratio specialis ob Conciliariorum dignitatem.] quia ordinationes pro Regio Indiarum Consilio, pro iis sunt dispositæ viris, de quibus valde Maiestas Regia confidit, magnis profectò sapientiâ & probitate, vt dixi, & ita cum illis agi vrbaniùs debuit, eorum conscientias ab onere illo grauissimo subleuando. Quia verò aliquæ leges tales sunt, vt juxta dicta nuper, non videretur sufficienter communi bono consultum, nisi sub [Exceptio notanda.] mortali obligarent, & respectu earum, de quibus loquimur, aliquæ tales sint, negari nequit quin eorum grauis sit obligatio. Videant ipsi, & juxta sibi familiarem materiam, Dei, & Regis placitis obsequantur.

Dico quartò. Etiamsi ordinationes [Assertio 4. Præsidis obligationem esse sub mortali circa curam obseruandarum Ordinationum.] Consilii non obligent sub mortali; immò & quandoque sine veniali stare earum omissio possit, juxta dicta circa secundam Assertionem: Præses tamen Consilii peccabit mortaliter, si eas non curet communiter obseruari: secùs si aliquoties conniueat, de Senatorum Christianâ agendi ratione confidens. Probatur: nam ad hoc præcipue eligitur, & est pars gubernationis eius eximia, pro quâ stipendium recipit satis pingue; ergo tali obligationi non satisfaciens plusquàm leuiter peccabit; de quo non videtur posse dubitari, sicut neque de obligatione restitutionis, si stipendium integrum recepit.

Accedit obligatio obuiandi damno, [Ex damno vrgetur, etiamsi violatores venialiter peccent.] quod ex communi ordinationum violatione oriri potest; licèt venialiter tantùm contingat delinquere transgressores. Iuxta doctrinam, quam tradunt Sotus detegendo secreto quæst. 2. Conclus 3. Bañez 2. 2. q. 33. artic. 1. dub. 2. & P. Azor Tomo 2. libro 12. cap. 14. quæst. 4. scilicet gubernatorem Reipublicæ teneri multoties ad expellendos veniales defectus à Republicâ sub mortali peccato, quando ex illorum permissione possunt damna grauia in ipsam resultare.

Dico quintò. In Præside Regii India [Assertio 5. in eôdem minorem esse peccati excusationem, ob maiorem & magis specialem obligationem.]rum Senatûs aliquid est specialis obligationis circa dicta, vnde minùs excusari à peccato potest. Constat; quia Reges nostri propriam conscientiam se exonerare testantur, Indiarum curâ in regium Consilium transfusâ, præsertim circa Indorum conuersionem. Item. Prouinciæ, ad quas illius prouidentia se debet extendere, sunt plurimæ & remotissimæ; vnde circa earum notitiam, & maxima Regum nostrorum ex illis emolumenta, maior quàm in Consiliis aliis solicitudo debet adhiberi: est ergo grauis obligatio Præsidi, vt Senatores faciat juxta sibi impositas leges in rem momenti tanti vigilare: neque enim omnia eorum sunt conscientiæ remittenda, quia neque in omnibus æqualis illa, & Reges ad hoc munus viros in omnibus primarios eligentes, eos volunt operi strenuam nauare solicitudinem. Et vt aliquis à prædicto remoueretur officio, id [Propriæ conscientiæ cura maior in illo.] vnum esset sufficiens; scire inquam Senatorum libito omnia relinquentem. Confidat equidem aliorum conscientiæ, sed suam præferat; quod Præfecto Prætorii ore Cassiodori. Libr. 9. 24. [Cassiodor.] sic Rex Athalaricus iniungit: Nam licet omnes penè honores summos æqualiter egeris; habes tamen proposita conscientiæ bona, vbi nullam decet esse mensuram. Hîc enim decorum est terminum non habere. Hîc honesta probatur ambitio, cuius etiam & nimietas placet. Omne siquidem prædicandum, quantò profusiùs quæritur, tantò gloriosiùs inuenitur. Sic ille.

CAPVT X.

An Regij Indiarum Consiliarij suis legibus teneantur.

POsse illos leges condere Regiâ con [Posse illos leges condere, quæ Consilij dici possunt, etiamsi Rex subscribat.]sultâ Maiestate, habetur in Ordination. 2. Ann. 1571. à Rege nostro Philippo IV. confirmatâ & renouatâ, vt testatur Dom. Solorzanus lib. 4. cap. 12. numer. 12. & in Politicâ pag. 895. tenorem eiusdem adducens. Licèt circa hoc dubitet Dom. Villaroel Parte 2. Pacificæ gubernationis quæst. 12. artic. 4. à numer. 32. eò quòd Rex in illis subscribat. Sed verò Pontifex etiam in Concilio generali subscribit, & tamen leges Conciliares dicuntur. Videndus P. Suarez lib. 4. de legibus cap. 6.

Dico primò. Regij Senatores suis le [Assertio 1. obligati illis.]gibus obligantur. Id constat; quia illæ non nisi Rege consulto, & ratificante conduntur, sine cuius voluntate vim nullam obtinerent: ea enim est vis ratificationis, ex textibus & Auctoribus, quos adducit Dom. Solorzanus suprà lib. 2. cap. 26. num. 92. & seqq. Atqui Rege statuente, omnes non excepti manent subiecti: ergo & Senatores legibus à se dispositis.

Dico secundò. Leges dictæ obligant [Assertio 2. obligationem esse iuxta condentis intentionem.] secundùm eas ferentis intentionem, iuxta dicta Cap. 1. & præced. Vnde Senatores ipsi earum conditores scient quòd circa hoc certum habeatur. Licet enim Rex sit, qui vim tandem legibus tribuit, simul tamen cum eo Consilium, cuius dispositionem sequitur. Si autem ipsi nihil speciale concipiant, sed leges ferant iuxta obligationem, quæ ex earum materiâ potest colligi, iuxta dicta est discurrendum: vt si magni momenti sint, & seclusâ obligatione sub mortali ferè inutiles redderentur, grauis earum obligatio debeat reputari. Quod etiam dicendum cùm leges à Consilio latæ alios habuerant Senatores & auctores, de quorum intentione constare nequit successoribus; debent enim iuxta præfatas regulas de obligatione, ipsam iudicare.

Dico tertiò. Cùm leges de metallis pre [Assertio 3. leges pœnales circa metalla in conscientia non obligare.]tiosis agentes vt pœnales habeantur, nec videatur æquitati conforme laqueum conscientiis plurimum iniicere; videtur dicendum tamquàm verosimile, & saltem probabile, eas in conscientiâ non obligare, cùm pœna amissionis imponitur, aut quid simile. Iuxta doctrinam Nauarri in Cap. Frater 12. q. 2. num. 22. & in Manuali Cap. 23. n. 55. & aliorum, quos adducit; pluriumque, quos congerit P. Salas Disput. 15. de legibus à num. 3. quibuscum ipse sentit à num. 17. [Quæ forma legis talem obligationem non indicet] quando lex non imponitur per verba præcepti, sed sic: Si quis hoc, vel illud fecerit, talem, vel talem pœnam incurrit: pro quo & alios adduximus num. 96. & etiam si verba præceptiua adsint, idem esse probabile Assertione 3. Capitis præcedentis ostendimus. Neque sententia hæc in notabile detrimentum Regij patrimonij cedit: nam quod ex occultatione aliquorum amittitur, ex aliorum pœnis compensatur; magnæ enim sæpiùs quantitates minùs prouidè occultatæ deteguntur, quibus fiscus adaugetur.

Dico quartò. Absolutè loquendo, Si [Assertio 4. Consiliarij grauiter delinquunt, si contra leges registri agant.] Regij Senatores contra leges registri, aut alias similes operentur, grauiter delinquunt. Id probo: quia suo exemplo alios inducunt ad similia, ex quibus legum contemptus inducitur, & prætereà, in re non parui momenti officio suo desunt, curandi scilicet vt leges pro bono communi positæ custodiantur.

Dico quintò. Stare aliquando po [Assertio 5. Aliquando non ita accidere.]test vt prædicta sine graui peccato fiant; si videlicet necessitates vrgeant, neque aliter sit habendi securitas, & cum secreto peragantur. Hoc videtur sine probatione aliâ verosimile, cùm constet per secretum damnis prædictis occurri, & necessitas rigorem legis temperet, iuxta vulgata iura. Cap. Quod non, de regulis iuris: Quod non est licitum in lege, neceßitas facit licitum. Vbi plures alios Textus adducit Glossa & in Cap. Si quis propter neceßitatem, de furtis. Quibus sublatis sola potest obligatio pœnalis legis relinqui, quæ stabit quidem, & fiet eidem satis, si quod occultè transmittitur, diligentiâ ministrorum legalium detegatur. Sic enim Regio applicabitur fisco, & erit fortè sic mulctatus, pœnæ eiusdem inexcusabilis executor.

CAPVT XI.

Vtrum Regium Indiarum Consilium possit personas Ecclesiasticas inordinate procedentes in Hispaniam auocare.

§. I.

Duplex sententia, & vtriusque fundamenta.

OBuia est ratio dubitandi; fit enim [Ratio dubitandi, & quæ pro parte affirmante communiter affertur de œconomica administratione.] sic, quod tamen non posse fieri notissima ostendit immunitas; contra quam non ire tot viros adeò sapientes & Christianos videtur aliàs iudicandum. Et communis illa in promptu est ratio, Regem œconomico iure in hac parte se gerere: sicut enim familiæ cuiuscumque dominus domo expellere quemcumque potest qui sibi videtur incommodus, eò quòd turbationis domesticæ caussa sit, quamuis sit ille Clericus, vel Religiosus; aut ex vno in aliud mutare cubiculum ob congruam aliquam rationem; ita & Rex Clericos ac Religiosos turbantes pacem, bono communi potest eorum mutatione consulere, & si opus sit, etiam extra regna expellere; omnia enim instar vnius domûs sunt ad negotium præsens. Et quidem in Indiis hoc speciali videtur ratione procedere: cùm enim adeò distent, si turbari eas contingat valdè difficile erit de opportuno remedio prouideri; vnde occasiones oportet anteuerti, nedum exortas amputare. Quid est enim gratius, quàm humanis rebus [Cassiodorus.] cautelam semper adhibere: quæ aut hic necessaria, aut non grauat esse superfluam? Verba sunt Theodorici apud Cassiodorum Lib. 3. 48.

Dici potest, per Ecclesiasticos Præ [Vrgetur ex in certis remedijs Prælatorum.]latos remedium posse procurari; pro quo, præter obligationem officij, Regia admonitio sufficiet. Quæ responsio optima est, quando res ita potest disponi. Sed quid si de remedio à Prælato adhibendo desperatur? vel si sperari aliquomodo possit, non tamen adeò solidis fundamentis; vt Principis possit animus conquiescere? Quod quidem in regionibus tanto interuallo distantibus rationabiliter timeri potest, cùm Prælatorum industria parùm habeatur explorata; sitq́ue prætereà eos viuere incertum: vnde ad radicem mali, sublatâ occasione, securis videtur adhibenda. Neque enim certis periculis per incerta est remedia prouidendum; cùm potiùs ex contra [Periculis etiam non certis occurrendum.]rio sit agendum: vt scilicet incertis periculis certa remedia destinentur. Sunt enim aliqua, quæ pœnâ digna non sunt, neglecta tamen aut insuper habita, multorum, magnorumq́ue malorum caussam præbeant: vt scribit Dio Cassius. Lib. 52. Vbi & il [Dio Cassius.]lud Cornelij Taciti Lib. 11. Annalium ritè cadit: Securitati consules antequàm vindictæ. Securitati in [Tacitus.]quam per remotionem vnius, ne opus sit in plures, excitatis turbis, seueriùs vindicari.

Et hæc quidem stylum videntur præ [Stylus prædictus improbatur, & œconomicus prætextus.]dictum à violatione Ecclesiasticæ immunitatis excusare. Cùm tamen remotio talis rationem pœnæ habeat, & satis profectò grauis, vtpotè longi & laboriosi nimis exilij; videtur aliàs non licere laicæ potestati: & verò si philosophari dicto modo liceret, & ad œconomicam gubernationem dispositiones istas adeò graues reuocare; eodem modo poterit circa alia discurri & sic libertatem Ecclesiasticam magnâ ex parte demoliri. Dominus enim familiæ Clericum, aut Religiosum potest domo eiicere, cuius praui displiceant mores, erga quamcumque materiam prauitas versetur, in quacumque siquidem nocere possunt: ergo & Rex poterit similiter Ecclesiasticos à regno expellere ob quamcumque morum prauitatem. Consequentia videtur vrgere iuxta doctrinam prædictam: quia Rex non minùs debet regni pacifico statui consulere, quàm pater-familias domûs propriæ vtilitati. Et quemadmodum hic non dicitur pœnam infligere, sed suæ indemnitati prospicere, ita etiam de Rege dici potest.

Prætereà. Si expediat aliquem ex In [Rem posse ministerio Prælatorum executioni mandari, et nudi pro eo designati,]diis abduci, id potest ministerio Ecclesiasticæ iurisdictionis exerceri: ergo nequit laica potestas suo tantùm brachio vti in huiusmodi compulsione. Antecedens probo. Nam Rex per Consilium potest ad Prælatos scribere suo expedire seruitio, vt talis, aut talis, in Hispaniam remittatur: quâ voluntatis significatione, nullus erit qui non ad executionem Regij beneplaciti moueatur. Quòd si fortè in executione difficultas aliqua subsit, & supplicandum videatur, id Regi, & Consilio ingratum non accidet; immò & fortè gratius supersedisse fuerit; sic enim veritas solet propalari. Et ita quidem vidimus accidisse nonnumquàm, dum sinistris informationibus aures Regiorum Senatorum opplentur: vocati enim nequaquàm remissi; idque non solùm patienter, sed æquanimiter ac libenter toleratum. Potest item ad Proregem scribi vt executionem vrgeat, Regis inculcatâ voluntate. Vbi & mirandum erit Consilium Regium conuenientiam expulsionis iam inde ab Orbe alio prospicere, quam Prorex, rem habens præsentem, non valeat meliùs intueri. Ex quo ostenditur caussas auocationum talium non tale semper solitas habere momentum, vt ad remedium adeò acre compellant; quandoquidem ij, qui præsentes adsunt, nihil tale deprehendunt.

His addo, medium esse aliud, quo pos [Medium iuxta quod sine scrupulo potest procedi.]sit omnis scrupulus in tali auocatione cessare: si videlicet Patriarcha Indiarum eam habeat potestatem ex Apostolicæ Sedis concessione, etiam erga exemptos: quod difficile non fuerit impetrare. Tunc enim propositâ ei à Consilio Regio avocationis conuenientiâ, poterit rationabiliter imperare. Habere autem Consilium talem ab Ecclesiastico iudice dependentiam, indecorum non debet iudicari, sed maximè gloriosum, iuxta dicta num. 81. Pro quo & iuuat Athalaricum Regem ore Cassiodori Libr. 8. 24. sic locutum excepisse: Tantò Diuinitati plurima debemus, [Cassiodorus.] quantò à ceteris mortalibus maiora suscepimus. Nam quid simile rependat Deo, qui potitur Imperio? Sed [Subiectio in Regibus comparatione Ecclesiæ & vtilis & decora.] licet pro tanto munere nihil compensari poßit idoneè; ipsi tamen gratia redditur, dum in seruientibus honoratur. Et inferiùs. Sed aliorum plectenda subreptio nobis obtulit plenißimæ laudis euentum, vt caussa contingeret præstandi, quæ nos cœlestibus commendaret auxiliis. Hæc ille, & alia in caussâ immunitatis. Ex quibus patet dependentiam dictam minimè Regiam auctoritatem dedecere: & per eam diuina auxilia, quæ tantoperè sunt Regibus Catholicis necessaria, efficaciùs comparari.

Cùm ergo vtrimque rationes appá [Diuersæ sententiæ circa quæstionem.]reant, non erit mirum si Scriptores diuersimodè inueniantur opinari. Et actionem dictam esse licitam plures Iurisconsulti existimant, quos adducunt Dianâ Parte 1. Tract. 2. Resolut. 18. & Dom. Solorzanus Libr. 3. Cap. 27. & in politicâ Libr. 4. Cap. 27. & aliis accedit Dom. Villaroel Parte 2. Pacificæ gubernationis Quæst. 13. Artic. 6. num 114. Pro quo & Dom. Solorzanus schedulas aliquas Regias adducit. Contrarium autem tenent quamplures ab eisdem prolati, quod & communiter Auctores Societatis amplectuntur. P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 21 Sect. 2. num. 70. iuncto num. 102. P. Henriquez Lib. 14. Cap. 12. num. 6. & in Glossa lit. V. P. Filliucius Tomo 1. Tract. 16. n. 247. P. Scortia in Epitome Bullarum Cap. 66. Theoriâ 420. P. Palaus Tomo 6. Disput. 3. Puncto 20. §. 5. & 7. iunctis iis, qua habet Tomo 2. Tract. 12. Puncto 6. Disput. vnica, quatenus casum istum non excipit.

§. II.

Resolutio Assertionibus explicata.

DIco primò. Talem auocationem fre [Assertio 1. frequentem auocatio non esse mortaliter culpabilem.]quenter indicere, non videtur in Regiis Consiliariis sine graui conscientiæ reatu stare posse. Sic citati, & prætereà Dom. Solorzanus num. 17. vbi ita scribit: Sed licet hæc ita se habeant, & tutius, (vt dixi) satiusque sit, vt Ecclesiasticorum expulsio aliaúe coërcitio eo modo, quo diximus, expediatur (scilicet per Ecclesiasticos Prælatos:) adhuc tamen vbi Prælati Ecclesiastici hoc facere differunt, vel in [Dom Solorzanus.] ipsismet Prælatis morbus consistit, cuius medicina desideratur: vel facinus ita graue & insolens est, vt cunctationem non patiatur, & celerem ac exemplarem animaduersionem requirat; probabiliter, & absque vllo periculo &c. Non ergo probabile censet, cùm facinus non est graue & insolens, sicut frequenter non est, Consiliarios Regios ad remotionem sacrorum hominum procedere. Id quod ettiam allata à nobis superiùs persuadent.

Dico secundò. Quodcumque illud sit, [Assertio 2. Per iudices Ecclesiasticos, si queat, semper faciendum.] propter quod expulsio iudicatur conueniens, si per Ecclesiasticos Prælatos præstari possit, tutâ conscientiâ nequit remedium huiusmodi prætermitti. Id probo

Primò, ex decreto Clementis Octaui, de quo Genuensis apud Dianam suprà Resolut. 20. qui [Probatio 1. ex decreto Clementis Octaui.] statuit caussam Religiosi de grauissimâ rebellione in regno Neapolitano rei, non debuisse à iudicibus laicis cognosci, & tamen nullum ita præiudiciale facinus respectu boni communis, nec magis Principibus odiosum.

Dices decretum præfatum de cogni [Euasio de iudiciali cognitione tantùm prohibita.]tione iudiciali procedere, quam & opposita sententia negat laico iudici debere concedi; non cognitione per viam œconomicæ gubernationis.

Sed in primis sunt qui dicant distinctionem [Exploditur validè.] hanc esse chimericam, quia cùm cognitio causæ reipsa sit, & pœna satis grauis infligatur, sola de nomine relinquitur quæstio. Et is qui pœnam subit, mallet secum juxta juris formam agi, sic enim esse locus defensioni. Deinde. Delictum illud non debet manere impunitum: ergo cùm Regium Consilium non permittat Ecclesiasticos judices circa illud suam auctoritatem interponere, ad se vult punitionem penitus pertinere, quam reipsa illum banniendo, aut quomodocumque nominare libeat, infligit. Prætereà ex decreto dicto satis efficaciter arguitur: nam ex illo habemus grauitatem delicti non obstare immunitati, nec diuersam regulam pro eo statui posse ab eâ, quæ circa frequentiora crimina obseruatur: ergo sicut in delictis frequentioribus non est licita expulsio à regno, ita neque in grandioribus & insolitis, quando circa eorum remedium potest Ecclesiasticus gladius exerceri. Quibus addendum juxta receptam Scriptorum doctrinam Clericum incorrigibilem priuilegium Canonicum non amittere. Pro quo vide P. Dicastillum lib. 2. de Iustitia disp. 4. num. 354.

Secundò probo ex rescriptis Regiis, in [Probatio 2. ex rescriptis Regijs.] quibus ita decernitur, vt scilicet turbulenti homines interuentione Prælatorum expellantur; de quibus Dom. Solorzanus num. 12. & seqq. & licèt num. 53. alia rescripta adducat, in quibus expulsio talium Proregibus indicitur, nullâ Prælatorum Ecclesiasticorum factâ mentione; illa tamen subintelligenda est; quia correctio in legibus est vitanda. L. Præcipimus. C. de appellation. Pro quo [L. Præcipimus.] Marius Antoninus lib. 1. Resolut. 17. numer. 12. cum Menochio & Boëtio. Item, in legibus talis est facienda interpretatio, vt non videatur Princeps id tollere, quod ab ipso fuerat antè concessum. Pro quo Auctor idem. Præterquàm quòd omnes qualitates influentes & repetitæ censentur in lege additâ, vt docent Alexander, Decius, & Socius apud eumdem lib. 3. resol. 23. n. 2.

Tertiò. In Bullâ Cœnæ, Excommunic. [Probatio 3. ex Bulla Cœnæ contra Bannientes.] 19. excommunicantur bannientes personas Ecclesiasticas. Est autem bannire juxta Italorum loquendi morem, in exilium mittere. Ibi autem nulla fit exceptio insoliti facinoris: cùm tamen certum sit nonnisi ob talia crimina banniendos Ecclesiasticos timeri potuisse. Quod argumentum, sicut & præcedentia, Assertionem priorem ampliùs firmant.

Nec valet si dicas cum Dom. Solorzano n. 54. [Responsio de processu judiciali tantum prohibito.] & in Politicâ pag. 745. §. Con la qual. Bullam procedere de processu per viam contentiosam, vt indicant verba, quæ apponuntur in Clausulâ 12. præcedenti eam, in quâ de bannientibus agitur, ibi: Ac se de illarum cognitione tamquàm iudices interponunt. Quæ clausula ad omnes sequentes influit & in illis repetita censetur. Cap. Requiris, de appellat. Vbi Abbas, & doctores. Et ex textibus aliis ab eôdem adductis, in quibus id Scriptores illustrant.

Non inquam valet; quia doctrina illa [Apertè conuellitur.] non est generaliter vera & ita non habet locum quando, si clausula referretur ad capitulum, induceretur juris communis correctio, vt docent Bartholus in l. Talis scriptura, ae legatis 1. Gabriel Consilio 22. n. 12. volum. 1. Aretinus in l. 3. §. Filius, in fine, D. de liberis & posthumis. Item, quando in aliis post clausulam est diuersa ratio, vt tradit Cardinalis Mantica Decisione 52. n. 3. juxta communem Doctorum sensum; quod hîc contingit, & sic aliàs. Pro præsenti autem causâ id certum, non extendi quando verba legislatoris contrarium indicant; & est in fauorem Ecclesiæ, vt hîc accidit: nam Pontifex quatuor aut quinque actiones prohibet sub dictâ excommunicatione verbis illis: Illas processando, banniendo, capiendo, seu sententias contra illas proferendo vel exequendo. Vbi sententiam proferre, quod est vt judicem se interponere, tamquàm quid diuersum à bannitione constituit. Et prætereà si clausula illa deberet intelligi: ergo qui caperet sine judiciali processu, non incurreret prædictam excommunicationem; quod dici nequit; cùm multò grauior ea iniuria sit, quàm sola processatio sub eâdem excommunicatione prohibita. Pro quo videndus Bonacina disp. 1. de Censuris, q. 20. Puncto 2. n. 9. Item. In hac excommunicatione extant verba illa. Quomodolibet se interponentes: ergo non sola interpositio judicialis & contentiosa prohibetur, cùm aduerbium. Quomodolibet sit vniuersale, vt constat, & habetur ex Cap. Indemnitatibus. §. Si qua verò, de electione in Sexto, ibi: Ipsius aliquod quomodolibet non quæratur. Vbi Archidiaconus ait esse distributiuum modorum, quod probat Glossa.

Dico tertiò. Si delictum sit insolens, & [Assertio 3. exceptionem statuens secundum vrgentes circumstantias.] turbulentum aliquid timeatur, probabile est posse Regium Consilium sic delinquentem expellere, si Prælatus Ecclesiasticus nolit, aut nequeat, requisitus ad id operam exhibere. Colligitur ex P. Suario lib. 4. defensionis fidei, cap. 34. n. 6. & in 8. magis ad rem ita scribit; Atque hinc possumus vniuersaliter col [P. Suarez.]ligere, numquàm posse sæcularem judicem vsurpare jurisdictionem in Clericum prætextu neceßitatis, quamdiu aliquis prælatus Ecclesiasticus, siue proximus siue remotus adiri potuerit. Sic ille. Quando ergo Ecclesiasticus Prælatus adiri non potest, aliter judicandum. Est autem idem non posse Prælatum, aut nolle reme [Inutilis Prælatus pro nullo.]dium adhibere, ac penitus non esse: quia in ordine ad illum effectum non est. Sic C. Inter cetera. de translatione Episcopi, ecclesia viduata dicitur quæ habet [Cap. Inter cetera.] Episcopum inutilem. Vbi Glossa v. Inutilem, ait inutilem mortuum reputari. Et L. Plagiarij ad L. Fabiam, de plagiarijs, pater vocatur filio orbatus, quando sibi est [L. Plagiarij.] filius inutilis. Vbi & id notat Glossa, & Baldus. Propter quem Textum Baldus ipse, Didacus Perez, [Simile in filio, & marito.] Palacius, Rubeus, Rebuffus, Hippolytus, Couarr. & Cotta, apud P. Th. Sancium tom. 2. Consiliorum, lib. 4. c. 2. dub. 15. n. 1. affirmant viduam dici, quæ maritum habet inutilem, & gaudere priuilegiis viduarum.

Dices P. Suarium, n. 7. asserere adeundum [Responsio de aditione Pontificis, nequit Indijs applicari.] esse Pontificem, qui si neglexerit, non est per Regem cogendus, sed rogandus, vel cum debitâ submissione monendus. Sed hoc pro Indiis in casibus particularibus est difficile, vt constat, & mora potest esse nociua: vnde succedit alia doctrina eius [P. Suarez.]dem Patris, n. 9. sic dicentis: si verò aut casus est particularis & extraordinarius, aut non datur locus consulendi Pontificem, aut exequendi mandata eius: tunc casus reducitur ad terminos juris naturalis, & gentium. Et ideò licebit vti remedio quocumque honesto secundùm rectam rationem. Vel dici etiam potest tunc posse conueniri Clericum coràm iudice laico jure defensionis, quia ille tunc est modus suauior se defendendi, vel suum conseruandi, aut recuperandi, aut etiam communi bono consulendi. Sic ille. Quod & alii admittunt, quibus no [Dom. Villaroel.]uissimè accedit D. Villaroel Part. 2. q. 18. art. 3. n. 1. & seqq. & n. 38. & seqq. Iuxta quod exponendum quod habet art. 1. n. 117. Clericos inquam incorrigibiles posse à laicis puniri iudicibus.

CAPVT XII.

An idem quod de alijs, de Episcoporum auocatione, aut remotione dicendum.

DIco primo. Quæ in prima & secun [Assertio 1. de alijs dicta pro Episcopis magis vrgere, ob eorum maiorem dignitatem, quæ expenditur.]da Assertione cap. præced. diximus, in Episcopis ampliùs vrgent. Constat ex eorum maiori dignitate, cui maior est etiam debita reuerentia: vnde specialis est excommunicatio in Bullâ Cœnæ, scilicet vndecimâ, contia eos hostiliter insequente. Iniurià eorum ad Christum pertinet, cuius legatione funguntur, ait Diuus Anacletus Epistol. 2. & S. Melchiades in Epistolâ ad Episcopos Hispaniæ, quod & habetur [D. Anacletus.] in Cap. De his verò, de Consecrat. dist. 5. eos vocat summos Pontifices verbis illis: Et sicut vnum maioribus, id est, summis Pontificibus, est accommoda [S. Melchiades.]tum. Vbi de Sacramento loquitur Confirmationis. Et, vt explicat Glossa, summi dicuntur; [Glossa.] quia vltra eos nullus est ordo: nam Metropolitani Episcopi vocantur 18. dist. Quamuis hic titulus iam sit soli Christi Vicario, & Diui Petri Successori reseruatus. Sed omnium elegantissimè Gelasius Papa Anastasio Imperatori sic scribit: Honor & [Gelasius Papa.] sublimitas Episcopalis nullis poterit comparationibus adæquari. Sunt regum fulgori compares & Principum diadematis; longè erit inferius &c. Extat in cap. Duo sunt, 96. dist.

Dico secundò. Quod Assertione 3. est [Assertio 2. idem quod de alijs dictum, etiam illis applicandum, vt auocari possint, si seditionarij.] dictum, potest etiam Episcopis applicari, in quibus aliqualiter maior videtur esse ratio, quàm in aliis. Id constat: nam & grauiter turbare Respublicas possunt, & Superiorem non habent, à quo possint coërceri. Ideò non solùm Episcopos, sed & Archiepiscopos scimus in Hispaniam accitos, neque id Pontifices molestè tolerasse, sed Regibus nostris postulantibus, & ad Episcopatus illius Prouinciæ præsentatis, eorum translatione publicæ tranquillitati consultum. Consilium Car [Concilium Carthag.]thaginiense quartum cap. 67. sic decernit: seditionarios statuimus numquàm ordinandos Clericos, sicut nec vsurarios, vel iniuriarum suarum vltores. Sic Concilium, & id ad Episcopos præcipuè pertinere constat ex totâ distinct. 46. in quâ Gratianus requisitum illud exponit, quod apud Apostolum extat 1. Tim. 3. v. 3. Non litigiosum. & ita pro eo [1. Tim. 3. v. 3.] statutum Concilii prædictum adducit in cap. Seditionarios. Cur autem seditionariis vsurarios adiunxerit, exponit Glossa sic dicens: Quia tales pro [Glossa.]pter auaritiam pro minimo litigant. Vbi & addit non solùm non ordinandos, sed & ordinatos deiiciendos. Vltores autem iniuriarum suarum satis litigari probantur. Quæ quidem in Indiis satis perniciosa [In Indijs pro eo ratio specialis.] comperiuntur, sicut & frequentiores pro iisdem occasiones: auaritia enim pretiosis stimulata fomentis animos elatiores generat, & periculum est, ne qui præsunt, dum à supremis illis Europæ in spiritualibus & temporalibus remoti Principibus degunt, se vti huius noui mundi dominos arbitrentur. Sic ergo & periculosè omnia miscere moderamine turbulento. Non eruntequidem plures, nam & modestissimos frequenter experimur: sed siqui contrariâ gradiantur viâ, magnâ debet huic damno prouidentiâ subueniri. Non poterit Regium Consilium erga eos, quod sola potest auctoritas suprema Pontificis, Ordinatos deijciendo, vt ait Glossa: poterit tamen deiectionem auocatione disponere, iuxta probabilem Doctorum sensum operando.

Pro quo videtur etiam jus Canonicum [Ius Canonicum pro auocatione militat.] militare, dum ex Concilio Agathensi 2. cap. 35. sic statuitur in cap. Si Episcopus 18. dist. Si Episcopus Metropolitanus ad Comprouinciales Episcopos epistolas direxerit, in quibus eos aut ad ordinationem summi Pon [Cap. Si Episcopus.]tificis, aut ad Synodum innitet: postpositis omnibus (exceptâ graui infirmitate corporis, aut præceptione Regis) ad constitutum diem adesse non differant. Ex Concilio etiam Sardicensi cap. 8. sic habetur: Si vobis, fratres [Cap. Si vobis.] Charißimi, placet, decernite ne Episcopi ad comitatum accedant, nisi fortè hi, qui à religiosis Imperatoribus, vel inuitati vel vocati fuerint. sic extat in Cap. Si vobis 23. q. 8. Et sunt verba Osii Cordubensis Episcopi in Concilio præsedentis. Iuxta hæc ergo constat Episcopos à Regibus aut Imperatoribus vocatos non debere eorum placito reluctari, quia semper præsumi debet non leuis momenti causa aduocationem huiusmodi permouere. Sic ergo interpretanda est eorum mens, cùm Consilio Indiarum ita arbitrante, Prælati in Hispaniam auocantur: grauissima enim tunc intercedit causa, & audiri coràm eos conuenit, pro se rationem, & fortè congruam, reddituros.

Dices ex eorum absentiâ ea emersura [Occurritur difficultati de damnis absentiæ.] damna, de quibus dictum cap. 5. Ad quod responderi potest, vocantibus id onus relinqui, vt videant quomodo possit damnis emergentibus obuiari. Deinde, etiamsi damna aliqua sint futura, maioribus vitandis per talem absentiam attendi, & maiora ex eâ bona pro vtilitate communi sperari. Quemadmodùm cùm generale Concilium indicitur, omnium Episcoporum futura absentia decernitur, & quæ ex ipsâ oriri damna possunt, communis totius Ecclesiæ boni consideratione & maiorum damnorum euitationis respectu compensantur. Et prædictam praxim videtur ap [Ex Diana positionis probatio, pro Indijs.]probare Diana Parte 5. tract. 1. resol. 5. §. Verùm hanc, vbi ita scribit: Non sumus in Indiâ, ita vt ad compescendam, si adesset, licentiam & delicta Episcoporum, tanta esset neceßitas, vt periculum esset in morâ, si pro ruinâ publicâ subleuandâ Pontificis resolutio expectaretur. Sic ille. Licet ergo in Indiis, quod alibi non ita, iuxta ipsum. In quibus prætereà volunt aliqui Reges nostros Legati Pontificii au [Ex Legati auctoritate in Regibus idem juxta aliquos probatum.]ctoritatem habere, vt vidimus Titulo præced. n. 159. quibus cum Dom. Villaroel Parte 1. quæst. 1. lib. 8. n. 23. & seqq. Parte 2. quæst. 14. art. 4. n. 36. qui eâ non adductâ ratione auocationem & expulsionem vt licitam admittit respectu Regis, Proregum, & Audientiarum, vt citato Art. 8. num. 34. & seqq. & Parte 2. quæst. 12. art. 5. num. 97. Legati etiam auctoritatem agnouit Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus citatis fol. 7 pag. 1.

CAPVT XIII.

An ratione styli possint Regij Indiarum Consiliarij in rescriptis ad Ecclesiasticos transmissis conscientiæ grauamen incurrere.

DOminus Solorzanus lib. 4. cap. 12. n. [Stylus comminatorius ex stylo nouo.] 78. & 79. & in Politicâ lib. 5. cap. 16. pag. 908. §. Los quales, nouum stylum circa hoc censurâ dignum existimat; sic enim scribit: Quod notare etiam oportebit pro censu [D. Solorz.]ra cuiusdam praui styli, qui his temporibus in dictis schedulis frequentatur; quatenus Princeps ad earum obseruationem multis pœnis insurgit, & multis verbis hortatur, & aliquando indignationem minatur, &c. Cùm ergo rescripta talia per Consilium expediantur, ad illius Patres talis videtur censura pertinere. Et dubitari potest an in hoc eorum possint conscientiæ grauari. Circa quod

Dico primò. Nisi bona fides excuset, [Assertio 1. aliquod in eo esse peccatum.] aliquod in huiusmodi stylo peccatum admiscetur. Sic videtur sentire Dom. Solorzanus, cùm prauum dicat. Et probatur. Quia Ecclesiastici alterius fori, & quidem diuinioris sunt: ergo debet cum illis reuerenter agi, nec pœnarum comminatione compelli; & quidem cùm pœnæ non sint pro libito, sed præcedente causæ cognitione imponendæ, qui pœnas minantur, eo ipso se iudices videntur profiteri. Hoc autem quantùm immunitati sacrorum hominum aduersetur, satis est perspectum. Quòd si non animo verè infligendi, sed ad terrorem tantùm proferuntur, hoc etiam contra reuerentiam est debitam; quòd scilicet terroribus cum eis agatur, quibus omnis vrbanus agendi modus, vtpotè in altiori gradu constitutis, debeatur. Comminatio autem Regiæ indignationis est formidabilis, vt Rex omnium sapientissimus attestatur Prouerb. 16. v. 14. dum [Prouerb. 16. v. 14.] ait; Indignatio regis, nuntij mortis.

Dico secundò. Præfatus stylus graue [Assertio 2. videri mortale, ob reuerentiam debitam etiam à Regibus.] videtur esse peccatum. Hoc probant nuper adducta. Et prætereà arguo ex eo quòd graue ex illo scandalum oriatur, dum vident populares sic Ecclesiasticas tractari personas: minuitur enim in illis debitus eisdem respectus, & de immunitate earum abiectè sentiunt: quod constat damnum esse grauissimum: cùm debeant præ aliis Christiani Principes honorem Ecclesiastici ordinis illibatum accurare. Pro quo ita scribit Diuus Marcellus Pontifex in Epist. 2. ad Maxentium. Boni [D. Marcellus.] Principis est ac Religiosi ecclesias contritas atque concussas restaurare, nouasque ædificare, & Dei Sacerdotes honorare ac tueri. Sic ille, & habetur in Cap. Boni, 96. dist. In quâ etiam. Cap. In Scripturis, Nicolaus Pontifex Magni Constantini exemplum adducit, quem dixisse scribitur: Verè si proprijs oculis vi [Magni Constantini egregium affatum.]dissem Sacerdotem Dei, aut aliquem eorum, qui Monachali habitu circumamicti sunt, peccantem, chlamydem meam expoliarem, & cooperirem eum, ne ab aliquo videretur. Post exemplum autem dictum sic alloquitur Ludouicum Imperatorem: Sed hoc quidem diximus cautos vos reddere cupientes, vt si de Do [Nicolaus Pontifex.]mini Sacerdotibus (qui iure Patres animarum dicuntur) aliquid contigerit vos audire, quod confusionem pijs mentibus ingerat: non infrunitum, sed pudoratos filios Noë imitantes, paternam de reliquo verecundiam contegatis; vt affluenti (quemadmodum & illi) benedictione repleri, moderante Domino, mereamini. Sic ille.

Dico tertiò. Aliquando sine peccato [Assertio 3. Regias comminationes aliquando licere.] vllo poterunt Regiæ comminationes intendi: quando scilicet res ipsæ id exigere, ob grauia, quæ imminere possunt, damna videantur. Et potest congruus talibus rescriptis sensus adhiberi; infligendas scilicet pœnas, eo modo, quo infligi à laicâ potestate possunt, exequendo scilicet, quas Pontifex, aut inferiores Prælati, infligendas iudicarint; aut eo modo qui, juxta dicta Capite præcedenti, sine eorum interuentione potest probabiliter vsurpari. Ex quo habetur non esse jam stylum, quem prauum dicimus: stylus enim dicit vsitatum scribendi modum, qui cum consuetudine ferè coincidit: in vno autem aut alio casu non dicitur esse stylus; & ita non potest penitus condemnari: estq́ue in hoc interpretationi dictæ locus; quæ tamen non potest stylo conuenienter adhiberi.

Et hæc pro Regio Indiarum Consilio delibasse sufficiat, plura forsitan quàm opus fuerit; si enim intelligenti plura, vt communi prouerbio fertur, sublimi adeò intelligantiâ præditis, qualis in eis semper effloruit, qui ad illud ex flore sapientium eliguntur, paucissima sufficient, quæ & ipsi poterunt maioris luminis ornamento conuestire. Iam ergo ad alia.

TITVLVS III. DE PROREGIBVS INDIARVM EORVMQVE

Obligationibus ad negotium animæ pertinentibus.

Post Regem, Regiumque Consilium, Proregum videtur dignitas & auctoritas eminere: vnde circa illos præsenti hoc Titulo, quæ commoda esse possunt expediemus. Sit ergo pro illis,

CAPVT I.

Qualiter Proreges Indici ad exemplum vitæ teneantur.

QVæ circa Gubernatores [Proregum integritas vel solâ Regia electione probatur.] Indiarum à Rege destinandos dicta à nobis Titulo 1. Cap. 9. ad Proreges maximè constat pertinere; quibus suppositis præsens quæstio parùm erit necessaria: cùm enim viri probitatis eximiæ sint ad munus tantum deligendi, quid opus est circa vitæ exemplum inquirere vbi illud non potest in sic delectis defecisse. Iudicij nostri culmen excelsum est, cùm qui à nobis prouehitur, præcipuus, & plenus meritis æstimatur. Nam si æquabilis credendus [Cassiodorus.] est, quem iustus elegerit, si temperantiâ præditus, quem moderatus asciuit: omnium profectò capax potest esse meritorum, qui iudicem cunctarum meruit habere virtutum. Sic Theodoricus apud Cassiodorum Lib. 1. 3. vbi de supremæ elatione dignitatis agebatur. Licèt autem parùm necessaria videri possit, ea suppositione firmata, vtilis tamen non potest non haberi: & nos non solùm necessaria, sed etiam vtilia consectamur.

Oportet equidem Proregem Indicum vi [Quæ in Indico specialis obligatio ob conuersionem, de qua agitur.]tæ exemplo prælucere: Moribus enim debet esse conspicuus, qui datur imitandus. Idem qui suprà apud eumdem Lib. 4. 3. De conuersione Indorum agitur, & promotione fidei, ac de primitiuâ quadam Ecclesiâ prioris imitatione fundanda. Quo in negotio Prorex præcipuus est motor, & promotor vnde omni debet florere virtute, vt ex eo fonte in alios Christianæ professionis dignissimæ deriuentur. Ioseph in Ægypto Prorex constitutus à Pharaone, omnium se virtutum exemplar exhibuit veri Dei inter Ægyptios Religionem, quam profitebatur ipse, promoturus. Et Iosephum eumdem esse, qui Osiris, pro Deo Ægyptiis habitus, censent multi. Quod nomen exponens [Ioseph idem quod Osiris Ægyptiis, multi oculus.] Plutarchus Lib. 1. de Iside, & Osiri ait idem esse ac Multi-oculus. Quod P. Cornelius in Genesis Cap. 41. circa finem ita adaptat An non multi-oculus, id est, multiscius Ioseph per sapientiam sibi cœli [P. Cornel.]tus inditam, quâ Ægyptios prudentißimè gubernauit. eosque docuit non tantùm Astrologiam, sed & fidem ac Dei cultum, iuxta illud Psal. 104. v. 19. & 20. Constituit eum dominum domûs suæ, & principem [Psal. 104. v. 19. & 20.] omnis posseßionis suæ. Vt erudiret principes eius sicut semetipsum, & senes eius prudentiam doceret? Sic ille. Verba autem illa, Sicut semetipsum, aliter iuxta Hebræam originem nonnullis sonant sic legentibus, Secundùm animam suam. Quod Car [Card. Bellarminus.]dinalis Bellarminus ita exponit: Id est, ad similitudinem sapientiæ, quæ erat in animâ suâ. Docuit ergo eos verum Dei numen, & quibus deberet moribus honorari. Ideò & se perfectum eorum præbuit exemplar: multis-oculus sanè; vt circumspectione attentâ se gereret, ne quid in se, quod aliorum posset offendere oculos, resideret. Et tales oportet sint Proreges.

Et verò ad circumspiciendos Proregis [Multi oculos esse oportet Indicos Proreges, quia & multi oculi, qui eos obseruant. Cassiodorus.] mores, omnes sunt multi-oculi, vt ipsi benè opus sit multi-oculum se præbere, Argum quemdam centenis luminibus intuentem. Non patitur claritas illa committere, quod poßit mobilis turba nescire. Locatus in medium, cunctorum ad se trahit aspectum: & totius vitæ iudicium promulgat fama populorum. Sic Theodoricus apud Cassiodorum Lib. 3. 11. Vnde illud apud eumdem: Quidquid feceris, nos videmus Lib. 7. 18. Sciat Prorex Indicus & turbæ posse congruere quidquid ille egerit peruidenti. Et ita ille, qui sic est visurus alios, vt quidquid egerint videat, se ipsum circumspiciat priùs, & ea, quæ est acturus: ne quidquam, quod carpere possit, turbæ oculus deprehendat. Et Indicorum populorum oculi magis sunt aliis curiosi, vt maiorem proptereà debeant curam circumspiciendi se ipsos in supremis gubernatoribus prouocare: præpostera Dei imitatione, qui vocat ea, quæ non sunt, tamquàm ea, quæ sunt. Rom. 4. v. 17. quæ neque in mentem venêre Proregum, neque etiam somniarunt, tamquàm si essent, vocant, & censuris adiectis reprehendunt. Sint ergo & illi multi-oculi, sic enim oculos oculum feliciter superabit.

Pœnitentiæ, & Eucharistiæ Sacramenta [Sacramentorum vsu præluceant neque annuo satisfacere, ob scandalum.] sint illis frequentia. Eorum vsus semel in anno fideles vrget sub lethalis culpæ reatu. Si tamen Prorex eâ esset raritate contentus, & hoc esset aliis notum, graue in eo videtur scandalum, vnde ratione illius etiam grauis culpa & quidem semel tantùm in anno Sacramentis præfatis vti, iuxta communem existimationem eorum est, qui salutis animæ curam habent exiguam, & conscientiam grauibus oneribus prægrauatam, quod experientiæ magisterio persuasum. Hoc autem de Prorege sentiri, quis non videat ad non leue scandalum permouere? P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disputat. 35. Sect. 3. num. 11. sic ait: Vix vllus est, [P. Suarez Non sufficit illi moraliter ad vitanda mortalia.] qui moraliter poßit vitare per totum annum omnia peccata mortalia, omittendo hoc Sacramentum. Sic ille de Sacramento Confessionis. Ergo qui non vsum cognouerit, sic iudicare poterit, aut saltem magno cum fundamento suspicari. Posse autem aliquem per accidens obligari ad frequentiorem Confessionem multi Scriptores tradunt, ex [Per accidens potest esse obligatio plusquam annuæ Confessionis.] quibus videri possunt P. Suarez suprà num. 10. & Disput. 15. num. 5. & seqq. P. Palaus Tomo 4. Tract. 23. Disputat. Vnicâ Puncto 3. num. 5. apud quem P. Coninck, P. Laymam, & Bonacina. Et licèt de pœnitentiæ virtute loquantur, eadem est in Sacramentali ratio; quia is, qui iudicat se non posse facilè contritionem habere, benè tamen attritionem, vti Sacramento debet ad effectus illos, quos citati Scriptores, & alij ab eisdem adducti commemorant. Magis in speciali loquitur P. Bauny Tomo 1. Tract. 4. Quæst. 4. Assert. 3. P. Sà V. Confeßio num. 5. alios suppressis nominibus allegans. Ioannes de Medina Codice de Confeßione Quæst. 14. §. 2. Ergo similiter ratione scandali, quæ est obligatio per accidens, poterit Prorex ad Confessionem obligari. Et eadem ratio est de Communione, quæ numquàm differri solet, nisi ob horrorem Confessionis. [Confessarius idoneus deligendus: & qualis ille.]

Multum autem ad dignam in omnibus existimationem suo de Principe concipiendam, Confessarij delectio conferet; valdè enim conscientiæ suæ videtur consulere, qui moderatorem illi adhibet probitatis & sapientiæ dotibus commendatum: inde præsertim, quòd nec sibi nec suis, temporalialia sit commoda quæsiturus. Pessimum veri affectus venenum, sua cuique vtilitas. Sic Tacitus Lib. 1. Annal. Vbi benè additum à Lip [Tacitus.]sio, & iudicij. Iudicium enim vtilitatis pessimo veneno in proprium & alienum exitium deprauatur. Id autem non erit difficile attento Principi comperisse. Quo euentu, cùm animæ negotium agatur, omnibus est humanis affectibus præferendum. Pulchra illa est Diui Valeriani sententia homiliâ 20. Periculosè illis conscientiæ fides [D. Valerianus.] creditur, quibus cupiditas dominatur. Sic ille. Amoueatur, honoris habitâ ratione, & quæratur idoneus: isque talis existimetur, quem fama pronuntiat. Singuli namq́ue decipere, & decipi pos [Plinius.]sunt: nemo omnes, neminem omnes fefellerunt, vt Traiano dictum à Plinio in eius Panegyrico. [Videri potest Dom. Reyna. Tomo 2. de perfecto prælato Lib. 1. Tract. 2. Cap. 14. vbi de Proregum qualitatibus.] Quòd si falli contingat, alius itidem conquirendus: sic enim & cum medicis agitur pro salute corporis; cùm sit animæ salus incomparabiliùs æstimanda: sic cum omnibus aliis, quorum nobis est industria necessaria: vt si minùs habentes deprehensi fuerint, alii satisfacturi & officio suo & voto nostro conquirantur. Excellentissimus Comes de Fuentes Mediolani delectus Gubernator P. Claudium Aquauiuam Societatis nostræ Generalem, in memoriâ Dei & hominum æternâ futurum, rogauit enixè vt sibi [Excellentissimi Comitis de Fuentes præclarum exemplum, in Confessario deligendo.] Confessarium designaret, quem ad id muneris idoneum se meliùs poterat agnouisse. Quod cùm ex eius ore P. Didacus de Torres, qui ex Prouinciâ Peruuiana Romam ibat Procurator, quem & Heros ille, sui sæculi gloria, ad hoc sibi operam præstare, Romam postquàm appulsum, postulauit: assurgens, assidebat enim ad lectuli caput, Permittat, dixit, Excellentia vestra, vt eius peculiari & affectu & reuerentiâ manus exosculer. Si enim omnes Principes in deligendis Confessariis ita se gererent; res animarum, & consequenter boni publici meliùs agerentur. Ad quæ ille: Ecquid hic magni? An ego, nisi stultè, ex ignotis eligam ad rem tantam, quando is, qui probè suos nouit, potest à me facilè erroris periculum amouere? Sic ex magni illius viri narratione [P. Didaci de Torres cum laude commemoratio.] hausi, in magno semper pretio apud viros principes habiti ob zelum eximium, magnanimum pectus, & odorem agri pleni exploratissimæ fructibus probitatis.

Ad opinionis etiam stabilimentum sciant [Religionis studium in Proregibus eximium ad opinionem conciliandam.] Proreges Indici Religionis studium magnoperè profuturum: si videlicet eos videant in templis assiduos, & quæ diuina sunt peculiari quadam affectione versare: Deo proximi per affectum & cultum quodammodo efficiuntur diuini: quâ prærogatiuâ maior nulla: sicut neque existimatio propter illam in hominum cordibus excitata, Religio munda & immaculata apud Deum, & [Iacobi 1. v. 27.] Patrem hæc est; visitare pupillos & viduas in tribulatione eorum, & immaculatum se custodire ab hoc sæculo. Sic Iacobi 1. v. 27. Vbi mirum est quomodo Diuus Iacobus visitationem pupillorum, & viduarum Religioni tribuat, cùm actus isti non [Actus illius quinam.] versentur circa Dei cultum, quod est genuinum Religioni. Sed Diuus Thomas 2. 2. quæst. 81. artic. 1. ad 1. id facilè exponit, dicens, actiones [D. Thomas.] illas ad Religionem spectare, quia ab eâdem imperantur, ordinante eas ad diuinam reuerentiam. Quo pacto id stat, quod Diuus Augustinus admonet Libro de vera Religione circa finem, [D. Augustinus.] dum ait: Religet nos Religio vni Omnipotenti Deo. Sed quid iam erit immaculatum se custodire ab hoc speculo? Id equidem, non solùm vitæ gau [Aquo & immaculatum in hoc sæculo haberi, Deo honori talium consulente]dere munditiâ, sed eam ab aliis habere commendationem, vt non sit, qui audeat vitam maculare sic religiosè agentis: vel si audeat, ad Dei spectet curam eum mendacem demonstrare. Pro quo est expositio P. Cornelij in eum locum sic dicentis: Tertio, quia Religio Christiana, ac consequenter Deus, quem illa profitetur & colit, primo illo [P. Cornelius.] Ecclesiæ æuo valdè honorabatur & celebrabatur apud Gentiles, & Iudæos toto orbe. Dicebant enim: quàm Sanctus est Deus, qui tam piè & sanctè à Christianis colitur: immò qui eos facit tam puros & sanctos! Id etiamnum sit. Sic ille. Iuuat autem indicatus locus ex Sap. 10. v. 14. & mendaces ostendit, qui ma [Sap. 10. v. 14.]culauerunt illum. Vbi de Iosepho est sermo Proregum speculo præclarissimo, vt religiosè illi eiusdem imitatione formati, indubij sperent Deum eos, qui maculare ipsos attentauerint, [Experimento firmatum.] mendacissimos ostensurum. Vidimus religiosos Principes malignitate quorumdam turbulentorum hominum apud Regium Consilium, Regemque ipsum maculatos; sed Deum etiam mendaces ostendisse illos, qui maculauerunt ipsos; & adeò mendaces, vt non solùm dedecoris nihil adhæserit, sed præmiis sint cumulatissimis munerati.

Ostendit autem præfata Diui Iacobi [In sacris Proreges cum omni circumspectione versentur.] sententia id, quod est hac in parte nimis quantùm Proregibus accurandum, vt scilicet procedentes ad sacra, & populum suâ lætificantes præsentiâ, omnem præseferant puritatem. Et immaculatum se custodire ab hoc sæculo. Hæc enim præcautio conuenienter adiecta, vt obseruat citatus Interpres ita dicens: Quin & visitando pupillos & viduas, periculum esse à vanitate, auaritiâ, luxuriâ. [P. Cornelius.] Ergo sapienter monet, vt inter eos, ceterosque omnes, ita versentur, vt immaculatos se seruent. Hæc ille. Sint ergo in Ecclesiis, & Supplicationibus publicis, ad omnem modestiam compositi, vt nihil non mundum in illis adspectantium possint oculi suspicari: hoc certè Religio, quæ illos Deo religat, & diuinos proptereà reddit, suo iure exigit, & ita vt mundi sint eorum oculi, diuinorum ad instar, de quibus Habacuc: Mundi sunt oculi tui, [Habacuc. 1. v. 13.] ne videant malum Cap. 1. v. 13. Ne si secus accidat, oculi ne peccent lubrici, vt in hymno habetur sacro, omnis participatio diuina dispereat. Pepigi fœdus cum oculis meis, vt ne cogitarem quidem de virgine. Sic Iob. 31. vers. 1. mundissimos siqui [Iob. 31. v. 1.]dem curabat oculos, vt esse etiam possent mundissimæ cogitationes. Et addit statim: Quam enim partem haberet in me Deus desuper & hereditatem Omnipotens de excelsis? Quod dicitur, Nihil in me diuinum iam esse possit, nec ritè potero de participatione Diuinitatis aliquâ gloriari. Religionis abscessit decor & decus: cùm iam me immaculatum ab hoc sæculo custodisse, sordidatis nequeam oculis profiteri. Hæc ergo obligatio Proreges debet præstare sollicitos, est enim grauissima, de quâ debent Confessarij ipsos seriò & constanter admonere. Quòd si ipsi suo muneri aduigilent, quidquid in hoc admonitionum fasciculo desiderari potest, suo studio supplendum reseruamus. Pro quo & legendus P. Lessius in Resolutionibus posthumis verb. Missa, Casu 1. vbi piè & eruditè ostendit quantâ cum decentiâ debeant Principes sacris adesse.

CAPVT II.

Erga familiam qualis futurus Prorex Indicus vt conscientiæ stare jura possint.

FVturus profectò oculatissimus, sicut [Familiæ peccata non vitanti tribuuntur.] erga se ipsum, iuxta dicta num. 8. sciens quidquid peccatum in eâ fuerit, sibi non vitanti tribuendum. Qui non vitat peccare, cùm poßit, iubet. Sic in Medæâ Seneca. Et cùm existimationis suæ curam debeat habere præci [Seneca.]puam, iuxta nuper dicta, hoc ad illam magni constat esse momenti. Pro quo Cassiodorus [Illius mores pandunt dominos.] Lib. 12. 1. ita scribit: Sicut discipuli magistri scientiam produnt: sic nos obsequentium mores aperiunt. Præceps non putatur obsecundasse moderato: auarus paruisse non videtur continenti: stultus prudentibus seruisse non creditur. Periclitamur, fateor, in actioni [Cassiodorus.]bus vestris, si vos malâ intentione tractetis: & quod nulli accidit, vestrum alienum vitium nostrum celebratur opprobrium. Et inferiùs. Sed habemus iterùm ex alia parte solatium, quòd vestra bona, nostra creduntur esse mandata, & nobis otiosis acquiritur, quidquid gloriæ vestris laboribus expeditur. Sic ille. Quomodò ergo non debeat circa hoc Proregis oculus vigilare? Oculi mei ad fideles terræ, vt sedeant mecum: ambulant in via immaculata, hic mihi ministrabat. [Psal. 100. v. 6.] Sic Vates Rex Psalm. 100. v. 6. Ille inquam, qui Psalm. 27. v. 4. dixerat: & ero immaculatus cum eo: & obseruabo me ab iniquitate meâ. Pares ergo [Psal. 27. v. 4.] curæ esse debent immaculatæ vitæ & immaculatæ familiæ, illa religiosum ostendit, vt dictum n. 6. & seqq. ostendit & ista. Quòd si hîc maculæ, in illam pariter redundabunt. Debet ergo multioculus esse Prorex, iuxta dicta num. 2. vt & se circumspiciat ipsum, & suorum etiam actiones attentissimus conspicetur. Oculi mei ad fideles terræ, vt sedeant mecum. Vbi sedere idem quod versari est: & modus loquendi attentionem, & solicitudinem specialissimam manifestat Vnde Ioannes Campensis ita vertit: Ocu [Ioannes Campensis.]lus meus in hoc mundo ad veri studiosos intentus sit, vt mecum versentur: & qui in viâ innocentiæ ambulat, ministrat mihi. Id quod in Indiis peculiari animaduersione tractandum, vbi maioris exempli ea est ratio, quam num. 1. adduximus, & occasiones ebulliunt, in aulam præsertim aditum auidissimè & frequentissime moliente.

Circa vxorem, si illam habeat, id strenuè [Circa vxorem qualis futurus Prorex.] curet, ne se gubernationi immisceat, quod vidimus multos accuratissimè peregisse. Si secus aliquando accidit, non parùm opinioni Principis ea est conniuentia detractum. Non est bonum esse [Gen. 2. v. 18. & 22.] hominem solum: saciamus ei adiutorium simile sibi. Genes. 2. v. 18. & ædificauit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem v. 22. Ne quis autem existimaret mulierem sic in adiutorium data, vt etiam in mundi moderatione partem esset habitura, obseruatione dignissimum occur [Mulier post nominum impositionem ab Adamo, mysticâ ratione formata. v. 19.]rit id quod ad moderationem spectat, ante formationem mulieris extitisse. Formatis igitur Dominus Deus, de humo cunctis animantibus terræ, & vniuersis volatilibus cœli, adduxit ea ad Adam, vt videret quid vocaret ea: omne enim quod vocauit Adam animæ viuentis, ipsum est nomen eius v. 19. Post hæc ad mulieris Deus formationem venit: postquam scilicet Adam moderationis mundi præclarum specimen præbuisset. Si ergo mulier [Non enim debet partem gubernationis, nisi domesticæ tantùm assis mere.] in adiutorium data, ad negotium propagationis, ad socialis vitæ commoda, non ad gubernationis est consortium referendum. Ad moderationem equidem mundi impositionem nominum pertinuisse, præter Interpretum sensum ita significantium, id probat, quod habet Plato in Cratylo, vbi ita scribit: Non certè omnis hominis est, ô [Plato.] Hermogenes, nomen imponere, sed alicuius fabricatoris nominis: hic verò est, vt videtur, legislator, qui quidem est opifex inter omnes homines rarißimus. Hæc ille. Sit ergo mulier quamlibet prudens, id certè ad domûs gubernationem inflectat: quam si fuerit conuenienter assecuta, credat se numeri suo fecisse satis, neque extra domum illius iurisdictionem protrahendam. Quod vt significarent Græci, eo vsi versiculo: Mulier frugi est gubernaculum domus. Hinc etiam Salomon in mulieris fortis elogio, domesticam tantùm solici [Inde gloriosus vir.]tudinem commendauit, ex quo factum vt vir eius gubernaculo Reipublicæ admotus, gloriosus inter sibi assidentes appareret. Nobilis in por [Prou. 31. v. 23.]tis vir eius, quando sederit cum Senatoribus terræ. Prouerb 31. v. 23 Quod equidem secùs esset, si mulier externæ se vellet gubernationi, iuxta multorum phantasiam, immiscere.

Et in partibus Indiarum inde hoc peri [Malum ingens in Indiis, si in Beneficiis conferendis partem habere contendant.]culosius malum, quòd Beneficia Ecclesiastica ad Regium spectant patronatum, suntq́ue illa quamplurima, & præsentationes ad ipsa à Proregibus, & Præsidibus fiunt, vices Patroni summi juxta formam ab eodem præscriptam obeuntibus. Si ergo illorum vxores gubernationis partes assumant, & suæ velint omnia voluntati seruire, magna circa hoc incommoda Ecclesiæ Indicæ sustinebunt. Minùs enim digni plus negotiationis impendent, & potentes fœminæ quid non efficacitatis, vt quod libet obtingat, adhibebunt? Fœminæ illa vox est apud Iuuenalem Satyra 6. [Iuuenalis.] Nil fecerit, esto, Hoc volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas. Apud quem & illud loco eôdem:

Intolerabilius nihil est, quàm fœmina diues. Iezabel ab impio marito gubernationi permissa, veri Dei cultum sacrilegiis atrocissimis profligauit. Quod expendens Venerabilis P. Gaspar San [P. Gaspar Sancius.]cius in Commentarijs ad Libros Regum lib. 3. cap. 16. v. 31. sic concludit: Quid enim non faceret fœmina potens, superba, quæ in virum plussatis vxorium plus habuit potestatis, quàm amantem viri vxorem, & modestam fœminam deceret? Sic ille. In hoc ergo & vir & vxor grauiter peccare possunt: pro quo illorum Confessarii, vt oportet, vigilabunt.

Circa filios, quos non adduci, si grandio [Circa filios grandiores cura peruigil valdè opus.]res sunt, satius fuerit, cura peruigil necessaria. Pro honestate inprimis, sed quæ tanta vt sufficiat liberam iuuentutem infrænare? vrgenda tamen, honestis occupationibus assignatis, quibus scimus nonnullos à cœptis morum præcipitiis reuocatos. Iuuenum siquidem virtus præsumptione laboris animatur; sola senum vita est, quietis inuenisse remedia. Verba sunt Theodorici regis apud Cassiodorum lib. 5. 25. Animatur equidem juuenum [Cassiodor.] virtus occupatione decenti, sine quâ mortuæ similis est futura, & hæc est laboris honesti vis, vt virtutem mortuam vitæ miraculoso quodam imperio restituat.

Aleatorum concursum illis permittere, [Aleatorum concursus minimè illis permittendus, ob damna in eo ingentia.] ex quo grandis quæstus accrescat, sine graui conscientiæ reatu parentes nequeunt. Sciunt meliùs, qui talibus intersunt, quanta in iis apertè damnanda concurrant. Siue chartarum pretium pro ludo seruientium, siue ingentium censuum jactura, vxorum ac filiorum facultatibus dissipatis, siue gratiæ aucupatio largitionibus iteratis, vt sic officia meliora, nec tamen melioribus deferantur. Siue validius scandalum, vt nequeant proptereà alia eiusdem generis prohiberi. Vbi friuola sanè [Nequit horum ignorantia excusationi seruire, ob circumspiciendi domestica obligationem.] est parentum excusatio, se insciis hæc fieri: quod, præter incredibilitatem, quam præsefert, contra se habet obligationem illam, de qua num. 8. circumspiciendi suos, sicut & seipsum. De muliere forti Prouerb. 31. v. 27. à Salomone dictum: Considerauit semitas domûs suæ, & panem otiosa non comedit. Si ergo semitas domus suæ considerare debet mater-familias, quid virum facere oporteat, ad [Prou. 31. v. 27.] quem familiæ curam præcipuam constat pertinere? Ergo & semitas domûs suæ ille consideret: semitas inquam, per quas & ingressus & egressus externorum vel ipsis cæcis occurrunt. Quamuis nomen semitæ quidpiam designare minutiùs videatur; vt etiam illud oculis debeat patris-familias perlustrari. Vnde lectiones aliæ id exprimunt, Septuaginta enim, & Complutensis sic vertunt: Angustæ [Lectiones Lariæ loci præfati.] sunt viæ domûs eius. Vaticana, Constrictæ mansiones domûs eius. Has ergo fortis illa consideret mulier. Vbi Hebræa vox eam habet vim, vt hæc omnia simul possimus pronuntiare: Speculata est, prospexit, discooperuit, apertis oculis circumlustrauit. Videatur P. Cornelius, & videat Paterfamilias, ille præsertim, de quo agimus, maiorem sibi circa hoc obligationem imminere; si occulta aliqua in filiis discooperiat, illis vt remedium apponat, sibiq́ue pariter consulat, redd iturus rationem ei, cuius oculi multò plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum. Eccli. 23. v. 28.

[Eccli. 23. v. 28.]

Aspiciunt oculis superi mortalia justis.

Ouidius 13. Metamorph.

[Ouidius.]

Ex quibus quid circa familiares alios dicendum sit, satis videtur esse perspicuum. Valdè [Circa domesticos qualis suturus Prorex.] indecorum est, vt aula, quæ virtutis esse schola debuerat, fiat receptaculum vitiorum, & vt Cassiodorus loquitur lib. 8. 14. habere speciem agri videatur inculti: cùm tamen deberet esse cultissima, & de regno quidem locutus ille, quod decet inter [Cassiodor.] initia pacis amænitate componi. Quomodò autem sperari possit horti adinstar, vt ille loquitur, regnum excolendum, si aula speciem agri habere videatur inculti? Si erga proxima friget cura, erga exteriùs posita qualiter incalescet? Tales ergo [Aulici quales futuri.] esse decet aulicos viros, vt naturæ bona indicio frontis aperiant: & poßint agnosci de moribus, cùm videntur: sic ille. D. Pauli plena maiestatis vox. 1. Tim. 5. v. 8. Si quis autem suorum, & maximè domesticorum curam [1. Tim. 5. v. 8.] non habet, fidem negauit, & est infideli deterior. Quod quidem in casu nostro specialem videtur habere efficaciam, vbi de aulâ loquimur, in quâ de bono odore Christiani nominis pro conuersione Gentilium, & conuersorum in fide progressu, cura debet haberi præcipua; quæ tamen penitus videtur abiecta, si domesticorum inprimis non peruigil habeatur. Qui enim suos negligit, videtur fidem, [P. Cornel.] & Christianismi famam negligere, esseq́ue causa cur infideles blasphement Christum & Christianos. Verba sunt magni Interpretis in eum locum, Et est infideli deterior. Quomodò ergo pro infidelium conuersione operam possit vtilem adhibere?

Post hæc auaritiæ scopulus attentissimè [Auaritiæ scopulus declinandus Proregi. Cassiodor.] declinandus, in quem plures infeliciter impegerunt: Regina illa procacium vitiorum, vt Cassiodorus loquitur lib. 12. 1. quam opulentia Indica vehementiùs exstimulat, vt insatiabiliter dominetur. Præclarum illi testimonium exhibuit Apostolus Timotheo scribens, dum ait: Radix omnium malorum est cupiditas, quam quidam appetentes, errauerunt à fide. 1. Tim. 6. v. 10. Circa quod Diuus [1. Tim. 6. v. 10.] Valerianus Homiliâ 20. ita scribit: Et verò, dilectißimi, si respiciamus ad singula, quibus ab initio vitam suam habendi studio conditio humana prostituit: nihil [P. Valerianus. Eiusdem damna.] est malorum, quod non cupiditas aut concipiat, aut pariat, aut pascat, aut nutriat. Sic ille eleganter exornans positionem. Nec prætermittenda aurea D. Petri Chrysologi pro eôdem sententia: Sermone 126. ita loquitur: Quisquis est ab huius mam [D. Chrysologus.]monæ captiuitate liber, & pecuniæ jam crudeli pondere non grauatur, consistat in speculâ cælesti, & inde despectet mammonam mundo & mundanis tyrannico furore dominari. Imperat gentibus, jubet regnis, bellæ mandat, comparat bellatores, sanguinem vendit, agit mortes, prodit patrias, vrbes destruit, subdit populos, arcas vrget, versat ciues, foro præsidet, jus delet, fas nefasq́ue confundit, & ad mortes vsque tendendo, fidem tentat, violat veritatem, famam carpit, honestatem dißipat, soluit affectus, innocentiam tollit, pietatem sepelit, neceßitudinem scindit, amicitiam subruit. Et quid pluræ? Hoc est in mammona dominus iniquitatis, qui iniquè humanis & corporibus dominatur, & mentibus. Hæc ille. Iuxta quæ, cùm fidem in talibus satis juxta Apostolum Patres fateantur infirmam; ex eo pariter habetur, quàm dedeceat illos qui pro amplificandâ fide vt motores præcipui ad regiones Indicas destinantur. Videndum ergo jam quibus contingat modis in hoc pelago naufragari.

CAPVT III.

An liceat Indicis Proregibus quæstuosos contractus exercere.

AN inquam liceat emere vt vendant ea, quæ aliis licent, vt sint honorabiles mercatores. Circa quod

Dico primò. Publicum hoc exercitium [Assertio 1. contractare publicè mortale esse in Proregibus.] non licet, estq́ue graue peccatum. Id constat; quia legibus prohibentur, & ita quæ fuerint nundinationi exposita, si deprehendantur, amittuntur. Neque vllus erit qui mutire audeat, & defensioni se præferat, ne maiora inde sint incommoda subituri. Est ergo grauis, & obligationem consentaneam secum afferens prohibitio: ac proptereà eam apertè violare eum, qui ante omnes alios est custodiendis legibus constitutus, non stat sine lethalis culpæ reatu. Videantur dicta [Sicut & in Regijs Auditoribus.] Titulo præced. cap. 9. & 10. Id quod etiam de Auditoribus Regiis dictum sit, qui de eo juramentum emittunt, sed implicitum, vt ex illius formâ probat Illustrissimus Villaroel Parte 2. quæst. 15. art. 1. num. 17. licèt reuera non ita appareat ex illius tenore.

Dico secundò. Si Prorex pecuniam fido [Assertio 2. non ita, si per alios id faciant, quod & Clericis licet.] mercatori tradat, vt cum eâ propriæ junctâ negotietur, & partem lucri retineat, non videtur in eo mortale crimen intercedere. Id probo ex communi sententiâ de negotiatione Clericorum per alios, quando dicto modo fit: esse enim à culpâ mortali immunem tenent quamplures, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. tract. 8. Resol. 72. & magis ex professo Parte 9. tractat. 7. Resol. [Vide Tit. 9. n. 147. & 148.] 69. quibus addendus Eligius Bassæus v. Clericus num. 14. §. Prætereà. Est autem prædicta obligatio strictior, vtpotè à sacris Canonibus profecta, & quia ratio prohibitionis eorum statui magis contraria deprehenditur, quia à sacrorum curâ & deuotione in ipsis auertuntur; & tamen per alios licet: ergo multò id potiùs in laicalis muneris Magistratu. Et quidem Franciscus Syluius in 2. 2. D. Thomæ quæst. 77. art. 4. præfatam sen [Franciscus Syluius,]tentiam probans, sic ait: Rationes prohibitionis non pariter locum habent quando aliquis negotiatur per alium, nullam ipse præstans operam, sed solùm communicans pecuniam: tum denique quia sic pecuniam subministrare non est propriè negotiari: nam & viri nobiles, & matronæ honestæ ita subinde lucrum quærunt, nec proptereà censentur negotiari. Hæc ille. Iuxta quæ id sequitur quod intendimus, & ita Proreges sic agentes non esse mortalis criminis reos.

Dico tertiò. Assertio præfata non habet [Assertio 3.] locum, quando negotiatio fit interuentu filiorum, aut famulorum. Id probo. Quia tunc Pro [Nisi fiat interuentu filiorum, & famulorum.]rex ipse est causa principalis, & eo modo negotiantur magni quique mercatores, vnde occulta esse negotiatio nequit, & id est juxta distinctionem, quam loquentes de Clericis adhibent Renatus & Syluius à Dianâ adducti. Licèt in Clericis alia sit specialis ratio, de quâ nuper: scilicet à cura diuinorum eâ solicitudine diuelli: quæ ratio vrget, etiamsi ponamus occultam esse negotiationem, dummodò in eâ ipsi sint causa principalis. Quod secùs accideret in Proregibus, si stare posset, vt per filios & famulos negotiantes, occulta esse posset negotiatio; tunc enim id sine mortali peccato contingeret. Non posse autent ita contingere manifestum est, quia omnibus constat filiis & famulis non esse adeò ingentes pecuniæ quantitates, quibus emere possint id, quod posteà exponunt venditioni.

Dico quartò. Negotiatio in mercibus [Assertio 4. & in mercibus prohibitis, quia præiudiciales regno.] prohibitis, si illa regno præiudicialis sit, non potest à Prorege vllatenus exerceri, neque etiam ob interesse aliquod indulgeri. Ratio est clara; quia ex officio debet communi regni bono consulere: ergo non licet illi quod bono tali contrarium inuenitur. Euidens est discursus: ex quo vlteriùs sequitur ad restitutionem teneri. Est communis Doctorum sententia, qui vno id videntur ore fa [Ex quo & obligatio restitutionis.]teri. Pro quo videndus P. Lessius lib. 2. cap. 13. num. 70. P. Dicastillus lib. 2. tractat. 2. disputat. 3. num. 88. Pharaonius pag. 245. & Bonacina Tomo 2. disputat. 1. de restitutione quæst. 3. Puncto 8. num. 4. Iuxta quos Principes, Magistratus, Prætores, & Duces belli tenentur ad restitutionem, si omittant impedire furta, latrocinia, iniusta monopolia, & similia damna, cùm possint sine suo notabili detrimento. Quod est ad Prælatos Religiosos extendendum, vt cum aliis probat P. Sancius lib. 6. Operis moral. cap. 14. num. 33. Est autem restitutio facienda iis, quibus damnum illatum fuerit: quod in particulari casu, viri prudentis consilio adhibito dispiciendum.

Dico quintò. Si non sit negotiatio præ [Assertio 5. in non præiudicialibus aliter pro foro conscientiæ, sed dari pro ijs licentia nequit.]judicialis, in foro conscientiæ licebit eo modo, quo aliæ, de quibus dictum: non verò publicè; sicut nec licentia concedi; quia cùm sit manifestè contra legem, cuius obseruantia, sicut & aliarum, ad Proregem præsertim spectat, id stare sine graui conscientiæ grauamine nequit. Videantur dicta Titulo præced. num. 100. & 101. circa Regii Consilii Præsidem.

Dico sextò. In casu dicto non potest [Assertio 6. neque pro nauigijs de Permiso.] Prorex nauigia, quæ de permiso dicuntur, concedere. Id probo; quia permissiones istæ sunt reuerà licentiæ, vnde & petuntur, & non exiguo sumptu comparantur: licèt nec scripto, nec viuâ voce, per modum positiuæ concessionis proueniant, pœnæ periculum præuidendo. Quòd si tale beneplacitum non extaret, minimè nauigatio assumeretur: Atqui hoc licentiam inuoluit [Vbi promissio pro licentia habetur.] nomine variato: ergo non licet, sicut neque expressa. Maior est clara, & Minor ostenditur ex Cap. Si seruus 2. §. 4. dist. in quo sic dicitur: Si seruus sciente, & non contradicente domino suo, in [Cap. Si seruus.] Clero fuerit ordinatus, ex hoc ipso liber & ingenuus erit. Sed si ignorante domino, licet ei &c. Vbi taciturnitas domini videntis licentia computatur, cùm id permiserit, quod poterat impedire. In casu autem nostro plus est aliquid, quia beneplacitum exquiritur, & dissimulanter exploratur.

Dico septimò. Oppositum non vide [Assertio 7. oppositum non esse improbabile.]tur improbabile, quia voluntas Regis non est ita amarè interpretanda in re non penitus præiudiciali, & quæ pro parte aduersa suas etiam habet congruentias, estq́ue populo plausibilis & jucunda, tum propter abundantiam mercium, tum ob varietatem, ex quâ homines conditionis mediocris commodum non leue reportant, viliore pretio quæ sibi sunt necessaria comparantes: & Ecclesiæ ornamentis etiam necessariis abundantiùs & commodiùs instruuntur. Hoc certè si quandoque accidat, quomodò potest Regi piissimo ingratum penitus accidisse?

CAPVT IV.

An Proreges Jndici munera possint accipere.

§. I.

Tribus Assertis obligationis qualitas stabilitur.

COmmunis est pro cunctis Proregibus difficultas: sed specialis pro Indicis ex eo redditur, quòd amplior in illis esse copia potest & munerum pretium superius: & ita videndum quid circa hoc leges conscientiæ patiantur.

Dico primò. Proreges Indici non pos [Assertio 1. Proreges non posse munera accipere à litigantibus.]sunt munera accipere ab iis, qui coram ipsis causam agunt, aut verosimiliter creduntur acturi. Constat ex L. 56 tit. 5. nouæ Recopilat. In quâ Audientiarum Præsidibus id specialiter imperatur, sicut & vxoribus, & filiis. Sunt autem Proreges Audientiarum Præsides; vnde manifestè in lege dictâ videntur comprehensi: quæ munera quidem cuiuscumque valoris excludit verbis illis: Presente, ni dadiua alguna, de qualquier valor que sea, [Legis verbæ.] ni cosas de comer, ni beber. Est autem illud juri Cæsareo conforme: sic enim habetur L. Plebis scito. D. de officio Præsidis, & L. Solet. D. de officio Proconsulis.

Dico secundò. Lex præfata obligat sub [Assertio 2. obligationem esse sub mortali.] mortali, nisi obstet materiæ paruitas. Ita Nauarra lib. 3. de restitut. c. 3. n. 14. P. Tho. Sancius lib. 3. Consiliorum, c. vnico dub. 1. n. 25. & alii. Constatque ex eo quòd lex circa materiam versatur grauissimam, & nisi legislatoris voluntas grauem obligationem induceret, non esset sufficienter communi bono prouisum, de quo diximus Titulo præcedenti numer. 3.

Paruitas autem materiæ non est regulanda ju [Quæ materiæ paruitas excuset.]xta ea, quæ circa materiam peccati in furto à Doctoribus traduntur: nam licèt talis quantitas sit vt ablata peccati mortalis reum faceret, potest parua censeri in munere oblato Proregi, vt nouorum pomorum canistrum, aut vini pretiosi lagena. Et sic alia. Attentâ enim dignitate personæ, parua hæc sunt, quæ aliorum comparatione [Iuxta personæ dignitatem qualitas muneris æstimanda.] non talia censerentur. Pro quo est Cap. Etsi quæstiones, de simonia. Cùm enim quæstio proposita esset Pontifici de equo, quem Cardinalis Legatus acceperat à fratre Archiepiscopi, eo inscio, qui ex eius manu Pallium erat accepturus, scru [Cap. Etsi quæstiones.]pulum exemit, dicens: Si ergo prædictorum Cardinalis, & fratris tui personam, & qualitatem pensamus, non fuit magnum ab eôdem fratre tuo Cardinali equum vnum transmitti, quem etiam ioculatori non petenti, vir tantus & tam abundans fortè donaret. Sic Pontifex; & tamen constat equum tanti valoris esse, vt eius furtum multorum grauium furtorum materiam & malitiam adæquaret. Licèt autem plures scriptores apud P. Sancium suprà num. 16. receptionem munerum in paruâ etiam quantitate vti lethalem damnent, ob præfatæ legis rigorem; quod & ipse Pater tenet num. 17. alii tamen apud eumdem contrarium censent, num. 15. & mirum est illum cum prioribus censuisse, qui posteà num. 26. citato manifestè asserit à culpâ graui materiæ paruitatem excusare. Pro quo est ratio à Pontifice adducta citato in Capite, vbi ita subdit: Quod autem scriptum est (Isaiæ 33. v. 15.) Beatus [Isaiæ 33. v. 15.] qui excutit manus suas ab omni munere, de illis donis dictum est, quæ accipientis animum allicere, & peruer [Quæ Deus non admittenda præscribat.]tere solent, &c. Quis autem credat Principem virum, & in summo potest Regem dignitatis fastigio locatum, muneribus huiusmodi ita alliciendum, vt justitiam violet, & ad patranda indecora atque indigna peruertendum? Lex ergo non est ita rigidè accipienda; vel si respectu aliorum id debeat admitti, non tamen Proregum, quorum honori à legislatore consultum, vt cùm Præsides expresserit, Proreges tamen, licèt Præsides sint, noluerit expressè nominare.

Dico tertiò. Quòd Proreges, sicut & [Assertio 3. obligationem esse ad restituendum accepta.] alii in citatâ lege contenti (Audientiarum inquam Senatores, Auditores criminis, Fiscales &c. pro quibus & extant leges Indicæ apud Dom. Solorzanum lib. 4. cap. 4. num. 17. & 18. & in Politicâ pag. 778. & Dom. Villaroel Parte 2. quæst. 15. Artic. 2. num. 12. & seqq. Circa quas & inferiùs inquirendum Titulo sequenti Cap. 2.) contra eamdem legem recipiunt, tenentur restituere. Sic quamplurimi, quos adducit, & sequitur P. Sancius suprà num. 26. Qui id fundant in verbis ipsius legis, ait enim: No puedan recebir [Verba Legis.] por si, ni por interposita persona, &c. Tollit ergo accipiendi potestatem, & ita dominii translationem. [Non possit,] Sed fundamentum hoc non est adeò solidum: quia quod licitè fieri non potest, rectè dicitur [Non arguit inualiditatem actus.] non posse fieri ob solam rationem prohibitionis. Sic Genes. 39. v. 9. Quomodo ergo possum hoc malum facere? Verba sunt Ioseph adulterium detestan [Gen. 39. v. 9.]tis. Lucæ 11. v. 7. Non possum surgere, & dare tibi. Iob 9. v. 12. Quis dicere (Deo) potest: Cur ita [Lucæ 11. v 7.] facis? & alibi frequenter in Scripturâ. Quod et [Iob 9. v. 12.]iam est juris loquendi modo conforme. Cap. Exposuistis, de corpore vitiatis, sic dicitur de haben [Cap. Exposuistis.]te manum vnam, & alterâ mutilato: Cùm pro tam enormi defectu ad sacros non poßit Ordines promoueri. Cap. Ex tenore, de temporibus Ordinatio [Cap. Ex tenore.]num, sic etiam habetur: Clericus adeò deliquit, quòd si peccatum eius esset publicum, ampliùs non posset ad superiores Ordines promoueri. Cap. Si quis, de [Cap. Si quis.] eo, qui cognouit consanguineam vxoris suæ: Nec vllo vnquàm tempore alijs se poterunt matrimonijs copulare. Cap. Oues. 2. Quæst. 5. Sic ex Di [Cap. Oues]uo Anacleto Epist. 2. Oues, quæ suo Pastori commissæ sunt, eam nec reprehendere, nisi à fide exorbitauerit: nec vllatenus accusare possunt. Quòd autem valida accusatio sit, constat ex Cap. Si quis eadem Quæst. Sic etiam alibi. Videatur Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 7. à me post hæc scripta visus, apud quem & alij.

Vbi mirabilis est quorumdam distinctio [Distinctionem inter Non potest, & Non possit esse friuolam.] dicentium, cùm in lege dicitur Non potest, non semper actum esse nullum, benè autem cùm dicitur Non poßit: quod ex Bartholo ponit P. Sancius num. 26. citato, & ex aliis P. Henriquez Lib. 13. Cap. 28. num. 8. Quis enim non videat hoc esse futile, & contra leges Grammaticæ, à quâ petendæ vocum significationes: & ex qua etiam constat non esse aliam significationem verbi in subiunctiuo ab eâ, quæ Indicatiuo competit. Et quidem si aliqua esset differentia in casu nostro, maior videtur ratio, vt cùm de præsenti est sermo in modo Indicatiuo, actus annulletur, & non ita cùm per subiunctiuum; quia illius perfectior significatio est, vimq́ue suam verbum penitus exprimit; non sit cùm per alium. Quod prætereà ex adductis Textibus falsum deprehenditur, in quibus per subiunctiuum prohibitio statuitur, & tamen non annullantur actus, vbi talis est loquendi modus, in nonnullis scilicet eorum.

Probo ergo illam ex dictis num. 22. & [Assertionis genuina probatio.] in alio ibidem citato. Nam si lex ista non annullaret actum, non esset sufficienter consultum bono publico in re momenti summi: sublatâ enim obligatione restitutionis sola conscientiæ obligatio facilè deuorabitur, cùm illius violatio remedium obuium pœnitentiæ habeat. Vermis autem conscientiæ, quando obligatio restituendi vrget, est durum valde tormentum: cuius horrore scimus multos ab iniquâ acquisitione diuelli, qui eo sublato non dubitarent peccatum lethiferum deuorare.

Deinde argui potest. Quia accipientes [Alia ex defectu tituli pro acquisitione.] non habent titulum validæ acquisitionis: si enim aliquis, ille esset gratuitæ donationis: Atqui ille talis non est, eò quòd sit inuoluntaria: nemo enim nisi inuitus dat, vel vt vexationem redimat; vel quia, quod obtinere nititur, putat se aliter non assecuturum: quod si sciret, neutiquam daret, vt experientiâ constat: nullus enim erga prædictos ita piè afficitur, vt ad donandum beneuolentiâ moueatur; cùm potiùs odiosos habeant illos, à quibus sola iustitia, aut pietas, non valent profuturum quidquam deriuare. Quod potest vsurarum exemplo fulciri, vbi gratuita donatio non est, & ideò obligatio restitutionis interuenit. Videatur P. Sancius suprà num. 24. cum Soto, Sandoual, & Mercado, inuoluntarietatem largitionum huiusmodi contestatus.

§. II.

Tres aliæ pro eodem Assertiones.

DIco quartò. Oppositum non caret [Asser. 4. Oppositum esse probabile.] probabilitate. Probatur Primò, quia sic tenent plures, quos adducit P. Sancius suprà nu. 28. qui præter citatos ait sic tenere P. Henriquez, & alios viros doctos à se consultos: pro quo & alios adducit Cardinalis Lugo Disput. 37. de Iustitia num. 134. dicens esse satis probabile. Prætereà est ratio pro eodem, quia dicta lex non exprimit obligationem restitutionis, & ita non debet ad illam extendi, iuxta communem doctrinam de legibus, quam benè expendit præter alios Bonacina Tomo 2. Tractatu de legibus Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. §. 5. num. 8. Versamur enim in materiâ odiosa, in qua legislatoris intentio iuxta verba est regulanda, qui potuit irritantem addidisse formulam, & cùm non addiderit, non videtur eam voluisse. Nam si voluisset, expreßisset. Cap. Ad audientiam, de decimis.

Dices, Assertione istâ robur præcedentis [Quomodo Assertio ista robur præcedentis non infringat.] infringi: si enim prædicti probabiliter possunt accepta retinere, id certè illis satis, vt quidquid de peccato in acceptione sit non multùm hæreant circa illam. Fateor instantiam esse robustam, & proptereà expediens fore, vt in præfatâ lege & aliis, restitutionis obligatio, sublatâ translatione dominij, exprimeretur. Nihilominus sententia seuerior, quæ & verior, si non omnes, plures tamen poterit in officio continere magis de conscientiæ securitate solicitos. Et quidem de omnibus loquendo, valde dissonum rationi esset, viros sapientes, & sapientium præcipuos, qui in iudicando aliorum caussas, probabiliores debent & receptiores amplecti sententias (quidquid de gradu obligationis sit) in negotio salutis æternæ, & propriæ suæ damnationis periculo, minùs securas, & plenas inconuenientibus consectari.

Dico quintò. Proreges (& idem dici [Assertio 5. Ab Episcopis & Clericis munera accipi posse.] potest, licet non ita certò, de aliis in lege propositis) munera possunt ab Episcopis accipere: quod & verosimiliter potest de aliis affirmari Clericis, de iis, quæ ad liberam penitus eorum dispositionem spectant. Id probo. Nam Episcopi non sunt ex subditorum numero, nec lites habituri, quæ ad eos spectent. Si quæ autem pro Ecclesiâ, id nocere Ecclesiæ nequit, sed potiùs seruire profectui. Nec dici potest eorum [Etiamsi cognatos habeant litigaturos.] cognatos lites habere posse: id enim non obstat, cùm lex de cognatis eorum nihil disponat, qui non sunt lites habituri. Et quidem expressio illa circa litigantes, aut verosimiliter litigaturos, videretur impertinens: qui cùm vir aliquis sit, qui cognatum aliquem non habeat, omnes remanent comprehensi, & ita est inutilis prorsus expressio. Ex quo non venit prorsus probanda quorumdam doctrina, qui dicunt legem ad omnes subditos extendi, quia omnes possunt litigare, quos adducit & sequitur P. Sancius n. 18. [Legem non extendi ad omnes, sed ad expressos, contra aliquos ostenditur.] Propter quod & idem num. 30. existimat dictâ lege comprehensos peccare quidem munera à quibuslibet accipientes; sed quæ acceperint ab iis, qui neque habuêre litem, neque habent, nec sunt imposterùm habituri, non teneri restituere. Quod quidem, si de graui peccato loquatur, non videtur admittendum; quia ideò ad restitutionem non obligat lex, quòd talis acceptio non videatur grauibus inconuenientibus violandæ iustitiæ obnoxia: Atqui iis cessantibus non est fundamentum, ex quo inferri possit obligatio sub mortali, quia illud ipsum solum esse potest, violandæ inquam iustitiæ: ergo non est obligatio talis asserenda. Propter quam rationem videtur etiam [Ab Auditoribus posse munera Proreges accipere, & non nullis aliis.] dicendum Regios Auditores, & Togatos alios, ac minores Officiales non prohiberi quò minus munera possint Proregibus exhibere; quia ij apud illos rarò litigant. Et licèt debeant circa eorum agendi rationem valde esse soliciti, & si neglexerint admonere, immo & mulctare id non est propè litigare.

Dico sextò. Munera data à consangui [Assertio 6. Posse etiam à cognatis, & amicis.]neis, vel ab aliis, ex respectu amicitiæ, quæ staret etiamsi ij, quibus conserantur, non essent in tali dignitate constituti, mortalis peccati labe non inficiuntur. Vtrumque tenent graues Scriptores, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà num. 20. & 21. Quod etiam tenet Cardinalis Lugo supra num 132. §. quinta limitatio.

§. III.

Pro Religiosis Resolutio postrema.

DIco septimò. Proreges nequeunt tutâ [Assertio 7. Non posse à Religiosis, si pretiosa.] conscientiâ à Religiosis munera accipere pretiosa, ex auro scilicet, argento, lapidibus pretiosis, & sic alia. Hoc videtur certissimum, nisi vsus aliquando reddere illud incertum conaretur. Sed ille potiùs dicendus abusus, eliminandus penitus, vti qui Religioso statui nimis quantùm aduersetur. Vbi non iam ex Bulla Clementis Octaui de largitione munerum arguendum iuxta præscriptam in eâ formam, quam in Hispaniâ non receptam boni testantur Auctores, ex quibus P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. [Bulla Clementis 8. circa illa quomodo admissa.] 8. Lib. 2. Cap. 26. n. 15. qui generalius etiam videtur loqui P. Thomas Sancius Lib. 7. Operis moralis Cap. 19. n. 42. & 100. & Bonacina Tract. de largitione munerum Puncto 5. n. 3. & ab Vrbano Octauo moderatam aduertit Cardinalis Lugo Disput. 3. de Iustitia num. 169. Circa quod in Prouinciis aliis multi loquuntur Auctores videndi apud Dianam Parte 1. Tract. 6. Resolut. 1. apud quem aliqui affirmant non esse vsu receptam, quibuscum ipse videtur sentire; sicut & Thomas Hurtadus Tract. 8. num. 880. quod tamen non esse ita ostendit P. Filliucius Tract. 34. num. 80. & Diana ipse Parte 8. Tract. 6. Resol. 12. retractat quod dixerat, eò quòd sit ab Vrbano Octauo renouata. Quamuis & de ista renouatione, an sit generaliter admissa, possit etiam dubitari. Et certè in his Prouinciis non videtur esse in vsu.

Arguo igitur ex eo quòd Religiosus ne [Ratio Assertionis ex defectu potestatis in Religioso.]quit huiusmodi facere donationes. Et quidem sine Prælati licentiâ indubitatum est, non solùm ob paupertatis votum, per quod omnis actus proprietatis excluditur, qualis est dictus; non enim aliter de re datâ disponeret, si esset illius absolutus dominus: sed etiam quia furtum committitur, dum res aliena tribuitur; est enim illa non sua, sed Monasterij, Conuentus, aut Collegij. Quæ est communissima omnium de hac materiâ scribentium sententia, & inconcussa doctrina. Cum licentiâ autem pariter repugnat, quia nullus illam dare Prælatus potest cùm [Neque pro eo licentia, suffragatur.] talis donatio sit statui paupertatis contraria: vnde Doctores omnes de hoc agentes dicunt donationes debere esse moderatas, & Religioso statui congruentes, quales non sunt, quæ diuitibus videntur propriæ, vt sunt istæ, de quibus agimus. Videantur P. Suarez suprà Card. Lugo num. 186. P. Molina Disput. 276. P. Sancius suprà, P. Lessius Libro 2. Cap. 32. num. 26. Malderus in 2. 2. pag. 315. §. An autem, & seq. P. Turrianus in Selectis Par. 2. Disp. 31. Dub. 66. improbabile censet oppositum, & alij. Qui prætereà addunt licentiam futuram pro caussa pia. Pro quo videndi alij apud Dianam, valoris quantitatem limitantes Resolut. 4. etiam cùm caussa pia [Prælatis prohibitio eadem.] est, & alij id arbitrio Prælati prudentis relinquentes. Ex quibus aptissimè discurrit P. Lessius V. Paupertas Religiosa Casu 5. in Resolut. posthumi. Donationes autem, de quibus loquimur, à priuatis factæ, non sunt in prædicamento pietatis. Ex quo habetur neque Prælatum ipsum sic donare posse, vt citati & alij aduertunt; quia non est bonorum dominus; sed administrator; ad hunc autem non spectat exorbitantes facere donationes.

Deinde argumentor. Nam Prælatus su [Vrgetur ex voluntate Summi Pontificis vt supremi Prælati Religionum.]premus Religionum est Summus Pontifex; ergo non licet Religiosis, quod illi constat manifestè displicere, renuente voluntate & licentiam penitus denegante. Tunc sic. Donationes tales sunt contra voluntatem Pontificis, & qui eas sciret, abominandas reputaret: id quod in Motu proprio Clementis Octaui constat, etiam cum Vrbani Octaui moderatione. Licèt enim dicamus non fuisse receptum; benè tamen ex eo colligimus quantitatem munerum non posse talem esse, vt taxatam ab ipso incomparabili excessu præcedat. Quod aliunde robustissimè comprobatur. Nam [In Bulla Clementis nouum non constitutum ius, ex quo robusta instantia.] Pontifex in præfato Motu proprio non condidit nouum ius circa largitiones munerum in Religiosis, sed nouam tantùm formam, circa caussæ approbationem tradidit, & pœnarum adiectione firmauit. Vnde etiam admisso illo, & in viridi obseruantiâ stante, quidquid ante illum licebat, etiam posteà licet; & quidquid non licebat, est illicitum. Sic tenent Sosa, Ortiz, Valerus, Ioannes de la Cruz, Paulinus Berti, quos adducit & sequitur Diana suprà Resolut. 2. Iuxta quam doctrinam euidenter sequitur dictam largitionem non esse licitam, & accipientem ad restitutionem teneri. Nam ex eâ constat munera debere esse valoris exigui, cùm eam Pontifex non de nouo statuat, sed supponat, & ampliùs explicet. Cumq́ue ad munera valoris non exigui largienda non sit in Religiosis facultas, planè dispicitur per eam non tranferri dominium, & ita obligationem restitutionis superesse. De qua obligatione in satis moderatâ quantitate videndus Villalobos Tomo 2. Tract. 35. Difficult. 32. n. 5.

Dici potest ex P. Suario suprà num. 14. [Obiectio ex potestate Prælati ad remunerandum, iuxta doctrinam P. Suarij.] Prælatum Religiosum habere potestatem ad remuneranda obsequia, & prætereà ad præueniendum aliquid gratis erogando, vt se vrbanum & beneuolum ostendat, respiciendo ad Monasterij vtilitatem. Addunt aliqui obligationem gratitudinis eam esse, vt plus debeat retribui, quàm sit acceptum: vnde ad quartam partem excessûs illud nonnulli extendunt: vt si merita valeant duodecim, & à Religioso retribuantur sexdecim, non debeat indignum iudicari, etiam stante rigore Bullæ Clementis Octaui, si illa nouum ius statuit. Cùm ergo oporteat beneuolos habere Proreges, & alios viros principes, quia id potest in magnam Religionis vtilitatem cedere; iuxta id poterunt munera tribuenda disponi, vt scilicet pretiosa sint: vilia enim nec digna eorum personis sunt, nec ad effectum dictum possunt conferre. Quòd si merita in illis iam præcesserint, & vtilitatis fructus sit reipsa perceptus, maior apparet ratio vberioris largitionis.

Sed hæc in caussa præsenti non vrgent. [Obuiatum illi ex doctrina eiusdem Patris.] Et qui P. Suarium adduxerit, obseruare debet quòd apud eumdem citato loco dignum consideratione succurrat, dum illa verba subiungit: Respiciendo semper ad maiorem proximorum ædificationem, vel ad Monasterij vtilitatem. Sic ille. Quod ergo cum proximorum ædificatione stare nequit, non est gratitudinis respectu conferendum, etiamsi ad vtilitatem Monasterij conferre possit. Atqui munera, de quibus loquimur, cum ædificatione stare non possunt, quæ scandalo potiùs sunt, eorum etiam, qui accipiunt, si velint vera nuntiare: ergo ex respectu gratitudinis, aut quocumque alio nequit illorum iusta largitio constare.

Doctrina ergo illa de superabundanti re [Retributionis ex gratitudine debitæ, qualis esse excessus debeat in Religiosis.]tributione, in Religiosis non debet ita accipi, vt esse debeat in rebus eiusdem generis; aliàs beneficia illis collata, valde ipsis onerosa redderentur. Nam si tribuenti duodecim aureos debeat reddere sexdecim, & sic proportionaliter, quænam esse domus Religiosa poterit, cui beneficia non obsint, ampliora, quàm acceperit, reddituræ? Ex quo apparet non esse admittendum modum dicendi Thomæ à Iesv in Cap. Non dicatis Parte 3. Cap. 2. Dub. 1. §. Dixi fas esse. vbi ait Beneficiarium Regularem posse compensare 14. aut 15. aureis id, quod ad æqualitatem arbitrio boni viri compensaretur 12. Dubio autem 4. in principio, de Prælatis generaliter loquens ad doctrinam præfatam se remittit. Debent ergo esse retributiones pauperum, quos gratitudo non obligat ad superabundantem largitionem, sed ad officia illorum statui propria, quæ ad orationes, & sacrificia frequentiùs reduci solent, & alia spiritualis ordinis, quæ temporalibus beneficiis acceptis sunt incomparabiliter pretiosiora. Et de temporalibus accedere aliquid poterit, quod possit cum ædificatione componi. His addo, cùm Proreges, aut viri principes gubernationi præfecti, aliquid in vtilitatem Religiosorum præstant, non donare de suis metipsorum bonis, sed gratiam aliquam eorum facere, quæ administrant, & cum bona Regis venia possunt illis, exclusis aliis, applicari. Vel fauore aliquo eos prosequendo, ex quo emolumentum sequi possit. Cùm ergo de suis non tribuant, non resultat ex tali beneficio obligatio, vt Religiosi de suis debeant pretiosas largitiones cumulare. Præterquam quod qui illas communiter faciunt, non Religionis vtilitatem, aut honestum aliquem, ac Religioso statu dignum respectum præseferunt, sed quem ipsi sciunt, & Deus, qui non irridetur, iuxta Apostoli monitionem.

Dici vlteriùs potest sic largientem esse Beneficiarium, habentem scilicet animarum cu [Beneficiarij si sint, an plus aliquid liceat pro quo quid faueat.]ram, seu Doctrinam, quam vocant, & ita habere liberam emolumentorum Beneficialium administrationem; tales autem posse cumulatiùs donare, nec posse illis vllam fieri restrictionem, vt loquitur P. Molina Disput. citata §. Religiosus, in fine iuxta doctrinam Nauarri in Cap. Non dicatis num. 9. & seqq. & poterat etiam citare illum in Commentario 2. de Regularibus num. 10. & 11. Tractatu de Redditibus Ecclesiasticis Quæst. 3. Monito 25. & in Consilio 70. de Regularibus. Fauetq́ue Clement. 2. de Regularibus. §. Sed & valet, de vita & honest. Clericor. vbi statuitur differentia inter Regularem simplicem, & Beneficiarum, quòd hic absque facultate Superioris possit immediatè in opera pia impendere, non tamen ille.

Verùm ex hoc ipso, quod in Clemen [Non posse resoluitur, quia circa pia tantum illius facultas.]tinâ dicitur, facilè intelligi potest non esse exactam responsionem. Nam talis Beneficiarius in opera pia debet impendere: Atqui ea, de quibus agimus, talia non sunt, neque quoad substantiam, neque quoad modum, cùm in eis ædificationis vmbra non appareat, neque in bonum aliquod Beneficialis Ecclesiæ, aut Religionis dirigatur. Et opera debere esse pia omnes Doctores tradunt, ex quibus plures adducit P. Sancius Lib. 2. Consiliorum Cap. 38. ex quo Cardinalis Lugo Disput. 4. de Iustitia num. 9. alios accumulans & P. Molina superiùs adductus idem affirmat. Pro quo & videndus P. Lessius Lib. 2. Cap. 4. num. 47. & quia Religiosus non habet dominium eorum, quæ largitur, cùm non acquirat sibi, sed Ecclesiæ aut monasterio, iuxta receptissimam [Circa modum restitutionis vide Nauarram Libro 3. Cap. 1. num. 201.] sententiam: inde habetur obligari eum, qui recipit, ad restitutionem: quòd si ille non restituat, tenetur ipse restituere de iis, quæ ad congruam potest sustentationem assumere. Quæ omnia sunt explorata iuxta communes regulas de restitutionis obligatione. Quamuis P. Wadingus Tractatu de Contractibus Disput. 2. Dub. 3. §. 2. n. 11. affirmet probabile esse donationes esse validas, [Singularis sententia P. VVadingi, defectu dominij non obstare donationi, refellitur.] non obstante defectu dominij: quia eiecti à Religione dominio carent; & tamen validè, licet illicitè, donant, iuxta satis probabilem sententiam. Quod fundamentum est satis debile, quia Religio de eiectis non curat, sed velut extraneos reputat: vnde omne ius circa eorum frequentes donationes videtur abdicasse. Pro quo videndus P. Molina suprà §. Quoad ceteros & P. Lessius [Licentiùs loquitur Thomas Hurtadus Tract 8. cit. n. 912.] Lib. 2. Cap. 41. num. 113. Non ita in Beneficiariis, quos oportet esse lectissimos: vnde sententia P. Wadingi non videtur admittenda, stante in contrarium agmine Theologorum ac Iurisperitorum: & quod de eiectis dicitur, negant plures, vt videri potest apud P. Palaum sic tenentem Disput. 2. de Iust. commutat. P. 22. §. 3. & Thomam à Iesv in Cap. Non dicatis Parte 2. Cap. 7. Dub. 7. & Parte 3. Cap. 2.

Quòd si in casu aliquo expedire contingat bono Ecclesiæ aut Religionis, donum aliquod pretiosum dilargiri, quod diuino cultui aptè deseruire nequeat, & saluâ ædificatione donetur, non erit in eo lethale peccatum, neque restitutionis obligatio. Quod probatur ex communi doctrina, de qua diximus num. 33. quantitatem scilicet donationis arbitrio prudentis Prælati relinqui. Cùm ergo in casu, de quo loquimur, possit, qui dispositionem habet bonorum, de conuenientiâ talis muneris prudenter iudicare; non videtur in largitione eius lethale crimen admisceri.

Dico octauò. Etiamsi ponamus acci [Assertio 8. peccare lethaliter accipientem, licet stet non obligari ad restitutionem.]pientem donum Religiosi, non esse obligatum ad restitutionem, peccat tamen mortaliter, illud recipiendo. Sic Corduba, Siluester, & Nauarrus, quos adducit & sequitur P. Sancius dub. 38. citato n. 14. Ratio est clara; quia cooperatur peccato mortali alterius, quod juxta irrefragabilem fidei doctrinam peccatum etiam mortale est.

Sed oppositum videtur tenere Cardinalis [Oppositum fundare nititur Cardinalis Lugo.] Lugo Disput. 4. de Iustitia, num. 49. & 50. dum probat ex eo quòd actio sit mala in donante, non sequi acceptationem etiam talem esse in accipiente, cùm non sit cooperatio ad illam, sed effectus ex eâ secutus, dum quis vtitur jure suo; neque enim charitas vel iustitia postulat, vt quis negligat suum commodum, etiamsi inde sequatur tantumdem damni respectu alterius, ad quem res, quæ datur, debebat peruenire. Pro quo ingeniosè discurrit. Non videtur autem assertiuè procedere, quia tantùm ait non videri facilè damnandos, qui oblata accipiunt: pro quorum defensione subdit rationes, quæ tamen non videntur vrgere: eò enim tendunt, vt ostendant ibi non esse cooperationem: quia quidquid ad donationem spectat, & voluntatem, à quâ procedit, ex parte donantis se habet, & omnino præcedit. Non esse autem hoc, vt ille existimat, ex eo pro [Contra quem insurgitur.]bo: Nam quando aliquis donat, non perficitur donatio, donec alius voluntatem accipiendi manifestet; vnde si renuat, nulla est: positâ autem tali manifestatione, tunc in donante est actus, quo velit donationem perficere, qui est malus, sicut præcedens: Atqui ad hunc actum cooperatur accipiens, quia illum præcedit voluntas accipiendi, & ad ipsum mouet: ergo est cooperatio manifesta in ordine ad illum. Licèt ergo sententia dicta videatur speculatiuè probabilis, seu pro raro aliquo casu, quam & absolutè probabilem affirmat Diana Tract. 6. citato Resolut. 134. re tamen verâ quoad communem praxim talis non est, cùm modus donandi vsitatus is sit, quem assignauimus. Videantur dicta Titulo 1. n. 146.

CAPVT V.

An Proreges Indici vendere officia sine lethali culpâ possint.

NOn agimus in casu, quo Regis nomine venditio fiat; de hoc enim jam dictum Titulo 1. Cap. 16. Sed de eâ, cuius emolumentum ad Proregem ipsum spectat, qui sine speciali adhoc licentiâ procedit. Circa quod

Dico primò. Proreges nequeunt officia ven [Assertio 1. Proreges non posse officia vendere.]dere. Sic P. Thomas Sancius lib. 2. Consiliorum, cap. 1. dub. 38. num. 18. & dub. 56. apud quem Paulus de Castro, Segura, Sotus, Molina Iurisconsultus, Corduba, Padilla, qui generaliter loquuntur quando alicui committitur facultas eligendi aliquem ex multis ad officium, seu beneficium. In speciali autem de officiis publicis loquens idem tradit Capite illo 38. num. 3. quatenùs id negat Dominis Titularibus, seu Vasallorum, si officia habeant jurisdictionem, seu justitiæ administrationem, vt Prætorum, Tabellionum, Alguacellorum, Decurionum, seu Senatorum Vrbanorum qui vulgò dicuntur Rectores, quorum munus Decurionatui veteri correspondet. Admittit autem de iis, quæ administrationem justitiæ non concernunt, vt officia præconis, janitoris, custodis carcerum, Præfecti cursorum, &c. quia illorum domini non sunt, benè tamen istorum: vnde quia Prætores non sunt eorum domini, nequeunt illa vendere. Pro quo quamplures alios accumulat. Et ex eo manifestè sequitur Proreges nulla vendere officia posse, quia illorum domini non sunt. Magis in specie id tenet Salon 2. 2. quæst. 62. art. 2. Controu. 8. in responsione ad secundum argumentum. P. Ferdinandus de Mendoza in particulari Tractatu de hac quæstione ad Comitem de Lemos Neapolitanum Proregem, cuius erat Confessarius, & postea Cuscensis Episcopus in Peruuio, Dub. 1. Diana Parte 6. Tractat. 6. Resolut. 3. & alii. Affirmat au [Illius certitudo.]tem Illustrissimus Mendoza doctrinam hanc adeò esse certam & exploratam, vt nullus illam Doctorum neget, vel de ipsa addubitet. Idem expressè tenet Cardinalis Lugo Disput. 34. de Iustitia, num. 31. vbi licèt Proreges non exprimat, loquitur tamen de Ministro publico, qui dispensator est officiorum loco Principis constitutus, quales constat esse Proreges. Vnde immeritò pro contraria sententia allegabitur ex doctrina quadam, quam habet, num. 37. & de quâ inferiùs. Probatur

Primò. Quia Proreges, vt nomen eo [Probatio 1. quia Rex non vendit, quorum loco gubernant.]rum præ se fert, & vsus ipse confirmat ac titulus assignationis, loco Regis ad gubernandum assumuntur, vt scilicet id faciant, & eo modo, quo ipse faceret, si per seipsum gubernaret; iis exceptis, quæ Regi apertè, aut verosimiliter reseruantur, vt est manifestum: Atqui Rex ipse officia non vendit, de quibus agimus, neque venderet, si per se gubernaret, vt constat ex eo quòd illa in Hispaniâ non vendat, neque de eorum venditione in Indiis vnquam cogitauit, ob propriæ vtilitatis respectum: sed liberalem esse voluerit designationem: ergo euidens est non esse suæ intentionis vt ea Proreges vendant intuitu suæ propriæ commoditatis. Et quidem si Proreges ita [Notanda instantia.] venderent vt lucrum Regi vellent applicari, venditio esset illicita ob defectum potestatis; ergo multò magis quando in illa solus auaritiæ respectus intercedit.

Secundò. In venditione officii nihil ha [2. Quia in venditione nihil habent quod sit suum.]bet Prorex, quod sit suum: ergo licita nequit esse venditio. Consequentia est clara; quia cùm vendat nomine suo, & non Regis, vt vidimus, aliquid debet esse quod sit suum, cùm vendere nequeat alienum, nisi ex beneplacito domini, quod non extare jam constat: præter beneplacitum enim Regis, nullius alterius fingi potest: ad beneplacitum enim Reipublicæ nequit, nisi insanè, recurri: cùm præsertim liqueat Reipublicæ valdè hoc perniciosum accidere, nec sit credibile illam in sui perniciem consentire. Antecedens autem est etiam manifestum: nam officium non est de Proregis dominio, quia nullius rei dominus constituitur ex iis, quæ ad eius munus spectant, nisi salarii pro labore circa illud, & solas Regis habet vices: præter officium autem nihil est, quod vendi possit titulo Suitatis. Vnde qui emit, pro officio & non pro re alia pretium soluit. Quemadmodùm cùm à Rege officium emitur, illud, & non aliud, emi dicitur, neque alia est ementis intentio.

Dices ex Cardinali Lugo, licèt officium [Actionem eligendi posse vendi responsio obuia.] non sit de dominio, & ita illud vendi nequeat, posse tamen vendi actionem eligendi, cuius sunt domini ii, ad quos electio spectat, & est vtilis ementi, vnde & pretio æstimabilis.

Sed in primis doctrina ista non proponitur à [Contra quam validissimè arguitur.] citato Scriptore, vt ex eâ debeat licita venditio censeri. Sed vt non inducas obligationem restitutionis: esse enim illicitam jam vidimus illum affirmare. Deinde, illa non est penitus admittenda: nam actio eligendi non est pretio æstimabilis in genere justitiæ, licèt ad illam non teneatur eligens in particulari respectu huius, & sic dici dominus illius possit: quod sic ostendo; quia si esset pretio æstimabilis, cùm res venditur, deberet valor illius cum valore rei ipsius computari, & ita pluris vendi, vt est manifestum: nam valor valori additus valorem auget: Atqui non computatur, vt constat ex communi vsu: nam res determinatum habent pretium independenter penitus ab hoc respectu: vnde etiam qui ea, quæ sua sunt, vendit, nequit pluris vendere ex eo quòd vni potiùs, quàm alteri vendat; sola enim attenditur rei vtilitas, juxta communem æstimationem. Pone quempiam habere rem aliquam venditioni expositam valoris vt decem; si duo accedant empturi, ex eo quòd vni potiùs quàm alteri eam vendat, non potest pretium augere; aliàs si offerente vno ex iis plusquàm decem, accedat alius, & plus eo offerat, poterit eam sic vendere, etsi ante perfectum contractum alius adueniat plus item offerens, poterit similiter pluris vendi, & sic de aliis; ex quo fiet determinatum pretium à lege vel consuetudine non habere, attentâ illius vtilitate. Actio ergo electionis etsi liberalis sit, & respectu illius sit dominus is, qui eligit, in materiâ est amicitiæ aut liberalitatis, vnde debitum alterius generis illi respondet. Sicut modico propter pretium curanti, sed cum speciali beneuolentiâ erga infirmum, & merces debetur & gratitudo, & sic aliis. Quæ ratio, sicut & præcedens, videtur euidens, vt nequeat quis sanè sentiens in hac luce cespitare.

Tertiò. Quando aliquis relinquit bona [3. Ex distribuente bona ab aliquo relicta.] distribuenda ab alio, cui electionem eorum, quibus sunt distribuenda, committit, propter actionem electionis nequit pretium aliquod accipere: ergo similiter in officiis.

Dices ex Cardinali Lugo num. 35. volunta [Card. Lugo responsio.]tem testatoris esse vt det gratis, quia bona illa in eorum gratiam & non distribuentis, relinquuntur; vnde si non dat, non satisfacit debito justitiæ, cùm non det assignatam valoris quantitatem, id enim, quod pro electione accipit, minus habet electus, & ita non impletur voluntas testatoris vel aliter disponentis.

Sed contrà. Nam ibidem doctus Ma [Non satisfacit.]gister admittit venditionem esse illicitam. Prætereà, non fit satis argumento; nam etiamsi testator dicat vt detur talis valoris quantitas, non tollitur quin actio eligendi sit pretio æstimabilis, cùm sit valde vtilis electo, juxta doctrinam eiusdem, de quâ nuper: ergo designatio non obstat quo minùs aliquid pro electione accipi possit; vnde & si minùs aliquid sit habiturus, id erit consequens ad talem modum dispositionis, in quâ si voluerit eligens suo jure vti, nihil faciet contrarium disponentis voluntati: si autem liberalitate vti, vt communiter sperant testatores, integra quantitas tribuetur. Aliunde ergo deduci debet talis iniustitia distributionis, ex eo scilicet quòd pro electione nihil accipi potest, quod est statutum in L. vnum ex familia D. de legatis 2. §. Si de Falcidia, & §. Sed etsi fundum, & ita omnes ibidem Repetentes affirmant. Item, Rex etiam vult vt [Iuxta eandem vrgetur.] officia gratis ad eos deueniant, pro quorum electione constituit dispensatorem: ergo est eadem ratio. Antecedens ostendo tum ex dictis, num. 44. & 45. tum etiam quia si constiterit Proregem aliquem tale quidpiam perpetrasse, grauissimum crimen habetur, vnde & pœna competens irrogatur: voluntas autem legislatoris ex pœnæ irrogatione cognoscitur, & inde est nundinationes istas occultè fieri: licèt nihil occultum, quod non reueletur: pro quo id certissimum, quod scribit illustrissimus Mendoza suprà dub. 3. & videri potest apud Dianam Resolut. 1. tum circa Regis voluntatem, tum circa secretum, quod rebus in istis accuratur. Quæ ratio etiam est euidens, sicut præcedentes.

Dico secundò. Acceptum ex vendi [Assertio 2. obligationem esse restitutionis.]tione dictâ debet in foro conscientiæ restitui. Sic citati. Quod & rationes adductæ conuincunt.

Dico tertiò. In officiis Indicis specialissima [Assertio 3. In officijs pro Indis specialem esse rationem.] est ratio, vt nequeant vendi quæ ad gubernationem Indorum spectant, propter dicta Titulo 1. num. 169. Vt autem appareat non esse alicuius ponderis id, quod dicitur de actione eligendi, quæ sola vendatur, & non ipsum officium, expendendum est: quòd si illa sola venderetur, officium ipsum daretur gratis, & ita pro actione eligendi moderatum tantùm aliquid, quod cum eâ gratuitâ donatione posset consistere, tribueretur: Atqui non ita se res habet: nam pro adeptione officii dantur ingentes quantitates, vt loco citato dictum; nec minores quàm si officium publicæ exponeretur venditioni: ergo ridiculum est asserere officium gratis dari, & solam vendi actionem electionis.

Dico quartò. Prædicta procedunt, [Assertio 4. non obstare confictum titulum, quo venditio pallietur.] etiamsi officia non dentur titulo venditionis, sed quasi liberalis cuiusdam oblationis, aut respectu gratitudinis, ab iis factæ, qui ea consequi desiderant: nam id tantùm est velle iniustitiam, & nundinationem turpem, quæ reipsa extat, honestis vmbraculis palliare. Datur pretium pro re aliter non tradendâ, quod is, qui dat, neutiquam aliàs largiretur, & plus præ aliis danti, quod efficaciter extorquetur. Et quid aliud vendere est, quid emere? Venditio quidem est pactio mercis pro pretio, & emptio est pactio pretii pro merce, juxta L. 1. π. de contrahendâ emptione. Vbi mercis [Emptio & venditio quid.] nomine quidquid est pecuniâ æstimabile designatur, vt omnes explicant. Quod totum in casu nostro cernitur: nam & pactio præcedit, & officium est pecuniâ æstimabile, & pretium pro eo datur: ergo venditur, & emitur; quidquid auaritia pro honestando quæstu turpissimo honestis nominibus moliatur. Demus autem non esse venditionem: at officia non dantur gratis, sed pretio accepto, & id pro re, quæ non est de dominio dantis, cuius nec actio eligendi est pretio æstimabilis, contra officii proprii rationem, juxta quod Regis personam sine pretio tradentis officia, repræsentat, pro quo & est illius voluntas penitus explorata: ergo non licet huiusmodi contrahendi ratio, & onus restitutionis importat, quocumque nomine vestiatur. Hinc sequi [Malum frequens in hoc genere.]tur nec posse officia suis familiaribus vel aulicis dare, vt ea ipsi vendant: in quo & dantes & accipientes grauissimè peccant, & supra se onus restitutionis assumunt, & est hoc malum vsu frequentissimum.

CAPVT VI.

Proreges an peccent ab aliis statuta mutantes.

DIco primò. Frequenter in hoc gra [Assertio 1. frequenter in mutationibus graue esse peccatum.]ue peccatum admitti, dum ex æmulatione durâ antecessorum, dura inquam sicut infernus, juxta illud Cant. 8. vers. 6. Dura sicut infernus æmulatio, multa euertunt benè ab illis constituta pro publicâ vtilitate. In hoc enim sicut graue esse detrimentum potest, ita & graue delictum. Pro quo videnda, quæ adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 4. num. 69. & seqq. Lib. 2. cap. 27. numer. 76. & seqq. Cap. 30. num. 99. & seqq. Lib. 4. cap. 9. num. 33. & seqq. & locis correspondentibus in Politicâ, præsertim Pag. 866. Col. 1. in quibus eruditionis multùm, si velint, qui terram iudicant, erudiri, juxta Regii vatis monitum, Psalm. 2. v. 10. Vbi allegari nequit parem in illis esse potestatem, nec antecessores eorum manus ligare potuisse. Contra hoc enim stat, etiam cùm par est potestas, in eorum mutatione, quæ sunt pro communi vtilitate statuta, peccari. Vnde Pontifices summi, qui omnium supremâ auctoritate præcellunt, & nullis prædecessorum statutis ligantur, ea mutare nequeunt, quando Christianæ Reipublicæ com [Possunt & in eo genere peccare Pontifices.]moda comprobantur, sine graui conscientiæ reatu, quidquid de validitate mutationis fuerit. Pro quo ita loquitur S. Hilarus Pontifex (al. Hilarius) in Cap. Nulli, 25. Quæst. 1. Nulli fas sit sine status sui periculo, vel diuinas Constitutiones, vel Apostolicæ Sedis decreta temerare; quia Nos, qui potentißimi Sacerdotis administramus officia, talis transgreßionis [S. Hilarus Papa.] culpa respiciet. Et Diuus Gregorius Magnus Lib. 12. Registri Epistol. 31. & habetur in Cap. Si ea, [D. Gregor. Magnus.] Quæst. 2. Causâ citatâ, ita scribit: Si ea destruerem, quæ Antecessores nostri statuerunt, non constructor, sed euersor esse, justè comprobarer, testante Veritatis voce (Lucæ 11.) quæ ait: Omne regnum in se ipso diuisum, non stabit; & omnis scientia & lex aduersum se diuisa destruetur. Sic ille. Nec prætereunda alia eiusdem sententia citatis Causâ & Quæst. adducta, in Cap. Institutionis, & sic habet post alia: Nimis est asperum, & præcipuè bonis Sacerdotum moribus inimicum: nisi quempiam, quantacumque rationis excusatione, quæ benè sunt ordinata, rescindere, & exemplo docere cæteros, sua quandoque posse instituta dissoluere. Hæc ille: qui dum præcipuè Sacerdotum moribus inimicam pronuntiat mutationem, ad alios etiam significat mutationem talium incommoda pertinere: vt & Proreges caueant, nec leuitate, aut præsumptione, siue æmulationis imperio, ad euertenda, quæ benè sunt instituta, procedant.

Dico secundò. Proreges Indici ad præ [Assertio 2. Proreges Indicos specialius obligari.]fata specialiùs obligantur. Id ostenditur: nam in conuersione huius noui mundi adhuc sumus, ad quam omnia alia, quæ in illo aguntur, debent sicut ad finem præcipuum destinari: Atqui ad hoc satis incommoda est variatio dicta: ergo nequit sine peccati labe perpetrari. Maior est certissima, & Minor ostenditur: nam ædificando passim, & destruendo, nihil firmum relinquitur, supra quod spirituale possit ædificium assurgere; & qui gubernationi spirituali juxta curam ab Apostolicâ Sede commissam, inprimis debent attendere, huiusmodi mutationibus superuacuis distinentur. Pro quo est Diui Pauli doctrina, 1. Cor. 3. vers 3. sic scribentis. Cùm enim sit inter vos [1. Cor. 3. v. 3.] zelus & contentio, nónne carnales estis, & secundùm hominem ambulatis? Vbi ergo ob zelum & contentionem benè disposita reiiciuntur, & sic agentes carnales sunt, spirituale nequit negotium promoueri. Et de eo quidem loquebatur Apostolus, Corinthios admonens eo pacto negotium fidei nimiùm quantùm impediri. Vnde & v. 1. [v. 1. Ibid.] sic præmiserat. Et ego fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus; subdit posteà vers. 9. Dei enim sumus adiutores: Dei agricultura [v. 9.] estis, Dei ædificatio estis. Vbi terra crebris mutationibus quatitur, nequeunt semina cum spe fructûs aliquali committi. Cùm in ædificio factis infecta succedunt, id accidit, quod à Siracide dictum, Eccli. 34. vers. 28. Vnus ædificans, & vnus [Eccli. 34. v. 28.] destruens, quid prodest illis nisi labor? Fatendum ergo est mutationes dictas nimis incommodare causæ conuersionis: & zelum carnalem, de quo Apostolus, zelo fidei & Religionis valde esse con [Zelus carnalis zelo fidei contrarius.]trarium: ille durus, sicut infernus damnationis & perditionis regioni infelicissimæ destinatus: hic sicut cœlum, Dei gloriæ propagandæ semper intentum, vt Dauid Clamat: Cæli enarrant gloriam Dei, & opera manuum eius annuntiat firmamentum, Psalm. 18. Circa hoc autem nequit ad particularia descendi, in quibus est juxta occurrentes circumstantias judicandum; eas prouidi Confessarii dispiciant, & pœnitentes suos ne vereantur seriò & intelligibiliter admonere.

CAPVT VII.

Vt debeant Jndici Proreges Regiorum Auditorum consilium adhibere.

DIco primò. Debere quoties res exi [Assertio 1. consulendos Auditores, cùm res exigit.]git, eò quòd momenti magni sit, nec sine consilio possit conuenienter expediri. Et de consilio adhibendo res est clara: quòd autem Auditorum, ex eo ostenditur, quia tales à Rege sunt eidem Consiliarii designati, vnde & de Consilio Regis esse dicuntur: pro quo & extant Regia mandata in eorum instructionibus, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. Cap. 3. num. 38. & Cap. 9. num. 37. & in Politicâ pag. 767. & 866. Vnde & ipse Lib. 2. Cap. 7. num. 50. & in Politicâ pag. 302. Col. 2. cum Matienzo in l. 5. Recopilat. Titulo 10. Leg. 5. Glossa 1. præceptum circa hoc agnoscit, de quo non videtur esse posse dubitatio.

Dicò secundò. Peccatum in casu dicto [Assertio. 2. omissio mortalis ex genere suo.] mortale est ex genere suo. Probatur, quia se exponere errandi periculo in negotio graui ad bonum commune spectante, aut etiam priuati alicuius, ad curam eius, qui deliberat, pertinentis, graue peccatum est: periculi enim & damni, cuius est periculum, eadem ratio est; vnde communiter Theologi eum peccare mortaliter affirmant, qui aliquid agit, aut omittit, dubitans an mortale peccatum sit, eò quòd se periculo exponat mortaliter peccandi. Pro quo videri potest Diuus Thomas Quodlibeto 8. Artic. 13. P. Thomas Sancius in Opere morali Lib. 1. Cap. 10. num. 6. Sayrus Libr. 1. Cap. 13. num. 3. & alij passim, qui rationem dictam reddunt, quòd scilicet se quis periculo exponat faciendi id, quod est mortale peccatum. Præterquam quod peccatum [Dubium de mortali vnde peccare mortaliter constat.] ipsum mortale reipsa vult, qui operatur dubius: nam sic velle operari, idem est ac velle tale quid facere, etiamsi mortale peccatum sit; quod non potest non esse grauis Dei offensa. Quemadmodum si quis dubitans aliquem esse regem, iniuriam inferret ipsi, absque dubio Regis esset iniuria: vult enim iniuriam irrogare illi, etiamsi rex sit: quod quidem si rex sciret, meritò grauis inflictione supplicij vindicaret. Pariter ergo in casu nostro, se periculo errandi exponere in re momenti magni, grauis damni voluntas est, dum amatur periculum: perinde enim est ac si dicat, qui consilium adhibere detrectat: Sic volo ettiamsi graue damnum ex consilij repulsione sequatur; vnde & damni ipsius voluntas intercedit.

Quòd si dicat se sibi ad deliberandum suf [Se sibi sufficere præsumptuosa responsio, contra quam alia.]ficere; id profectò magna præsumptio est. Et prætereà contra suppositionem, sub quâ procedit Assertio; quòd scilicet res sine consilio nequeat conuenienter expediri. Et quidem eo ipso quòd magni momenti sit, ita debet iudicari, nisi quis temerè agere ac præcipitanter velit: quod sine graui stare peccato nequit, nisi ignorantia excuset, quæ in Gubernatore supremo, & post experientiam sufficientiæ ad tale munus electo, nequit accidere, & ita nullatenus admittenda. Alios autem præter Regios Auditores, iis reiectis, consulere, nequit sine graui stare eorumdem iniuriâ, qui in re maximè propriâ officij, quòd à Rege est ipsis attributum, parui penduntur, & minùs idonei ad illud iudicantur. Immò & Rex ipse videtur parui pendi, qui illos ad tale munus cooptauit. Ex quo etiam fiet, vt illi in contemptum populi veniant: quod præter ipsorum dedecus, grauia alia adducit incommoda, præsertim in Indiis, vbi valde expediteos in veneratione haberi: circa quæ est facilè discursisse.

Dico tertiò. Prorex in negotiis iustitiæ [Assertio 3. In negotiis iustitiæ ad plura teneri suffragia.] tenetur maiorem suffragiorum partem amplecti, quando ad illum etiam cognitio caussæ spectat, & non sunt tantùm suffragia consultiua. Id constat: quia est iuxta stylum lege firmatum in Regiis Cancellariis, vt iuxta maiorem suffragiorum partem iudicetur, non attentâ suffragantium qualitate: quamuis contingere possit, vt minor pars præferenda aliàs videatur, eò quòd in illa viri sint prudentiâ & doctrinâ præstantes, atque exploratissimæ probitatis.

Dico quartò. In negotiis statûs non te [Assertio 4. Non ita in negotiis statûs.]netur Prorex cum maiore suffragiorum numero consentire. Probatur. Quia in eo non videtur ita stylus præualuisse. Et prætereà negotia ista non tam ex iurisprudentiæ peritiâ, & forensi praxi, quàm ex prudentiâ, experientiâ, & boni publici zelo dependent: ergo cùm in minori suffragantium parte possit hoc cum excessu ad maiorem reperiri; meritò poterit Prorex eidem suum assensum applicare.

Dico quintò. Idem dicendum est in ne [Assertio 5. Neque belli.]gotiis belli, ob similem rationem.

Sed obiicies Regium Rescriptum Anni 1593. in quo Proregi mandatur, vt si negotium non [Fit satis obiectioni ex Regio rescripto desumptæ.] patiatur dilationem, teneatur Maiestati Regis reddere rationem, cur non expediat maiori suffragiorum parti conformari, quam regulariter sequi debet in negotiis statûs, belli, & iustitiæ. Ad quod respondeo, quoad iustitiam ita esse in casibus dictis: quoad alia item ceteris paribus; si videlicet Auditores tantæ sufficientiæ sint, vt inter eos vix possit excessus deprehendi; quod regulariter debet contingere, si tales eligantur à Rege, quales pro huiusmodi muneribus exiguntur; & ita regulariter, etiam ad plura suffragia decerni; quod quando secùs acciderit, ea est ratio reddenda, quæ non potest non Regi, & Regiis Consiliariis satis conueniens, immò & vrgens iudicari.

CAPVT VIII.

Proreges Indici quomodò debeant Regios Ministros honorare.

QVòd debeant, & ad id obligatione [Honorandos à Prorege Senatores iuxta conscientiæ obligationem.] conscientiæ teneantur, nequit in dubium reuocari. Primarium enim & honorabilius eorum gremium est, in quo & Proreges ipsi præsident, & sic honoris consortio potiuntur. Vnde Athelaricus rex Romano Senatui ita scribit Cassiodori manu & verbis Lib. 8. 11. Retinetis, me Senatûs semper fouisse cœtum sed [Cassiodorus.] nunc maximè, cùm vestrum videor intrare Collegium. Sic ille: qui tandem ita rescriptum claudit. Interest nostræ gloriæ, vt quorum numerum auximus, eos propitiâ diuinitate tueamur. Hæc ille. Pro quo & extat Regium rescriptum, de quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 9. num. 42. & in Politicâ pag. 867. §. Y tambien. Circa gradum autem obligationis esse quæstio potest, pro quo

Dico primò. Proreges sic debent Re [Assertio 1. In defectu posse mortaliter peccare.]gios Ministros, & Togatos præ aliis honorare, vt ex honoris defectu possint lethalibus piaculis innodari. Indubitata est doctrina ex obligatione iustitiæ, quæ se ad honoris materiam extendit, vt omnes Theologi contestantur. Pro quo præsertim Societatis Scriptores, plurimi sanè, qui rem exactè discutiunt, & ex iis videri possunt, qui præcesserunt præclari duces P. Molina Tomo 5. Disput. 1. & sequenti. & Disput. 19. vbi specialiter lethalem culpam in hoc genere occurrentem exponit: sicut & Disput. 26. vbi contumeliam, quæ generaliter actionem significat honori contrariam, grauius peccatum esse ait detractione à tergo factâ. Et præterea P. Lessius Libr. 2. Cap. 11. Dubit. 27. Quibus accensendus, inter primarios quidem numerandus Cardinalis Lugo Disp. 1. de Iustitia num. 25. Disput. 14. Sect. 11. Ex quibus & aliis constat Superiores etiam inhonorantes eos qui inferiores sunt, grauiter peccare posse: vnde & de modo restitutionis inquirunt, & varios pro eôdem assignant.

Dico secundò. Circa hoc ea esse regula potest, vt tunc graue peccatum reputari debeat, [Assertio 2. Regula ad grauitatem peccati dignoscendam.] quando attentis circumstantiis contemptus est notabilis, & qui potest in dehonorato grauem dolorem excitare, ad amicitiæ dissolutionem sufficientem. Et potest vlteriùs declarari ex doctrina P. Molinæ Disput. 19. citatâ numer. 1. vbi obseruat contumeliam grauius peccatum esse furto, quia damnum infert in bonis maioris apud homines æstimationis. Sicut ergo in materia furti grauiter peccatur ablatione eius quantitatis, quam Doctores diuersimodè assignant, vt non sit necessarium esse excessiuam, sed quæ damnum non leue, dum aufertur, inducat: ita cum proportione de inhonoratione philosophandum; in quo tamen nequit determinatum aliquid designari; vnde ad prudentium est arbitrium in casibus particularibus reuocandum. Illud addendo, ex qualitate personarum inhonorationem augeri, & minui; vnde cùm Ministri Regij, Togati præsertim, viri primores sint, eorum inhonoratio grauis esse poterit ex actione, quæ erga alios leuis posset iudicari.

Iuxta quæ id potest in quæstionem ve [Cassus specialis, circa quem inquiritur.]nire, quod in hac Regum Ciuitate ante annos non multos accidit. In publicâ enim supplicatione procedens Prorex Regij Senatûs comitatu, cùm vidisset duos ex Auditoribus, quorum alter ex equestri erat Diui Iacobi Ordine, communi galero vtentes, & non honorario, serico inquam, plicis, & circumligamine curiosiùs concinnato, eos in ipso maiori foro, spectante multitudine, recedere iussit, & comminatione coëgit, cùm rubore pariter & dolore: In quo, quidquid de facto fuerit, & agentis intentione, sed reipsa secundùm se spectatâ, non videtur de grauitate iniuriæ posse dubitari, circumstantiis euentûs ponderatis: cùm præsertim illi reuerenter abnuerent, & occultationem galeri proponerent, aperto capite processuri. Sic enim id, quod minoris reuerentiæ videbatur, vitari poterat: quando & addi etiam posset, vsu non esse legem illam de singulari capitis operimento penitus confirmatam. Sed confirmatam demus, non debuit certè defectus ille tali inhonoratione mulctari, quam neque attendebant circumstantes, & ex cuius tolerantiâ non poterant scandalum incurrisse. Sic illud Cassiodori accipio Lib. 10. 13. Non debet Se [Cassiodorus.]natus corrigi, qui debet alios paternâ exhortatione moderari. Non inquam debet corrigi publicè, & cum dedecoris adiectione: de quo specialiter [Vt corrigendi Senatores.] loquitur rescriptum Regium citatum numer. 59. Moneri cautiùs poterant, & id satis vt in posterùm se viri præstantes emendarent. Vnde & apud eumdem Scriptorem sequitur: Sufficiunt hæc nobilibus, sufficiunt ista verecundis. Verba sunt [Idem.] Theodahadi regis: vt inde Proreges nouerint, quâ debeant honoris significatione Regios prosequi Senatores. Quod & de aliis dictum sit consimilis dignitatis.

CAPVT IX.

Pro iustitia quomodo teneantur Proreges Indici militare.

§. I.

De obligationibus circa commutatiuam.

QVæ ad illam spectant, ab Auditoribus Regiis expedienda frequentiùs sunt, ad quos lites circa ciuilia spectant. Pro quo tamen

[Assertio 1. Proreges ex commutatiua teneri, vt eadem ab Auditoribus stabiliatur.]

Dico primò: Proreges Indici (sicut & alij) ex obligatione iustitiæ commutatiuæ tenentur curare solicitè vt ab Auditoribus Regiis commutatiuæ item iustitiæ stabiliatur integritas, partium iuribus obseruatis. Id constat: quia ex officio ad huiusmodi curam adstringuntur, & proptereà salarium recipiunt, omnium, quæ Rex in toto Coronæ ambitu Ministris soluit, pinguissimum, vt instar operariorum laborem pretio accipiendo studeant exæquare. Pro quo est communis doctrina, vt hærere hîc debeat nullus. Neque enim dici potest ad curam hoc Auditorum spectare, quorum est conscientiæ relinquendum. Nam licèt verum sit ad eorum curam præcipuè pertinere, pro hac tamen curâ acuendâ, in eorum Præside cura debet superior excubare. Tum tem [In quibus adhibenda, cura.]pestiuum eorum aduentum ad tribunal vrgendo, ne de horis ad ius dicendum destinatis id desit spatij, quod expeditioni possit negotiorum obstare. Tum faciendo vt lites iam pridem inchoatæ, & cum incommodo litigantium interruptæ, ante alias terminentur. Tum secretiori Auditorum consessui frequenter assistendo, aut etiam in publicis tribunalibus modum agendi eorum obseruando; vt nullus neque in substantiâ, neque in modo, obligationi desit suæ: aliquos enim in huiusmodi functionibus committi defectus, frequentes solent litigantium querimoniæ comprobare. Neque est cur Iurium ignorantiam obtendant, cùm obligationis suæ nequeant ignorantiam allegare. Præterquam quod id verum, quod à Cassiodoro dictum Lib. 7. 26. verbis illis: La [Cassiodorus.]boriosum quidem, sed non est impoßibile iustitiam suadere mortalibus: quam ita cunctorum sensibus beneficium Diuinitatis attribuit, vt & qui nesciunt Iura, rationem tamen veritatis agnoscant. Sic ille. Quod in Proregibus specialiùs, viris magni frequenter ingenij, & rerum experientiâ, atque vsu sapientium illustrati..

Dico secundò. Violatio iustitiæ in casi [Assertio 2. Graue peccatum in defectu esse posse, & obligationem restitutionis]bus prædictis graue peccatum esse potest, quando scilicet damnum est non exiguum & potest etiam contingere, si, dum Auditoribus suffragia proferentibus, libertatem suffragandi impediant, voluntatis suæ signum verbis aut nutibus exhibentes: pro quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. num. 25. & in Politicâ Libr. 5. Cap. 8. pag. 817. §. La Sexta, & seqq. id fortè cauens, quod in Indiis expertus, in quibus Proreges liberiùs dominantur. Vnde obligatio restitutionis oritur, iuxta Doctores omnes, quod attentis circumstantiis iudicio prudentium liquidandum. Et quod ad salarium attinet, ex quo id deducendum, quod ob laboris defectum non debetur, facilè potest donatiuo aliquo, vt de more est, Regi facto, sine honoris iacturâ componi. Quoad partes verò læsas ob multiplicatas impensas, & damna ex priuatione possessionis rei adiudicandæ prouenientia, Auditorum conscientiæ plus grauatæ: & intricatum nimis negotium erit quid singulis respondeat vestigare. Scire tamen debent hac difficultate non esse penitus ab onere prædicto liberatos; sed, vt dixi, docti Confessarij iudicio [Quomodo illa facienda.] ab eo se poterunt, circumstantiis perpensis, expedire. Quòd si nimia difficultas rem reddat moraliter impossibilem, aut in opera pia conferant, aut Bullis Compositionis vtantur, vel etiam donatiuum Regi faciant in ordine ad bellorum expensas quas cum hæreticis & infidelibus gerit: Sic enim pium dici potest; cùm videamus hac de caussa Bullam Cruciatæ concedi. Pro obligatione autem prædictâ videri possunt Auctores, quos adducit Bassæus V. Restitutio 3. num. 16. In quo & Nauarra non esse immorandum ait Lib. 3. Capite 3. num. 476.

Poterit autem in prædicta caussa illud [Excusat non mortalis apertè in eo culpa.] esse leuamini, si Proregis peccatum non sit apertè mortale: sic enim iuuari eorum sententia potest, qui dicunt solùm ex culpa lata, quæ Theologicè talis est, mortalis scilicet, obligationem restituendi consurgere: quam vt probabilem amplectitur Cardinalis Lugo cum aliis Disput. 8. de Iustitia num. 93. & plures apud Bassæum V. Restitutio 1. quos & ille sequitur, probabiliorem affirmans. Quam & amplectitur P. Amicus Disp. 20. de Iustitia num. 93. Poterit autem hoc frequenter accidere: quia Principes isti non ita rigidè ad actiones huiusmodi se adstrictos arbitrantur, & ingenitâ animi latitudine procedunt: vel non aduertunt, aut certè non recordantur se plenâ cum aduertentiâ processisse: vnde licet grauiter reipsa peccauerint, quia tamen non exacta est talis peccatis recordatio, non debent ad restitutionis durissimum tormentum condemnari. Et pro [Quid pro extorto ab Auditoribus suffragio.] casu extorti ab Auditoribus suffragij, addi potest, vix in eo obligationem restituendi futuram, quia lites esse tales solent, vt iudices probabiliter possint pro alterutrâ parte iudicare, etiam probabiliore relictâ opinione, juxta id quod tenent plures apud Dianam Parte 1. Tract. 13. Resolut. 3. Sicut ergo illi sic iudicando, ad restitutionem non tenentur, ita neque inducens. Vbi & dubitari etiam potest an metus talis sit cadens in constantem virum, cùm Senatores eâ debeant auctoritate pollere, vt propter Proregis beneplacitum non debeant à recto deuiare. Hoc ergo sibi Prorex persuadere potest, & ita ostensionem voluntatis suæ nihil injustum à suffragantibus extorsisse. Quòd si dubitet, etiam illi probabilis sententia suffragatur, de qua Dianâ suprà Resolut. 28. pro ea Doctores adducens, & in fine affirmans esse probabilem.

§. II.

De iustitia distributiua. Quomodo erga Benemeritos exercenda, & in Beneficiorum prouisione.

DIctum de hoc Titulo 1. Cap. 5. & proprius [Distributiuæ proprius conceptus explicatus.] distributiuæ iustitiæ conceptus explicatus n. 50. vt sit virtus in Superiore residens, eum ad communium bonorum distributionem inclinans, iuxta merita singulorum, ad quos illa possunt pertinere. Vt enim citato loco dicebam, negari nequitquin respectu talis distributionis aliqua sit constituenda virtus, cùm sit ad actus honestos, & ad ordinatam vitæ rationem maximè necessarius. Hanc ergo virtutem ex ipso actu nomine desumpto distributiuam vocamus; reddit enim ius distribuendo: ergo distributiua iustitia est, sicut commutatiua dicitur, quæ circa commutationes exercetur. Quòd si dicatur honestum quidem esse actum illum, & ad iustitiam spectare, non tamen esse distributiuæ proprium, prout contra commutatiuam ab Aristotele & aliis diuisa reperitur: id equidem nequit verosimiliter sustineri: tum quia sic dicens conuenientiam nominis iuxta propriam significationem ad alia distrahit, de quibus nequit propriè affirmari: distributionem enuntiat de eo, in quo distributio non est: tum etiam quia actus dictus propriæ iustitiæ est, & non commutatiuæ vt patet: neque distributiuæ, vt asseritur: neque vindicatiuæ, vt est euidens: neque legalis; quia quomodocumque explicetur (est enim multiplex eam explicandi modus) non versatur circa communium bonorum distributionem, meritis singulorum attentis; ergo altera debet species iustitiæ constitui, quam Philosophi & Theologi huc vsque penitus ignorarunt. Et id quidem sine caussa, cùm explicari conuenientissimè possit iuxta propositam rationem.

Neque obstat, si quis dicat gubernato [Non obstare exercitium commutatiuæ pariter admisceri.]rem, cùm communia bona distribuit, iustitiam commutatiuam exercere, quia ex pacto cum Republicâ, aut Principe, à quibus salarium accipit, tenetur communia bona inter ciues cum proportione ad merita dispertiri: sicut tenetur operarius iuxta præscriptum domini, supposito pacto, in eius vineâ laborare. Dici enim potest vtramque locum habere, sed respectu diuersorum: ratione enim officij ex commutatiua obligatur ei, cum quo pactio præcessit; respectu verò ciuium ex distributiuâ: vnde si eam violet, tenebitur quidem restituere salarij partem ei, cum quo pactum celebrauit; & si supremus sit, nulli; non autem ciuibus eo emolumento defraudatis, iuxta communem: sententiam, pro quâ videri potest P. Lessius. Lib. 2. Cap. 1. num. vlt. Cardinalis Lugo Disput. 3. de Iustitia num. 51. & alij apud ipsos. Neque enim cùm officium assumit, majus ciuibus ius acquiritur; sed ille iuxta virtutum debet operari motiua, ad quarum exercitium obligatur. Et ita ad actus religionis, gratitudinis, fortitudinis, & sic de aliis, tenetur: & cùm eos exercet, si ad pactionem attendat, iuxta quam obligatio ad illos consurgit, iustitiam commutatiuam pariter exercet: sic ergo etiam possunt vtriusque iustitiæ actus copulari: & distributiuæ proprius imperari à commutatiuâ, aut etiam ex conuerso, juxta communem doctrinam Diui Thomæ de virtutum imperio, quam Theologi frequentiùs amplectuntur.

Dico primò. Proreges Indici tenentur [Assertio 1. illius obligatio in Proregibus pro foro conscientiæ.] in conscientia distributiuam justitiam exercere, in officiorum præsertim distributione. Ita Regio Rescripto stabilitum, quod extat Tomo 1. pag. 313. vbi sic dicitur: Lo mismo que os encargo en los dichos repartimientos de Indios, os encargo en lo de la prouision de los officios, salarios, y aprouechamientos de la tierra, [Rescriptum Regium.] y que tengais muy particular quenta y cuydado en justificar la distribucion de ellos, prefiriendo, &c. Ex quibus inprimis habemus officia dicta non posse [Contra quam militat officiorum venditio.] vendi, vt Cap. 5. ostendimus: sic enim iustitia distributiua exerceri nequit, nec distributio iustificari; non enim vbi venditio interuenit, attenduntur merita, sed in pretio tota est meriti substantia constituta; si enim attenderentur, etiam operarentur; cùm tamen secus accidat, quandoquidem nihil valent pecuniæ adminiculo destituta. Vbi dici nequit eamdem distributionem posse, iuxta dicta, ad commutatiuam & distributiuam iustitiam pertinere, & ita etiam posse duos coniungi respectus, meritorum & pecuniæ. Sed euasio est nulla; nam in priori causâ duæ virtutes concurrunt, quæ sibi imperare mutuò possunt; in posteriori autem respectus pecuniæ vitiosus est, vnde imperari virtuti nequit, neque ab eadem imperari; nisi fortè addatur remitti partem pretii intuitu meritorum. In quo quidem etiam iustitiæ propria ratio deficit, iuxta quam sola debet accipientis dignitas attendi, quod aliter euenit, absolutè enim iudicatur indignus, qui nisi pecuniæ adiumento nequit officium obtinere.

Deinde sequitur in violatione distribu [Et violatio potest esse mortalis.]tiuæ iustitiæ posse mortaliter peccari, & id Proregibus inculcandum; non solùm quando officia venduntur, sed quando, vt Regia lex loquitur, non iustificatur distributio, quia personarum dignitas non attenditur, sed tumultuariè, & pro libitu omnia dispensantur. In quo quidem Doctores conueniunt, & ratio est clara; nam ex tali procedendi modo grauia in Republica sequuntur incommoda, & sic agens exponit se manifesto indignos eligendi periculo, in quo non solùm [Et cum obligatione restitutionis.] contra iustitiam distributiuam, sed etiam contra commutatiuam delinquitur, quia est causa damnorum plurium, qui ex officio ea debuerat euitare; vnde & obligatur ad restitutionem, vt benè cum aliis docet P. Thomas Sancius lib. 2. Consiliorum, cap. 1. dub. 36. num. 2. vbi addit peccare contra charitatem ex qua tenetur bonum commune diligere, & etiam contra iustitiam legalem, quâ debet etiam bono publico prouidere. Sed quod [Non esse contra justitiam legalem, & quid illa.] ad iustitiam legalem spectat, eam in gubernatore non omnes agnoscunt, sed potiùs in subditis, qui debent bonum commune suo proprio præhabere; ad hoc enim virtus aliqua constituenda est, quia talis actus est honestus, & cùm sit proprii debiti, quod ad nullam ex aliis speciebus iustitiæ spectat, ad Legalem meritò dicitur pertinere. De quo ego alibi.

Contra charitatem autem materialiter & [Neque formaliter contra charitatem, & quando tale peccatum juxta aliquorum sententiam.] generaliter tantùm videtur peccari, non formaliter & specialiter, quia non intenditur malum ex odio aut displicentiâ personarum; si enim intendatur, de violatâ nequit esse dubium charitate. Dicitur autem contra charitatem, quia sicut quodlibet beneficentiæ genus ad illam reducitur, & quodlibet damnum ex illius defectu videtur descendere; vnde mandata omnia ad charitatem Dei & proximi reduci, & in illis claudi, iuxta Scripturæ, & Patrum doctrinam, asseruntur; ideò & violatio justitiæ eidem dicitur aduersari. Videndus citatus Auctor Libr. 1. Operis moralis cap. 6. num. 3. vbi docet cum P. Vasquez, & aliis, inducentem aliquem ad peccandum non peccare peccato scandali contra charitatem, nisi cùm peccatum, quà tale est, intendit, non verò quando alio fine: vnde peccatum reducitur ad speciem peccati, ad quod inducit, vt furti, si ad furtum, &c. Non debuit ergo iuxta hæc electio indigni contra charitatem dici, & tamquàm distincta malitia ab iniustitiâ constitui; cùm possit stare, & ita communiter accidat, vt sic eligens damna ex electione secuta directè non velit; sicut enim damnum spirituale non intenditur, ita neque illud, quod est alterius generis, licèt ex facto subsequatur. Et quemadmodum in scandalo ea ratio redditur, quòd scilicet speciale peccatum speciali fine indiget, & oppositione speciali virtuti: at quando ruina proximi non intenditur, non est specialis finis, nec speciali virtuti opponitur, sed diuersi sunt fines, diuersæq́ue virtutes, iuxta vitiorum diuersitatem, ad quæ est inductio: Ita etiam de damnis alterius generis dici potest vt contra charitatem specialiter non sint, nisi quando ex displicentia eorum proueniunt, quibus euentura præuidentur, occasione peruersæ alicuius electionis.

Parùm autem refert quoad imputatio [Quoad imputationem damnorum nil refert juxta vnam vel aliam sententiam opinari.]nem damnorum, quòd hoc aut illo modo obligatio ea euitandi consurgat, cùm sit certum imputari illa, quæ ex neglectâ conuenienti electione proueniunt. Vnde P. Arriaga Tomo 5. disput. 49. Sect. 6. acutè Philosophatur contendens sententiam prædictam solis vocibus ab oppositâ differre, quæ est communior, & verior, defenditur [P. Arriagæ acutus philosophandi modus.]q́ue inter alios à P. Suario Disput. 10. de Charitate sect. 2. Vtriusque enim fautores in eo conueniunt, vt putent sic operantem esse causam damni, & eidem imputari, habereq́ue actum specialem malitiam in Confessione aperiendam; & esse insuper contra charitatem. Sed alii volunt id tantùm esse genericè, quatenùs omne peccatum contra charitatem est; alii specialiter, quia specialis damni spiritualis causa est: quod & priores non negant in eo sensu; est enim manifestum eum, qui est causa vt alius peccet peccato furti, esse causam ruinæ spiritualis, quam furtum inducit: nolunt tamen vocari specialem, quia non intenditur, & sic deest motiuum contrarium speciali virtuti, vnde videtur tantùm generalis ratio relinqui, quæ non potest speciali aliquo nomine designari. Quod ergo ad imputationem damni attinet, discriminis ratio non apparet, quæ momenti alicuius sit; neque enim ex eo quòd refugiant Doctores illi scandalum specialiter dictum admittere, imputationem damni negant, & damni quidem spiritualis, quod lege charitatis debemus auertere: ergo quidquid de subtili illâ differentiâ sit, quoad rem moralem vix remanet vlla. Quod quidem casui, de quo loquimur, applicandum: in quo non solùm damna temporalia, sed & spiritualia plurima subsequentur; peccata inquam ex inconsideratis electionibus: vnde meritò dicere potuit P. Sancius contra charitatem peccari, licèt non consequenter ad suam doctrinam.

Quod licèt sic generaliter dictum omni [Circa casus particulares quid obseruandum.]nò iuxta veritatem sit, in casibus tamen particularibus aliter pro eorum diuersa qualitate iudicandum; possunt enim esse aliqua, in quibus damnum nullum aliis ex ineptâ electione sequatur; vt si honorarii tantùm gradus sint, vbi & fortè alicuius non penitus digni electio à mortali possit excusari. Si tamen salarium sit habiturus, talis esse excusatio nequit; quia non potest ita seruire, vt illud mereatur, & ita, si non restituat, ab electore facienda restitutio.

Dico secundò. Proreges Indici non [Assertio 2. Proreges Indicos ad digniorum electionem teneri.] solùm peccant grauiter, si indignos eligant, iuxta dicta, sed etiamsi non eligant digniores. Sic quamplures, quos adducit, & sequitur Diana Parte 6. Tractat. 6. Resolut. 2. Qui & Parte 1. tract. 1. Miscellaneo. Resolut. vltimâ, alios pro eodem adduxerat. Ratio est clara ex dictis: nam ex obligatione justitiæ commutatiuæ officio annexa tenetur: hoc enim pacto illud ipsi munus attributum, vt seruet legem ita statuentem, de qua num. 68. & vt non esset lex, id est consequens officium ipsum: nam justitia distributiua est propria superiorum: Atqui illa debet attendere dignitatem personarum, & cum proportione ad illam communia bona conferre, quod stare nequit nisi digniores minùs dignis præferantur.

Sed quia quis sit dignior internoscere [Maior dignitas difficile internoscitur, etiam à Proregibus.] admodùm difficilè sæpiùs est, videantur circa hoc dicta Titulo præcedenti cap. 3. Licèt enim Proreges non ita distent, vt distat Rex, & Indiarum Consilium; in hac terræ propinquitate, suâ etiam pro notitiâ possunt esse, & sunt reuerà diuortia, dum informantium fides non ea est, quæ possit electoris animum tranquillare. Id quod passim in iis ipsis, quæ coram nobis geruntur, deprehendimus: ad aures enim gubernantium interpolata perueniunt, & quæ statim manifestæ possunt conuinci falsitatis; si tamen audiendi fiat copia quod non semper licet, dum quis ignorat calumniam, & propter eam id patitur, cui non potest ignarus obuiare, Diuus Ioannes Baptista, sic Herodem alloquens inducitur apud Georgium Scotum in Tragædia de eodem, titulo Baptistes.

Tenenda populi frena cui credit Deus,
Audire oportet multa: cuncta credere
Necessè non est. Quæstus inuidiæ, sanor,

[Gregorius Scotus.]

Timor, dolorque, sæpè vera supprimunt.

Sit ergo in Proregibus sincerus justitiæ zelus, & desiderium nihil ab æquitate alienum perpetrandi: adderit Deus vt electiones non absurdæ prodeant: quòd si aliqua minùs probanda eruperit post diligentiam congruam; nihil in eo mirum si errent homines, quibus est errare natiuum, sed error pro magistro adhibendus, vt deinceps sine erroris offendiculo procedatur.

Dico tertiò. Proreges in electione ad [Assertio 3. benemeritos in conquisitione Indiarum præferendos.] officia debent benemeritos in conquisitione Indiarum, & inter eos magis benemeritos anteferre. Sic expresse deciditur in Regio rescripto, dum ita additur: Prefiriendo en lo vno, y en lo otro, à los Descubridores, y sus descendientes y Pobladores, mas benemeritos, que mejor vbieren seruido: de manera que todos tengan satisfacion, y no aya descontento en la tierra. Sic ibi. Quod quidem facillimè poterunt Proreges adimplere; sunt enim non multi jam ex illis, & quæ dare possunt multa: vt non possint ad operiendum, pallii breuitatem incusare: non enim ita breue est, iuxta Prophetæ sententiam, vt non possint eo plures sufficienter operiri. Mul [Quibus multa sunt quæ dari possint.]ta sunt officia, pensiones, Commendæ emolumenta, quibus fieri satis potest benemeritis ex Conquisitorum sanguine, & aliis, qui pro regni amplificatione aut conseruatione, fidelem operam præstiterunt. Videantur dicta Titulo 1. num. 56. Quòd autem circa hoc peccari grauiter possit, constat ex dictis, num. 69. & damna ex violatione justitiæ in hoc genere satis Regium rescriptum indicauit illis verbis: De manera que todos tengan satisfacion, y no aya descontento en la tierra. Si enim malè contenti sint, quorum querelis ex negatâ satisfactione laborum occasio præbeatur, timeri inde abortus aliqui turbulenti possunt, quibus exitialius nihil valet cogitari. Pro quo historiæ Indicæ exempla non pauca, & satis quidem infausta ministrabunt.

Dico quartò. Ex dictis apertè deduci [Assertio 4. etiam in præsentatione ad Beneficia.]tur, quid sit de præsentatione ad Ecclesiastica Beneficia dicendum, si enim ad officia temporalia digniores eligendi sunt sub reatu æternæ damnationis; satis ex eo dispicitur erga Beneficia obligationem esse non posse minorem, cùm maiorem esse constet. Et quod ad Regem attinet, dictum à nobis Titulo 1. Cap. 7. 9. & 10. Circa prouisionem autem præsentatione Proregum [Prouisionis forma.] fieri solitam, forma est specialis ex concessione Sedis Apostolicæ. Prælatus enim ex concurrentibus ad examen tres post illud eligit, & eos Proregi exhibet cum meritorum attestatione: ex quibus ille vnum eligit, qui ad Prælatum cum præsentatione recurrens, ab eo Canonicam accipit institutionem. Solent autem Prælati aliqui post meritorum attestationem addere, cuiuscumque ex tribus electione posse Patronum suam exonerare conscientiam, nominationis ordine non seruato. Quod cùm additur, & de Prælati diligentiâ, zelo, & sapientiâ, plena habetur satisfactio, oculis, vt dici solet, clausis, potest quilibet præsentari. Erit autem regulariter conue [Prior nominatus communiter præferendus.]nientius vt præsentetur priore nominatus loco: aliquid namque in illo eminet ob quod prænominatus debet judicari: licèt non tale illud sit, vt iniustam reddere alterius valeat electionem. Et quidem satis indicat maiorem beneuolentiam Prælati erga ipsum. Primò enim vocatus magis est dilectus: iuxta ea, quæ adducit Marius Antoninus Libr. 1. Resolut. 7. num. 5. & Dom. Solorzanus Libr. 2. cap. 8. numer. 19. & in Politicâ pag. 308. §. Y otra. Non potest autem illi non iniucundum accidere, si videat magis à se dilectum reprobari. Ex quo beneuolentia inter ipsos & Gubernatores solet non solùm frigescere, verùm etiam quandoque, non sine grauibus inconuenientibus, expirare.

Sed certè generaliter lequendo, non sunt [Possunt tamen Proreges absolutè, quem voluerint, magis dignum repertum præsentare.] ligandæ Proregum, & aliorum Gubernatorum manus, quin possint quem libuerit, magis dignum repertum, præsentare: præsentatio enim illis absolutè competit; & quemadmodùm si nominatio Prælati non præcederet, possent quem vellent, magis idoneum repertum præsentare; ita & nominatione ad tres redactâ, jus habet ad idoneitatem ampliùs explorandam. Si enim ad specialiter nominatum à Prælato deberet adstringi, res de solo nomine esset præsentatio, cùm vix vllum in eâ esset exercitium potestatis: contra id, quod jus patronatus specialis excellentiæ continet ab Ecclesia in argumentum eximiæ gratitudinis attributæ. Et potest quidem Patronus nouum aliquid in approbatis à Prælato deprehendere, quod ad variandam electionem possit non immeritò permouere. Nisi in ipsâ nominatorum graduatione adeò merita vnius meritis aliorum antestent, vt euidens iniuria ipsi fiat, si scripturæ ordinem non sequatur: prout ex Illustrissimo Zapata tradit Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 15. num. 87. Videndus ille Parte 2. de Iustitia distributiua, Cap. 6. num. 26. Nescio autem cur Dom. Solorzanus præfatam limitationem omiserit in Politicâ pag. 632. §. En quanto, qui Latino correspondet.

Iuuat autem ad hoc ampliùs comproban [Ex verbis formæ præsentationis roboratum.]dum, verba Philippi Tertii Regis nostri in quodam rescripto circa formam in præsentatione seruandam, expendisse, cuius tenorem adducit Dom. Solorzanus suprà num. 14. sic enim ait: Y de los asi examinados escojan los Arzobispos, y Obispos, tres los mas dignos, para cada vno de los dichos Beneficios, teniendo consideracion à la suficientia de la lengua para dotrinar, y predicar, &c. Y estos, que asi escogieren y nombraren, los propongan à los Virreyes, Presidentes de las Audiencias, y Gobernadores de su distrito, para que ellos escojan vno, el que les pareciere mas à proposito, y le presenten en nuestro nombre, para que con esta presentacion le de la colacion el Arzobispo, ô Obispo, à quien tocare, &c. Est enim animaduersione dignissimum, quòd cùm de proponendis à Prælatis agit, digniores futuros affirmat; cùm verò de præsentandis ab eis, qui eius nomine hoc præstare debent, non ait præsentandos eos, qui à Prælatis digniores fuerint judicati, sed qui ab ipsis magis apti fuerint reputati. Vno, el que les pareciere mas à proposito. Non ergo tenentur iudicio Prælatorum stare, sed jure suo vti possunt: non quidem eligendo pro libitu, sed consideratione adhibitâ, aptiorem à se deprehensum præferendo. Cùm enim à Prælatis exigat vt illi eligant digniores, à ratione videbatur alienum, vt minùs dignos à suis vice-gerentibus eligi pateretur. Quamquàm non deerunt, qui dicant in hoc Regem juxta formam à Concilio Tridentino traditam processisse, dum Seßione 24. Cap. 18. ali [Concilium Tridentinum cur aliter de patronis laicis, ac de Ecclesiasticis loquatur.]ter de Patronis Ecclesiasticis, ac de laicis loquitur: illos enim debere digniores præsentare apertè decernit, non sic istos, cùm tantùm dicat idoneos esse debere. Et non nisi idoneus repertus fuerit, admitti. Pro quo videnda, quæ diximus Titulo 1. num. 76. & 97. Sed certè prædicta non vrgent: quia Concilium Cap. 1. Seßionis eiusdem, satis circa hoc suam mentem aperuit, vt ostendimus citato Titulo num. 69. & seqq. neque hoc præceptum positiuum humanum sit, sed naturale, suppositâ Beneficiorum institutione, vt ibidem dictum num. 71. Cur autem non eodem modo locutum fuerit, respondet P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, cap. 1. dub. 6. num. 6. ideò fuisse, quia hoc est sub dubio (scilicet Patronum laicum ad digniorum electionem teneri) & ideò Consilium definire illud noluisse. Quòd autem ad dignitatem pertineat & genus, & patria, dictum & probatum Titulo eodem Cap. 7. vt nihil circa hoc requiri ampliùs videatur.

§. III.

De iustitia vindicatiua, & quæ pro illa vrgeat Proreges Indicos obligatio.

VRget equidem, vt juxta Regii vatis [Proregum cura in delinquentium punitione.] exemplum, in matutino interficiant omnes peccatores terræ, Psalm. 100. vers. 8. In matutino, inquit, interficiebam omnes peccatores terræ. Vbi Ioannes Campensis ita legit: Tempesti [Psal. 100. v. 8.]uè eliminem omnes scelestos à terrâ. Tempestiuè inquam, priusquam damna permissione sceleratorum excrescant, & vix remedium, vel valdè profectò operosum & quæstuosum patiantur. [Quid sit in matutino eam exercere.] Aliter D. Isidorus Pelusiota Lib. 1. Epistol. 321. in qua sic scribit: In matutino Iustitiæ sinceritatem, & integritatem, ac prudentiam declarat: nempè quòd nec iracundia, nec temulentia eum ad cædem impellebat. Nam illa, etsi hesterno die illius animum concita [D. Isidorus Pelus.]bat, at per noctis longitudinem mitigabatur. Hæc rursus, etsi vespere ingens accesserat, per somnum tamen satis minorabatur, ac discutiebatur. Purâ itaque, inquit, ac integra, tum manu, tum mente, aduersus eos, qui Deum sceleribus suis lacessebant, arma induebam. Sic ille. Vbi & aliud opportunè occurrit Indicis [Pro Indicis quid speciale. Campensis.] Proregibus obseruandum, vt scilicet tempestiuè, summo manè, vt Campensis habet lectio, sceleratorum punitionem exerceant, non illam diutiùs differendo, sed sub ipsum delicti calorem: cùm sit experimento satis superq́ue perspectum, huiusmodi supplicii dilationibus multa impunita relinqui, aut intercessionum instantiâ, aut falsarum probationum occasione, aut reorum fugâ, in judicibus etiam indignatione justâ aduersus illos frigescente.

Est autem quod apud Vatem sequitur, [A Respublica Christiana exterminandæ improbitates, vt quæ dedeceant maximè.] attentiùs inspiciendum: Vt disperderem de ciuitate Domini omnes operantes iniquitatem. Indignum siquidem erat vt in ciuitate Domini operarius quispiam iniquitatis versaretur. Omnes, inquit; & qui omnes, nullum excludit. Nam vel vnus aliquis ciuitatem Domini sanctam & electam dedeceret. Quid ergo iam Christianos Gubernatores decet in Republica item Christiana perficere, antiquiore illa, sine comparatione aliqua, sanctiore? Cui Diuus Petrus sic alloquitur: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, vt virtutes annuntiatis eius, qui de tenebris vos vocauit in admirabile lumen suum. 1. Petri 2. v. 9. Admirabile sanè lumen fidei Chri [1. Pet. 2. v. 9.]stianæ est, vt homines reddere possit & debeat admirabiles: hoc enim est quod verbis adductis exponitur: Vt virtutes annuntietis, &c. Vt sitis inquam, homines magni virtute, vt loquitur Siracides Eccli. 44. v. 3. adeoq́ue magni, vt alios possitis ad consimilem virtutum cultum prouocare. In hoc ergo lumine, in hac sanctitatis schola, in hoc virtutum emporio, scelera impunè grassari, dominari lasciuiam, impudentiam effrenari, & more Gentilium tenebris improbitatum inuolui, quomodò non sit horrendum dictu, factuq́ue horrendum magis, & ad hæc Gubernatorum prouidentiam oscitare? Non sic, ô viri præstantes, non sic, & præ aliis, qui excellentiam muneris [Ad Gubernatores adhortatio.] Excellentiæ titulo designatis. Zelus in vobis vlciscendi diuinas iniurias exæstuet, & mundandi Dei populum, acceptabilem, Sectatorem bonorum operum. Mundate, mundate, immunditiæ auctores expungite, impuritatis artifices, & irritamenta libidinum, errorum, raptorumque cohortes, & dum nihil agunt, mala omnia perpetrantes, expellite, exterminate, disperdite cum vate Rege, &, vt vno verbo dicam, iuxta merita, iustitiæ seruato moderamine, castigate. Circa quod, vt specialius aliquid proferam,

Dico primò. Proreges tenentur sub gra [Assertio 1. Turbulentos à Proregibus cohibendos.]ui conscientiæ reatu turbulentos homines cohibere. Id clarum. Pro quo & Regium rescriptum adducit Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 27. num. 2. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 27. in principio, ex Antonio de Herrerâ Decade 2. pag. 91. in quo sic dicitur: Y siendo sobre todo muy necessaria la quietud para la Republica, se da facultad à los Virreyes, Presi [Rescripti verba.]dentes, y Gouernadores, y otras Iusticias, para que puedan echar de las Indias, y desterrar las personas, que les parecieren inquietas, y embiarlas à estos reynos &c. Vbi meritò inquirat quispiam cur in rescripto dicto non mandatum, sed sola licentia proponatur, cùm res hæc mandati rigorem postulare videatur? Ad quod quidem id dicendum occurrit, inquietos quidem homines iuxta delicti [Dubium circa illa.] qualitatem puniendos Reges nostros iudicare. Cur enim Proreges, & Gubernatores alij id præstare circa huius generis crimina nequeant, quod erga alia possunt & debent Regiâ auctoritate præstare? Hanc ergo obligationem cùm sciant illi, id sibi gratum fore dubitari nequit. Quia verò aliquando timere Gubernatores possunt, ne in executione iustitiæ turbidum aliquid oriatur, minùs forsitan in eâ deliberatione constantes, facultas iis conceditur, vt tales homines possint in Hispaniam ablegare. Quomodo autem circa Ecclesiasticos se gerere debeant, dictum à nobis. Titulo præced. Cap. 11. & 12.

Dico secundò. Proreges graui conscien [Assertio 2. circa curam erga alios iudices.]tiæ obligatione premuntur, vt Togatos criminum Auditores, iudicetque alios, in suo faciant puniendorum criminum officio vigilare. Constat ex dictis §. 1.

Dico Tertiò. Grauiter etiam peccant execu [Assertio 3. Eorum peccatum, dum sententiarum executionem impediunt.]tionem sententiæ à præfatis, ordine iuris seruato prolatæ pro libitu impedientes, etiamsi misericordiæ affectu ducti id fecerint, vel intercessionibus, quæ sunt in regionibus istis vrgentissimæ. Quod equidem ratio manifesta conuincit: nam sententia talis iusta est, & communi bono conueniens: ergo illam impediens contra justitiam in graui delinquit, & ita grauiter peccat absolutè: quia sicut contra justitiam facere est absolutè peccare, ita & grauiter facere, grauiter delinquere est. Neque fit satis ex suprema illius potestate licet: enim suprema post Regiam sit, suis tamen limitibus coarctata, & circa hoc præsertim per ea quæ adducunt Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. num. 45. & seqq. & in Politicâ pag. 878. §. Pero aunque, & seqq. & Dom. Felicianus à Vega in Cap. 4. de Indiciis. §. De Adulter. num. 76. & seqq. Sublatâ ergo potestate, perinde se habent, ac si personæ priuatæ essent, quæ sine graui peccato non possent sententiam legitimè pronuntiatam impedire.

Dico quartò. Similiter peccant Prore [Assertio 4. & incarceratos dimittentes.]ges, si ante caussæ conclusionem & sententiæ prolationem, incarceratos iubeant liberos ex carceribus auolare. Id planum: quia grauia delicta sic manent impunita, & ex impunitate damna ingentia progrediuntur. Pro quo est præclara D. Leonis Magni sententia Epist. 53. inquâ ita scribit: Impunitarum transgreßionum augentur excessus, & crebrescunt culpæ, quæ toleratæ sunt studio [D. Leo.] fidei reparandæ, & amore concordiæ. Hæc ille. Si ergo impunitas criminum ob respectus illos adeò nobiles, ita exitiosa est: quid jam fuerit, vbi ex leui quodam ostentandæ potestatis impetu, aut alio simili, stabilitur? Quod vrgeri potest ex eo quod in nostris Indijs vsu firmatum inuenimus, & de quo Dom Solorzanus Cap. 10. citato num. 26. Proreges scilicet, cùm ante Paschales ferias visitationibus carcerum cum Regijs Auditoribus intersunt, circa eorum dimissionem aut retentionem suffragium non habere, nisi cùm discordant Auditores. Est ergo illis interdicta prorsus carceratorum dimissio: & cùm res non leuis momenti sit, plusquàm leue erit peccatum in tali dimissione commissum.

Dico quintò. Ad Proreges maximè per [Assertio 5. Indorum debere iniurias vindicare, pro quibus declamatur.]tinet Indorum injurias vindicare, ad quod grauissimo conscientiæ periculo constringuntur. Id constans; quia imbelles, infirmi, pauperes, de quorum fide præsertim agitur toto Indicorum moliminum apparatu: miserabiles personæ, suis in terris exterorum imperio, nihil tale merentes, subjugati: circa quorum commoda Regum Catholicorum cura peruigilat, & ita eam vices-gerentibus suas pergunt frequentissimè commendare. Sed quot illi sunt, quibus voces istæ ita resonent, vt ad earum instantiam misericordiæ viscera suscitentur? Omnia ossa mea dicent: Domine, [Psal. 34. v. 10. Singularissima laus ex eo, & Deo, & eius locum tenentibus.] quis similis tibi? Eripiens inopem de manu fortiorum eius: egenum, & pauperem à diripientibus eum. Sic Vates Rex. Psalm. 34. v. 10. Mirabilis profectò laudationis modus, quam non lingua, sed ossa omnia pronuntiant. Ita sanè. Singulare genus laudis est, quia singulare & insolitum beneficij genus prædicatur inuentum: Quòd scilicet sit, qui pauperum & oppressorum patrocinium [Maius à gubernatoribus nocumentum.] amplectatur. Quis in hoc similis Deo? Si fortè aliquis, insolito laudis genere celebretur, & ea, quæ sensu carent, vt ossa, sensu ad illam mirabiliter adepto consurgant. Si ergo velint Proreges Deo similes reddi, si laudibus insolitis, & ex intimo prodeuntibus affectu sustolli, eripiant inopes Indos de manu fortiorum, egenos & pauperes à diripientibus ipsos. Vbi præsertim indicati illi, qui eorum gubernationi, protectioni, & defensioni, justis stipendiorum commodis præficiuntur. Hi enim gubernationem in crudelem soliti conuertere direptionem. Quod malum omnium videtur esse maximum, cui & à Proregibus præ ceteris obuiandum. Pro quo sic apud Cassiodorum Lib. 7. 42. quisquis ille est, qui scribit Princeps: Frequenter Saiones, quos à nobis credidimus pia voluntate concedi, querelis maximis cognouimus [Cassiodorus.] ingratos extitisse. Corruptum est (proh dolor) beneficium nostrum, creuitque potiùs de medicinâ calamitas, dum ad alios vsus, potentium malignitate, translati sunt, quàm eos nostra remedia transtulerunt. Vnde nobis necessè fuit remedio salubri votis pestiferis obuiare: ne, dum pietatis studium ad æqualia beneficia trahitur, surreptionum iniquißima patiamur. Sic ille. Pro quo hîc non plura.

CAPVT X.

Ordinationes Regias quomodo debeant Indici Proreges obseruare.

SVnt quidem illæ non paucæ, & ma [Ordinationes Proreges in conscientiâ vrgere.]gnâ consideratione dispositæ: vnde generaliter negari nequit grauem inducere obligationem; aliàs officium omnium maximum, & à quo tot rerum momenta dependent, nullis legum specialium vinculis teneretur. Quod quidem quàm sit absurdum statim apparet, vt non sit opus circa hoc longiores discursus cumulare. Et ita Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 9. num. 57. & in Politicâ pag. 869. §. Y todo, & seqq. ait instructiones Proregibus tradi solitas esse Regia mandata, quas legere & obseruare debent, & à quibus non licet saluâ conscientia recedere. Pro quo & Cap. 10. num. 39. vbi & Auctores obligationem eamdem firmantes adducit. Circa illud tamen

Dico Primò. Aliquæ instructiones sunt, [Assertio 1. Aliquas Ordinationes nec sub veniali. obligare.] aut etiam ordinationes, quæ neque ad veniale peccatum videntur obligare. Id probo. Quia in omni ordinatâ gubernatione ita obseruari debet, vt aliqua sint pro commodiori tantùm procedendi modo disposita, & instruant potiùs quàm premant. Videantur dicta Titulo præced. num. 96. In Societate quidem Iesv, in qua optimi regiminis forma prælucet, ita se res habet, vt videri potest in Libro Ordinationum, vbi & Instructiones appositæ, earum discrimine declarato.

Dicò secundò Non omnes Ordinatio [Assertio 2. Nonnullas tantum sub veniali.]nes, quæ vim legis habere videntur, sub mortali Proreges obligant. Probatur ex dictis circa Regios Consiliarios Titulo præced. Cap. 9.

Dico tertiò. Obligant sub mortali illæ, quæ si non obligarent, non satis videretur bono com [Assertio 3. Quæ sub mortali.]muni consultum. Est juxta ibidem dicta n. 99. Quæ autem sint illæ, non est facilè judicare. Vnde cùm materia grauis est, timendum valde, & à recto tramite minimè deuiandum.

Dico quartò. Proreges Indici vt Audien [Assertio 4. Quæ vt sunt Audientiarum Præsides.]tiarum Præsides eo modo obligantur, quo Regij Consilij Dominos diximus obligari Titulo præcedenti num. 100. quod & eisdem rationibus comprobatur.

Dico quintò. In iis, quæ justitiam concer [Assertio 5. Circa ea, quæ iustitiam concernunt.]nunt. Proregum obligatio grauis est. Talia sunt, caussas ad eos spectantes ex abrupto, & non seruato juris ordine, ac secundùm causæ merita, judicare. Sic Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. num. 43. vbi ait debere secundùm suam judicare conscientiam: quod obligationis genus non humanum, sed diuinum ac naturale est; vt scilicet nemo contra id, quod conscientia faciendum esse dictauerit, operetur. Item. Quod præsentes non sint, cùm de appellationibus ab ipsis interpositis terminandis volunt agere Auditores. De quo Dom. Solorzanus suprà Cap. 3. n. 41. & in Politicâ pag. 768. §. De todo. Cùm enim eos ille tangat articulus, timere profectò Auditores possunt, ne eorum animos contraria decernentes exasperent, ex quo justitiæ violatio venit etiam formidanda. Quæ præsumptio, cùm sit juris, & de jure, non est ex earum genere, quæ obligationem legum videntur auertere, quando in solâ juris præsumptione fundantur. Prætereà. Omnia illa, de quibus dictum Capite præcedenti, & alia, quæ, cùm occurrunt, non erit difficile deprehendere ad justitiam pertinere, quorum judicialis cognitio Proregibus est prohibita, & sola gubernatio demandata, in qua etiam sunt certi denique fines, vt videri potest apud Dom. Solorzanum citato Cap. 3. num. 39. & seqq. & in Politicâ pag. 767. §. Lo vndecimo.

CAPVT XI.

De obligatione in negotiorum expeditione, ac in nonnullis aliis.

DIco primò Proreges Indici peccant [In negationum retardatione grauiter peccare.] grauiter. Si eorum negligentia, tædio, aut aliquo alio humano respectu, negotia, quæ ad eos spectant, retardentur. Pro hoc est optima animaduersio Dom. Solorzani Libr. 4. Cap. 9. numer. 63. & in Politicâ pag. 869. in fine. Videantur dicta Cap. 9. §. 1. Si enim grauiter peccent dum expeditionem negotiorum, quæ ad Auditores Regios spectant, non vrgent, manifestum inde est in ijs, quæ suæ ipsorum curæ sunt, etiam grauiter delinquere, si cum litigantium, aut caussam agentium propriam, incommodo prorogantur. Semper autem interueniunt incommoda, multiplicatis sumptibus, & imminutione bonorum, quæ ex absentiâ à propriis domibus, & alijs non leuibus occasionibus oriuntur. Vnde & obligatio restitutionis planè consequitur, ni velint ipsi, & qui eorum moderantur conscientias, in aperto lumine caligare. Et vt obligatio restitutionis non sit, ipsa cessatio ab operatione damnabilis est in operario conducto ad laborem magno pretio compensandum.

Dico secundò. In ijs, quæ Assessor vti [Assertio 2. Quæ obligatio standi iudicio Assesorum.] obligatoria proponit, & jus tertij concernunt, atque aliquam juris notitiam exigunt, tenentur Proreges Indici consentire, nisi fortè alium consulant aliter sentientem, qui ordinarius Assessor non sit, vel Ordinarius vt probabile proponat id, circa quod vertitur controuersia. Ratio est: quia licet Assessor non sit judex, sed consultor specialis, vnde laicus potest esse Assessor Episco [Assessor non est iudex.]pi in caussis spiritualibus, vt tradunt Doctores, quos affert P. Thomas Sancius Lib. 7. de Matrimonio Disput. 46. num. 14. ex l. 1. D. de officio Assessoris: sine illius tamen sententiâ periculum errandi in re grauis momenti incurritur: quod quidem stare nequit sine graui conscientiæ grauamine. Nisi fortè alia ejusdem generis ex Assessoris sententiâ jam fuissent decreta, & in eâ, de quâ agitur, nihil occurreret, ex quo lapsus considerabilis timeretur.

Dico tertiò. Proreges peccant grauiter [Assertio 3. Peccare grauiter suam ampliantes potestatem.] suam ampliantes potestatem. Id constat. Quia si priuatus potestatem ad aliquid vsurparet, peccaret grauiter, vti rei alienæ vsurpator, quæ magnæ est æstimationis: vnde & grauissima in legibus pro hujusmodi crimine pœna inuenitur constituta: Atqui Proreges in ijs, quæ ipsis concessa non sunt, vt priuati habentur, cùm non plus juris ad illa habeant, quàm ijdem: ergo illos est grauiter delinquere manifestum. Videatur Dom. Solorzanus suprà Cap. 10. num. 9. & in Politicâ pag. 874. §. Pero yo vbi hunc Indicorum Proregum carpit abusum; vix enim reperietur aliquid ab eisdem non tentatum, vltra limites, inquam, legitimæ potestatis: crescente semper abusu; nam successores plus aliquid semper moliuntur, facilè addentes inuentis, vt posteriores pleniorem afferre potestatem videantur. Erit autem damnabilior, si eò deueniat, vt ea, quæ ardua sunt, & Regiæ amplitudini reseruata, sibi velint Proreges arrogare. Pro quo idem Cap. 10. num. 11.

Hinc mihi semper displicuit stylus nimis [Stylus per exemplaria iudicandi non probandus in præfatis.] in his, quæ placent Proregibus, obseruatus, per exemplaria inquam iudicandi. Cùm enim illa ex abusu multoties sint explicato profecta, quî fieri potest, vt cæco debeant more, quasi Delphica oracula venerari. Si præsertim Ecclesiasticam immunitatem concernant, in quo video non satis cautè quandoque procedi. Hinc est doctrina complurium, quos adducit, & pro eâ laudat Dom. Solorzanus lib. 2. Cap. 28. num. 49. & in Politicâ pag. 386. §. y non hacen, dicentium exemplaribus in judicando parùm esse fidendum, cùm caussæ non sint semper omnino similes. Et in terminis caussæ, de quâ agimus, idem obseruat, etiam cùm de consuetudine agitur, ob rationem dictam perperàm extensæ potestatis; vnde illa debet rationabilis comprobari. Pro ijs [In rebus maximè Ecclesiasticis, pro quibus reprobatur consuetudo.] autem, quæ ad Ecclesiasticas caussas spectant, addo nihil fidendum exemplaribus, vt nec legibus sæcularium Principum deferri debeat; prout Rota obseruat in vnâ Oscensis Canonicatus apud Dianam Parte 5. §. Ad istas & §. Sed respondebatur. Vbi multa de consuetudine circa hujusmodi reprobanda. Quod ergo affirmat Menochius Consilio 52. num. 50. adductus à Barbosa in Collectaneis ad Decretales Lib. 2. Tit. 27. Cap. 29. num. 4. exemplo optimi Principis firmiter judicandum esse, hic non potest applicari: quia nec [Qui nomine Principum gaudeant.] Proreges absolutè nomine Principum veniunt, licèt communiter ita vocentur; cùm id nomen eum specialiter designet, qui supremâ gaudet potestate, cujus & sententia sacit jus, juxta Auctores quamplures ab eôdem adductos Collectore: quod & pro Papâ citatum Cap. In caußis, apertè [Princeps Pontifex.] determinat. Tum etiam quia licèt plures ex Proregibus se laudabiliter gesserint; ad optimi excellentiam, numeris omnibus absolutâ ex bonitate consurgentem, rarus probabitur peruenisse. Tum etiam, quia licèt optimi illi, de Assessorum tamen non potest omnimodâ sapientiâ, experientiâ, & integritate, plena haberi certitudo.

Dico quartò. Proreges Indici grauiter [Assertio 4. Grauiter peccare appellationem à suis sententiis impedientes.] peccant, si à suis sententijs recursum ad Regales Audientias per viam appellationis impediunt. Constat ex Regiis rescriptis, quæ pro eo habentur, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. num. 39. & seqq. & Cap. 10. num. 54. & seqq. qui n. 56. ait illos sic impedientes malè facere, vt est compertum, cùm rescripta talia justam & lege statutam conferant defensionem. Videndus item in Politicâ pag. 768. §. De todo & pag. 881. §. De mas. Et quidem percuntari eos juuat, quid sit, cur appellationis beneficium sic impedire conentur? Si enim ex eo quòd superiores se in iis, quæ ad eos spectant, haberi volunt, neque in eorum executione ab inferioribus hominibus dependere: est illud sanè ingenuitate virorum tantorum indignum. Rex, qui eos honore isto condecorat, sic jubet, & est hoc honoris talis appendix. A quo ergo honorem tantum accipiunt, & emolumenta pariter plura & eximia, cur ingrati honoris appendicem renuant, & Regiam voluntatem amplecti sibi reputent indecorum? Item, illius sententiæ ab vnius litterati hominis, qui sæpiùs ex Togatis non est, consultatione dependent: ergo dependentia indecens non est. Ex quo fit neque indecentem futuram, si caussæ conclusio à multis, & sapientiâ & dignitate præcellentioribus viris debeat expectari. Si autem timere se dicant, ne quod ab eis est dispositum, ab appellationis judicibus dirimatur: argumento id planè est rem non esse justitiæ omnino conformem: quæ enim conformia sunt, quis dubitet à dictis judicibus confirmanda? Ad quod præter caussæ merita, eorum adigit reuerentia. Quis enim gratis velit infensum habere Proregem? Deferant ergo appellationi: hoc enim est Regi ipsi deferre, sic jubenti: & gloriosum ducant hoc esse quod sunt; minores inquam Principe, à cujus tantùm sententiâ non est licitum appellare. In ijs autem, circa quæ opiniones sunt, sequantur ipsi quod volent, vnde superuacaneum est quid nobis videatur verosimilius in talibus propalare. Ergo ad alia.

CAPVT XII.

Quomodo Proreges possint in iudicum ordinariorum annuâ electione, & aliorum Officialium Capitulis ciuitatum indulta, peccare.

DIco primò, posse grauiter peccare: [Assertio 1. posse peccare grauiter circa iudicum annuam electionem.] & vtinam reipsa non peccent, quod grauissimæ multoties querelæ videntur indicare. Libera esse illa debet: vnde si libertas ostensione beneplaciti cum efficacitate propositi stare nequeat, satis inde constat, quantùm iustitiæ iura ex hac parte violentur. Vbi non obstat, si dicatur secreta esse suffragia, quæ in vrnam mittuntur (quæ & ante missionem in manus Proregis quandôque veniunt, à quo & adstantibus propalantur) experientiâ enim constat, nihil huiusmodi manere secretum. Quid si eum reeligere faciat, qui jam annum administrationis exegit, contrà nitentibus Ciuitatis Rectoribus, & pluribus ex nobilibus occurrentibus, qui eo possint, & gaudeant officio decorari? Hæc iustificare velle est nigrum velle facere ex albo, seu potiùs album ex nigro, & curuum velle rectissimum apparere.

Dico secundò. Si electio talis sit, vt ele [Assertio 2. ineptorum electio nequit, nisi grauiter peccando, confirmari.]cti à Capitulo Proregi videantur inepti, peccabit grauiter, si eos confirmarit. Id planum; quia mala electio nequit saluâ conscientiâ confirmari; id enim est malo robur addere, quod pessimum malorum est, confirmatio enim auctoritatem tribuit, qui est vnus eiusdem effectus, inter alios, de quibus Glossa in Cap. Quia diuersitatem, de concessione Præbendæ. Et res est manifesta. Potest [Quomodo illa prudenter euitanda.] autem hoc prudenti animaduersione caueri. Ante electionem siquidem spargi in vulgus solet de aliquorum electione tractari: quæ vox ad Proregis aures nequit non deferri, ad quas minutissima alia deferuntur. Rectores ergo ciuitatis admoneat ne talem vel talem eligant: quo pacto ad durum illum reprobandæ electionis non deuenietur articulum. Neque hoc est libertati electionis obstare, sed eam dirigere, quod Proregalis est muneris, sicut contrarium ipsi id, quod Assertione præcedenti dicebamus. [Specialis casus circa electionem anni 1658.]

Pro quo juuat casum apponere, qui eo ipso, quo hæc scribebam, die accidit. Cùm enim Prorex duos equites sibi benè visos eligendos vellet, idq́ue diu ante electionis diem fecisset Capitularibus manifestum; annuerunt illi, cùm esset periculo expositum repugnare. Die ergo electionis accedente Prorege, assurrexerunt omnes & dixerunt suæ voluntatis esse vt duo dicti equites ordinarii judices crearentur, quando sic Excellentiæ suæ placitum agnoscebant. Cumq́ue Prorex eâ videretur acclamatione contentus, secretè est admonitus ne talem electionis modum admitteret, sed vsitatum per suffragia omnino secreta obseruandum imperaret. Eo, vt videtur, intuitu, ne aliquando Proregi ablatæ libertatis in electione capitulum posset opponi. Tunc ergo ille se in talem electionem non consentire respondit, & vt per suffragia in vrnam missa celebraretur iniunxit, testatus se liberam velle penitus electionem. Factum sic quantùm ad suffragationem & omnium suffragiis illi ipsi, qui acclamati fuerant, sunt iudices designati. Quis iam hîc simulatam illam liberæ electionis voluntatem non rideat? Si alios eligerent, qualem Principis indignationem incurrerent? Prior quidem electio libertati eligentium contraria visa est: Atqui & quæ secuta statim alia esse non potuit, neque quod erat ab omnibus dictum retractari; aliàs mendaces & viles ita sibi contrarii homines haberentur: ergo libertas in eâ labefactata deprehenditur. Vbi, si bona non adfuit fides (vti est adfuisse credibile) quis possit violatæ iustitiæ piaculum manifestissimum excusare? & bonam quidem fidem generaliter loquendo, desiderare magis possumus, quàm firmare in iis, qui circa hæc se, vt debent, instructissimos profitentur. Quamuis sciam aliam quandoque in aulis Theologiam ab eâ diuersam, quam in scholis didicimus, & probatis Auctoribus legimus, practicari. [Assertio 3. Peccatum esse graue non syndicatos eligi & confirmari.]

Dico tertiò. Peccatum est graue eos eligi, & confirmari, qui administrati officii rationem, quæ in syndicatu reddi solet, minimè reddiderunt. Id constat; quia pro eo est lex, & materia est grauis, in cuius obseruatione magnum est boni publici momentum constitutum. Quod generaliter loquendo verum est: potest tamen [Exceptiones aliquot.] exceptiones aliquas habere. 1. Si per electum non steterit, sed aliunde sit redditio retardata. 2. Si iam diu administratio præcessit, neque est arte aut dolo circa impeditionem actum. 3. Si nihil rumor sparserit de moribus eiusdem minùs in officii administratione probatis. Tunc enim videtur finis & ratio legis cessare, & ita illius obligatio; iuxta dicta Titulo præced. num. 95.

CAPVT XIII.

De Proregum Indicorum obligationibus circa grauamina impositionum, siue exactionum.

§. I.

Non licere illis. Pro quo Assertiones tres.

DIuersis solent illæ nominibus explicari, de quibus Auctores commu [Diuersa nomina exactionum.]niter, & videri specialiter possunt P. Molina Disput. 661. & duabus seqq. P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, Cap. 4. dub. 1. & P. Fragosus Tomo 2. lib. 1. Disput. 3. §. 5. num. 110. & 111. & solent omnes gabellæ nomine designari, in quibus vna est specialis, de qua hîc agendum, & vocatur Assisium, Hispanè Sisa, quæ datur de rebus emptis ad cibum & potum pertinentibus. Parum autem curandam nominum diuersitatem obseruat Cardinalis Lugo Disp. 36. de Iustitia, Sect. 1. num. 1. qui tamen illa explicat, num. 2. Circa quæ

Dico Primò. Proreges sine Regis licentiâ nequeunt genus vllum publicarum exactio [Assertio 1. non licere Proregibus eas imponere, & aliter facientes grauiter peccare.]num imponere: & aliter facientes grauiter peccant. Est iuxta omnes Doctores, qui potestatem imponendi gabellas in solis supremis Principibus recognoscunt, non recognoscentibus superiorem in ordinariâ gubernatione, si vnum Angelum excipiamus. v. Pedagium, qui solum Regem Romanorum eâ prærogatiuâ gaudere contendit, non solùm contra omnes, sed contra Textum locutus apertum, vt statim patebit. De Proregibus autem id specialiter tradit P. Lessius Lib. 2. ic. 33. n. 13. Bonacina Tomo 2. disp. 2. de Restitutione Quæst. 9. Puncto 1. in. 1. Pharaonius in Appendicetr. 2. Seß. 10. Casu 6. Cardinalis Lugo suprà n. 6. secutus P. Sancium etiam suprà Dub. 3. alios referentem. Pro quo est manifesta decisio in Cap. Innouamus, de [Cap. Innouamus.] censibus, vbi ita loquitur Alexander Tertius: Nec quisquam alicui nouas pedagiorum exactiones sine aucto [Pro quo Pontificia decisio.]ritate & consensu Regum & Principum statuere aliquomodo præsumat. Si quis autem contra hoc fecerit, & commonitus non destiterit: donec satisfaciat communione careat Christianâ. Hæc Pontifex. Ex quibus in primis contra Angelum constat Reges & Principes posse gabellas imponere. Deinde impositiones ad eos solummodò pertinere. Vbi [Ad Pedagium non arctanda.] nequit dici Pedagii nomine speciale debere genus impositionis intelligi, & est pensio pro rebus, quæ negotiationis causâ asportantur, ad defensionem & reparationem viarum destinata. Explicatio enim talis omnino est Pontificis menti contraria, qui de reparatione aut defensione viarum non erat solicitus magis quàm de aliis, neque erat cur de illis specialiùs cogitaret, cùm speciale inde grauamen non ampliùs immineret, prætermittendo alia frequentiora, quibus fideles duriùs possent aggrauari. De gabellarum ergo impositione generaliter locutus, pro quibus erat ratio eadem, & ita Doctores mentem eius intellexerunt, & vnanimiter declararunt.

Neque est simile quod in Bullâ Cœnæ [Ex Bulla Cœnæ non rectè argumentum pro limitatione nominis deduci.] habetur in Excommunicat. 5. contra eos, qui pedagia & gabellas imponunt, & augent &c. Ex quibus colligunt Hugolinus, Caietanus, Sayrus, Duardus, Bonacina, & alii, quos sequitur P. Palaus Parte 6. Disput. 3. Puncto 6. num. 3. & videtur etiam placere Patri Suario Tomo 5. in 3. p. Disput. 21. Sect. 2. num. 42. non excommunicari eos, qui imponunt tallias, collectas, seu præstantias, in quibus non rerum, sed personarum habetur ratio, quia per capita imponuntur: cùm enim lex pœnalis sit, non debet, nisi iuxta verborum accipi proprietatem. Non est inquam simile, quia diuersa est ratio, cùm de personis, aut cum de rebus agitur; & ita quod de quibusdam dictum, ad alias non debet extendi. At in vectigalibus eadem est omnino ratio, vt vidimus, & ita intelligendum Doctores censuerunt. Vbi & adden [Fauorabilem esse constitutionem.]dum legem illam esse fauorabilem: Regibus quidem, quorum supremæ auctoritati consulitur, sicut & aliorum supremorum Principum. Tum etiam bono publico, ne fideles exactionum multiplicatione grauentur: neque impropriantur verba, sed in minùs vsitatâ acceptione sumuntur: vel potiùs non juxta primæuam nominis impositionem, sed iuxta vsum posteà subsecutum; vt in nomine gabellæ videre licet, cuius primæua impositio à vectione deducta, eò quòd merces conuehantur; & tamen ad alia solet extendi, quæ non aliunde conuehuntur, vt in assisio constat, & in guidagio, quod pro ducatu per viam soluitur ratione securitatis, vt ait Glossa in Cap. Super quibusdam, de verborum significat. Et idem est de pedagio, quod ad omnem exactionem extenditur in Cap. Quamquàm, de Censibus in Sexto: Præterquàm quòd excommunicationem ad collectas imponentes extendi tenent aliqui, quos adducit, & sequitur P. Filliucius tr. 16. n. 108.

Dico secundò. Proreges in casu dicto [Assertio 2. Proreges non incurrere in excommunicationem Bullæ Cœnæ.] non incurrunt in excommunicationem Bullæ Cœnæ, constat ex illius tenore: anathematizantur enim omnes, qui in terris suis noua pedagia seu gabellas imponunt, &c. Tantùm ergo excommunicantur terrarum domini non agnoscentes superiorem. Et ita explicant communiter Doctores, verba prædicta perpendentes, ex quibus P. Suarez suprà n. 40. & P. Palaus etiam suprà n. 4. id quod est mihi certissimum: & probabile etiam, non recognoscentes superiorem præfatâ minimè excommunicatione ligari, si tributa imponant iniusta suam excedentia potestatem: quod tenet P. Suarez suprà num. 38. Potest autem congrua reddi ratio: nam Proreges, cùm temporarii sint, & syndicatui subiecti, cauebunt huiusmodi excessum, qui facilè poterit aut in gubernationis fine, aut querelis ad Regem delatis submoueri. Domini autem terrarum non ita se habent: & licèt grauati conqueri apud eos possint, idipsum periculo plenum est, indignationem Dominorum eâ de causâ subituris. Non est autem hoc ita certum, vt contrarium sentientes desint, ex quibus P. Gaspar Hurtadus de Iustitia & Iure Disp. 14. diffic. 2. & Pharaonius suprà.

Dico tertiò. Proreges sine expressa li [Assertio 3. licentiam expressam requiri, & aliter peccari mortaliter.]centiâ Regis nequeunt publica grauamina exactionum imponere, & aliter facientes peccant mortaliter. Sic P. Sancius citato Dub. 3. & Cardinalis Lugo suprà num. 6. post Bonacinam in expositione Bullæ Cœnæ Quæst. 6. Puncto 3. num. 11. Licèt ergo Rex illis Regalia concedat; circa oneris dicti impositionem non est generalis concessio vllatenus extendenda. De peccati autem grauitate dubitari nequit, cùm sit onus Reipublicæ grauissimum, & ampliatio exitiosissima potestatis. Videantur dicta num. 91.

§. II.

Circa Sisam notanda quædam, Assertiones aliæ.

DIco quartò. Onus Assisii, seu Sisæ ex [Assertio 4. Sisam non posse ad alium effectum à Proregibus applicari.] Regis facultate ad vnum effectum impositum, non potest ex Proregis libitu ad alium applicari; nec tempus concessionis extendi, sine graui piaculo conscientiæ. Sic colligitur ex communi doctrinâ scriptorum asserentium cessare tributi justitiam, quando Princeps non præstat ea, pro quibus illud imposuit, & consequenter esse iniustam exactionem, neque esse obliga [Cessat tributi obligatio non præstante Principe id, pro quo est impositum.]tionem ad soluendum. Sic plures, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà dub. 8. num. 5. P. Vasquez opusculo de Restitutione Cap. 6. Dub. 2. num. 25. & Dub. 4. num. 54. Cardinalis Lugo suprà num. 20. 61. & seqq. P. Lessius Lib. 2. Cap. 33. num. 41. P. Sà v. Gabella n. 5. P. Gaspar Hurtadus Disput. 14. citatâ Difficult. 8. P. Dicastillus lib. 2. de Iustitia Tractat. 20. Disput. 3. num. 179. & seqq. Bassæus v. Gabella numer. 7. & alii: qui de supremis loquuntur Principibus, vt de Proregibus nulla possit dubitatio superesse. Et in illis quidem cita [Circa tempus quæ fieri possit extensio.]ti Auctores, & alii, quod ad tempus attinet justum esse tributum affirmant, licèt vltra determinatum tempus protrahatur, si causa eadem perseueret; vel si cessauerit, alia succedat, pro qua meritò possit imponi: secus si penitus cessauit, & alia non extet æquiualens. Videantur præsertim Cardinalis Lugo num. 51. P. Vasquez numer. 66. P. Sancius num. 7. & Nauarra Lib. 3. Cap. 1. Parte 3. Dub. 11. num. 251. & 260. Vbi quod ad prius attinet, quando scilicet id, pro quo est tributum impositum, imperfectum est, quia non obstante contributione, & conuenienti diligentiâ adhibita, perfici non potuit; idem prorsus videtur admittendum, nam voluntas Regis debet talis æstimari. Licèt enim sine expressâ illius facultate nequeat onus exactionis imponi, juxta dicta Assertione præced. hoc tamen diuersum valdè est, vbi facultas supponitur, & de perfectione operis rationabiliter præsumitur; fuit enim ad illud petita facultas, ad inchoandum scilicet & perficiendum, pro quo & concessa: & quia tanti temporis contributio sufficiens visa est; tanti, & non longioris est facta concessio: vnde si illud sufficiens non fuit, omne, quod necessarium fuerit, videtur concessisse.

Quando verò ideò non est absolutum [Non admittenda circa diuersum effectum in Proregibus, quidquid de Regibus sit.] opus, aut satisfactum obligationi, quia Prorex collectam pecuniam in alia conuertit opera, diuersa prorsus ratio est. Si illa sint vtilia Reipublicæ: licèt enim talia sint, supra facultatem illius est, Regibus quidem id conceditur, quia pro talibus possent exactionem imponere, & ita parùm interest, quod iam impositâ vtantur, pro suæ amplitudine potestatis. Prorex autem non ita est potens; quia etiam pro vtilibus nequit præstationes imponere: vnde cùm vnius concessionem ad aliud transfert, & legis & justitiæ præuaricator existit. Et multò id potiùs quando opera talia sunt, vt Respublica non possit ad ea efficienda [Non est vera vtilitas, cùm ad splendorem tantùm aliqua conficiuntur.] compelli, quia inutilia, vel etiam aliquo modo vtilia, quia ad aliquem splendorem conferunt, sine eo tamen viui conuenienter & decenter posset: neque enim pulchra omnia ornamenta, quæ alibi magnificentiâ Principum elaborata visuntur, cuilibet sunt Reipublicæ conquirenda: pro quo est quamplurimum scriptorum doctrina apud P. Sancium suprà Cap. 55. num. 15. Exemplo sit Limani fori quæstuosissimus fons, qualem nec Regis Curia, nec vlla habet Hispaniæ ciuitas, vel si vmquàm habitura, Assisii onere pro obligatione aliâ iustitiæ concesso, perfectus: de quo tamen dici cum Poëta possit: Sed nunc non erat his opus, & sic de aliis. Quo euentu cum satisfactum obligationi justitiæ non sit, videtur posse dicta exactio continuari, ob rationem dictam: quod tamen ægrè peragitur, ad varios effectus exactionis huius superabundante copiâ pro gubernantium arbitrio distractâ. Sed si peccati grauitas (quæ vtinam non talis in contingentia facti) eos non reddit in re tantâ peruigiles, quod sequitur audiatur.

Dico quintò. Proreges tenentur ad re [Assertio 5. obligari prædictos ad restitutionem.]stitutionem eorum, quæ ex actionibus aut sine licentiâ impositis, aut non seruato licentiæ tenore iuxta superiorem explicationem, insumpserint. Id constat. Primò ex communi doctrinâ Theologorum, qui Reges, ex quibus ad Proreges est illatio irrefragabilis, ad restitutionem teneri asserunt in casibus num. 103. declaratis. Sunt autem omnes citati, quibus addendi P. Turrianus de Iustitia Disput. 46. Dub. 4. & Bonacina suprà num. 9. & licèt aliqui apud P. Hurtadum tantùm obligent ad restitutionem damnorum, eorum hîc locum sententia non habet: tum quia sine fundamento loquuntur, vt citati aduertunt, & ratio est manifesta, quia pro auertendis damnis pretium illud acceperunt: ergo sicut ad damna tenentur, quia non impleuerunt pactum, ita & ad pretium restituendum: consequentia patet; quia auersio damnorum est vnicus titulus acceptionis, qui cessat, & ita iniqua est retentio. Tum etiam quia de exactionibus agunt pro damnis auertendis impositis: in nostro autem casu damna alia non sunt, quàm illa, quæ ex ipsa iniquâ pecuniæ extorsione proueniunt; cùm detur ad opera, ex quorum defectu nullum considerabile damnum Respublica pateretur. Præterquàm quòd in casu dicto aut damna sunt, aut non. Si primum: ergo saltem ex eo titulo restituenda pecunia, quia illâ æquiualens est auersioni damnorum, quæ tamen reipsa auersa non sunt. Si secundum: ergo nullus est titulus ad illam retinendam, & ita absque dubio redhibenda.

Deinde probatur de Proregibus spe [Probatio de Proregibus specialis.]cialiter; quia omni iure ad exactiones carent: ergo sine licentiâ exigentes contra dominorum rei acceptæ voluntatem extorquent, qui inuiti præstant, & meritò inuiti. Ex quo sequitur restituendi obligatio; quia est furtum; contrectatio scilicet rei alienæ inuito domino. Vel si ex eo [Rapina maius peccatum furto, vt hîc interueniat.] quòd domino non sit occulta surreptio, velis esse rapinam, id certè peius, quia rapina maius peccatum est, vt docet Diuus Thomas 2. 2. quæst. 66. artic. 9. pro quo & videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 12. num. 8. Si autem licentiæ limites fuerint violati, eadem est ratio; quia pro eo, quod sine licentiâ fit, valdè per accidens se habet, quòd pro alio illa præcesserit, aut fuerit comitata. Quemadmodùm si quis licentiam tribunt alicui vt ex arcâ eius decem sibi regales extrahat; si viginti extraxerit, quoad illum excessum licentia pro decem data nihil iuuat, vnde est obligatio restitutionis penitus innegabilis.

Dices, saltem cùm pecunia in eum vsum [Obligationem dictam etiam cùm pecunia in vtilitatem publicam expensa est, vrgere.] est conuersa, pro quo imponi iustè exactio posset, non videri obligationem restitutionis vrgere, sicut de Regibus dictum, num. 103. Sed certè neque in hoc casu videtur obligatio cessare ob rationem præcedentem: quia pecunia illa etiam per rapinam extorta, inuitis inquam dominis, ad quos de opere tali notitia nulla peruenit, & de quo forsitan neque ipse imponens tunc temporis cogitabat, si autem posteà & cogitauit, & alios cogitare fecit; adhuc etiam iustè illi habentur inuiti; quia nullus vult se contra id, quod leges præcipiunt, onerari. Nihilominùs probabiliter dici [Quid probabiliter circa modum.] potest teneri quidem ad restitutionem, quod videtur certum: sed restitutionem ipso opere subrogato fieri posse: valdè enim esset difficilè singulis restitutionem fieri, & ita opere illo in communem vtilitatem exhibito conuenienter illam fieri. Sic enim censent multi obligatum ad restituendum communitati, si restitutio commodè fieri nequeat singularibus, debere in vsus eiusdem fieri ad Rectoris arbitrium. Pro quo Nauarra Lib. 4. Cap. 2. num. 66. alios adducens, de quo & nos inferiùs Titulo 6. num. 18. Quando ergo Rector ipse est qui debet, suo potest id arbitrio facere, ratione & consilio regulato. Et talis est Prorex in nostro casu, in quo præter rationem dictam est alia adducta ex eo quòd exactio eadem pro opere subrogato præsumi poterat facienda.

§. III.

Quoad Ecclesiasticos quid in permissa exactione cauendum. Vbi de speciali quadam penitus reprobandâ.

ID cauendum certè, ne eâdem compre [Excommunicationes contra exigentes ab Ecclesiasticis.]hendantur: aliàs contra immunitatem peccabitur, & in excommunicationem Bullæ Cœnæ, & quidem duplicem, incurretur: in 15. scilicet, & 18. In illa enim prohibet Pontifex statuta, pragmaticas, & quælibet alia decreta contra libertatem Ecclesiasticam: in istâ magis in speciali de gabellarum impositione disponit. Pro quo & multa alia Pontificia decreta in Iure extant, & extra illud, vt hac nihil testatius esse possit veritate. Quâ suppositâ, semper in regnis [Id semper in Indiis cautum.] Indiarum, vtpotè Catholico Regi subiectis sicut vero Domino, id caueri curæ fuit, ne quidquam prædictæ immunitati aduersum statueretur. Sed non equidem sic feliciter semper cautela processit, vt ex consulentium minore aut pietate, aut [Lapsus peculiaris ex impunitione quadam.] peritiâ, lapsus aliquis non fuerit deprehensus. Et talis fuit ille, cùm pro muro Cullaico extruendo, qui magni esse ad securitatem totius Peruuiani regni momenti videbatur, (licet in hoc contrariæ non defuerint opiniones) supra sacharum est Sisa constituta: cuius prouentus ad Ecclesiasticos præsertim pertinebat. Et ne illi viderentur grauari, res ita disposita est, vt supra ordinarium pretium arrobæ viginti quinque libras habentis taxa quatuor regalium adderetur. Cùmque exactor non posset omnibus emptoribus adesse, statutum est, vt apud Ecclesiasticos auctarium illud pretij seruaretur, & ipsi collectam quantitatem tunc redderent, cùm à ministris ad hoc deputatis peteretur: vel certè si ipsi vellent laborem minutioris istius numerationis euitare, ad certam summam soluendam partibus benè visam tenerentur.

In quo quidem, vt dixi, lapsus est com [Contra illam efficaciter agitur.]missus in Christianâ Republicâ minimè tolerandus. Nam in primis venditio talis non esset Ecclesiasticis libera sicut anteà, cùm onus illi satis fastidiosum adderetur; recipiendi scilicet pretij auctarium, seruandi, rationem reddendi dati & accepti, cum bonæ existimationis periculo, ob non seruatæ fidelitatis suspicionem: numerandi deinde, quod soluendum erat, exactore petente, cum testimonijs receptionis. Est autem regula receptissima in hac materiâ, tunc lædi li [Regula ad dignoscendam læsionem libertatis.]bertatem, quando Ecclesiasticæ personæ non licet id, quod anteà licebat, vel naturæ jure, vel ex prærogatiuâ immunitatis. Quod benè inter alios obseruant Riccius in Praxi Tomo 3. Resol. 207. num. 8. Laderehius Consilio 103. à num. 8 vsque ad 15. Mandellus Lib. 1. Consilio 8. num. 3. & P. Filliucius Tomo 1. Tract. 16. num. 271. Ex quo multæ decidi solent quæstiones.

Deinde. Ex tali grauamine valde læ [Multipliter in casu dicto verificatur.]derentur Ecclesiastici: aucto enim pretio pauciores essent, qui ad emendum accederent; cùm constet homines ab emendo retrahi aucto rerum pretio: & vel ab emptione abstinere, aut minori multò esse contentos. Item, austeriores paterentur emptores, auaros illos, & crudeles existimantes, qui, cùm videant Rempublicam tali onere grauari, nihil tamen de ordinario pretio remittunt. Prætereà. Grauamen hoc Ecclesiasticos præsertim attingeret, cùm illi, vt dixi, eo prouentûs genere alijs antecellant. Quæ omnia satis indicant ex impositione prædictâ Ecclesiasticam lædi libertatem. Neque enim priuilegium hoc tantùm est, vt non impediantur Ecclesiastici tale aliquid facere, quòd aliàs erat jure licitum, sed etiam ne impediantur quoad faciendi modum: si enim circa modum impediuntur, non plena jam & totalis libertas est. Quælibet ergo molestia illis illata priuilegio est immunitatis contraria. Et quemadmodum qui alterius jurisdictionis est in ciuili foro, nullam potest molestiam per judicem aut dominum diuersum pati: ita, & multò magis in Ecclesiasticis, qui per superius jus à laicali sunt penitus exempti potestate. Hinc est doctrina communis, de quâ P. Filliucius suprà num. 270. §. quartò sunt, juxta quam contra libertatem Ecclesiasticam est id, per quod Eccle [Aliud læse libertatis argumentum.]siastici redduntur timidiores, & sæculares audaciores: vt quòd percutientes Clericos puniantur in decem aureis; qui verò laicos, in viginti. Nulla enim illis actio tali statuto præcipitur, nulla prohibetur: quia tamen grauis irrogatur molelestia, eo quòd majori curâ se tueri debeant, ex eo libertatis est violatio manifesta. Eo enim secluso statuto, ea illis sufficiebat cura, quæ reliquis. Et tamen poterat statuti talis prætextus aliquis inueniri; quòd scilicet Ecclesiastici arma habeant spiritualia potentiora, quibus se defendant; Censuras inquam: & quòd ex eorum percussione non possint damna timeri, quæ ex aliorum; quia maiorem debent habere patientiam. Et sic alia cumulari possent: quibus tamen sibi iniquitas mentiretur. Videndus etiam Decius in Cap. Ecclesia sanctæ MARIÆ.

Nec in præfatæ dispositionis patroci [Quorumdam Auctorum doctrinam minimè suffragari impositioni præfatæ.]nium afferri potest quorumdam sententia, qui apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 49. affirmant talem gabellæ modum esse licitum: quod ex Societatis Auctoribus etiam tenent apud eundem P. Molina Disputat. 663. num. 5. in fine. P. Henriquez Lib. 10. Cap. 25. num. 6. in Glossa. Et probabile censet Cardinalis Lugo Disput. 36. de Iustitia num. 144. non inquam afferri potest: quia in primis P. Molina tantùm ait juxta leges Hispaniæ ex iis, quæ Clericis venduntur, deberi alcabalam: quod est alterius quæstionis. P. Henriquez nihil habet loco citato & quamuis n. 5. de Sisâ loquatur, casum præsentem, vt communiter à Doctoribus tractatur, non tangit. Probabilitas [Probabilitas à Cardinali Lugo asserta confutatur.] autem quam Cardinalis Lugo sic generaliter agnoscit, non videtur eius consonare doctrinæ: cum ipse num. 140. vt certum statuat contra libertatem Ecclesiasticam esse, quando aucto rerum pretio, tale augmentum non manet apud venditorem, sed per modum gabellæ soluitur. Dicere enim augmentum tale in ipsà venditione solutum non esse partem pretij, sed aliquid pretio superadditum, fallacia est manifesta, & verba legis amplectendo, contra legis niti voluntatem. Si enim Clerici eodem grauantur modo, sic aut aliter tribuendo, quod interest nominum discrimen, in re præsertim adeò scrupulis obnoxiâ, & pro qua diligentissimè Ecclesiæ auctoritas excubat, sciens in Dei populum ex eius violatione infandam malorum colluuiem irrupisse? Pretium quidem currens talis rei venialis sisæ suppositæ, vt quatuor argenteorum est: & eadem est rerum copia, ac ementium frequentia. Non potest equidem rebus sic se habentibus augeri pretium: quod si augeatur vsque ad sex, & duo additi ab Ecclesiastico venditore petantur, libertas dicitur Ecclesiastica violari, quia iniustè exigitur, quod manere apud venditorem debet. Quod tamen non sic videtur: quia cùm augmentum illud supra pretij iustitiam sit, non habet Ecclesiasticus ius ad illud, nec Respublica habere vult, cùm illud contributioni designet, vtpotè supra iustum pretium acquisitum. Si ergo eo non obstante libertas Ecclesiastica violatur, ex alio id capite proueniet, quia scilicet Ecclesiastici ad modum specialem vendendi adiguntur iuxta dicta num. præced. Atqui eadem est ratio, cùm augmentum pretij non manet apud venditorem, vt constat, quia etiam ad modum specialem vendendi adstringitur: ergo similiter Ecclesiastica libertas minuetur.

Prætereà. Vt demus sententiam illam [Ex speciali Ecclesiasticorum grauamine impositio, de qua agitur, improbatur. Et quando illa talis censenda sit.] generaliter propositam esse probabilem, in casum nostrum non cadit, qui est valde specialis. Nam, vt diximus, grauantur præcipuè Ecclesiastici: quo euentu Doctores manifestam violationem libertatis agnoscunt. Tunc enim grauamen aliquod tolerabile iudicant, quando contributio laicis imposita, dum extenditur ad Clericos, parùm & paucis noceret per accidens, vt ex illorum mente loquitur P. Henriquez suprà num. 5. vel, vt loquitur iuxta eosdem P. Sancius Lib. 2. Consiliorum Cap. 4. Dub. 55. num. 40. Non imponunt magis su [P. Henriq.]per his, quæ sæpiùs emuntur à Clericis. Item. Non [P, Sancius.] loquuntur in casu, quo grauamina aliqua specialia venditoribus imponuntur, qualia iam vidimus in casu nostro reperta. Et quidem sine illis & solùm ob generales rationes, affirmat Diana suprà, in fine, rem visam esse difficilem ac periculosam Senatui Panormitano, & ita prædictam gabellam non impotuisse. Quid ergo facerent, si eam viderent tot oneribus prægrauandam? Ea certè non diu perstitit, sed re meliùs trutinatâ, ipse qui & imposuerat, & conatus exequi, pius aliàs & iustus Gubernator, abrogauit. Non tamen hoc loco omitti illius commemoratio potuit, vt in posterùm dispositiones similes caueantur.

§. IV.

De exactione aliâ, & quomodo toleranda: ac de obligatione restitutionis

SEd successit alia eôdem auctore, quæ [Gabellæ impositio cum restitutione in fine anni Ecclesiasticis facta à quibus probetur.] potest iuxta opinionem probabilem sustineri eorum, quos sequitur Cardinalis Lugo suprà num. 141. & Diana Resolut. 45. dicentes licitè exigi gabellas ab Ecclesiasticis cum animo restituendi eas in fine anni: quod ita fit ad vitandam confusionem. Cùm enim Ecclesiastici non per se, sed per famulos emant, nec scire possint vendentes an verè tales famuli eorum sint, vel fideliter se gerant, idem pretium accipiunt, & in fine anni redditur iurantibus sibi deberi. Sic factum apud nos exemplo Panormitanæ vrbis, vbi idem in vsu, Dianâ teste; & ex singulis arietibus in macello venditis sine pelle, extremitatibus, & extis duo argentei siue regales exiguntur. Quod quidem, non factâ etiam Ecclesiasticis re [A quibus item sine restitutione.]stitutione modo dicto posse sine Ecclesiasticæ libertatis violatione fieri affirmat P. Henriquez citato n. 5. exemplum apponens, vt si Respublica in necessitate habeat ius imponendi collectam siue Sisam in vini designatis tabernis: nec fieri posset expedita collectio, nisi omnes sine discrimine etiam nobiles ac Clerici sponte contribuant, qui eius tabernæ vino sponte vti volunt. Addit autem in Glossa, vt Prætor curet quòd sit alia taberna vini, in quam absque tributo confluere possint Clerici, vel vt à vicinis oppidis sibi afferre possint in vrbem: sic enim planius fit non cogi ad hanc tabernam tributis oneratam. Pro quo plures adducit Lit. O. & Q. addens sic etiam Doctores Salmanticæ consultos censuisse. Pro quo & Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut. 83. alios adducit. Quibus non obstantibus, aliter apud nos dispositum, vt securiùs & pacatiùs apud Deum & homines procedatur.

Et restitutione etiam dicto modo sta [Etiam restitutione facta à nonnullis refutatur.]tutâ, sunt qui iniustam censeant exactionem, vt videri potest apud Dianam suprà, quia totum hoc agitur ex concordatis factis cum Episcopis, consentientibus & volentibus ipsis Clericis: non autem renuntiantibus priuilegio, sed sustinentibus eius effectum differri in tempus quod proximè sit magis opportunum sine vllo onere aut interesse. Ex quibus manifestè sequitur quòd si concordata huiusmodi non fuerint, exactio sit illicita vel si Clerici effectum illum priuilegij ita differri inuiti sustineant. Et quidem negari nequit quin molestum nimis sit singulis diebus, aut ferè singulis, in pugillari quantitatem vini, aut carnis, ab eisdem emptam adnotare, sicut in simili num. 109. dicebamus. Est etiam valde difficile quòd Clerici, etiamsi non renuntient priuilegio, in modum illum, illicitum aliàs, consentiant: quia licet non renuntient priuilegio quoad habitum, seu ius radicale; quoad illius executionem renuntiant: quod tamen facere licitè nequeunt, sicut in priuilegio Canonis & Fori. Et ita Leo X. in Concilio Lateranensi Sessione 9. sub finem §. & cùm à iure, pariter prohi [Neque sponte datos potest accipi contributio. Consilium Lateran.]bet exactionem & contributionem, etiam cùm sponte videtur fieri Ne imponant exigantque; neúe à sponte etiam dantibus, & consentientibus recipiant. Quæ sunt illius verba. Licet autem in casu, de quo loquimur, contributio in fine anni redhibeatur, aliquale tamen est onus, dum pecunia traditur diu pòst restituenda, & Ecclesiastici adiguntur ad id, à quo per suum priuilegium sunt prorsus immunes: quod voluit cauere Concilium, sicut in Bullâ Cœnæ cauetur, Excommunicat. 18. in quâ etiam sponte data & concessa recipi prohibentur. Pro quo faciunt quæ adducit P. Fragosus Tomo 2. Disput. 3. num. 318. §. Quoad alia.

Sunt autem qui vt sustineri modus [Plus aliquid in fine anni restituendo iustificari exactionem qui censeant, qui negent.] exactionis dictus possit, & excommunicatio vitari, plus aliquid restituendum affirment in fine anni in recompensationem dicti incommodi & interesse. Quod tamen Cardinali Lugo num. 141. citato non placet: quia accipere plus pro incommodo pecuniæ anteà datæ, esset vsura, nisi propter lucrum cessans, aut aliud damnum emergens, accipiatur. Neque etiam hoc modo euitaretur censura; quia si id fieret inuitis Clericis, iam imponeretur illis aliquod onus, cogendo eos ad mutuandum sub vsuris: si vero consentientibus, neque grauamen vllum ex hoc sentientibus; non est necesse plus aliquid dare, cùm non sit contra immunitatem; quia non coguntur ad contributionem, vel aliquod grauamen, sed ipsi voluntariè volunt ad vitandas publicanorum fraudes suam exemptionem executioni mandari modo illo faciliori & securiori.

Quæ quidem licet sapienter excogita [Contra Cardinalis Lugo discursum arguitur efficaciter.]ta sint, possunt tamen efficaci ratione redargui. Nam licet ob puram carentiam pecuniæ nihil possit peti, propter onus tamen eidem adiunctum, & pretio æstimabile, iustè potest peti, & iustè debet exolui. Atqui, vt fatetur citatus Auctor, cùm inuiti sunt Clerici, onus illis imponitur, quod ipse ait esse innegabile, & consequenter pecuniâ æstimabile: quod etiam innegabile est: ergo sine vsuræ labe peti potest, & debet exolui. Item Clerici semper sunt inuiti: nam licet sponte videantur offerre, quatenus corporalis violentia non infertur, suam tamen redimunt vexationem; sicut in vsuris contingit. Si tamen aliquando omnino sponte consentiant, licet malè faciant, iuxta dicta num. 114. nulla erit restitutionis obligatio, quia de re suâ disponere validè possunt, quamuis non licitè, sicut de Beneficiariis receptissima tenet opinio, cùm Ecclesiastica bona, ex Beneficij inquam fructibus, in vsus profanos expendunt.

De restitutione autem generaliùs lo [Obligatio restitutionis generaliter stabilitur.]quendo, quando libertas Ecclesiastica exactione iniustâ læditur: aut directè, quia Ecclesiastici, aut in speciali, aut simul cum aliis ad contribuendum adiguntur: aut indirectè, quando attentis circumstantiis, licet de illis non fiat mentio, idem reipsa coguntur per ambages quasdam soluere quod alij, ad quos exactio manifestè dirigitur. Tunc quidem obligatio ad restitutionem non videtur posse negari. Quod cum Richardo Quodlib. 2. Quæst. 30. benè Cardinalis Lugo confirmat. Et ratio est. Quia ibi interuenit rei alienæ contrectatio inuito domino, & ita rapina honesto exactionis titulo palliata.

Addit autem ciratus Cardinalis P. San [Eam non negat P. Sancius, vt ipsi Cardinalis Lugo adscribit.]cium videri prædictam doctrinam reijcere suprà num. 41. quatenus ait peccari contra immunitatem, non tamen esse obligationem restituendi: quia malus animus non facit quòd res, quæ aliàs non erat contra iustitiam, sit contra illam, & afferat obligationem restituendi. Sed certè Pater Sancius contrarius non est: loquitur enim in casu, quo exactio licitè Ecclesiasticis possit imponi; & tamen malo animo imponitur, ex intentione scilicet deprauatâ eos grauandi. Et hoc in casu locutum ait Richardum, quem impugnat adductâ nuper ratione, & exemplis demonstrat, Auctorumque suffragio vt non appareat vnde certam doctrinam reiicere videatur. Addit autem positâ iustitiâ exactionis, malum animum tantùm esse contra charitatem, quod omnino certum apparet: vnde & impugnatio Cardinalis Lugo non videtur ad intentum; dum ait non solùm esse contra charitatem, sed etiam contra immunitatem, quando exactio indirectè est contra Ecclesiasticos, quia per circuitum quemdam, id, quod directè disponi non poterat, obtinetur. Illud namque P. Sancius non negat, sed in casu alio loquitur, vt vidimus, & ampliùs ipsum consulenti patebit.

Fuit etiam Regius Fiscalis, qui ex cal [Ex calce & lateribus venditis alcaualam non debent Religiosi.]ce & lateribus coctis, quæ Religiosi vendunt, quia eorum habent officinas, alcaualam esse soluendam contenderet. Cuius conatus irritus extitit, nec pietati, nec rationi conformis. Tum quia hoc non erat in vsu, qui maximè attendendus in hoc genere, etiam contra iuris regulas, vt Textibus, & Doctoribus probat Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 2. Cap. 3. num. 53. & in Politicâ pag. 269. §. Y esta costumbre. Tum quia eo in genere Religiosi præsertim grauabantur, quod esse contra immunitatem jam vidimus num. 112. Tum etiam quia alcauala non debetur ex omnibus, quæ venduntur, vt patet ex multis, quæ iuxta leges Hispaniæ adducit P. Molina Disput. 664. Ergo ex generali dispositione immeritò censentur comprehensa illa, de quibus agimus, cùm in illis sit ratio specialis ob vendentium immunitatem. Tum denique quia Ecclesiastici alcaualam [Neque generaliter Ecclesiastici.] non debent, vt est certum: & in Hispaniâ soli venditores alcaualam debent, non emptores, quidquid de Portugalliâ sit, in qua & venditor & emptor pro dimidio soluunt. Est ergo euidens illam non debere, nec posse nisi per summam iniuriam, & immunitatis temerationem exigi. Quòd si gabella ementibus imponatur, alia est quæstio, de quâ iam dictum §. præced. & cùm imposita non sit in prædictis, nullus relinquitur titulus exigendi.

§. V.

Circa licentiam Pontificis doctrina multiplex, variis necessitatum generibus explicatis.

TEneri aliquando Ecclesiasticos ad con [Ad contributiones aliquas Ecclesiasticos teneri pro necessitatibus, quæ explicantur.]tribuendum, est verum: pro quo in primis stat communissima Doctorum sententia, quando vtilitas proximè & directè illos concernit; vt si inundatione, aut hostium irruptione domus aut prædia eorum damnificata sint, aut periculum proximum & manifestum immineat. Quibus pro Indiis addere possumus id, quod est frequentissimum, emundationem scilicet fossarum, per quas aqua ex fluuiis ad irrigationem deducitur prædiorum; quorum magna pars ad Religiosos spectat. Pro quibus videri potest Bonacina in explicatione Bullæ Cœnæ Quæst. 19. §. 3. num. 17. Deinde sunt necessitates & vtilitates aliæ communes omnibus, quæ & Ecclesiasticos vti Reipublicæ membra pertingunt, quales sunt in reparatione murorum, pontium, viarum &c. Circa quæ grauissimum extat Lateranensis Concilij sub Innocentio Tertio decretum, & habetur in Cap. Non minùs, de immunitate Ecclesia [Consilij Lateranensis pro eo decretum.]rum. Vbi cùm præmisisset sic: Siue quidem fossata siue expeditiones (militum inquam) seu alia quædam sibi arbitrentur agenda, de bonis Ecclesiarum, & Clericorum & pauperum Christi vsibus deputatis, volunt ferè cuncta compleri. Addit statim. Quocirca sub anathematis districtione fieri de cetero talia prohibemus: nisi Episcopus & Clerus tantam neceßitatem vel vtilitatem aspexerint, vt absque vllâ exactione ad releuandas communes vtilitates vel neceßitates, vbi laicorum non suppetunt facultates, subsidia per Ecclesias existiment conferenda. &c. Vbi quidem ad Apostolicam Sedem recursus nullus indicitur, sed iudicio Episcopi & Cleri remittitur vtilitatum & necessitatum examen: & benè illis inspectis, ac talibus deprehensis, obligatio sub mortali subest eisdem succurrendi.

Vbi & credo, si non ita fiat, restitutio [Si non contribuant ad restitutionem teneri, ex obligatione iustitiæ commutatiuæ.]nis onus incumbere, quia iniustitia manifesta committitur. Si enim illi essent laici, ex justitiâ tenerentur; non quidem legali tantùm, quâ debet quis commune bonum priuato suo præferre: ex illa enim non consurgere obligationem restitutionis non immeritò affirmari potest; sed ex commutatiuâ. Sicut enim debet quis mercedem soluere in domo aut villâ suâ laboranti, ita & laborantibus in Republicâ, cuius est ciuis, quando illius labor in eius cedit vtilitatem. Iam quòd laici non sint, sed Ecclesiastici & sic soluere non debeant, ratione priuilegii habetur: Atqui illud in casu, de quo loquimur, cessat, sic disponente Pontifice, aut potiùs declarante, cùm ius naturale id exigere videatur; vt scilicet partes omnes bono communi prospiciant: ergo ex iustitiâ tenentur sicut laici, & ita eâ violatâ ad restitutionem obligantur. Quod colligo ex P. Suario lib. 4. Defensionis fidei cap. 26. num. 6. vbi in Episcopo justitiæ obligationem agnoscit, quod de aliis consequenter asserendum.

Sunt autem vtilitates aliæ, quæ non ita [Variæ vtilitates, in quibus videtur obligatio nulla.] proximè videntur ad Ecclesiasticos spectare; quia non ad propria bona, neque Reipublicæ, cuius sunt ciues, sed totius regni pertinent: vt cùm de expeditionibus agitur, juxta Cap. Non minùs citatum, aut de aliis, ratione quarum non oriri obligationem in Ecclesiasticis ad contributionem, communiter docent scriptores; sicut neque ratione necessitatum aliquarum Reipublicæ, quæ possent non vrgentes judicari. Si enim ratione illarum obligandi essent, immunitas nullius esset momenti: semper enim ob necessitates, aut vtilitates gabellæ imponuntur; aliàs essent prorsus iniustæ. Pro quo videri possunt P. Sancius Cap. 55. citato num. 3. & qui ab eodem adducuntur. Non videtur autem benè explicari tertius [Quæ regnum concernunt possunt esse grauissima.] necessitatis modus, ex eo quòd sit communis regno: nam talis esse sic communis regno potest, vt grauissimè vrgeat, qualem in Hispaniâ annis proximioribus vidimus tot cinctâ rebellibus, & externorum incursionibus impetitâ. Et quidem mutante regno omnia nutant, & maius inde damnum Clericis timeri potest, quàm si in ciuitatibus, quas incolunt, pontes, aut viæ non sint conuenienter instructæ. Rege ergo tunc onus aliquod imponente, iudicare rationabiliter Prælati & Clerus poterunt, ad illud se subeundum teneri. Et ita tandem fatetur P. Sancius num. 35. quoad obligationem contributionis. Quo euen [Consulendam Sedem Apostolicam quæ ostendant.]tu grauis insurgit difficultas an debeat Sedes Apostolica consuli. Nam licèt Concilium Lateranense eam citato in Capite non imponat obligationem, habetur tamen Cap. Aduersus, eodem Titulo, verbis illis ex eodem Concilio: Propter im [Cap. Aduersus.]prudentiam tamen quorumdam, Romanus Pontifex priùs consulatur, cuius interest communibus vtilitatibus prouidere. Sic ibi: vrget item Lateranensis alterius sub Leone X. decretum, de quo num. 114. ver [Leo X.]bis illis: Prælati etiam præmißis absque expressa Romani Pontificis licentiâ vltro consentientes, excommunicationis, & depositionis pœnas ipso facto incurrant. &c. Pro eodem est Extrauagant. 1. Eodem Titulo, & sic Pharaonius cum aliis Tractat. 2. Seßione 10. Casu 3.

Quibus tamen non obstantibus, sunt qui censeant recursum ad Pontificem non esse [Necessarium id negant multi, & qualiter probabile. P. Sancius.] necessarium: ex quibus aliquos adducit P. Sancius citato Capite 55. num. 26. propter quorum auctoritatem id censet probabile; sic enim accipiendum quod in fine ait verbis illis: & hæc sententia probabilis est ijs Doctoribus. Neque enim sensus est, aut esse potest, eam videri probabilem Doctoribus citatis, cùm illi eam absolutè proferant, & non tantùm probabilem esse dicunt, quod dici sæpiùs de sententiâ illi oppositâ solet, quam Auctores amplectuntur. Sensus ergo est probabilem esse iis Doctoribus, id est, auctoritate eorum, vt verba dicta in auferendi casu proferantur. Et illi quidem generaliter loquuntur, & non tantùm quando necessitates proximè tangunt Ecclesiasticos. Quando autem huius generis sunt, multi alii idem tuentur Auctores, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 41. & 133. Quibus addendi P. Sancius Cap. 55. citato num. 7. & Cardinalis Lugo Disput. 36. citatâ num. 129. Licèt num. 130. aliter censeat, cùm per modum tributi contributio imponeretur. Sic etiam [Qui absolutè affirmant, excepto casu periculi.] Bonacina suprà. Sed neque in hoc casu posse sine licentiâ Sedis Apostolicæ procedi, sunt qui teneant, quos adducit & sequitur Diana Parte 5. Tract. 1. Resolut. 11. Sic declarans mentem suam circa dicta in contrarium citatis locis: vbi tamen manifestè oppositam est sententiam amplexus, vt consulenti constabit. Excipitur autem casus periculi in mora, pro quo ipse in speciali adducit plures Resol. 133. citatâ; quibus adde P. Sancium suprà n. 28. vbi alios refert. P. Fragosum Tomo 1. Parte 1. disp. 4. n. 333. P. Dicastillum suprà n. 106. & D. Villaroel Parte 2. Quæst. 18. art. 5. n. 87.

Quamuis & in hoc diuersimodè philo [Diuersi quidam philosophandi modi circa eamdem necessitatem.]sophandum sit iuxta scriptorum obseruationes. Aliqui enim ita absolutè asserunt; alii tamen cum distinctione. Necessitas enim obligans ad gabellæ impositionem potest contingere in exactione quæ ad vnum actum, vel ad breue tempus fit; vel longiori est tempore duratura. Si priori modo contingat, inconsulto Pontifice totum negotium absoluitur: si posteriori, consulendus vtique, non pro inchoatione, sed pro continuatione. Sic cum Patribus Suario, & Palao Diana citatâ Resol. 11. Quando videlicet consuli etiam tunc potest; stare enim potest, vt neque pro continuatione valeat consuli, vt in remotissimis regionibus, aut impedimentis aliquibus interiectis. Et pro necessitate, quando ad inchoandam impositionem non occurrit notabilis difficultas, varia adducuntur exempla Florentiæ, Panormi, Mediolani, & aliarum ciuitatum, in quibus ex Pontificiâ tantùm concessione gabellæ impositæ sunt, habito pro eâ recursu; cùm tamen necessitates Ecclesiasticos proximè attingerent, ob inundationem & pestem. Quod & sic Romana Rota declarauit in vna Leodiensi die 19. Martij 1604. vt de praxi non videatur posse dubitari.

Et quidem qui recursum non iudicant [In quocumque casu saltem Episcopum adeundum.] necessarium in quocumque casu, non ideò censent inconsulto Episcopo & Clero id fieri posse, quamuis aliqui eorum neque hoc necessarium videantur iudicare, vt videri potest per adductos à P. Suario Lib. 4. Defensionis Cap. 26. num. 7. Sed communior sententia adeundum affirmat Episcopum & re inter vtriusque fori Capita benè perpensâ, id, quod commodum visum fuerit, statuendum: Pro quo videndi P. Molina Disputat. 672. num. 4. P. Sancius num. 10. & Cardinalis Lugo num. 129. Cùm enim grauamen hoc tum laicos tum Clericos tangat, ab omnibus debet approbari: iuxta Regulam iuris in Sexto satis notam: Quod omnes tangit, debet ab omnibus approbari. Est. 29. Pro quo & est ratio satis vrgens: [Ratio pro eo concludens.] nam libertas Ecclesiastica debet omnino seruari in omnibus, per quorum obseruantiam non incipit Reipublicæ esse damnosa: Atqui ex eo quòd vrgente necessitate contributionis adeatur Episcopus, & Clerus consulatur, non incipit libertas esse damnosa, quia non impeditur subsidium, sed reuerentia personis Ecclesiasticis exhibetur, per quod meliùs id, quod intenditur, potest obtineri: sic enim Ecclesiastici non adeò grauiter ferunt impositiones, quæ illis sunt semper admodùm odiosæ. Ergo adiri debent, & cum eorum beneplacito res ista disponi.

Vbi & quæstio alia succurrit, an Ec [Nolentes contribuere nequeunt à laicâ potestate compelli.]clesiastici nolentes contribuere, possint à laicâ potestate compelli, & in eorum bonis fieri executio. Circa quod affirmant plures apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 42. & P. Sancium Dub. 55. num. 30. qui contrarium cum multis aliis statuunt, ex quibus P. Dicastillus suprà num. 101. Et id quidem robustè confirmat P. Sancius num. 31. & P. Fragosus num. 332. & est lege Hispaniæ apertè decisum, quæ est. 54. Titul. 6. part. 1. in quâ post declaratam Clericorum obligationem ad contribuendum, ita dicitur: Pero para esto facer, [Sic lege Hispaniæ stabilitum.] no los deben apremiar los legos, mas decir los que lo fagan, y si ellos no lo quisieren facer, han de mostrar lo à los Prelados, que se lo hagan facer. Sic Rex Alfonsus. Quod & jure Canonico satis clarè insinuatum Cap. Non minùs, & Cap. Aduersus, citatis. Pro quo & est ratio nuper adducta; quia scilicet immunitas debet obseruari quantùm potest sine Reipublicæ nocumento: quod hîc etiam accidit: vbi non solùm abest damnum, sed & vtilitas accrescit; quia Prælati mandatum expeditiorem reddit contributionem. Videatur Cardin. Lugo in Responsis moral. lib. 5. dub. 3. num. 6.

Si autem Prælati ipsi, aut renuant aper [Quid faciendum, si Prælati renuant.]tè, aut executionem differant, deberi ad superiorem appellari docent plures, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà num. 32. In periculo autem ob moram possent auctoritate laicâ bona Clericorum pro rata onerum occupari: quod cum multis tenet citatus Auctor num. 33. eâ ratione; quia Rex jus habet ad protegendum regnum, etiam contra Ecclesiasticos, vbi iudex Ecclesiasticus id detrectat, & est periculum in mora. Quæ quidem ad particulares necessitates ita applicanda, vt Rex per suos magistratus etiam habeat jus defendendi & conseruandi omnes ciuitates, ex quibus regnum coalescit; neque enim regnum aliquod est vniuersale Platonicum.

§. VI.

Obligatio recursûs ad Pontificem ampliùs declaratur. Et quando non censeantur laicorum sufficere facultates.

IAm quod à Concilio Lateranensi dispo [Diuersæ sententiæ circa obligationem contribuendi, cùm non suppetunt facultates, aut iisdem extantibus apud laicos.]situm, vt vidimus num. 120. tunc contributionem faciendam vbi laicorum non suppetunt facultates, non leui quæstioni materiam præstat; an scilicet hoc semper faciendum, & quæ debeant facultates intelligi, priuatorumnè, an communitatis, quæ dici Propria ciuitatis solent? Circa quod diuersi sunt opinandi modi. Quidam enim dicunt tunc tantùm teneri Ecclesiasticos ad contributionem pro communibus necessitatibus, quando laicorum bona non suppetunt, quod satis videtur adductus Textus indicare. Sic Angelus, Azeuedus, & Stephanus apud P. Sancium Dub. 55. citat. n. 19. P. Suarez Lib. 4. De fœminis Lib. 4. c. 26. n. 14. alios adducens P. Palaus Tomo 2. Tractat. 12. Disput. vnicâ de reuerentia debitâ Ecclesiasticis Puncto 9. num. 6. Cardinalis Lugo suprà num. 125. P. Fragosus Tomo 2. Disput. 3. §. 18. num. 324 Vers. Quòd si exigantur. Bonacina suprà num. 16. Diana Parte 5. Tract. 1. Resolut. 11. §. Sed notandum, apud quem alii. Contrarium tamen videtur tenere P. Sancius suprà num. 19. dicens limitationem illam, Modò laicorum bona non sint, quam tres Doctores ab eodem citati apponunt, ceteros non ponere, neque eam vsum obseruare; sed cùm hæc sint in commune bonum Clericorum & laicorum, omnes debere contribuere. In quo quidem minùs cautè locutum affirmat Cardinalis Lugo suprà. Admissà autem limitatione, quam jus apponit, sufficere ad obligationem Clericorum, si bona ciuitatis propria non sint, etiamsi aliàs priuatorum suppetant facultates, docet P. Suares suprà n. 15. & P. Palaus n. 9. Quod tamen negant Diana Resol. citatâ, & alii apud ipsum.

Mihi indubitatum videtur standum ju [Stricta obligatio est standi iuris dispositioni circa materiam præsentem.]ris Canonici dispositioni, quidquid nonnulli contendant citata Capita strictam non imponere obligationem, quando communes Clericis & laicis necessitates sunt, sicut & videtur P. Suario nu. 14. citato, qui id asserit sine dubitatione dicendum: & constat ex adductis num. 120. Textus enim illi de communibus necessitatibus procedunt: cumq́ue limitatio non sit inutilis existimanda, in quâ tantum momenti residet, neque id dici sine egregia temeritate possit, sicut neque in eo Pontificem excessisse, & Concilium generale deceptum; eiusdem necessariò decisioni iuxta Christianam obligationem adhærendum. Et licèt ius naturæ contributionem videatur exigere, quia communes necessitates communibus sunt expensis subleuandæ: ipsum etiam naturæ ius exigit, vt qui ad diuersum gremium spectant, neque habent eam, quam alii, respectu magistratuum subiectionem, sed alteri parent superiori; non debeant aliorum dispositioni stare, nisi iuxta modum, quem status eorum postulat, & superioris dispositio præscribit. Tenentur ergo Ecclesiastici contribuere, sed iuxta Pontificis directionem, quando communes vtrisque necessitates sunt: dispositio itaque, quæ in citatis extat Capitibus, omnino seruanda.

Neque P. Sancius hoc negauit, vt eum [P. Sancius idem tenet, nec benè Cardinalem Lugo eum minus cautè locutum afferuisse.] minùs cautè locutum Cardinalis Lugo debuerit pronuntiare: nam reuerà id non tenet, sed potiùs oppositum: quod poterat citatus Auctor in eodem obseruasse. Citato enim Cap. num. 38. de gabella quadam loquens Granatæ impositâ, & eam iniustam fuisse determinans, sic rationem reddit: Primò, quia licèt vtilitas sit communis totius regni, & sic Clericorum; at non constat facultates laicorum non sat esse ad prædictam contributionem: immò ipsi fatentur quotannis superesse sibi plusquam Clerici contribuunt. &c. Sentit ergo clarè oppositum ei, quod ipsi citatus Auctor imponit. Quando igitur aliud videtur docuisse, congruâ debet explicatione molliri, vt tantùm velit id, quod citatis dudum verbis videtur expressisse. Cùm enim dicat iniustam fuisse gabellam illam Granatensem, quia facultates laicorum ad necessitatum subleuationem erant sufficientes, quandoquidem quotannis supererat plusquàm Clerici contribuebant: si non sufficerent, ad contributionem Clerici tenerentur. In prædictâ autem excussione facultatum, non ad priuatorum bona respectus habitus, vt vnusquisque pro sua maiori copiâ abundantiùs conferret; sed omnium vna est ratio habita, vt moderatum quid omnes tribuerent, vnde exactio parùm onerosa omnibus reddebatur. Quia ergo sic contribuentibus solis laicis, satis erat vnde communis subleuari necessitas poterat, non debuerunt Clerici ad contributionem sine licentiâ Pontificis obligari. In hoc ergo sensu locutus P. Sancius; & alium non esse in vsu asseruit, vnde à communi sententiâ non recessit, nec debuit minùs cautæ locutionis à prædicto Auctore notari.

Deinde, Mihi etiam apparet certum, [Ciues non debere iuxta cuiusque contribuere facultates.] etiamsi bona priuatorum talia sint, vt ab ipsis iuxta copiam contribuentibus extrahi possit quidquid est ad vrgentis necessitatis subleuationem necessarium, Clericos ad contributionem teneri, si illa modo nuper dicto per minutas partes quotidianas communes omnibus, vt in Sisâ fieri solet, non possit subleuari. Itaque grauare paucos diuites excessiuis oneribus, inhumanum est, quia & diuites valde vtiles sunt Reipublicæ: ipsi enim pauperibus subueniunt, opera pia promouent, maiores faciunt expensas, vnde & vtilitates maiores ad Regem, & bonum commune redundant. Et quidem si pro necessitatibus communibus grauandi essent; cùm illæ sint frequentes, citò diuites esse desinerent. Præterquam quòd molestissimum est patrimonia singulorum excutere, & quid quisque habeat impossibile penitùs explorare. Cùm ergo contributio communis illis & aliis esse debeat, valdè moderata sit oportet. Quâ moderatione perspectâ, an sufficiat laicorum tantùm dispiciendum est; quòd si sufficiat, non poterunt Ecclesiastici grauari: si autem insufficiens sit, ad contribuendum obligandi. Et hoc, & non aliud videntur Pontificiæ Sanctiones superiùs adductæ statuisse.

Non ergo ad obligandos Clericos sa [Si Propria non sufficiant, non ideò grauandi Ecclesiastici.]tis est si propria communitatis non suppetant, aliàs parùm ipsis faueret immunitas: rarò enim propria in eâ quantitate sunt, vt ad communes necessitates, pro quibus vectigalia imponi solent, sufficere possint. Quod & prætereà vsus quotidianus confirmat: sic enim videmus Ecclesiasticos à contributionibus eximi, & vel in ipsa emptione nihil reddere; aut si tribuant, in fine anni restitui: cùm tamen necessitates & vtilitates communes illis & laicis sint. Pontifices etiam contributionem aliquoties concedentes, conditionem in Iure expressam addunt, & de propriis ciuitatum nullam habent rationem; quòd scilicet non sufficiant: sed laicorum facultates non sufficientes, pro concessionis executione requirunt. Pro quo videri potest Diana citatâ Resolut. 11. Vbi præsertim Vrbani Octaui pro Ducatu Mediolanensi specialia verba subjungit, hæc scilicet: Cùm autem sicut eadem expositio subiungebat, [Vrbani 8. Verba, pro forma concessionis.] in muniendis ciuitatibus & locis prædictis, ingenti pecuniarum vi opus, ærariumque ipsius Philippi Regis valde exhaustum & attritum sit; ex munitione quo huiusmodi totius status, ac tam Cleri, quàm populi securitati prospiciatur: communitatum verò ac vniuersitatum, & hominum eiusdem Status propter eorum inopiam ad totam impensam necessariam supportandam facultates non suppetant, nisi Clerus & Ecclesiastici quoque eò aliquid conferant &c. Et posteà sub eâ conditione concedit, vt narrata constent.

Contendit autem Diana ex præfatis ver [Facultates laicorum non benè à Diana. explicatas, vt debeant Clerici ratione earum excusari.]bis colligi non solùm facultates communes, sed etiam particulares attendendas esse; & cum Megala sic explicat, vt Clerici tantùm in subsidium ad collectas teneantur, quando laici per gabellam imponendam cogerentur se eis priuare, quæ quotannis ipsis necessaria essent ad viuendum secundùm conuenientiam sui statûs. Sed hoc certè ex præfatis verbis non sequitur, quia explicari possunt iuxta modum à nobis assignatum: vt priuatorum quidem bona non sufficiant secundùm conuenientem moderationem collecta, quæ copiosis, & tenuibus tribuenda designetur. Et aliud equidem nimis odiosam redderet Ecclesiasticorum exemptionem: homines enim laici præter ea, quæ opus habent ad viuendum secundùm conuenientiam sui statûs, multis indigent ad prouidendum necessitatibus, quæ possunt occurrere, ad dotandas filias: & velle eos ad præcisos terminos necessitatis quotidianæ reducere, nimis periculosum negotium esset: cùm præsertim de necessitatis remedio agatur, quæ Clericos & laicos pariter tangit: qui aut patrimonialia tantùm bona habent, aut Beneficialia. Si Primum; non est quòd doleant aliquantulùm se grauari, quando in laicali statu similiter grauatur. Si secundum; cùm præter sustentationem congruam, quod reliquum est, debeat pauperibus erogari; minùs aliquid erogent, iam piè impensum, & sic non erit cur doleant de grauaminis Societate.

Videtur autem pro sententiâ illorum, [Ex lege Hispaniæ obiectio, vt defectus Propiorum sufficiat.] qui defectum sufficere Propriorum existimant, lex Hispaniæ vrgere, quæ est. 11. Tit. 13. Lib. 1. in qua sic dicitur: En estas cosas tales (quæ scilicet ad communes necessitates spectant Clericorum & laicorum, de quibus ibi in speciali) à fallecimiento de propios del Consejo, deben contribuir los Clerigos por quanto es pro comun de todos, y obra de piedad. Ad quod aliqui facilè responderint legem esse ciuilem, quæ incommodare Pontificiæ nequit, vt Sacra Rota sæpiùs in hac materiâ con [Fit illi satis.]clusit. Sed vlteriùs respondeo eam legem iuxta plurium Doctorum sententiam fuisse latam, qui ita sentiunt, vt vidimus num. 123. quæ tamen vix iam probabilis reputatur, cùm Pontificum mens sit manifestiùs declarata. Dari etiam potest Clericos teneri contribuere, sed seruatis seruandis, cum debito inquam ad Pontificem recursu, aut ad inferiores Prælatos, si mora sit in periculo, iuxta dicta.

§. VII.

Circa Indias, & Religiosos quid speciale, cum vtili animaduersione.

POtest autem ex dictis id, quod ad re [Distantia in Indiis recursum ad Pontificem non excusat.]cursum præfatum spectat, in Indiis facili negotio deduci. Propter distantiam enim nequit Pontifex in casibus occurrentibus adiri, vnde inferiores Prælati consulendi. Quod quidem tunc accidet, cùm Proreges licentiam specialem ad hujusmodi dispositiones habebunt, juxta dicta. §. 1. Si enim non habeant, & à Rege postulanda sit, difficile ipsi non erit Apostolicam Sedem per suum Oratorem adire: in casu inquam, in quo necessarius videatur esse recursus, qui frequens, vt credo, non erit: tot enim sunt opiniones Doctorum Regiæ potestati fauentium, [Ecclesiasticos non debere turbas excitare, cum à Rege aliquod grauamen accidit, cum Sapientium consilio dirigatur.] quæ & probabiles reputantur, vt juxta eas procedere omnino tutum censeatur. Quòd cùm accidet, non arbitror expediens fore vt Ecclesiastici turbas excitent, & suæ immunitatis zelo, aut commodi potiùs temporalis intuitu, damna majora congeminent, Regibus Catholicis dedecus in honoratæ Ecclesiæ obiicientes, cùm ipsi nihil gloriosius habeant, quàm vt se obsequentissimos illius filios possint singulariter profiteri. Numquàm equidem illi sine consilio doctissimorum hominum res tales attentant: & quando sic res agitur, non sunt facilè dispositiones eorum incusandæ. Vt etiam admonet P. Villaroel post hæc scripta visus Parte 2. Quæst. 18. Artic. 5. num. 83. Pro quo & P. Henriquez Lib. 10. Cap. 15. num. 5. ita scribit Doctores prudenti ratione & ex [P. Henriquez monitum observandum.]perimento deducunt varios casus pro rerum, temporum, & locorum exigentiâ, ob vitandum periculum, aut magnum inconueniens. Qui casus prudentum, expertorumque virorum arbitrio diiudicandi relinquuntur. Quòd si iudex laicus, sapientium auctoritate, aut Senatûs Regij mandato ductus, proceßit bona fide contra Clericum non contribuentem, & moderatè exegit sine vi, & sine personæ Ecclesiasticæ contactu, hic, vt excusatur à culpa mortali, ita & ab excommunicatione. Nec huic iudici imputatur damnum, quod per accidens, & præter eius intentionem, præiudicat Clerico. Sic ille post appositum casum, de quo num. 113.

Quibus addi potest, cùm Pontifices [Pontifices in concessionibus non definire, sed probabiles sententias amplecti, aliis non damnatis.] exactiones pro communibus necessitatibus indulgent, quæ pariter Clericos & laicos attingunt, sub explicatâ conditione, nihil ad fidem spectans ex Cathedra decernere, aut opinionum probabilia fundamenta conuellere; sed id, quod immunitati magis fauet, relictâ opinionum diuersitate, complecti. Vnde licet annuant Christianorum Principum petitionibus, & iuxta narrationem in petitione expressam procedi concedant, quod illi piè & laudabiliter faciunt, vt seriùs procedatur, & turbæ vitentur: numquàm tamen contra aliter facientes, nec recurrentes in necessitatibus prædictis, Pœnale quidquam est à Pontificibus fulminatum. Et ita Diana suprà §. Sed notandum, cùm eorum opinionem posuisset, qui in necessitatibus prædictis, (quæ scilicet tangunt principaliter laicos & remotè tantùm, ac per consequentiam Clericos, sed æquè principaliter ac proximè omnes) non esse faciendam excussionem bonorum censent. Sed in alijs, vt sunt Arrachinus, Menochius, Zeuallos, & alij, ita subdit: Non desunt tamen Doctores contrarium [Diana.] sentientes, (citat Sousam, Gratianum, & Martham) & ego, vt verum fatear, video Summos Pontifices huic sententiæ adhærere. Nam Vrbanus Octauus &c. Vbi cùm priori sententia, & illius patronis propositis, ita loquatur, vt vidimus, scilicet non deesse Doctores contrarium sentientes, satis prioris sententiæ probabilitatem ostendit. Addens verò, & cum quadam formidinis specie, Pontifices contrariæ sententiæ adhærere, id iudicat, quod adjecimus, Pontifices inquam non definire, neque opinionum diuersitatem expungere, sed sententiam illam, quæ Ecclesiæ immunitati plus fauet, amplecti. Tuentur ergo illi jurisdictionem suam, tuentur & Principes quam se habere bonis fun [Notanda obseruatio.]damentis intelligunt, & si bellum est, certè non injustum; sicut & in aliis contingit, dum de temporali agitur potestate.

Quæri tandem circa præsentem mate [Quid Clerus cuius requirendus consensus, circa quod variæ sententiæ.]riam potest, quid nomine Cleri intelligatur, cùm jus præcipit Episcopi & Cleri consensum requirendum. Circa quod P. Suarez Cap. 26. citato num. 10. Satis probabile esse ait Capitulum intelligi, quia illud in Iure solet nomine Cleri censeri. Addit tamen in hoc multùm posse valere consuetudinem. Nam vbi ex mero præscripto Episcopus habuerit Consilium suorum Officialium vel Clericorum ad hoc munus deputatorum, & cum eis grauiora Ecclesiæ negotia expedire solet, illud videri potest sufficiens ad id, de quo agimus, conditionem scilicet à iure requisitam adimplendam. Ex quibus patet non benè Dianam citatâ Resolut. 11. §. Quæro secundo. P. Suario absolutam sententiam de Capitulo adscribere, cùm ipse eo modo, quam vidimus, opinetur. Et quod ad probabilitatem attinet à P. Suario assertam, eum sequitur P. Palaus Puncto 9. citato num. 8. Sed non sufficere Capitulum affirmant alij, quos adducit & sequitur Diana suprà, & sacra Rota declarauit apud Farinacium Tomo 2. Decis. 42. n. 7. Cùm autem Clerus varios contineat sacrorum hominum status, & personas, vocari omnes non semper esset possibile, neque etiam expediret. Vnde saltem alia Vrbis vocanda Capitula, si qua sint, & Vicarios foraneos, ex aliquorum mente affirmat Diana, & inter eos adducit Barbosam in Collectaneis ad ius Canonicum Lib. 3. Tit. 49. numer. 7. omisso Capite. Est autem 4. & satis celebre Non minùs nec n. 7. sed 6. vbi tamen absolutè pronuntiat totum Clerum vocandum, pro quo alios Doctores allegat. Et ratio id probat: nam, vt ille aut, quod omnes tangit, particulariter ab omnibus approbari debet. Cap. Cùm omnes, de Constitut. & Cap. Quod omnes, de regulis iuris in Sexto.

In quo sentiarum dissidio negari nequit quin sententia, quæ Capitulum sufficere as [Sufficere Capitulum est valde probabile, & securum in praxi.]serit, sit valde probabilis, & secura in praxi: licet aliquoties aliter fuerit practicatum. Quia etiam cùm consensus totius Cleri requiritur, sufficit consensus Capituli, vt in Cap. Cùm Apostolica, de iis, quæ fiunt à Prælato sine consensu Capituli, in quo sic dicitur, D. Leonis Magni verbis [Cap. Cùm Apostolicâ.] adductis: & cum totius Cleri consensu, atque tractatu id eligat, quod non sit dubium Ecclesiæ profuturum. Sic ibi. De Capitulo autem esse sermonem manifestum est ex allatis illius Tituli verbis, & ita sine controuersiâ affirmat Glossa. §. Cleri. Videatur etiam Cap. Irrita, eodem Titulo. Deinde. Multa alia ad spirituales caussas spectantia potest Episcopus cum solius Capituli consensu disponere: ergo & hoc, de quo agimus, in quo de grauamine tantùm agitur temporali. Antecedens constat ex Titulo citato, & Consequentia à maioritate rationis.

Deinde, si contrariæ sententiæ standum sit, omnes debent Ecclesiastici vocari, ad [Iuxta contrariam sententiam quomodo procedendum.] quos potest grauamen, de quo agimus, peruenire. Hoc videtur certum ex ratione adductâ, Textibus roboratâ, quæ vel hoc probat, vel nihil. Quia verò impossibile multoties erit, vt omnes conueniant; etsi etiam possibile, magna ex tot concurrentium vocibus posset timeri confusio, vnus aut plures ab illis, qui de Capitulo non sunt, aut in ciuitate præcellens officium non habent, Procurator, aut Procuratores eligendi: quod & ratio satis ostendit expediens, & vsus videtur comprobare. Quidquid aliter dispositum fuerit, arbitrarium poterit æstimari, & sine fundamento in Iure: vnde non vocati legitimè conqueri poterunt, & Rempublicam, non sine grauibus incommodis perturbare. Præcellens autem officium Parochiale est, aut Vicariatus eidem æqualis, vel ferè; siue quod aliud, pro quibus præcedat consultatio, in hoc enim Episcopus cum Capitulo poterit, quod opportunum visum fuerit, prouidere.

De Religiosis autem Ius non loquitur, [Religiosos ad contributiones non teneri.] quia non debent ad contributionem aliquam obligari, cùm paupertatem profiteantur. Et quidem nomine Clericorum in odiosis non veniunt, vt ex Angelo, Siluestro, & Tabiena obseruat P. Thomas Sancius in Opere morali Lib. 6. Cap. 15. num. 74. quia in illis speciales qualitates concurrunt, quæ in communibus Clericis non inueniuntur. Et quoad præsentem casum id est manifestum: cùm enim, vt diximus, profiteantur pau [Quia pauperes.]pertatem, immeritò ad contributiones traherentur. Et quidem pauperes ad solutionem gabellarum non teneri plures Doctores affirmant, quos adducit & sequitur idem P. Sancius Lib. 2. Consiliorum. Cap. 4. Dub. 15. Ergo multò potiùs id de voluntariis Christi pauperibus asserendum. Accedunt Pontificia priuilegia, quæ illos ab exactionibus immunes præstant, & pro Societate Iesv habentur specialissima, præsertim Pauli Ter [Et ob priuilegia, quæ specialia in Societate.]tij, Pij Quarti, & Gregorij XIII. priorum facientis mentionem in Bullâ, quæ incipit, Pastoralis officij, & sic loquentis iuxta tenorem Bullæ Pij Quarti: Ac pro potiori cautelâ vniuersam Societatem prædictam, omniaque, & singula illius, Do [Greg. 13.]mos etiam Probationis, & Collegia vbilibet consistentia, præsentia, & futura, eorumque personas, fructus, redditus, & prouentus etiam bonorum Ecclesiasticorum, sæcularium, & Regularium quorumcumque illis pro tempore vnitorum, aliasque res, & bona quæcumque, à quibusuis decimis, etiam Papalibus, prædialibus, personalibus, quartis, medietatibus, & aliis fructuum partibus, subsidiis etiam caritatiuis, & aliis ordinariis oneribus, etiam pro expeditione contra infideles, defensione patriæ, ac aliàs quomodolibet, etiam ad Imperatorum, Regum, Ducum, & aliorum Principum instantiam pro tempore impositis, etiam si in illorum impositione caueretur, quòd nulla prorsus exemptio cuiquam aduersus illa suffragaretur. Ita quod Socetatis, eiusque Domus, etiam Probationis, Collegia, fructus, res, & bona præfata, semper ab illis absque declaratione desuper faciendâ, excepta essent, & esse censerentur, perpetuò liberauerit, & exemerit, &c. Quæ omnia statim confirmat, ita subdens: Nos igitur, qui votiuum ipsius Societatis profectum sincero paternæ charitatis affectu libenter amplectimur. Eâdem auctoritate concedimus, quòd singulæ Litteræ prædictæ, cum exemptionibus, ceterisque omnibus, & singulis, in eis contentis clausulis, & decretis. &c. Quæ omnia [Quid illis non prohibitum.] ita intelligenda sunt, vt non procedant in necessitatibus illis, de quibus dictum n. 102. tunc enim perinde est ac si Religiosi opifices conducerent, quorum opera damnis illis aut periculis remedium præstaretur.

Quia verò vocari Clericos in casibus [An vocandi, quatenus Cleri nomine veniunt in fauorabilibus.] dictis fauorabile est, & in fauorabilibus Cleri nomine veniunt Religiosi: dubitari meritò potest an debeant etiam vocari. Et quidem cùm necessitates sunt, de quibus nuper, dubitari nequit, ex adductis num. 136. Nam quod omnes tangit, ab omnibus debet approbari. Quando autem tales non sunt, non videtur esse talis obligatio: fauores enim tunc exhibendi, quando vtilitatem aliquam secum afferunt, quæ ab iis, quibus fauor fit, debeat aliquantulùm æstimari. Quod tamen in præsenti non accidit: quia vocatio hæc valde periculosa esse Religiosis potest: qui si pro Rege, aut Republica statuerint, Clericorum offensionem incurrent: si autem pro Clericis, alterius partis indignationi obnoxij remanebunt. Quod tamen non ita euenit quando quis ius defendit suum; & grauamen proprium conatur amoliri. Vocati ergo, se vrbanè excusent: si autem instantia perseueret, nec eam possint de [Si concurrant, quomodo se gerent.]clinare, accurrant, & Deo iudice coram oculis mentis habito, quod conuenientius duxerint modestè, & sine contentionis turbine proloquantur. Deus autem veritatis vindex, & zeli Christiani promotor, quidquid eis auctoribus actum fuerit, bono exitu coronabit. Et de his satis.

CAPVT XIV.

An Proreges Indici ex Regiis bonis possint facere donationes.

DIco primò. Sine Regis beneplacito [Assertio 1. Proreges non posse donationes facere ex bonis Regiis.] nequeunt Proreges ex illius bonis facere donationes. Sic Ioannes Lopez in Repetitione Rubricæ de donationibus inter virum & vxorem §. 66. n. 30. Ioannes Matienzus in Lib. 5. Recopilat. l. 3. Tit. 3. Glossa 2. num. 3. Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. Cap. 10. num. 31. & in Politica. pag. 878. Col. 1. Et alij. Quod probatur ex generali Doctorum consensu, qui affirmant ei, cui libera administratio commissa est, non posse facere donationes: quod de Procuratore Cæsaris specialiter statutum l. 1. §. 1. D. de officio illius & generaliùs alibi: pro quo Matienzus plures Textus iuris ciuilis adducit. Videatur P. Lessius Lib. 2. Cap. 18. num. 77. & etiam Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 27. [Ratio pro illa.] & ratione videtur manifestâ conuinci. Quia nullus vult patrimonium suum minui, sed augeri: neque illius administrationem alteri præbet, nisi vt tueatur & augeat: quod iuxta naturalem est hominum institutionem, iuxta quam etiam iudicandum. Quâ ratione furtum non licet, quia inuito domino res aufertur: ergo neque donatio, in quâ militat eadem ratio.

Dico secundò. Non possunt etiam [Assertio 2. Nec debita Regi, remittere.] Proreges debita Regi, remittere. Id constat: quia debitum remittere est donare. l. Si quis delegauerit. D. de donationibus. Et notat Matienzus suprà.

Dico tertiò. Non possunt item Regia emo [Assertio 3. Neque emolumenta eiusdem negligere; vbi & pro eo limitatio.]lumenta negligere, liberalitatis intuitu, nisi quando eo pacto negotium Regis vtiliùs peragitur. Exempli gratia, Vectigal, quod ex argento in Hispaniam transmittendo soluendum lege præcipitur, & est valde moderatum, remittere nequeunt, simulantes se illius quantitatem ignorare. Et sic in aliis. Vnde sicut & in casibus prædictis ad restitutionem tenentur, iuxta generalem doctrinam de Officialibus Regiis pro rebus huiusmodi salarium accipientibus. Cùm enim ex iustitia ad curam & custodiam teneantur, ex illius violatione obligatio resultat damni integrè reparandi. Videndi P. Lessius Lib. 2. Cap. 32. num. 26. Pater Gaspar Hurtadus de Iustitia & Iure Disput. 5. Difficultate 10. & alij apud ipsos. De quo & nos a [Vide Tit. 4. n. 77. & Tit. 5. num. 5. 8. 16. 18. 19. & 24.]libi. Tunc autem vtiliter negotium Regis ageretur, si nolentibus mercatoribus aliquando argentum transmittere ob timorem non leui suspicione conceptum, vel registro exponere; eisdem significetur de rigore aliquid remittendum. Tunc namque plus habebit Rex, quàm si iuxta rigorem legis ista versarentur. Donationes autem esse licitas quando ab administratore fiunt, & in domini commodum cadunt, communis sententia est, pro qua videri potest P. Lessius citato n. 77. & ea, quæ Dom. Solorzanus congerit Libr. 2. Cap. 4. num. 59. & nos etiam aliquid Titulo 1. num. 8. Cauendum tamen ne Proreges commodo potiùs suo quàm Regio prospiciant, indulgentiæ suæ pretium non leue recepturi. Quo euentu fraudata Regi emolumenta restitui debent. [Obligatio inde restitutionis.] Indulgentia enim talis non suo, sed Regis nomine exhibetur, qui non vult semper vassallos suos nimiùm grauari. Et ita Proreges ad id ratione officij tenentur, pro quo & salarium satis copiosum accipiunt, vnde non possunt vlteriùs aliquid extorquere.

Dicò quartò. Ad donationes faciendas [Assertio 4. Regis voluntatem præsumptam sufficere.] satis est præsumpta Regis voluntas. Colligitur ex iis, quæ adducit Matienzus suprà bonis Textibus & Auctoribus contestata. In aliis certè præsumpta, seu tacita voluntas Superioris est sufficiens, etiam in iis, qui voto ad non donandum adiguntur: quales sunt Religiosi. Pro quo videndi P. Lessius Lib. & Cap. 18. citatis num. 85. & P. Fragosus Tomo 2. Disput. 24. §. 12. num. 7. vbi alios adducit. In quo si bonâ procedatur fide, [Si renuat quomodo facienda restitutio.] & adhibito Auditorum consilio, timendum nihil. Quòd si Rex fortè non annuat, donationis factæ conscius, & restitutionem iniungat; restituat Prorex, & Auditores pariter, qui consilio suo donandi auctores extiterunt: immò illi soli. At in foro conscientiæ neutri, cùm bonâ fide processerint, neque ex eo sint locupletiores redditi, vt suppono: nam si tales facti, aliter iudicandum. Donatarius autem retinere rem donatam potest, cùm Rex eam redhibendam nolit: sin autem velit, obsequendum ipsi, & restitutio ex obligatione graui conscientiæ facienda. Res enim illius erat, & possessio alteri contra eius est tradita voluntatem.

Dico quintò. Quod apprehenditur ex [Assertio 5. Apprehensa ob pœnam commissi nequeunt delinquentibus restitui.] auro, argento, & aliis in pœnam commissi, nequit prioribus dominis reddi, neque in eo Proreges gratiam facere possunt, cùm nequeant rem ad Regium iam fiscum pertinentem ab eo tollere, & alteri condonare. Hoc videtur certum: & qui damnum passi, id sibi imputent, qui ob immoderatam cupiditatem, quod multis congessêre sudoribus, certo periculo non sunt veriti deuouere. Si naufragio amisissent, sibi certè imputarint, qui maris non sunt periculis à lucri cupidine reuocati. Si latronum incursu: dolendum equidem, sed remedio nullo; cùm tamen sibi consulere auaritiæ moderamine potuissent. Non ergo iam mirum si registrum detrectantes, quo salua esse omnia possent, irremediabili amissione multentur, & amantes periculum, pereant in illo.

Quia tamen cùm res ita accidunt, non [Potest tamen benignè circa illa iudicari.] ita esse aperta transgressio solet, vt locus penitus reo ad recuperationem nullus relinquatur, vnde & lis solet super talibus excitari. Tunc licebit Proregi rem ita peragere, vt neque Rex suis iuribus, nec miser inter angustias deprehensus omnino spolietur. Cùm enim in delictis probationes esse debeant luce solis clariores, & in dubio sit reo potiùs fauendum quàm actori, etiamsi actor Fiscus sit, iuxta hæc poterit benigna sententia pronuntiari. Cauendum tamen ne manibus adhæreat macula, de quo Sanctus Job sanctissimè gloriabatur. Iob. 31. v. 1. Si enim adhæreat, adhærebit etiam restituendi obligatio, & vsque ad æternæ damnationis pœnam, si eidem satis non fuerit factum, adhærebit.

Dicò sextò. Proreges Indici nequeunt [Assertio 6. Stipendia non posse augere, & quædam alia.] tutâ conscientiâ stipendia pro libitu augere: in augmento enim illo donatio interuenit, cùm id, quod non est debitum, tribuatur. Nequeunt etiam militiæ stipendia famulis assignare, qui minimè in militiâ seruiunt, & dicuntur Plazas muertas. Non seruientibus enim stipendia non debentur, & ita donationes tantùm sunt ex Regio patrimonio infideliter & iniustè in rebus talibus dissipato. Quis autem hîc de obligatione restitutionis dubiter, vbi adeò est iniustitia manifesta? Sic circa similia poterit discursus efformari. Pro sumptibus extraordinariis videatur Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. num. 45. & in Politicâ pag. 769. §. Lo duodecimo.

CAPVT XV.

Proreges Indici quomodo Excommunicationi deferre teneantur.

DIco primò. Proreges Indici pos [Assertio 1. Proreges posse excommunicari ab ordinarijs, neque in hoc Regum gaudere priuilegijs.]sunt, sicut & alij, ab Ordinariis excommunicari. Pro hoc videndus Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. n. 66. & seqq. & in Politicâ pag. 883. §. Lo que mas. Vbi ex pluribus Auctoribus ostendit solis Regibus priuilegium istud competere, vt à solo Pontifice excommunicari possint. Et ab eo adductis addendi P. Gaspar Hurtadus Tractatu de Excommunicatione Disput. 12. Difficult. 2. §. Subditus. P. Palaus Tomo 6. Disput. 1. Puncto 6. num. 3. P. Bauny Tomo 1. Disput. 2. Quæst. 6. Dub. 9. P. Layman Lib. 4. Tract. 6. Cap. 1. num. 4. quamuis non desint, qui hoc etiam Regibus negent: sic enim tenent Marius Alterius Tom. 1. de Censuris pag. 37. Col. 2. & P. Fagundez Præcepto 2. Lib. 1. Cap. 3. num. 21. Proreges autem non gaudent priuilegus ab Apostolicâ Sede concessis dubitari nequit: Tum quia quæ à iure communi exorbitant, nequaquam ad consequentiam sunt trahenda. Quæ est iuris regula. 28. in Sexto. Tum etiam quia cùm hoc ipsum priuilegij rationem habeat, quòd scilicet Regum priuilegio gaudere possint, illud debent ostendere: quod statutum in Cap. Cùm personæ, de Priuile [Cap. Cùm personæ.]giis, in Sexto: Atqui tale priuilegium non ostenditur: ergo nihil est, quod Ordinariorum possit sententiam prohibere. Item. Ex repræsentatione Regiæ personæ argui nequit, quia hoc ipsum est, quod contendimus; priuilegium scilicet Apostolicum non posse ad repræsentantem personam eius, cui est concessum, extendi, & quidem repræsentatio hæc non tollit inæqualitatem Regiæ, & Proregiæ personæ, & ita est in illis diuersa ratio: & Rex quidem poterit Proregi suo repræsentationem sui conferre, non tamen in eum priuilegium Apostolicum transferre, quia neque ex generali concessione, neque ex particulari aliquâ, hoc habetur. Habet Rex priuilegium comedendi carnes in diebus vetitis: poteritne illud suo conferre Proregi? Quis hoc nisi per summam inscitiam affirmarit?

Quod vrgeri potest ex Cap. Ne aliqui, vbi suprà. Cùm enim ibi Clemens Quartus de [Vrgetur ex Cap. Ne aliqui extensionem prohibente.] priuilegiis eorum agat, qui excommunicari, aut interdici nequeunt; addit tamen priuilegia talia non extendenda, cuiuscumque præeminentiæ, dignitatis, & conditionis sint, Regibus, Reginis, & eorum filiis, ac Religiosis cœtibus exceptis, sic decernens: Ad Ordinariorum sententias & processus edicto perpetuo prohibemus extendi. Sic ille. Priuilegium ergo Regium in materia censurarum, non est ad Proreges, etiamsi præeminentiam singularem habeant, extendendum. Et multò minùs ad Regios alios Ministros, vt nonnulli contendunt, contra quos benè disputat Diana. Parte 2. Tract. 1. Resolut. 9. Probat autem idem Textus ineptè fieri extensionem de personâ ad personam; cùm neque in persona eâdem extensio locum habeat in ordine ad id, quod licet verba videantur exprimere, ratio tamen non patitur ampliari: Ne aliqui de indultis Apostolicis confidentes, [Clementis 4. verba.] alios confidentes in suo iure molestent, & Ordinariorum iurisdictionem contemnant pariter & eludant, vt loquitur Pontifex: quod tamen de Regiis personis, & Religiosis non est cœtibus præsumendum: cùm de Proregibus aliter existimandum multi [Ex Inquisitorum prohibitione non benè argui.]plici experimento doceamur. Et ex præfati Capitis determinatione fit satis obiectioni, quæ ex Inquisitorum iurisdictione instrui potest: illi enim, vt ex Concordatis constat, nequeunt Proreges Indicos excommunicare. Ex hoc enim priuilegio ad Ordinarios fieri Consequentia nequit, propter rationem & decisionem Pontificis. Neque ex eo fiet vt Inquisitorum iurisdictionem contemnant aut eludant; id enim est Regiis cautionibus abundè prouisum: & dummodò illi intra suos se contineant terminos, semper illos Proreges veneratione eximiâ prosequuntur.

Dico secundò. Quod Assertione præceden [Assertio 2. Excommunicationem dictam validam futuram, sed rarò licitam. P. Bauny.]ti est dictum, de excommunicatione intelligendum est quantùm ad valorem: quæ tamen nisi in casu specialissimo licita non erit. Probatur ratione, quam pro Regibus adducit P. Bauny suprà ita scribens: E re tamen est communi eos hoc tempore quoad hanc pœnam non subesse Ordinariis ob turbarum motum certum, si publicè, deque loco superiore excommunicati renuntientur ab Episcopis. Sic ille. Atqui turbarum motus ob excommunicationem Proregum etiam vrget, & præsertim in Indiis, in quibus à supremis Principibus non potest statim commodum remedium adhiberi: ergo illorum excommunicatio generaliter loquendo licita non est. Id quod de publicâ denuntiatione dicendum pariter ob simile fundamentum. Casus autem specialis non potest assignari, cùm ex circumstantiis pendeat, quas quidem Prælati, adhibito sapientium, prudentium, expertorumq́ue virorum consilio & pri [Quid in ea ferenda obseruandum.]uatis semotis affectibus, ponderabunt: illud præ oculis habentes, quod Innocentius Quartus in Concilio Lugdunensi obseruandum præscribit verbis illis: Cùm medicinalis sit excommuni [Cap. Cùm medicinalis.]catio, non mortalis; disciplinans, non eradicans: dum tamen is, in quem lata fuerit, non contemnat; cautè prouideat Iudex Ecclesiasticus, vt in ea ferenda ostendat se prosequi, quòd corrigentis fuerit & medentis. Sic ille. Et habetur in Cap. Cum medicinalis, de sententia excommunicationis in sexto.

Vbi non est sensus, vt aliquis sinistrè [Quomodo sit medicinalis.] interpretari posset, quando quis contemneret, seuerè cum illo per excommunicationem agendum, etiamsi medicina in tormentum animæ & corporis suo vitio conuertatur: sed excommunicationem esse medicinalem ex naturâ suâ, nisi quis contempserit medicinam, & ita illi non prosit, sicut Ecclesia prodesse desiderat. Sed talis esse contemptus potest, vt de medicinâ sperari nequeat, & ita satiùs fuerit ab illa penitus abstinere. Sic enim & in medicinis corporalibus accidit, vt quando non iudicantur profuræ ob pessimam ægri dispositionem, ab iis debeat adhibendis temperari. Pro quo videri potest P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disputat. 4. Sect. 5. num. 10. vbi præfatum Caput doctè explicat, ostendens quomodo excommunicatio medicina sit, & id specialiùs ei conueniat comparatione aliarum pœnarum, quas Ecclesia infligere potest: Nam per [Et specialiter comparatione aliarum pœnarum. P. Suarez.] se intendit (verba illius sunt) non solùm præcauere futura peccata, sed potiùs per se primò curare peccatum à peccato commisso, & liberare illum ab statu, in quo permanet ratione talis peccati. &c. Quando ergo de tali bono effectu spes nulla est, aut satis infirma, contra charitatem est, & videtur etiam contra iustitiam, quæ rectam iurisdictionis administrationem præscribit, illam applicare.

CAPVT XVI.

Circa nonnulla alia ad Indicos Proreges spectantia postremæ, & breues resolutiones.

PRima sit, non posse illos tollere ius [Proreges non posse tollere ius quæsitum.] quæsitum priuatis, pro suo libitu. Et certè pro libitu erit, etiamsi Assessoris consilium accedat, si illud manifestata voluntas, cui tutò contradici non possit, extorserit. Et quod ad ius attinet, benè obseruat Dom. Solorzanus Lib. 4. cap. 10. num. 72. & in Politicâ pag. 883. §. En quanto. Et ratio est clara; quia hoc nec illis concessum est, nec concedi licitè potuit. De consilio autem etiam constat: quia coactum iudicium non potest vocari consilium, quod omnino liberam exigit voluntatem. Et ad hoc iniustitiæ genus pertinet, quando factâ alicuius officii prouisione, & titulo tradito, dispositio reuocato titulo reuocatur. Iam enim ius quæsitum fuerat, & nisi noua aliqua superueniat causa, quæ indignitatem prouisi constituat, manifesta illi irrogatur iniuria. Si enim talis esset in donatione gratuitâ; multò id certius habetur in prouisione secundùm justitiæ leges consummatâ.

Secunda, sine justis causis non posse [Neque dilationes debitoribus.] debitoribus dilationes, seu litteras moratorias, vulgo Esperas, concedere. Quod patet ex eo quòd tales dilationes sunt in præiudicium tertii, circa quod Proregibus potestas nulla conceditur, vt patet ex eorum titulis, & legibus, quæ de eisdem loquuntur: nec dari conuenienter posset, cùm in eo iniustitia appareat manifesta. Videndus Dom. Solorzanus suprà num. 73. & 74. qui alios adducit. Quando autem justæ causæ sunt, dila [Nisi ob iustas causas, quæ recensentur.]tiones concedere possunt, vt testantur adducti à citato scriptore num. 73. & in Politicâ §. citato: quod & ipse tenet. Sunt autem justæ causæ, quas iniquis hisce temporibus experimur, retardationem inquam Classium ob bellorum incursiones, pro quibus eligans ex Societate scriptor sic cecinit:

Temporibus bello infectis, & Marte inimico [P. Millieu in Moyse viatore.]

Mercurij, queis cuncta palàm commercia cessant. Fortuitum etiam aliquid, propter quod bonâ agentes fide soluendo esse minimè potuerunt. Homines prætereà esse in commercio principes, & de Republica benemeritos: circa quos si executio vrgeatur, status cum honore pariter vacillabit. Et generaliter dilationem debitori valde esse vtilem, & creditori parùm nocumenti afferre. In quo quidem Proreges non gratuitum aliquid præstant, sed justitiæ actum exercent, ad quem tenentur; cùm id ad bonum Reipublicæ spectat, cui ex officio debent prouidere.

Tertia, Peccare concedentes licentiam [Neque dare licentiam ædificandi Monasteria, &c.] ædificandi Monasteria aut Conuentus, quod Regiis rescriptis serio prohibetur. Et quidem non desunt, qui censeant leges huiusmodi contra immunitatem Ecclesiasticam militare, & ita non esse obligatorias, pro quo multos adducit Diana Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 62. & 129. quos & ille sequitur. Contrarium tamen alii tenent, quos congerit & sequitur D. Solorzan. Tomo 1. Lib. 2. [Reges an id possint prohibere.] Cap. 20. & Tomo 2. Lib. 3. Cap. 23. n. 31. & seqq. & in Politicâ pag. 695. Col. 2. habetq́ue in ipso naturæ iure magnum fundamentum. In solo siquidem priuati hominis nullus eo inuito ædificare potest, etiamsi illud, quod ædificari contenditur, maximè sacrum sit: ergo neque inuito Rege in eius terris: quarum licèt dominus dominio basso non sit, est tamen dominio alto & præcellenti, vnde terræ eius vocantur: sicq́ue in Bullâ Cœnæ, vt vidimus num. 99. qui præter supremos Principes in terris suis noua pedagia imponunt, excommunicantur: cùm tamen constet maiorem terrarum partem ad priuatorum dominium pertinere. Quidquid autem de hoc sit alibi, in Indiis [In Indijs pro eo speciale priuilegium.] certè alia est ratio, in quibus concessione Sedis Apostolicæ jus habent Reges Catholici, vt sine eorum licentiâ nequeant Ecclesiæ, aut Monasteria ædificari. Sic enim concessit Iulius secundus in Bullâ, quæ incipit, Vniuersalis Ecclesiæ, die 28. Augusti An. 1508. quam adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 2. num. 10. in cuius fine mendosè scriptum datam Anno 1580. non numeris, sed verbis expressis: qui lapsus in Politicâ correctus pag. 506. in principio. In illâ ergo sic [Concessio Iulij 2.] postulant Ferdinandus Rex Catholicus, & Serenissima Ioanna eius filia, & Hispaniæ Regina; Quòd nulla Ecclesia, Monasteria, aut locus pius, tam in prædictis jam acquisitis, quàm alijs acquirendis Insulis & locis, absque eorumdem Ferdinandi Regis, & Ioannæ Reginæ, ac Regum Castellæ & Legionis pro tempore existentium consensu erigi aut fundari poßint. Postulatis autem annuens Pontifex, sic indulget: Nos præfati &c. eidsdem Ferdinando Regi, ac Ioannæ Reginæ Castellæ & Legionis pro tempore existenti, quòd nullus in prædictis acquisitis, & aliis acquirendis Insulis, & locis maris huiusmodi, Ecclesias magnas, & locis statui præfati Regis importantes, alias quàm Ferdinandi Regis, & Ioannæ Reginæ, ac Regis Castellæ, & Legionis pro tempore existentis expreßo consensu, construi, ædificari, & erigi facere poßit, &c.

Circa quæ Dom. Solorzanus Tomo 2. [Quæ non ad solas Cathedrales arctatur Ecclesias.] Lib. 3. Cap. 23. num. 40. & in Politicâ pag. 696. §. Y eumque, ait Pontificem de solis Ecclesiis Cathedralibus videri concludere. Sed quidem immeritò: nam concessio postulationi respondet, cùm profiteatur Pontifex se ad magnam instantiam, quam super hoc fecerunt Ferdinandus Rex, & Ioanna Regìna, debitum habere respectum: & illorum profectò instantia pro Cathedralibus non tantùm erat Ecclesiis, de quibus minùs esse difficultatis poterat, cùm juxta Bullam Alexandri Sexti, earum dotatio, vnde & erectionis cura, ad eos pertineret. Deinde, Ecclesia magna per comparationem ad paruam dicitur, & Pontifex iuxta mentem postulantium statuit, qui de magnis Ecclesiis loquebantur: neque enim pro quauis Capellâ, Oratorio, Hospitio, aut Residentiâ, Regis est licentia requirenda. Quod & sequentia verba declarant: & locis statui præfati Regis im [Verborum quorundam illius non facilium illustratio.]portantes. Quorum est sensus, Ecclesias tales debere esse, quæ locis aut statui præfati Regis importent, seu momenti considerabilis sint; quod nos dicimus, Cosa de importancia, quales Ecclesiæ paruæ non sunt, & loca alia dicta. Quamquàm textus videatur obscurus, neque eodem modo semper legatur apud citatum Auctorem. Capite enim secundo citato, in quo Bulla integrè exstat, sic legitur vt à nobis propositum. Capite autem 23. num. illo 40. sic: Et locis præfati Regis importantibus: vbi & vox statui omittitur, & in participio casus variatur, ac sensus parùm redditur expeditus: qui tamen expeditior videtur, si legamus; & locos statui Præfati Regis importantes: vt postulationi de locis piis sine licentiâ Regum non erigendis respondere videatur. Monasteria autem nomine magnarum Ecclesiarum possunt conuenienter intelligi, aut etiam piorum locorum: vtrumque enim habent, & res, vt more loquamur nostro, importantiæ est magnæ; vnde sine Regis licentiâ nequeunt ædificari. Et ita praxis obtinuit, vt idem Auctor affirmat.

Iuxta hæc ergo sufficienter intelligitur [Proreges in licentiæ concessione grauiter peccare.] peccare Proreges, & quidem in re graui, licentiam ædificandi contra prohibitiones Regias concedentes. Vnde iam non habet locum, quod tradit Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus Hispano-Latinis pro Confessarijs Indorum fol. 307. §. Dari etiam, posse scilicet cum solâ Proregis licen [Fr. Ioan. Baptista redarguitur. circa illud]tiâ Religiosos Cœnobia construere, etiam reluctantibus Episcopis, & quidem cùm scribebat hic Auctor, iam prohibitiones extabant, vt patebit conferenti Libri publicationem, & rescripta, quæ adducit Dom. Solorzanus Cap. 23. citato n. 26. & seqq. Sed quidquid ille dixerit, jam non licet circa rem istam dubitare. Est insuper ratio alia, ex quâ constat peccare Proreges in huiusmodi concessionibus: nam Rex solet ædificia, quæ sine illius sunt licentia constructa, destrui penitus imperare: ex quo damna Religiosis, aut Fundatoribus, non leuia proueniunt, expensarum ingentium frustratione. Et licèt Reges nostri, quæ illorum est eximia pietas, contra ipsorum voluntatem erecta ædificia ob precum instantiam non semel sustinenda censuerint: non tamen semper ita factum; sed neque faciendum potest quis sibi prudenter persuadere.

Quarta, peccare item grauiter, juxta [Item si ante possessionem officij, jurisdictionem exerceant.] materiæ grauitatem, si ante assumptam officii possessionem, quod ostensis titulis in loco à Rege destinato fieri debet, jurisdictionem exerceant. Licèt enim circa hoc opinio probabilis fuerit, juxta quam post ingressum in Prouinciam possunt Magistratus iurisdictionem exercere, pro quâ plures & Doctores & rationes adducit D. Solorzanus Lib. 4. Cap. 11. num. 2. & seqq. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 14. Non tamen potest illa subsistere, quando Principis circa hoc est expressa decisio: in claris enim & manifestis non est locus disputationi, neque est necessitas inuestigandi mentem per coniecturas, L. Continuus & ibi Glossa, cum aliis Textibus & Auctoribus, quos adducit Petrus de Luna Consilio 37. num. 4. Pro quo & faciunt adducta à Dom. Solorzano suprà Cæp. 3. num. 49. sunt autem aliqua Regia rescripta circa præsentem casum, quæ videri possunt apud D. Solorzanum citato Cap. 11. num. 25. & 36. quod & praxis receptissima comprobauit: vt de hoc non videatur posse dubitari. Dubitauit autem Doctor Saz Carrascus, laudatus aliàs [Oppositum visum verius docto jurisconsulto.] Iurisconsultus, Principis Squillacensis Assessor, & Senator posteà Panamensis: nec solùm dubitauit, sed intrepidè oppositum asseruit, & scripto vulgauit ad II. Recopilat. Cap. 9. à num. 9. ad 15. Et quidem si ad Textus, qui adduci pro Indiis possunt, verosimilis responsio sit, res in terminis iuris communis relinquitur, & opinio ista satis probabilis est; cùm & Textus & Auctores habeat minimè contemnendos.

Ad schedulam ergo Anni 1555. in quâ [Et ad Textum vrgentiorem pro Indijs responsio adhibetur.] statuitur Sexennium, quod Proregnatui assignatur, computandum à die aduentus in ciuitatem Regum, & captam muneris possessionem: dici potest computandum quidem ab illo die possessionis solemniter captæ, & citra omne dubium & opinionem: quod quidem Rex ita disponere potuit, cùm posset & aliter, vt in officiis aliis fieri solet, in quibus sumptæ possessionis tempus non solet in Indiis obseruari. Praxis autem iuxta opinionem securiorem procedit, & vt bellum iustum ex vtraque parte videtur, inter successorem inquam & decessorem, si vterque velit probabili se opinione tueri.

Quinta, & vltima. Peccabunt etiam [Non posse per terram iter facere contra prohibitionem.] grauiter Proreges Indici si contra Regiam prohibitionem, quæ extat, per terram iter agant, vt ad ciuitatem Curiæ Sedem perueniant, cùm agere per mare debeant, ne grauent populos, & Indos præsertim, in quos semper talium conductionum onera congeruntur. Pro quo videndus Dom. Solorzanus citato Cap. 11. num. 31. & 32. & in Politicâ pag. 889. §. Y para que. Dubitari [In quo & graue peccatum.] enim nequit quin materia grauis sit, nec de intentione grauandi eorum conscientias, quando ex non facto dicta grauamina subsequuntur. Quod tamen regulariter intelligendum est: si enim aut fortium periculum, aut grauis infirmitas aliud faciendum cogat, id nequit non voluntati Regis esse conforme. Tunc autem nullius labor sine mercede relinquendus, aut datum quidquam sine pretio: nullus enim tenetur Proregi suis stipendiis militari. Et quidem satis inauspicatum interpretari poterunt suæ gubernationis exordium, si eam miserorum grauaminibus auspicentur. Neque ego de illis plura, satis contentus, si quæ de ipsis disserui, ab eisdem diligenter obseruentur. Iam ad alios, sed proximiores illis, stylum nostrum traducamus, de quibus agentes, quæ pro syndicatu desiderari poterant, tribuemus.

TITVLVS IV. DE REGIIS AVDITORIBVS, SEV INDICARVM CANCELLARIARVM SENATORIBVS; Et de iis, quibus illorum Conscientiæ, obligationibus prægrauantur.

SUnt quidem illæ, nec paucæ, nec leues, ut aliqui eos, hâc ex parte, parùm felices arbitrentur; licèt oculis insipientium fortunatissimi videantur. Et communis quidem existimatio minimè illis fauorabilis est: contra quam tamen possunt Christianè se gerentes, alii in Dei oculis apparere. Noui Togatum virum duos habentem filios, quorum natu maiorem Iurisprudentiæ studio propensiorem videns, genio seruire permisit: Minorem autem Theologiæ studio omninò suasit, & fecit incumbere, dicens: Hunc saluari cupio: cupiebat etiam & alium; sed sic agens, satis quid de suo sentiret periculo, declarauit: Quod est satis conforme iis, quæ habet Dom. Solorzanus Lib. 4. cap. 4. num. 45. Et erat ille doctus, moderatus, & conscientiæ non incuriosus suæ, Sacramentis frequenter utens, & certè talis, quales vtinam omnes Togati Proceres mitterentur. Pro illis ergo sit

CAPVT I.

Circa Indicorum Auditorum vitæ moderationem excursio.

QVæ de supremi Consilii [Vitæ probitas & exemplum maximè in Auditoribus Indicis necessaria.] Dominis Titul. 2. à nobis disputata sunt, eadem ferè ipsa Indicis Auditoribus applicanda. Nisi quòd isti ad maius aliquid quoad morum præstantiam, & vitæ exemplum, videantur debere strenuè, & diligenter adspirare. Cùm enim in longinquis regionibus Regiæ Maiestatis Authoritatem repræsentent, vt homines in officio contineant, specialibus profectò debent morum splendoribus coruscare: Metus cuncta componit, si reus crimen in judicante non inuenit. Vt Cassiodorus loquitur [Cassiodor.] Lib. 9. 19. Aliàs viles populis, & contemptui habiti, Regiam auctoritatem in manifestum discrimen adducent. Pro quo Siracides, & per eum Spiritus Sanctus, ita loquitur Eccli. 10. v. 1. Iudex [Eccli. 10. v. 1.] sapiens judicabit populum, & principatus sensati stabilis erit. Vbi judicis nomine Principem intelligi communiter obseruant interpretes. Videantur Paulus de Palacios, P. Cornelius, & P. Oliuerius. Vbi Tygurina, & complutensis, ita legunt: & principatus prudentis protensus erit. Quod ita exponit P. Cornelius: Puta; extendet se ad multas gen [P. Cornel.]tes, & multos annos. Id, quod nulli melius, quam Catholicis Hispaniæ Regibus adaptaueris, qui [Inde principatus Indici conseruatio, & propagatio.] imperium suum à mari vsque ad mare, & à flumine vsque ad terminos orbis terrarum propagarunt. Sed pergit Siracides, & quomodo, quod acquisitum est, conseruari queat, luculenter ostendit: Secundùm judicem populi, sic & ministri eius, [vers. 2.] vers. 2. circa quæ Palacius ita scribit: Hic docet Principem virtute præstantem, ante omnia summâ curâ sibi de ministris egregijs prouidere. Sic ergo & dilata [Palacius.]bitur, seu protensus erit principatus, & temporis diuturnitate florebit. Pergit adhuc ille sic dicens; Rex insipiens perdet populum suum, & ciuitates inhabitabuntur per sensum potentium. vers. 11. Vbi citatus [vers. 11.] Oliuerius ita scribit: Perdit Rex insipiens populum suum, quia sibi stultitiâ similes adlegit reipublicæ mode [Sicut euersio à non talibus.]ratores, & inferiores judices, qui statum politicum funditus euertunt. Sic ille. Sic & scimus stultorum ministrorum, (& omnes sanè vitiosi stulti, quia omnis peccans est ignorans, vnde Scriptura passim vitiosos stultorum appellatione traducit) pessimâ agendi ratione multas ingenti labore partas ciuitates, & prouincias periisse.

Accedit id, quod inculcatum aliàs, noui [In Indijs de fide stabilienda agitur Inde in præfatis obligatio.]tiam fidem esse in Indiis, & de illâ firmandâ, ac propaganda tractari: Vnde ii, ad quod maximè negotium istud omnium grauissimum spectat, probitatis omnigenæ debent luminibus prælucere. Quid Indus? Quid Æthiops, magnum de fide Christianâ concipiant, qui in Senatoris famulitio versantes, non solùm testes, sed ministri multorum flagitiorum esse compelluntur? Cùm hæc scribo Æthiops quidam ægrè ad Baptismi [Recentior casus.] susceptionem adductus, qui illum sibi necessarium non esse contendebat, sed in suâ se posse qualicumque religione saluari, eò quòd qui necessitatem nouæ religionis obiicerent, & nouæ legis custodiam, non esse certum id, quod dicerent, operibus demonstrarent. O vtinam Proreges omnes eo zeli ardore feruêrent, quo scimus vnum è magnis Hispaniæ Dynastis Indico Præfectum regiminis ferbuisse. Auditorem namq́ue turpibus, & contra coniugii jura, amoribus irretitum, [Proregis laudabilis resolutio.] præmonitum tamen, & emendationem certissimam promittentem, cùm secus facientem obseruaret, in Hispaniam inflexo brachio remisit; ad Regem scribens tales homines in terris huiusmodi esse nimium quantum exitiosos, & ita alibi pro Regio arbitrio minùs periculosè occupandos. Friget in illis, & ita emortua est fides, vt ex illâ nullus possit momenti magni fructus expectari. Pro quo sic Auctor, qui nomine S. Sixti librum de malis doctoribus scribit, & habetur Tom. 5. Bibliothecæ Patrum, Parte 2. Qui credit Deo, attendit [Quàm fides debilis, vbi transgressio frequens. Eccli. 23. v. 28.] mandatis eius, & qui confidit in illo, non minorabitur. Eccli. 32. v. 28. Si illum credere dixit, qui mandatis attendit, illum sine dubio incredulum exposuit, qui non attendendo contempserit. Hoc & Beatus Ioannes Apostolus: omnis, inquit, qui in eo manet, non peccat; & omnis, qui peccat, non vidit eum, nec cognouit eum. 1. Ioan. 3. v. 6. vnde intentiùs cognoscendum est, an fi [1. Ioan. 3. v. 6.]delis haberi debeat, qui juxta Apostolicam definitionem Deum ignorare censetur. Cui enim in dubium veniat, quòd vbi futurorum fides est, illis tam æternæ beatitudinis desiderium sit, quàm pœnæ perpetuæ timor, & vbicumque hæc duo fuerint, difficilis erit causa præuaricationis, dum eam aut incorruptibilium bonorum amor, aut indeficientium suppliciorum terror excludit, & vbi facilè delinquitur, ibi futurorum nec desideratur aliquid, nec timetur. Sic ille.

Iam, vt tales sint, oculata prouideat electio, ne id accidat in judicibus, quod in mercibus [Circa electionem accuratè tractandum.] ex Europâ conuectis experimur. Quæ enim in serio, pannis, linteis, ac similibus, aut rupturis, aut maculis deteriora inueniuntur, aliis intermixta, & sic occultato vitio, transmittuntur. Vt in eo Europæi videantur esse judicio, Indiis qualiacumque sufficere. Et certè, vt idonei judicari non debeant, ipsa poterit ambitio argumentum esse sufficiens. Non damno muneris huiusmodi [Non est omnis prætensio damnabilis.] candidatos, quibus ornamenta doctrinæ, & probitatis, cum suppetant modestè se, & reuerenter insinuant. Humanæ mentis felix illa conditio est, quæ arbitrium prouectionis suæ, intra terminum mode [Cassiodor.]rationis includit, verba sunt Cassiodori Lib 7. 26. Pro quo iuuat rarum, sed memorandum exemplar proposuisse. Illustris Eques D. Ludouicus Quiñones, absolutis cum Iaude jurisprudentiæ studiis, & literariis honoribus cumulatus, ex Peruuio in Regiam Curiam se contulit, prætensorem acturus. Et erat ille honestissimis moribus [Insigne Prætensoris exemplum.] juuenis, qui in nobilitate tantâ luminosiùs radiabant. Cum ergo Matriti auditurus sacrum ecclesiam cœpisset introire, turbam pauperum in ipso vestibulo stipem postulantium conspicatus, sic apud se cogitans loquebatur: Quantò erit meliùs Christi pauperibus, & in illis Christo ipsi, aurum & argentum dilargiri, quàm illud aulicis, & aulicorum famulis tribuisse? Quidquid bonæ fortunæ spero, à Dei pendet voluntate: & ad illam mihi conciliandam meliores isti profectò quàm illi patroni. Sic fatus copiam aureorum apud se inuentam, totam, quanta erat, dispersit, & dedit pauperibus, vt iustitia eius maneat in sæculum sæculi Psalm. 111. Et nouo illo liberalitatis genere exciti pauperes, benefactorem suum præcones omni exceptione maiores, plurimis audientibus, celebrarunt. Factum sic, vt ad primam libelli supplicis exhibitionem, cum meritorum allegatione, in Auditorem fuit Cancellariæ Quitensis electus, & Alcantarensis militiæ Equestribus honoribus decoratus. Obiit Quitensi in vrbe, ætate immaturâ, sed eximiarum virtutum exemplis, velut quodam ad felicitatem compendio multis impletis temporibus, consummatus.

Talis profectò prætensionis modus dici [Venalitas pro huius modi officijs quàm sit turpis.] ambitiosus nequit; à quo tamen longè abit ille, qui venalitate consistit. Munus hoc, vt dixi, & doctrinæ, & probitatis honestamenta requirit: vbi illa, pretium est condignum. Qui enim pecuniæ suffragio nititur, satis ostendit minimè illa suffragari. Repellendus ergo, neque huiusmodi monstris locus tribuendus. Pro quo D. Isidorus [D. Isidorus Pelusiota.] Pelusiota Lib. 1. Epistol. 485. ita scribit Isidoro cuidam: Quòd si, vt verò consentaneum est, pecunijs imperia emercantur (quæ barbarus etiam quisque emens non modò prohibetur, sed etiam gravißimo supplicio mulctatur, si pecunias dederit) vt sic quoque Cappadocibus dumtaxat imperent, qui hoc merentur, vt suis vinciantur catenis. Sic ille. Clamandum & iterum; Retundatur ambitio cœca cupientium: Proterua refrænetur audacia, qui honorem per nefanda desiderat, amissa potiùs opinione turbetur. Sic Præfectus Prætorii verbis Cassiodori Lib. 12. 7. Vbi & [Cassiodor.] addendum illud, quod vtinam verè dici nostris temporibus possit: Vos autem, quos ad publicas [Solis meritis admittendum.] administrationes peruenire nostra fecit electio, de actionum honestate confidite. Quia vos nulla venalitas excludit, si probitas continuerit actionis. Sic ille, consonans Claudiano, dum canit: Emitur sola virtute potestas. Virtute, inquam, maritatâ doctrinæ. Pro quo valdè debet Regalium ministrorum prouidentia vigilare. Erubescant non rarò tribunalia, in eruditis sessoribus obscurata. Sententiarum desperatur rectitudo, vbi sapientiæ lumina non præfulgent. Et vt bonis Aduocatis adhæreat Iudex, indecorum certè est cæcorum more procedere oculis alienis, quando etiam pro parte aduersâ eruditi Aduocati adsunt, nec facultas est in eo dissidio, quid sit justius, judicandi. Vbi & audiendus iterum Cassiodorus, dignissimus qui millies loquens audiatur. Lib. 8. 18. Profeßionem [Inscitia in talibus quàm pudenda.] constat esse justitiæ legum peritos judices ordinare; quia vix potest negligere, qui nouit æquitatem; nec facilè erroris vitio sordescit, quem doctrina purgauerit. Et inferiùs. Aßideat tibi propria, & exercitata doctrina. Modò est felix, & certa conditio negotiorum, quando ille sententiam dicit, qui non potest ignorare quod eligit. Non enim decet iudicem ministrum esse voluntatis alienæ. Sic ille.

Doctrinæ autem castitas præcipuè adne [Doctrinæ castitas adnectenda, à qua immaculatæ sententiæ.]ctenda, sic enim incorrupta prorsus iudicia proferuntur. Duobus inhonestis iudicibus in Susannam immani libidine insanientibus Daniel à Deo damnandis, & dignè puniendis adlegitur: ad quorum alterum sic locutus ille: Inueterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quæ operabaris priùs, judicans judicia iniusta, innocentes opprimens, & dimittens noxios. Daniel 13. v. 52. & 53. [Dan. 12. v. 52. & 53.] Ecce luxuriæ progeniem, iniustitiam multiplicem, vt nec Deum timeat, nec homines vereatur. Huic ergo ablegandæ pesti castissimus adest Daniel, vt immaculatæ sententiæ castitatis adminiculo pronuntientur. Pro quo sic D. Maximus [D. Maximus.] homiliâ 1. de accurato Christo: Multùm de Deo pudicitia consequitur, cùm iudicem Virginem promeretur. Secura enim est de victoria castitas, cui est iudicatura Virginitas. Pudicitiæ autem caussam, nisi vir pudicus audire non debuit, talem enim arbitrum meretur castimonia. Sic ille.

Castitati deinde modestia comes adhæ [Castitati modestia copulanda.]reat, quæ fastum, & jactantiam moderatur. Notata in iis, de quibus agimus, indicis dignitatibus, mali istius labes, vt de illis dictum à Prophetâ Regio videatur Psalm. 46. v. 10. Quoniam [Psal. 46. v. 10.] Dij fortes terræ vehementer eleuati sunt. In quo quidem nimis errare solent; sic enim contemptibiliores fiunt, & graues non semel despectionum molestias patiuntur. Quas dum vindicare pergunt, turbæ excitantur non leues, & odia, ac persecutiones implacabiles concitantur. Ingens est humilitatis fastigium; at contra ingens arrogantiæ [Ingens humilitatis fastigium.] ruina. Sic D. Isidorus Pelusiota lib. 3. epist. 68. sit ergo magnum licèt dignitatis fastigium, in quo indici Senatores excellunt, credant se altiùs posse conscendere, si se humilitatis beneficio studeant promoueri. Sin minùs, in ipso fastigio corruent, & in ipsâ erunt vilissimi dignitate. Humilitas virtus Christiana est: quòd si se illi Christianos & esse & haberi desiderant, Christum [Virtus Christiana ad omnes spectans.] debent; non Monachos aut Eremitas tantùm, sed omnes ita alloquentem, audire: Discite à me, quia mitis sum, & humilis corde, & inuenitetis requiem animabus vestris. Matth. 11. 29. Iu [Matth. 11. v. 29.]dex ille viuorum, & mortuorum: vnde & iudices discere ab eo iudicialis dignitatis ornamenta possunt: & sunt illa mititas, & humilitas: si secus egerint, ad huius mundi Principem potiùs [Isaiæ 20. v. 1.] spectaturi. Ingressus est Tharthan in Azotum, cùm misisset eum Sargon Rex Assyriorum. Isaiæ. 20. v. 1. Quod ad moralem intellectum trahens Diuus [Ab ea alieni ad diabolum pertinent.] Hieronymus, ita scribit in eum locum: sonare cognoscimus Tharthan, Turrem dedit, vel superfluus, siue elongans. Sargon autem Princeps horti. Hic Rex Assyriorum, quem supra legimus sensum magnum (propter superbiam Diaboli) habet duces plurimos: quorum vnus est Tharthan elatus in superbiam, & longè procedens in scelere, & amplior ceteris: & mittitur ad impugnandum Azotum. Qui Hebraicè interpretatur ignis generationis, expugnatque dux Regis Assyrij eos, qui generationi & libidini seruiunt. Sic ille. Vt videant ij, de quibus nobis sermo, ad quem pertineant, si à Christianâ humilitate, quæ castitatem habet sociam, sicut jactantia luxuriam, abhorrere se factis, licet non verbis, fateantur.

Est autem singulare Indiarum malum in [Indiarum propria auri sacra fames.] Iudicibus auri, argentique cupiditas, quâ regnante, indubitatum relinquitur iustitiæ patrocinium expirare. Isaiæ 28. v. 1. Væ coronæ superbiæ, ebriis Ephraim, & flori decidenti gloriæ exultationis [Isaiæ. 28. v. 1.] eius. Ecce ebrietatem exprobratam coronæ superbiæ, Ephraimitis, quo nomine Samariæ regnum indicatum communiter affirmant interpretes. Nec quibuslibet, sed coronæ, iis videlicet, qui dignitate inter alios præcellebant. Vbi no [Inde iustitia temerata.]tatu digna lectio septuaginta occurrit, quæ pro Ebriis, Mercenarij habet, & lectionem istam vulgatè concinere doctè ostendit P. Gabriel Aluarez in eum locum: mercenarij enim homines, & operarij viles, solent frequentiùs inebriari, dum post operam, & laborem vires deperditas volunt recuperare; & reuerà vires potiùs opprimunt, & deperdunt. Vnde vtraque significatio ab Spiritu Sancto prouisa, & proposito idonea. Nam reuerà Ieroboam, & ij, qui à reliquis Tribubus disceßionem effecêre, ad mercedem, & lucra temporalia respexêre, vt patet ex Historia diuina 3. Reg. 12. v. 26. sic ille philosophatus. Auaritiæ ergo in coronâ superbiæ notata, in Magistratibus notæ sublimioris. Vbi ergo illa, ibi & ebrietas & iustitiæ violatæ frequentia. Vnde & septuaginta [70. Lectio.] sic vertunt: Væ coronæ iniuriæ, mercenarij Ephraim. A talibus enim iudicibus vino auaritiæ ebriis nihil potest aliud expectari. Et Diuus quidem Hieronymus Iudam hoc loco speciatim notatum tradit, qui ex tribu erat Ephraim in quâ Iscarioth, [Dux talium Iudas.] & ita pro eo ita scribit: Ebrius autem fuit proditor, non vino, sed auaritiâ, & furore aspidum insanabili, & Diaboli cibo, qui post bucellam introiuit in eum. Ioan. 13. v. 27. Vt videant iudices excelsum adepti locum, quem sequantur ducem, dum auaritiæ vino ebrij, & veneno aspidum insanabili, miserorum iniurias corde & opere meditantur. Quia verò circa hoc frequens occurrit periculum, de illo in speciali oportet disseramus.

CAPVT II.

Quomodo Togati iudices in munerum receptione delinquant.

AD hunc scopulum iudicum naues [Vbi acceptio munerum, ibi & violata iustitia.] frequenter impingunt, quem licèt sciamus vitasse quamplures, timendum est, ne alios tempestas hæc blanda, sed valida, sine remedio tabulæ alicuius illidat. Vbi munerum dominantur illecebræ, de iustitiâ actum meritò coniiciamus. Verißima res est, ad quam iustitia exploratur. Si hunc admiserit, ius quæstui habere, ac sententiam adulterare minimè recusabit. Verba sunt Diui Isidori Pelusiotæ lib. 3. epist. 396. Pro quo, & Cassiodorus lib. 7. 1. Gladius conditur, vbi aurum suscipitur. Tu te inermem reddis, si à virili animo, cupiditate recesseris. Et lib. 9. 24. Rara est in hominibus manus clausa, & aperta iustitia. Sic ille. Hac de causa munerum acceptio legibus diuinis, & humanis magno verborum pondere, & pœnarum comminationibus reprobata. De quo dictum Tit. præced. cap. 4. Vbi & de Auditoribus, ac Togatis aliis similiorem verò doctrinam congessimus, iuribus, auctoribus, & rationibus, iuxta nostrum modulum illustratam, & pro ampliori eruditione

Dico primò. Iuramentum, quod Togati, [Assertio 1. Iuramentum Auditorum non obligare ampliùs extensiuè quàm lex.] & alij de non accipiendis muneribus emittunt, non plus obligat extensiuè, quam leges ipsæ. Quæ ergo licitè accipi possunt iuxta dicta citato cap. 4. etiam stante iuramento licent. Ratio est, quia iuramentum cadit supra legem secundùm illius obligationem, & ita vbi legis obligatio non est, ad alia non extenditur. Sic cùm gubernator iurat seruaturum se leges, & statuta, de illis intelligitur, quæ sunt in vsu, & non de aliis, vt docet P. Suarez de Religione Tomo 2. lib. 2. de iura [Ad statuta quæ non sunt in vsu generaliter non extenditur.]mento cap. 32. num. 11. & iurans residere, abesse potest ad iura suæ Ecclesiæ, aut dignitatis tuenda, iuxta eumdem & alios num. 10. Quòd siquis cùm iurauit, talem non adhibuit restrictionem, sed simpliciter munera se non accepturum: nihilominus illa intelligenda est virtualiter adhibibita: Eius enim intentio fuit secundùm legis iuramentum præcipientis obligationem procedere: cúmque lex non plus obliget, quàm diximus, non resultat amplior obligatio; quemadmodum siquis promitteret absolutè statuta seruare, non remaneret obligatus, nisi ad edita, non autem ad edenda, vt cum Syluestro, Angelo, Panormitano, & Antonio docet P. Suarez suprà. n. 11. & eum sequens P. Vincentius Tancredi de Religione tract. 4. lib. 2. Disput. 15. num. 1. & 4. qui pro priori doctrina de statutis vsu non receptis alios adducit num. 5. Pro quo & facit iuramentum Medicorum de non visitandis ægrotis vltra tertium diem iuxta Constitutionem Pij Quinti, [Si iuramentum Medicorum.] nisi in scriptis habuerint fidem confessariorum de factâ confessione. Non enim obligat, nisi prout vsu receptum est. Et ita in multis locis cessat obligatio, vt de Sicilia testatur citatus Auctor & de Hispania Pater Palaus Tom. 3. Disput. 2. de obligatione, & firmitate iuramenti. Puncto 7. §. 4. n. 6. Pro quo & videndi P. Suarez Tom. 4. in 3. p. Disp. 35. sect. 3. num. 5. & Pater Thomas Sancius lib. 3. Summæ Cap. 16. num. 10.

Dico secundò. Præfati non peccant gra [Assertio 2. Esculenta & poculenta exigui pretij posse recipere.]uiter accipientes esculenta, & poculenta exigui pretij. Videantur dicta Tit. præcedn. 33. Modò ad probationem expendo legem 56. Tit. 5. lib. 1. Recop. In qua strictior est accipiendorum munerum prohibitio. Cùm enim ibi sic dicatur: No pueden recebir por si, ni por interposita persona, presente, ni dadiua alguna, de qualquier valor que sea. Ad esculenta, & po [Ex lege ipsa prohibente deducitur.]culenta progrediens, cum eo rigore non loquitur; sed sic statuit: Ni cosas de comer, ni beuer, de concejo, ni de vniuersidad, ni de persona alguna, que tratáre, o Verisimilmente se espera que tratará pleito ante ellos. Vbi non extat ampliatio, quæ circa priora De qualquier valor que sea. Non ergo in illis parui valoris donationes prohibitæ, quæ & sine peccato aliquo videntur admitti posse, si non sinistro aliquo respectu, sed vrbanitatis gratiâ recipiantur. Et doctrina ista circa paruitatem explicandam, per ea regulanda est, quæ dicta à nobis citato n. 13. Neque Togatos in hoc Proregibus exæquandos ex ibidem dictis constat. Esset autem grauis [Quale conuiuium possint excipere.] excessus, si tales conuiuio splendido exciperentur ab iis, à quibus accipere nequeunt: iam enim esculenta & poculenta non essent parui valoris. Nisi fortè iter facientes, & qui excipiunt hospitio, tales sint, vt viris primariis iter agentibus tale soleant officium exhibere: & grauiter ferrent illius repulsam, timentes ne parci, & inurbani ab aliis habeantur; vel tales reputari, qui non nisi vulgari aliquo vtilitatis respectu ad hujusmodi sumptus excitentur. Quamquàm, & in hoc peccari grauiter possit, si sumptus exorbitent, & ad ea se extendant, quæ vltra mensam & alia consueta procedunt.

Dico tertiò. An Togati cùm extra loca [Assertio 3. Circa eos, qui nodum possessionem acceperunt, problematica quæstio.] suæ iurisdictionis sunt, sed nondum officij possessionem acceperunt, vel quia itinerantur, aut aliâ ratione possessionis acquisitio retardatur; munera possint accipere, problematicè potest disputari. Pro affirmatiua enim parte facit illos nondum esse iudices constitutos, quibus solis acceptio ista prohibetur: & cùm odiosa lex sit, restringenda est potiùs, quàm extendenda, iuxta dicta Tit. præced. n 28. Pro negatiua autem vrget ratio, & finis legis, violandæ scilicet iustitiæ periculum: & quia tales post acceptos officij titulos communiter reputantur iudices, & iisdem honoribus excipiuntur. Et quidem verissimè tales sunt ante adeptam possessionem, ratione cuius non accipiunt titulum, sed exercitium. Vnde hæc non est extensio odiosæ legis, sed legitima interpretatio, ob casûs, de quo loquimur, comprehensionem. Pro quo videri potest Dom Solorzanus Tom. 2. lib. 2. Cap. 18. num. 39. & seqq. & in Politicâ lib. 3. Cap. 20. pag. 385. col. 2. & P. Suarez lib. 5. de legibus Cap. 4. Vbi alios adducit, & hoc videtur verosimilius.

Dico quartò. Quod dictum est de licita [Assertio 4. Possunt ratione amicitiæ, contractæ etiam ratione officij.] acceptione munerum titulo amicitiæ Tit. præced. num. 31. ita ampliari potest, aut potiùs explicari, vt licita sit, etiamsi contracta ratione officij & illius exercitij. Exempli gratia, In lite aliquâ quis victor extitit, & quia beneuolum in ea expertus est Auditorem, eum studuit obsequiis demereri, ex quo specialis amicitia succreuit: non iam in eo lucroso respectu consistens, à quo habuit initium, seu potiùs occasionem, sed ex inclinatione cordium reciprocâ, cuius non debent esse iudices incapaces. Cùm hoc accidit, munera licebunt, sicut & licita erit hæredis institutio: Vt autem iustitiæ violatæ, in litibus, quæ fortè exurgent, periculum euitetur, recusationis adest remedium, patienter propter amicitiæ vinculum tolerandæ. Præterquam quòd, si amicitia vera est, eâ constante, nihil est ab amico iniustum re [Quæ tamen nil iniustum fieri patietur.]quirendum, & ita neque iniquè ferendum, si ab amico denegetur; qui tunc equidem poterit illum de postulatâ iniustiâ reddere certiorem. Pro quo est illustris Diui Ambrosij sententia lib. 3. Officiorum Cap. 15. Vbi ista scribit: Ea amicitia [Quæ probanda.] probabilis quæ honestatem tuetur; præferenda sanè opibus, honoribus, potestatibus; honestati verò non solet [D Ambrosius] præferri, sed honestatem sequi. Videantur alia.

Dico quintò: Quæ à Religiosis prædictis Dominis cum moderationis temperamento, [Assertio. 5. A Religiosis vt possint accipere.] nec violatis paupertatis legibus, offeruntur, licitè accipere possunt. Est hoc conforme iis, quæ diximus Tit. præcedenti num. 36. sed hoc loco debuit ampliùs declarari. Possunt quidem accipere, quia in sic offerentibus, nequit sinister aliquis affectus, qui ad offerendum moueat, sicut in aliis, timeri: & ita ratio legis cessare videtur. Deinde accipere ab amicis possunt, iuxta dicta. Religiosi autem nomine possunt amicorum venire, qui præceptum Christi de amicabili dilectio [Sunt veri amici.]ne perfectiùs ceteris student adimplere. Pro quo audiendus Cassiodorus Libro de Amicitia §. 1. vbi ita loquitur: Refert Tullius vix tria, vel quatuor amicorum paria in tot retro sæculis extitisse. Verùm, vbi [Cant. 2. v. 12.] vox turturis audita est in terrâ nostrâ. Cantic. 2. v. 12. Vox annuntiantis pacem, annuntiantis amicitiæ veritatem, atque dicentis: Hoc est præceptum meum vt diligatis inuicem Ioan. 15. v. 12. Multa millia hominum amicitias contraxêre veraces, diligentes se inuicem, honestiùs, veriùs, sanctiùs, prudentiùs, & fortiùs, quàm Pilades, & Horestes. Hæc ille, & alia. Et quidem cùm graue aliquid, quod ad quietem Con [Luculentæ probatio.]scientiæ pertineat, sæcularibus solet occurrere aut eorum animos curâ pungente solicitet, vbi sanioris, & prudentioris consilij adiutorium est opus, ad Religiosos confidentiùs accurrunt, quod esse solet veræ amicitiæ perfugium. Circa quod juuat iterùm citato loco Cassiodorum sic loquentem excepisse: Homo sine amico non habet, cui vota, & affectus suos communicet, cui conscientiæ [Quantum amicitiæ bonum.] suæ sinum, cui solatium suum, aut aliquid de molestijs irruentibus euaporet: solus est, qui sine amico est: verè autem solus, quia si ceciderit, non habet subleuationem. E diuerso quanta est jucunditas, quanta securitas habere cum quo loquaris, vt tecum? Cui arcanum committere? Quem in tuis secretioribus habeas, ut te ipsum? Cui plenâ securitate reueles, &c. Et hoc quidem in Indiis desiderabilius, vbi cùm tot hominum diuersitates concurrant, difficilè est inquieti cordis asylum securum penitus inuenire. Et hinc est, vt quod ad conuiuia spectat, nullum ingenerare remorsum debeat, quando à Religiosis, apud quos obseruantia viget, inuitantur. Quod vt faciant, qui inuitant, honestum possunt habere respectum, quod Prælatorum prudentiæ relinquendum.

CAPVT III.

De obligatione, quam habent Togati Indiarum judices, assistendi Tribunalibus, & qualiter in officii negligenti administratione peccetur.

DIctum de hoc Titul. præced. num. 64. [Litigantium querelæ.] & 65. Sed est, quod hoc loco vtiliter vrgeamus: audio enim litigantium querimonias, non sine veritatis suffragatione prolatas, dum litium intolerandam dilationem clamant: quod satis apparet, quàm sit litigantibus onerosum. Et ego quidem de Christianâ judicum attentione non dubito: malum tamen hoc, sine causæ intimiore cognitione, prospiciens, vt quo possim occurram modo.

Dico primò. Togati iudices tempestiuè ad [Assertio 1. in litium protractione grauiter peccari.] tribunalia juxta dispositionem legum, & ad secretiorem consessum non accedentes, sicq́ue moram facientes litibus, apud eos pendentibus, mortaliter peccant. Resolutio est certissima, & juxta omnes Doctores, cuius ratio est clara; quia officio suo, omnium in Republicâ grauissimo & momenti maximi, non faciunt satis; ex quo damna ingentia subsequuntur. Pro quo vide P. Lessium Lib. 2. cap. 32. num. 16. Et magis in speciali loquentem Bonacinam Tom. 2. disput. 10. quæst. 2. Puncto 3. num. 4. cum Syluestro, Sayro, & Nauarro. Est autem illorum ratio irrefragabilis; quia judici ex officio cura, & onus incumbit judicandi, & tribuendi cuique jus suum; non tribuit autem cuique suum, dum sententia, sine justa causâ differt; quia non solùm ad sententiam, sed ad eius celerem expeditionem jus est in litigante. Et ita eo priuatur sententiæ dilatione. Sicut judex ipse non solùm habet jus ad salarium, sed etiam ad hoc, vt suo tempore reddatur; vnde iniuriam sibi illatam dicet; si dilationem in soluendo patiatur.

Dico secundò. Præfati sine legitimâ cau [Assertio 2. serò ad tribunal accedentes ad restitutionem salarij teneri.]sâ serò ad Tribunalia accedentes, tenentur ad salarii restitutionem juxta proportionem defectûs in muneris administratione. Id constat; quia diminuto labore, merces etiam illius contemplatione assignata pariter minuenda. Per plures Textus & Auctores, quos adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 2. cap. 24. num. 35. Et ratio est manifesta; quia cùm salarium sit merces proportionata labori: labore diminuto, jam est improportio, vnde per justitiæ regulam ad æqualitatem est reducenda. Et verò cùm insoliti laboris aliquid judici imponitur, salarii requirit augmentum, quod & tribuitur, vt si faciendum iter, aut extraordinaria commissio subeunda: quod est quidem juxta communem Doctorum [Ex accessione laboris augendum illud. Ex quo arguitur.] sententiam, ex quibus aliquos adducit, & sequitur P. Fragosus Tomo 1. pag. 42. num. 54. Ergo & cùm diminuitur labor, diminutio salarii similiter facienda, & ita quidem iudices ipsi circa labores aliorum iudicabunt, vnde & circa se debent potiùs iudicare, cùm sint iustitiæ patroni generaliter constituti, cuius & exemplaria esse debent, omnium oculis exhibenda.

Dico tertiò. Non solùm ad salarii re [Assertio 3. teneri etiam ad damnorum compensationem.]stitutionem, sed ad compensationem damnorum tenentur modo dicto in officio negligentes; sic citati pro Assertione priori, & alii adducti numero illo 64. Et ratio est manifesta; quia sunt illorum causæ, quandoquidem ea debebant ex officio impedire, ex quo obligatio iustitiæ nascitur maximè propria. Quomodo autem restitutio sit facienda, diximus citat. num. Et quale esse leuamen in hoc adeò ponderoso negotio possit, etiam explicatum num. 65. Si videlicet in hoc mortalis culpa apertè non sit. Quod vtinam sic contin [Non esse in illis rationem eamdem quæ in Proregibus.]gat. Et in Proregibus quidem, quomodo hoc frequentiùs possit accidere, ibidem dictum; In iudicibus autem alia ratio est, quos neque ignorantia, neque natiui statûs magnitudo ad excusationem succurrunt: vnde timendum magis & ipsis, & aliis pro illis, qui eorum conscientias moderantur, ne omnes ruina extremæ calamitatis inuoluat, de quâ vates Rex Psalm. 140. vers. 6. sic pronuntiat: Absorpti sunt juncti petræ judices [Horror de pœna.] eorum. Quæ quidem postrema est versûs illius pars, nec ita obuius nexus cum priore, sic se habente: Quoniam adhuc & oratio mea in beneplacitis eorum. Eum autem sic exponit Ioannes Cam [Ioannes Campensis.]pensis in Paraphrasi illius loci: Quando supplicium sumetur, & veluti præcipitabuntur de rupibus judices eorum; tum sentient, quantò fuisset illis satiùs auscultare sermonibus meis gratiositate conditis, & à maledicentia diuersis. Sic ille. Oratio ergo non ad Dei preces, iuxta auctorem hunc, sed ad sermonem concinnè aptatum ad placendum iudicibus, referenda: vt sic salutaria monita meliùs eorum cordibus inhærerent. Quod quidem & Prædicato [Prædicatores vt debeant sapientibus & proceribus loqui.]res, & discreti Confessarii conuenienter curare possunt, cùm ad sapientes, & proceres Reipublicæ sunt verba facturi. Quibus, cùm illi non obaudiunt, horrendis obnoxii suppliciis relinquuntur. Absorpti juncti petræ. Ex alto quidem præcipites facti, vt celerrimè ad infernum descendant, qui celeritatem in expediendis negotiis, vt eorum exigebat officium, contempserunt.

Possunt prætereà ab obligatione restitutionis aliter extricari, quando ea ex causis adductis [Vnde possit obligatio restitutionis emolliri, iuxta probabilem dicendi modum.] emergit, si in beneficium litigantium speciale aliquid præstent vltra obligationem quod possit damni quantitatem adæquare. Id, quod illis non erit difficilè rem præ manibus habentibus: vt si opinione vtantur fauorabili, cùm possint aliâ non tali vti, & sic grauamina aliqua tollentes, aut certè minuentes, vel aliis modis, qui non possunt viros sapientes latêre. Pro quo videri potest P. Fragosus Tomo 1. pag. 420. num. 55. Tunc autem [Circa salarium difficultas.] dubitari potest an cesset obligatio restituendi salarii; & videtur non sine fundamento posse dici cessare illam; quia obligatio nascitur ob diminutum laborem in litigantium commodum: cùm ergo commodum idem resultet, habetur Regis intentum; & idem habetur labor, si non formaliter, saltem virtualiter, & æquiualenter; neque credendum est Regem, cùm ita se res habet, ita minutè cum ministris huiusmodi adeò præeminentibus acturum. Sed certè contrarium [Verosimiliùs affirmatur.] videtur similius vero; quia reuerà labor defuit, quem Rex vult non tantùm æquiualentem, sed formalem; quia hic est, de quo constare poterit, & qui ad ordinatam, & exemplarem iustitiæ administrationem spectat. Nec verum est Regem [Regem circa illud ad minutiora attendere, congruo monstratum exemplo.] minutiora ista negligere, quæ verè talia non sunt, cùm ex tot defectibus, & personarum numero, grandis possit summa consurgere. Vnde Anno 1582. in quo facta à Gregorio Decimo-tertio reformatio Kalendarii, pro decem illis diebus sublatis in Octobri à quinto vsque ad decimum quartum inclusiuè salarium adimi iussum Indiarum ministris, in Rescripto, de quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 35. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 4. pag. 781. Y son tan estrechas. Quod valde delicatum existimat: ex eo tamen satis potest efficaciter resolutio nostra probari de restitutione salarii respondentis decem illorum dierum spatio, & etiam minori. Cùm enim juxta salarium Audientiæ ministris solui solitum, quod est in Argentina quarta maior parte, diebus decem, centum & triginta, plus paulò minus ne octiregales argentei respondeant; illis certè vnus poterit miles in regio exercitu ali, & multi multiplicatâ juxta ministrorum numerum quantitate: non est ergo valdè delicatum, ex quo potest non delicata vtilitas prouenire.

CAPVT IV.

Auditores Regii Indiarum an licitè possint Decimarum causas judicare.

DE hoc dictum ex professo Titul. 2. Cap. 6. Hic autem circa Audientias Indicas addendum nonnulla. Et ita

Dico primò. Audientiæ Indiarum nequeunt [Assertio 1. non posse iudicare, vbi de colonorum obligatione circa Religiosos agitur.] cognoscere judicialiter causas decimales ad Religiosos pertinentes, quando illi contendunt juxta sua priuilegia colonos terrarum suarum non debere illas soluere, ad quod tamen per sententiam adiguntur. Quod quidem dupliciter potest contingere, vel quia directè ita judicant; vel, quia declarant judices Ecclesiasticos ad præstationem decimarum cogentes, non facere violentiam. Et colonos quidem non teneri, nisi respectu Religiosorum, communissima, & probabilissima sententia est, juxta quam sæpiùs Romæ, & in Hispania judicatum, vt testatur P. Henriquez Lib. 7. Cap. 27. num. 8. & ei correspondenti Glossa [Non teneri istos nisi respectu Religiosorum, sententia irrefragabilis.] Lit. H. quem cum paucis aliis adducit, & sequitur Diana Parte 2. Tractat. 1. Resolut. 23. & Parte 10. Tractat. 12. Resolut. 51. quibus adde P. Suarium Tomo 1. de Religione Cap. 19. à num. 13. P. Palaum Tomo 2. Disputat. de Decimis Puncto 12. num. 10. P. Vincentium Tancredi Tractat. 1. Libr. 2. Disp. 6. numer. 12. Vbi ex thesauro fori Ecclesiastici Cap. 27. à num. 73. refert decisionem Rotæ die 10. Decembris 1578. coram Bubalo. P. Fagundez Lib. 2. de Quinto Ecclesiæ præcepto Cap. 4. num. 1. Tamburinum de jure Abbatum. Tomo 1. Disputat. 15. Quæst. 21. Lauretum de Franchis Vicarium Generalem Auenionensem in Controuersis pag. 402. Ioannem de la Cruz de statu Religionis lib. 2. Cap. 9. Dub. 4. Conclus. 4. vbi varia priuilegia adducit. Horatium Mandosium Tractatu de Priuilegijs ad instar. Glossa 15. numer. 4. Villalobos Tract. 33. Diffic. 2. num. 5.

Iam quòd causa præsens merè Ecclesiastica [Ecce causam merè Ecclesiasticam, nec de facto tantum, sed etiam de iure.] sit, constat; quia agitur de jure decimandi, & non tantùm de facto, vt demus, quæstionem de facto posse ad laicos judices pertinere. Item de intelligentia priuilegii Pontificii agitur, quod maximè est à prophanis tribunalibus alienum: tractent enim fabrilia, fabri; prophana, laici; sacra, sacrati. Videantur dicta Cap. illo 6. præsertim §. 6. Vnde non valet effugium, de concessione decimarum Regibus nostris ab Apostolicâ Sede facta; tum propter ibidem dicta; tum etiam, quia cùm de jure decimandi agatur, cognitio talis ad laicum non potest spectare, quod & illi fatentur, qui contrariæ sententiæ aconimos se fautores profitentur. Tum denique; quia quæstio, an priuilegium non decimandi extendatur ad colonos, non est Indiarum specialis, neque ex judicis priuilegiis terminanda.

Quòd autem etiam per viam violentiæ [Neque per viam violentiæ auocari posse.] nequeant, ex eo ostenditur; quia cùm Religiosi probabiliorem sequantur sententiam, & tribunalium maximorum judiciis Canonizatam, vt diximus, ex parte eorum violentia esse nequit, si à competente judice in sui juris exercitio protegantur. Opinio enim generalis, & ab antiquo deriuata, & practicata, habetur pro veritate; vt cum Baldo, Cepola, & Menochio tradit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 1. num. 63. quod [Antiqua & recepta opinione pro veritate habetur.] præsertim in causis ad immunitatem Ecclesiasticam spectantibus obseruandum est, cui semper faueri quammaximè debet, vbi de Religionis Catholicæ sincerissimâ professione fideles gloriantur; & quidem à communi opinione posse in judicando recedi, quando contraria est fauorabilis, & ad pietatem inclinans, docent ii, quos P. Fragosus adducit, & sequitur Tomo. 1. pag. 447. [A communi recedi potest in iudicando, si concernat pietatem.] num. 186. ergo potiùs communis, & recepta debet teneri, quando non solùm de pietate agitur, sed de Ecclesiæ libertate. Si ergo violentia aliqua esse potest, ex parte Clericorum erit, qui Religiosos conantur iure suo ita firmato priuare: ergo si tale quid contingat, immeritò illis Indicæ Audientiæ fauebunt, & consequenter non potest causa ista ad eas auocari, cùm nequeant earum iudices, qui vt violentiæ diuersores adeuntur, violentiæ patrocinari, & iis contrarios se exhibere, quibus fauêre legibus diuinis, humanisq́ue tenentur.

Sed demus opinionem, quæ Ecclesiis fauet, esse probabilem, & practicari posse, non [Validus discursus contra recursum per viam violentiæ.] ideò sequitur circa violentiam posse Audientias interponi. Quod contingere potest, si Coloni, aut Religiosi ipsi ad eas recurrant, eò quòd iudices Ecclesiastici decimarum eas solui compellant, in quo violentiam se pati querantur, cùm ius ipsis ad non soluendum assistat. Si enim tunc iudices violentiam non facere declarent, eorum declaratio iniuriosa conuincitur. Nam vel Ecclesiastici violentiam non faciunt repetentes decimas coactiuâ manu, & forsitan armatâ, inuitis, & resistentibus prædiorum colonis, aut fortè etiam Religiosis: quâ violentiâ nihil violentius esse potest, cùm modus ille alienus valde sit ab Ecclesiasticâ moderatione, & iniustitiis manifestis obnoxius; cùm & sic repetentibus constare non possit decimarum quota, quæ fructibus naturalibus, mixtisue respondeat. Aut non fit violentia censuris Ecclesiasticis ad solutionem cogendo: in quo etiam est error apertus: nam cùm opinio valde probabilis Religiosis, & eorum colonis faueat, & ita illas retinendo non peccent, nequeunt censuris Ecclesiasticis nisi per summam violentiam molestari. Quod quidem receptissimæ omnium est doctrinæ conforme, iuri, & rationi subnixæ, iuxta quam censuræ, & excommunicatio, quæ in his caussis sola est solita fulminari, peccatum præsupponunt: & hæc cùm major est, mortale, iuxta sententiam veriorem, [Excommunicatio ob mortale tantûm potest peccatum fulminari & ita minimè contra probabilem opinionem amplexum.] pro qua auctores congerit P. Palaus Tomo 6. Disp. 1. Punct. 7. Quod & clarè colligitur ex Concilio Tridentino Seßione 25. cap. 3. de Reformatione. Et præsertim, quòd contra eum, qui opinionem probabilem sequitur, non possit pœna constitui, & ea præsertim, quæ omnium maxima est, scilicet excommunicatio, communis etiam est Doctorum assertio, pro quâ videri potest Ioannes Sancius in Selectis Disp. 45. num. 72. & Disp. 48. num. 53. Diana Parte 2. Tract. 2. Resolut. 93. Dom Solorzanus suprà numer. 62. & in Politicâ lib. 4. Cap. 1. in fine & alij.

Factum hinc, vt supremus Castellæ Senatus caussam istam ad Ecclesiastica tribunalia [Consilium Castellæ supremum cognitionem dictarum caussarum abnuit] remiserit, vt testatur P. Henriquez suprà illis verbis: & cùm caussa hæc fuerit agitata Romæ, & apud multa Ecclesiastica tribunalia in Hispaniâ ad quæ Senatus Regius supplicatur semper caussam remisit. Ita semper pronuntiatum est in fauorem Societatis, & colonorum, vt Salmantiæ Anno 83. & Baezæ & Tridenti, seu Murciæ, adductisque executorialibus Pontificiis mandatum est executioni, atque [P. Henriquez.] id speciale priuilegium confirmatur sententia rei, iudicatæ esse priuilegium reale. Sic ille. Et executorialia quidem ad Murcianum Collegium spectantia à me perlecta, quæ authentica in Collegio Platensi asseruantur, Et exemplum quidem Supremi Consilij Audientias indicas non sequi [Quod non sequi Indicas Audientias nequit esse laudabile.] laudabile profecto esse nequit, quando Auctores non solum id, vt conueniens admonent, sed obligationem aliquam recognoscunt, iuxta ea, quæ tradunt illi, quos adducit, & sequitur Pater Fragosus Tom. 1. pag. 448. num. 193. qui cum aliis n. 194. bene affirmat de sententiis iudicum minorum aliam esse rationem & ita parùm curandum de illis ad caussarum decisiones. Quod [Tribunalium inferiorum exempla non cogunt.] quidem in caussâ præsenti licet obseruasse. Cùm enim Limana Audientia non facere vim iudicem decimarum Ecclesiasticarum contra Colonos Religiosorum procedentem, declarauerit, Argentina oppositum omnino censuit, & pro eo Prouisiones satis roboratas Regio nomine geminauit.

Dico secundò. Cùm de nouis decimis [Assertio 2. Idem statuens cum de nouis decimis soluendis agitur.] soluendis agitur, non videtur quomodo Audientiæ Indicæ possint caussas huiusmodi ad se auocare. Et quidem per L. Regiam 6. & 7. Tit. 5. lib. 1. Recopilat. tales caussas ad Supremum Consilium auocandas statuitur, de quo latè Couarruuias in Practi. Cap. 35. num. 2. v. Quartò. Et Bobadilla in Politicâ lib. 2. Cap. 18. num. 148. alios adducens. Indiarum tamen Audientiæ adhuc de eisdem cognoscunt, prout quotidiana praxis ostendit, & in Limanâ, & Argentinâ Cancellariâ sæpè in litibus emergentibus factum se vidisse [Contraria praxis, sed non solidè huc vsque firmata.] testatur Dom. Solorzanus Lib. 4. c. 3. num. 26. & in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag. 765. §. Lo Quinto. Et earum sententias supremum Indiarum Senatum confirmasse. Et per hoc ait cessare posse scrupulum, quem cùm esset Fiscalis Argentinus, se habuisse testatur D. Franciscus de Alfaro Tract. de Officio Fiscalis Glossa 24. num. 2. & 3. sed certè ad euellendum scrupulum præfata non sufficiunt. Quidquid enim de Supremo Consilio sit, Indicarum Audientiarum praxis non tantum videtur habere ponderis, vt contra Ecclesiasticam libertatem eius possint sententiæ præualere. Vt enim num. præcedenti diximus, inferiorum tribunalium sententiæ non vrgent vi exempli. Non [Per exempla non iudicandum.] est enim iudicandum prout iudicatum fuit, sed quid sit iudicandum, oportet diligenter inuestigare L. Sed licet. D. de Officio Præsidis, de quo præcipuè agit Baldus Consilio 234. Quod autem Senatus Indiarum sententias confirmarit, non planè concludit, quia illi in hac parte valde contradicitur: & licet Caussarum decimalium iudicium assumpserit, circa hoc ipsum validæ sunt impugnationes instructæ. Cùm ergo ad tollendum scrupulum nihil prætereà sit, quod & à Domino Alfaro benè visum, erat enim vir prudentiæ, eruditionis & experientiæ singularis, & nihilominus eò identidem vrgebatur; alia profecto tenenda via, quæ scrupulosa non sit, & eo præsertim scrupuli genere, quod in materiâ adeò Ecclesiæ odiosâ versatur.

In quâ etiam pro Assertione est ratio [Valida ratio ex eo quòd est quæstio iuris, & non tantum facti.] manifesta: quia cùm de nouis decimis agitur, quæstio non est tantùm facti, sed etiam juris, quæ ad laicos, ipsismet fatentibus, spectare nequit. Quod sic ostendo: nam quæstio non est an soluerint, cùm id euidens sit, & ex terminis constat; cùm dicatur esse quæstio super nouis decimis: si ergo nouæ, non anteà soluebantur. Ergo quæstio est an debeant soluere: & ita de iure exigendi illas, quod spirituale est, vtpote in ministeriis Ecclesiasticis fundatum propter quæ ministris sacris est debita sustentatio; vt est communis Doctorum sensus & explicatio. Videantur P. Azor. Part. 1. lib. 7. Cap. 25. §. Ex his colliges. P. Fagundez supra Cap. 5. num. 8. Diana Parte 1. Tract. 2. Resol. 92.

Id tamen non negauerim, si alicubi to [In indijs praxim dictam magis posse permitti.] tolerabilis prædicta praxis est, Indicis in regionibus præsertim permittenda, sicut & aliæ decimariis fauorabiles. Tum, quia ubi eas Indi soluunt, vexationibus exigentium sunt expositi, de quibus Dom. Solorzanus libr. 1. Cap. 22. num. 56. & 57. & in Politicâ lib. 2. Cap. 23. in fine. Circa alios etiam multa violenter contingunt, quibus à Prælatis remedium, aut nullum, aut languidum, aut rarum adhibetur. In quo loqui iuuat expertum. Si ergo Regia pro istis quæratur protectio, tolerabile id reddit vexatio, quæ dabit iuncta propriæ violentis exactatibus intellectum.

CAPVT V.

An Indicæ Audientiæ intromittere se possint in moderandis stipendiis ministrorum Ecclesiasticorum; sicut & circa numerum ministrorum ipsorum?

AFfirmat D. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. [Quid praxi circa taxationem firmatum.] n. 31. & in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag. 766. §. Lo octauò. Quia in Hispaniâ id lege statutum, perquàm cura hæc Senatui supremo committitur, quoad taxas, seu Aranceles. L. 27. Tit. 25. lib. 4. Recopilat. & Indicis Audientiis per varia rescripta, quibus taxæ non debent excedere triplum in Toletano Archiepiscopatu solui solitum. Quoad Alguacellos autem nihil dicit, posse tamen per potestatem Regiam moderari, sunt qui teneant, sicut & procurationes, & collectas, quas visitatores in visitationibus exigunt. Pro quo etiam citatus Auctor Lib. 3. Cap. 8. num. 64. & seqq. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 8. §. Y si aun. Et Bobadilla Lib. 2. Politicæ Cap. 18. num. 227. & seqq.

Dico primò, Generaliter loquendo, ne [Assertio 1. Generaliter non esse licitum.]queunt Audientiæ Indicæ stipendia Ecclesiasticorum ministrorum taxare. Id constat: quia taxatio talis est actus jurisdictionis Ecclesiasticæ, vt est manifestum, ad quam sicut spectat ministros eligere, & eis laboris sui stipendia soluere, ita & stipendiorum eorumdem taxatio, vt quid consequens. Et ita Concilium Tridentinum Seßione 21. Cap. 1. de Reformatione. Notariis Episcoporum pro litteris dimissoriis, aut testimonialibus, decimam vnius aurei partem assignauit, si aliàs salarium non habeant assignatum, & leges ipsæ, quæ hoc ad laicam potestatem spectare indicant: vt 27. citata, & aliæ, hoc ipsum supponunt, dum statuunt remittendos ad sua Prætoria Aranceles tribunalium Ecclesiasticorum, vt scilicet an in illis excessus sit aliquis dispiciant. Ex quo clarè arguitur: Nam quod proprium est jurisdictioni Ecclesiasticæ, nequit ad se laica potestas auocare. Hac enim ratione matrimoniales caussæ, beneficiales, decimales, & aliæ auocari nequeunt, quia scilicet propriæ jurisdictionis Ecclesiasticæ sunt & materiam concernunt spiritualem. Neque enim dici potest esse mixti fori; quia in illis [Mixti fori non esse.] non est specialis ratio, propter quam id debeat affirmari, potius quàm in adductis: titulus enim omnino spiritualis est, sicut & fundamentum, licet circa materiam temporalem versetur. Quemadmodum taxare stipendium Missarum ad Eccle [Concludentia exempla.]siasticum forum tantùm spectat, quia pro labore in re omnino sacrâ est, licet materialem pecuniæ substantiam concernat: sicut etiam matrimonium & beneficium; corporum enim traditionem, & vsum respicit illud, sicut & hic fructuum perceptionem.

Nec dici etiam valet potestatem Regiam [Euasio ex iure naturali præclusa.] ex vi juris naturalis ad hoc se extendere posse, juxta quod damnis, & vexationibus subditorum prouidere debet, quæ per impositiones, & contributiones illicitas contingunt. Nam generaliter loquendo de Episcopis aut Synodalibus conuentibus id præsumi nequit, juxta illud Sancti Anteri Papæ ad Episcopos Hispaniæ: Absit, vt [Cap. Absit 11. q. 3.] quidquam sinistrum de his arbitremur, qui Apostolico gradui succedentes, Christi corpus sacro ore conficiunt. &c. Habetur 11. q. 3. & quidem majora illorum dispositioni creduntur, distributio inquam, totius patrimonij Christi, decimarum videlicet, & prouentuum aliorum; ciuiles, & criminales causæ in omnibus instantiis præter censuras, & alia ad Sacramenta spectantia, in quibus major verti potest subditorum periculum, aut momentum. Ergo & minora ista, quæ illorum comparatione vix veniunt æstimanda.

Si dicas magnum timeri damnum posse, [Ex absurdo turpis quæstûs in rebus sacris non benè argui.] si res diuinæ ut materia turpis quæstûs assumantur. Id quidem non potest obstare. Nam licet, si ita contingat, magnum profectò malum sit; id tamen, vt probauimus, nequit cum sufficenti fundamento præsumi, & præterea respectus ille omnino proprius Ecclesiasticis Prælatis est, quia est omnino spiritualis, & ita ad laicam potestatem non pertinet intuitu illius operari. Quemadmodum res sacras vendere, & simoniæ crimen incurrere, malum est penitus detestandum. Nec tamen ad laicos spectat iudices, leges contra simoniacos promulgare, quia id ad Ecclesiasticos prorsus spectat: prohibere scilicet, ne res sacræ materia venalitatis execrandæ reddantur. Circa quod esse nequit dubitatio.

Dico secundò. Quod de taxis stipendiorum [Assertio 2. Idem statuens circa Procurationes visitationum, & collectas.] est dictum, generaliter etiam loquendo ad procurationes & collectas est extendendum. Id constat eisdem fundamentis. Et præterea, à Concilio Tridentino Seßione 24. Cap. 3. de Reformatione circa moderationem procurationum huiusmodi id statutum, quo nihil sanctius, aut vrgentius excogitari potest: ergo potuit circa moderationem talem dubio procul auctoritatem suam interponere, vt propriam Ecclesiasticæ potestati. Tunc vltra. Ergo laica potestas circa hæc disponens, & modum statuens irremissibiliter obseruandum, iurisdictionem Ecclesiasticam conuincitur usurpare. Et quidem pecuniæ taxa, vbi victualia noluerint visitati in specie tribuere, Ecclesiasticis visitatoribus facienda committitur verbis illis: Certa pecunia taxata. Nequit ergo hoc sibi laica potestas arrogare. Præterquam quòd, si laica prouidentia circa huiusmodi est taxationes intenta, ideò quidem erit, quia Ecclesiastica circa hoc minus sufficiens iudicatur: Atqui id dici nequit: nam Concilium summi ponderis obligationem apponit, quæ visitatores valet reddere supra modum solicitos: ergo nihil est, quod debeat hac in parte suppleri. Quod si non obstante Concilij prouidentiâ, excessus in visitationibus inueniuntur; quod à laica addi contigerit, minùs etiam erit sufficiens, & quod titulo stipendij non habebitur, modis aliis turpioribus exigetur.

Dico tertiò circa numerum Satellitum, [Assertio 3. & circa numerum Alguacellorum.] aut Alguacellorum idem dicendum, quod Assertionibus præcedentibus. Sic Grauantus, Barbosa, Venerus, & Cardinalis Petrus Bertrandus, quos adducit, & sequitur Diana Parte 4. Tract. 1. Resolut. 100. vbi & declarationem Cardinalium profert An. 1615. In quâ decernitur, quòd Episcopus potest habere tot satellites, quot voluerit. Fundamentum est: quia Episcopi possunt ministros sibi conuenientes habere: ergo & quot sibi benè visi fuerint. Qui ergo minuendos cogunt, contra illorum militant dignitatem: vt si vellent eorum capellanos, aut seruitores limitare. Antecedens est certissimum, & constat ex [Concilium Trident.] Concilio Tridentino Seßione 25. Cap. 3. de Reformatione, vbi in caussis iudicialibus, in quibus executio realis, vel personalis in qualibet parte iudicij propria auctoritate ab ipsis fieri poterit, à censuris se abstineant. Supponit ergo propriâ auctoritate fieri [Episcopi satellites habere possunt quoad executionem & familiam armatam.] posse executionem realem, & personalem, & consequenter ministros ad illam sufficientes habendos, de quibus statim addit; Super captionem pignorum, personarumque districtionem per suos proprios, aut alienos executores faciendam. Sic ibi. Ex quibus colligunt communiter Scriptores, posse Episcopos familiam armatam habere, ex quibus aliquos adducit Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 7. num. 82. & in Politicâ libr. 4. cap. 7. pag. 550. §. De la qual. Licet ante Concilium etiam id licuisse plures alij affirmarint. Et ex iis citatus Cardinalis, & complures citati à Barbosa De Potestate Episcopi Allegat. 107. Quia tamen sunt, qui hoc negent, apud citatos, videndi neque vbique sit in vsu, & maximè in Indiis, non debent circa hoc Episcopi nimiùm esse contumaces.

Ad leges autem Hispaniæ dicendum il [Leges Hispaniæ qualiter circa præfata accipiendæ, cum notandâ doctrinâ.]las iuxta quorumdam Iuris consultorum sententiam, latas, & quoad obligationem nihil esse quod urgeat; illa enim & Principum voluntate dependet, vt vidimus Tit. 2. cap. 9. Reges autem nostri, cùm eximiè Catholici sint & Ecclesiæ obsequentissimi filij, nihil suis legibus eidem contrarium volunt, & ita vt effectum aliquem habere velint, ille certe explicandus est, qui libertati Ecclesiasticæ minimè contrarius habeatur. Erit ergo eorum voluntatis, vt in præfatis casibus Prælatos Ecclesiasticos Regij Magistratus exhortentur, vt ea moderentur, quæ subditos grauare possunt, quorum grauaminum argumentum esse potest, si illi de ipsis communiter conquerantur. Et hoc quidem ad moderationem desideratam sufficiet, vnde nihil addendum vltrà. Quomodo enim credibile sit Episcopos vrbanè, & rationabiliter admonitos, contra Regis voluntatem suas dispositiones obstinatiùs defensuros? Cùm ergo hoc satis sit, ad quid leges plenæ periculo? aut qui credi queat eas Reges per excellentiam Catholicos, toto obligationis pondere conditas voluisse?

CAPVT VI.

Audientiæ Indicæ an circa funeralia possint judicialiter diffinire?

EXtat rescriptum Regium Tom. 4. pag. [Moderationem in iuribus funeralium & aliorum, statuit rescriptum Regium.] 337. quo Audientiis injungitur, vt tolli penitus faciant excessus, quos in funeralibus, matrimonialibus, & aliis similibus iuribus Indiarum Parochi per corruptelam inducunt. Et ita hoc licitè fieri posse consequenter affirmat Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. n. 32. & in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag. 766. col. 2. Et quod ad funeralia attinet, Caietanus, Nauarrus, Sousa, Graffis, P. Filliucius, & P. Layman, quos adducit Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut 65. docent, [Fauet grauium Auctorum sententia.] Principes posse Clericis, suis statutis moderari sumptus ceræ, quod & consequenter de aliis dicendum videtur, quæ purè spiritu alia non sunt, & videntur tantùm ad pompam pertinere, licet ex illis aliquæ Ecclesiis vtilitates possint prouenire, vt ex culcitris, atque operimentis pretiosis, quæ defunctorum corporibus apponuntur: ex illis enim fieri possunt ornamenta, & ita id tenent Duardus, & Martha apud Dianam suprà. Sicut & de extructione sepulchri, cuius temperamentum statui lege potest. Ipse autem Diana, cum [Quid alij. adhibita distinctione.] aliis, quos allegat, existimat statutis quidem Principem eam decerni moderationem posse, ex quâ Ecclesiæ detrimentum nullum patiantur, quia non minuuntur eleëmosynæ: vt minuuntur, si cereorum, & candelarum numerus statuatur, vel pretiosa operimenta prohibeantur, Ecclesiis relinquenda. Quod & de extructione sepulchri cum Carolo de Grassis videtur sentire.

Dico primò. Quidquid in funeralibus ad [Assertio 1. Ad pompam spectantia posse moderari.] solam pompam spectat, possunt potestates laicæ moderari. Sic citati. Ratio est clara: quia ex tali moderatione nullum Ecclesiis detrimentum superuenit. Ergo minimè ex eâ parte Ecclesiastica libertas violatur. Sic ergo & ornatus parietum & magnificentia tumuli, & ornamenta corporis, ac cereorum numerus ad moderationem redigi possunt, quando ex illis nihil in Ecclesia relinquendum, vt frequentiùs accidit, neque ad diuini officij celebritatem spectant, cuius intuitu minimè disponuntur, & quidem justissimè statui posset, ne defunctorum corpora nimis pretiosis vestibus ornarentur, ex aureis scilicet telis in sepulchris putrefaciendis, præsertim in feminis. Solent enim in hoc genere vanissima quædam portenta videri.

Dico secundò: sumptus, qui circa ea [Assertio 2. Non ea, quæ directè ad Ecclesiæ vtilitatem spectant.] versantur, ex quibus directè solet Ecclesijs vtilitas accrescere, nequeunt statutis laicalibus prohiberi. Sic ex citatis colligitur, & ratio est clara: quia ex hoc libertas Ecclesiastica coarctatur, ratione cujus possunt Ecclesiæ admittere quidquid à fidelibus dari potest. Sicut ergo extra funeris occasionem cereos, & oblationes panis, vini, arietum, vitulorum &c. accipere poterant ita & illius occasione, sin minus limitata com-, perietur.

Dico tertiò. Indirectè possunt prohiberi [Assertio 3. Bene tamen quæ indirectè.] sumptus, ex quibus vtilitates possunt in Ecclesias deriuari. Hoc explico. Moderatio circa magnificentiam tumuli, statui potest, ex quo directè nulla utilitas pro Ecclesiâ habetur: At quia in eo multi cerei, & candelæ apponi solent, quæ Ecclesiis relinquuntur, ex illius moderatione imminutio cereorum, & candelarum sequitur, quam dicimus cum citatis Auctoribus non esse contra Ecclesiasticam libertatem. Id, quod ex communi aliâ scriptorum doctrinâ ostendo: nam Magistratus augere pretium rerum possunt, ex quo Ecclesiastici indirectè grauentur, cùm debeant vniformi pretio res sibi necessarias comparare: & tamen id contra Ecclesiasticam libertatem non est; quia non est obligatio ad genus illud indirectæ molestiæ vitandum, quando ex intentione grauandi Clericos non progreditur, vt scilicet eo circuitu, quod aliàs obtineri non poterat, exigatur.

Dico quartò. De legibus circa prædicta, [Idem circa leges dicendum circa dicta disponentes.] quæ contrariæ videntur, eodem modò philosophandum, quo de aliis, de quibus dictum num. 32. Itaque admonendi Prælati, & seriis exhortatoriis ad remedium excitandi. Quòd si non sufficiant, vrgeantur meliori modo, ex eo fundamento; quia Regibus nostris commissa est Indorum conuersio, & promotio in fide, contra quam fit iniquis extorsionibus pecuniæ, & pecuniâ æstimabilium, quæ in rerum sacrarum administratione admiscentur. Quòd si Parochi Hispanorum sint, pariter procedendum; quia non alius debet esse illorum agendi modus, & eorum praua exempla etiam promotioni fidei officiunt, cùm talia Indi prospiciant, & scandalizari possint, sicut ex iis, quæ erga ipsos peraguntur. Possunt ergo Audientiæ Indicæ Regio nomine erga huiusmodi prouidere. Et hoc etiam circa iura matrimonii, & quæcumque alia agendum, cùm in omnibus eadem sit ratio, & paria inconuenientia sequantur, de quibus inferiùs etiam disserendum.

CAPVT VII.

Quid Indicæ Audientiæ sine Conscientiæ labe possint circa spolia Episcoporum?

VT se intromittere in spoliorum [Spolia Episcoporum vt colligantur in Hispania & Indijs.] huiusmodi collatione possint, & lites, quæ ex eo oriri possunt, dirimere solutionemq́ue famulorum, & creditorum exequi, quod in Hispaniâ Regio Senatui praxi iam veteri competit, Regiis rescriptis stabilitum inuenitur, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 11. num. 37. & seqq. & Lib. 4. Cap. 3. num. 34. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 11. & Lib 5. Cap. 3. §. Lo Noueno. Est autem id difficile si solum Regiam auctoritatem, etiam de plenitudine potestatis inspiciamus. Quia, vt benè arguit P. Azor Parte 2. Lib. 8. Cap. 4. Quæsito 2. Spolia sunt bona Ecclesiastica, circa quæ nequit Regum, & Principum auctoritate disponi. Quo iure in Pontifice stante, ea suæ cameræ generaliter applicauit, licèt non in omnibus Regnis, & Prouinciis eadem circa hoc consuetudo seruetur. Pro quo videndus idem Quæst. 1. In Indiis certè Pontificia collectio non viget; ob rationabiles enim causas, id est hucusque detrectatum: non quidem ad Regii Patrimonii incrementum pertinentibus, cùm ex illis nihil sibi nostri Reges assumant, sed piissimâ attentione distribuant; verùm consideratis aliis, de quibus non est cur specialiùs disseramus. Quamuis, ne hoc ad profundum aliquod [Cur in his Cameræ Apostolicæ non inferantur.] Sacramentum referre videamur, dici potest ideò spolia Indica Apostolicæ Cameræ non inferri, quia ipsa Sedes Apostolica decimas Catholicis Regibus largita est, quarum portiones videntur esse spolia: neque decens erat, vt ei, quæ plenam adeò largitionem fecerat, reliquiæ istiusmodi cum rigore exigenti redderentur.

Vt ergo justificari praxis prædicta possit, [Praxis vt queat justificari.] & laicæ potestatis ad rem penitus sacram extensio: multa Auctores, Hispani præsertim, allegant, professione juris insignes, ex quibus Dom. Solorzanus citato Cap. 11. Vtriusque loci Politicæ scilicet, pag. 586. & seqq. & Tomi 2. Et omnia ad vnum reduci possunt, quòd scilicet morientibus Episcopis, omnia eorum bona direptioni remanent exposita, vt neque paxillus, vt dici solet, in pariete relinquatur. Ad Regiam autem prouidentiam spectat huiusmodi excessibus obuiare, & vbi aliorum solicitudo pro defensione non suppetit, morientes, & eorum, bona in suam recipere protectionem & famulos pariter, ac creditores, vt illis, quæ explorata fuerint debita persoluantur. Quod præsertim tunc faciendum, cùm Reges Ecclesiarum patroni sunt, quales sunt Catholici, in Indiis præcipuè, & ita pro eorum bonis tuendis excubare debent, cùm constet Episcoporum bona, deductis debitis, ad eas pertinere. Pro quo citatus Auctor adducit Cap. Cùm vos de Officio Ordinarij: Quod quidem nihil ad rem videtur conducere: ibi enim de Episcopis non est sermo; de Ecclesiis autem aliis vacantibus, quæ de iure patronatûs sunt, Archiepiscopo Cantuariensi præcipitur, vt curam agat, æconomis deputatis: Ponatis æconomos, qui debeant fructus perci [Cap. Cùm vos, de off. Ordin. quid ad intentum.]pere, & eos aut in Ecclesiarum vtilitatem expendere aut futuris personis fideliter reseruare. Verba sunt Alexandri Tertii. Vbi Glossa sic infert; ex hac littera notare debeo, quòd patronus se intromittere non debet, de rebus Ecclesiæ, nisi quoad defensionem. 16. q. 7. [Glossa.] Decernimus. Vbi quod de defensione, non ex citato Capite colligit, in quo de eâ nihil, sed de suo addit, juxta patronatûs conditionem; & citati Capitis tenorem quod est Concilii Toletani 4. & prætereà de bonis, quæ spolia dici possint, nihil ibidem, sed de fructibus tantùm sermo est, pro quibus æconomus deputandus: qui autem pro spoliorum curâ deligitur, non æconomus sed curator potiùs est dicendus. Cùm autem patronus se intromittere non debeat circa res Ecclesiæ; non videtur praxis, de quâ agimus, satis in jure fundata.

Nec citatum Caput Decernimus causam [Quid Cap. Decernimus 16. q. 7.] videtur promouere, in quo tantùm decernitur; vt quandiu fundatores Ecclesiarum in hac vitâ superstites fuerint, pro eisdem locis curam habeant solicitam, atque rectores idoneos in eisdem basilicis iidem ipsi Episcopo offerant ordinandos. Verba Concilii citati sunt. [Quæ cura ad Patronos spectet.] Vbi negandum non est, quòd licèt tantùm de patronis agat, dum in viuis agunt, ad hæredes debeat priuilegium patronatûs extendi, quod aliàs est Iure firmatum, & in eadem Quæst. habetur Cap. Filijs. Cap. Considerandum, & Cap. Si plures. Illis tamen solam curam solicitam pro Ecclesiis iniungit, cum jure idoneos rectores præsentandi. Cura autem solicita haberi potest sine administratione, de qua loquimur, & modus traditur in Cap. Filijs citato, licèt de casu, in quo sumus, verbum nullum in citatis textibus reperiatur. Non videtur ergo ad patronatûs priuilegium recurrendum.

Dico ergo, praxim prædictam tolerari [Assertio 1. licere praxim jure defensionis indefensæ personæ.] posse jure defensionis indefensæ personæ, quod ad Reges præcipuè spectat. Cùm enim morientium Episcoporum bona direptioni pateant, quod frequentissima experimenta demonstrant, juxta naturalem æquitatem est, eum, cui boni communis cura committitur, in eorum incumbere defensionem. Dici tamen hîc potest id ve [Obiectio non leuis.]rum habere in ordine ad bona in tuto collocanda: & confectionem inuentarii, quam & negat cum aliis Diana Parte 4. Tractat. 1. Resolut. 110. Illis autem sic collocatis, eorum dispositionem ad Ecclesiasticos judices remittendam: iam enim cessat ratio, propter quam laica potestas se intromittere de bonis Ecclesiæ potuit, iuxta modum loquendi Glossæ. Non ergo lites circa hæc exortas & alia, quæ praxis complectitur, debent Regia tribunalia prosequi, in quibus iura Ecclesiæ pariter admiscentur; ad quam defuncti spectat hæreditas. Quemadmodùm iudex sæcularis Clericum nocere paratum, aut etiam nocentem, ne amplius noceat apprehendit; non tamen in eius causa iudicialiter se intromittit, sed eam cum apprehenso, Ecclesiastico iudici remittit cognoscendam. Nec dici potest apud Regias [Cuius confutata responsio.] Audientias prædictas causas breuiùs, & commodiùs expediri: nam vt ita sit (quod tamen non semper tale est, nam causa illa, de quâ Dom. Solorzanus num 62. & seqq. spatio est plurium annorum absoluta) non ideò debet iurisdictio Ecclesiastica vsurpari, sicut in aliis contingit. Et quidem ciuiles causæ Iudeorum, & hæreticorum apud sanctæ Inquisitionis tribunalia tardè nimis expediuntur, quod & Inquisitores ipsos scio non semel voluisse; nec tamen proptereà vt de alia deferantur tribunalia hucusque nouimus intentatum.

Quæ ratio apud me tantum momenti [Quantùm momenti habeat.] habet, vt existimem ad beneplacitum Sedis Apostolicæ necessariò recurrendum, & illud in præsenti præsumi. Sciunt enim Pontifices ita se praxim Regiorum tribunalium habere, & in magnum illam Ecclesiarum commodum cedere; vnde tolerantia non est pura abusûs permissio [Ad beneplacitum Pontificis recurrendum.] reputanda, sed condescensio; cùm alias notum sit ad sic faciendum magnorum scriptorum auctoritate Principes permoueri, & saltem probabile reputare. Vt ergo apertè non faueant, & praxim probent; saltem vt probabilem iudicio sic agentium tolerant, iuxta id quod diximus Titul. 2. num. 71. & hîc quidem doctrina illa maiori cum fundamento venit applicanda: nam in cognitione per viam violentiæ comperta est Pontificis mens, vt vidimus ibidem num. 73. cùm tamen in casu præsenti pro contrariâ Pontificis mente fundamentum nullum firmum habeamus.

Pergant ergo Audientiæ Indicæ in [Auditorem negotio spoliorum assistentem nihil sibi posse sumere.] spoliorum collectione, & rem istam sanctè peragant, cùm sancta sit. Quod tamen aliquando an ita contingat solet à multis dubitari. Pretiosa aliqua, aut curiosa iudicem inuentario assistentem sibi sumere, turpitudo est in viris tantis minimè toleranda. Quo id titulo? Laboris? Atqui pro illo pingue stipendium accipiunt, sicut & pro aliis ad eorum officium spectantibus. Alius autem prætereà non est. Sicut autem rapi quidquam nequit, ita neque viliori emi pretio, vt est manifestum. Illud non ita, an in subhastatione submittere ali [Quid cùm subhastatatione vendantur, & emptor submittitur.] aliquem posset, qui suo nomine pretium offerat, & quidem vile, agendo vt nullus illud augeat. Vbi quidem si præsertim empturis constet rem talem ab Auditore expeti, & eo circuitu pro illâ habendâ vti, videtur certum iniustitiam committi, & onus restitutionis incumbere. Tum quia ex officio tenetur functionem illam in Ecclesiæ vtilitatem exequi, cuius est publicus minister, & ita causa damni inde prouenientis: juxta dicta aliàs de Principibus, & Magistratibus. Tum etiam specialiter: quia ibi interuenit vis, & metus, quibus vtilitas illa Ecclesiæ impeditur. Quando enim tale quid accedit, non licet emptores impedire, qui pretium augeant, licèt aliàs probabile sit posse id precibus obtineri. Pro quo sunt Conradus, [Vt queat austio pretij impediri.] Arago, Vega, Emmanuel Rodriquez, Bonacina, Villalobos, & Nauarra, quos adducit, & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 8. Resolut. 76. dicens Nauarram ante omnes citatos id docuisse, cùm tamen constet illorum aliquos esse illo antiquiores. Vis autem, & metus facilè ostenditur ex eo, quòd nullus audebit Auditoris indignationem oppositione huiusmodi prouocare; si autem pretium infra dimidium justi sit, inde manifestior [Quale sit rerum sic vendibilium.]apparet iniustitia: res enim subhastâ venditioni expositas, medium saltem, & infimum habituras pretium communis scriptorum sententia est; pro quâ Nauarra suprà; & Diana eiusdem verba proponens. Salon Tom. 2. Quæst. 77. Artic. 1. Conclusione 2. Controuers. 5. P. Molina Disp. 349. num. 11. & alii quamplures: Licèt erga summum non sit [Vltra summum qui admittant.] vna omnium sententia, dicentibus non paucis posse vendi excedenti summum, aliàs iustum, si illud possit sine fraude ab emptoribus extorqueri. Videndus Bonacina de Contractibus Disput. 2. quæst. 2. puncto 4. num. 21. & P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 35. Quod & videtur probare P. Gaspar Hurtadus Disput. 2. de Emptione, & venditione difficult. 6. Diana suprà Resolut. 55. & alii apud ipsum. Nec dissentit Cardinalis Lugo Disputat. 26. num. 45. dum ait: non esse facilè iniiciendum scrupulum circa prædictam venditionem, quòd cùm excessus est pretii, præsertim intelligendum: ibi enim donatio præsumi potest ex ementis affectione. Scio quid nonnulli secùs dicant; sed certè parùm verosimiliter.

Si verò ita submittat emptorem, vt nolit nisi justo pretio habere, nec intelligi se in eius desiderio esse; alius autem id emptoribus significet, sicq́ue minori pretio eam comparet, non videtur iniustitiam committere, & consequenter neque ad restitutionem teneri: quia causa damni non est, nisi valdè remotè, quatenus id petiuit ab alio, quod si non esset petitum, damnificatio nulla sequeretur: quod non est satis, vt absolutè causa dicatur; quia id de morali tantùm dicitur in materiâ præsenti. Quemadmodùm, qui petit ab aliquo, vt secum ludat, qua occasione [Quando est quis caussa moralis damni.] alius alienam pecuniam perdit, caussa moralis talis iniustitiæ non est; licet si non petiisset, neque etiam alius perdidisset. Caussa autem moralis dicitur cùm illis concurrit modis, qui duobus illis carminibus continentur.

Iußio, Consilium, Consensus, palpo, recursus,
Participans, mutus, non obstans, non manifestans.

Pro quibus vide breuem, & dilucidam explicationem, apud P. Hurtadum suprà difficult. 7. Nihil autem eorum in casu præsenti reperitur.

Non videtur autem hoc ita certum, vt [Negatiua non ita certa, vt opposita careat fundamento.] oppositum careat fundamento. Nam Auditor præuidere debuit eum, quem submittit, vt rem sibi gratam faciat, minori quàm possit pretio emendo, alijs clarè, aut per verosimiles conjecturas negotium detecturum. Cùm enim hoc ita frequenter accidat, juxta frequenter accidentia debuit judicare: sic enim vendi res indifferentes nequeunt, quando vsus earum frequentior est peruersus, juxta dicta Tit. 1. num. 144. nisi caussa rationabilis sit, pro quo videri potest Diana. Part. 1. Tract. 8. Resolut. 42. Vbi & Doctores adducit absolutè negantes, & admittentes, cùm [Res indifferentes quando vendi nequeant.] rationabilis caussa suppetit; præsertim ex Societate. In casu autem nostro nulla rationabilis caussa assignari potest, quæ possit Auditoris appetentiam excusare. De quibus hæc satis.

CAPVT VIII.

In recursu per viam violentiæ, & similibus, Indicos Auditores quomodo peccare contingat.

CIrca hoc nec breuis, nec leuis extat [Quid Regijs scriptis circa recursum & alia stabilitum.] Tit. 2. Cap. 7. discussio, vbi de Audientijs etiam dictum: hîc tamen nonnullis additis ibi dicta comprobanda. Et quidem Indicis Audientijs per Regia scripta cognitio violentiarum indicitur, cum eâ tamen moderatione, quæ in Cancellarijs Valli-soletanâ, & Granatensi seruatur, nullâ factâ, neque quoad casus, neque quoad modum extensione. Pro quo Dom. Solorzanus libr. 4. Cap. 3. num. 35. & in Politicâ lib. 5. Cap. 3. §. Lo decimo, vbi & de retentione Bullarum, quæ Regio Patronatui officere possunt; ac de alijs, quibus per jussiones Regias admonentur, vt attentæ sint circa actiones, & visitationes Religiosorum, & eorum Commissariorum, Vicariorum Generalium, Visitatorum, & Conseruatorum: & constito de iniustitiâ, ac notoriâ vexatione, quam faciunt, rectè ad oppressorum defensionem partes suas interponere possunt, licet hoc aliàs Audientiis Hispaniæ prohibitum sit, & solùm Regio Consilio reseruatum. l. 40. tit. 5. lib. 2. & l. 1. & 2. tit. 8. lib. 1. Hæc omnia ille, qui licet ita generaliter pro Religiosis statuat, alio tamen loco quid sit conuenientius, & à se practicatum exponit, vt vidimus citato Capite in fine.

Circa quæ illud primò obseruandum [Praxim Indicam non videri Regiæ dispositioni conformem.] venit; aut limitationem, quam Regium rescriptum apponit, vt scilicet indica Prætoria praxim omnino Pincianæ & Granatensis Cancellariarum obseruent, nullius esse roboris, aut illi se Prætoria Indica non accommodare, dum recursuum materiam videntur ampliare: & quidem cùm recursus ex eo iustificari dicatur, quòd in defensione iniquè vexati fundetur, quam ius naturale Regibus concedit, iuxta dicta Cit. Cap. num. 75. & 76. quidquid huiusmodi contigerit, in quo scilicet vexatio iniusta reperiatur, patrocinio potest Regali componi. Iuxta hæc ergo nulla debet limitatio addi; quòd si additur, signum est rationem dictam non esse penitus efficacem. [Ex Religiosis ad alios argumentum] Præterea. In Religiosis vexatio quæuis iniusta recursum admittit, iuxta dicta: ergo, & in aliis. Consequentia patet: quia eadem est ratio, & fortè in sæcularibus maior, quia Religiosi ob perfectionem sui statûs magis ad patientiam obligantur; neque amittere ea possunt in bonis temporalibus, & honoribus, quibus priuari possunt sæculares: & hac fortassè ratione Indica Prætoria suam potestatem extendunt; ob paritatem inquam rationis, vt non videantur in hoc suppositâ recursuum iustificatione saltem probabili, lethaliter peccare.

Deinde cùm specialis attentio, circa [Circa Religiosorum actiones qualiter attendere debeant, ex Regia iussione.] actiones, & visitationes Religiosorum Regiis Audientiis iniungatur, videtur ex officio posse; nullo scilicet etiam petente circa huiusmodi partes suas interponere, & non tantùm cùm agitur de alicuius defensione, & certè si oppresio alicuius notoria esset, etiamsi ille, quia nollet, aut non posset, Regio se auxilio non committeret; non deberet illud sic oppresso denegari. Si enim super Religiosorum actionibus vigilandum, ne quidquam ex illis communem pariat offensionem, & sic fræna relaxatis iniicienda: cur non & defensioni eorumdem applicanda procliuitas, vt qui onus sentiunt, pariter commodum experiantur? Cùm sæpiùs etiam contingat non esse peiores, qui molestiis grauioribus opprimuntur. Potest autem iniusta oppressio ex eo coniici, si inter imprimentem, & oppressum notoriæ fuerint simultates, & obtentâ Prælatione pœnam infligi, vt vindictæ seruiat, quod redintegrandæ seruire debuerat charitati. Et hæc quidem attentio, quæ circa Religiosorum actiones Auditoribus Regiis adeò seriâ admonitione præscribitur, eos certè attentiores reddere debet, vtita illas circunspectas gerant, quòd nihil in illis possit animaduersione dignum obseruari. Indignum enim est, vt erga se incuriosus, sit erga quem multorum oculi curiosiùs offenduntur. Vbi & no [Cur id speciale.] notandum illud, circa aliorum actiones non ita solicitam speculationem imperari: eâ quidem persuasione, quòd Religiosorum actiones à moderatione alienæ, plus ceteris exitiosæ, & contrariæ bono publico reputantur. Caueant ergo Religiosi & sibi & aliis; & ne toxica populis præbeant, qui præbere antidota debuissent: sintque tales in oculis hominum, quales in Dei, & [Quanta inde Religiosis circumspectio futura. Et munditia in Dei oculis.] Angelorum oculis sint oportet; vt non multum ab eis circumspectione dictâ exigere videamur. Pro quo sic Cassianus libr. 6. Cap. 7. Dominus arbiter, atque agonotheta residens, pugnam cursûs, & certaminis nostri iugiter spectat, vt ea, quæ in propatulo horremus admittere, ne intrinsecus quidem coalescere incautâ cogitatione patiamur; & in quibus humana cognitione confundimur, ne occultâ quidem conniuen [Cassianus.]tiâ polluamur. Quæ licet poßit hominum præterire notitiam, sanctorum tamen Angelorum, ipsiusque omnipotentis Dei scientiam, quam nulla subterfugiunt secreta, latere non poterit. Sic ille cuius vocem omnes vtinam, si audiendi habemus aures, audiamus. His præmissis

Dico primò: Recursus ad Prætoria In [Assertio 1. Sententiam affirmantem non videri improbabilem.]dica quando est notoria, & manifesta vexatio, & iuxta receptam praxim, non videtur vt improbabilis penitus condemnandus. Contrarium videtur existimare Rota in Decißione Anni 1595. quam adducit Diana Parte 5. in cuius fine sic dicitur: quia autem nota censenda esset opinio Doctorum defendentium istos recursus tamquam licitos; non erat huius tribunalis; cùm censura super doctrinarum, & opinionum, ad res præsertim Ecclesiasticas [Decisio Rotæ contrarium indicans.] pertinentium, approbatione vel reprobatione ad Romanum Pontificem pertinere noscatur. Turrecremata in Summa de Ecclesia lib. 2. Cap. 107. Sic ibi. & §. Has tamen: sic concluditur. Domini tales recursus, tamquàm illicitos numquam tolerandos censuerunt, in eaque re grauißimè lapsum Couarruuiam in pract: quæst. cap. 35. num. 3. & ceteros idem opinantes vno consensu affirmatum fuit. Sic illi. Rotam ergo, quam sibi aliàs competere negant, videntur expressisse, dum grauissimum lapsum sic opinantium non dubitent pronuntiare, licet de qualitate illius nihil dicant.

Sed certè decisiones aliæ apertissimè fa [Alias esse fauentes. Et quid ad illas in prædicta Decisione respondeatur.]uent, de quibus ibidem: eas tamen vt explicent, ne contrariæ sint, ita subdunt. Dicebant insuper Domini, quòd licet prædictæ decisiones Rotales, & aliæ similes, veræ sint, nihilominus Consilia Regia, & alij iudices laici nihil aliud facere debent præter exhibere nudum auxilium ad manutentionem: nam si ad alia procederent, recursus esset illicitus, & caussaret attentata. Lancellotus de Attentatis cap. 4. limitat. 1. num. 37. & 38. Vbi allegat aliquas decisiones Rotales & Mandosius in Tractatu commißi in formula 14. in verbo, Reuocandi: vers. Quartò quæro; quamuis fateatur prædictas decisiones esse iuri, & rationi conformes; timet tamenne ansam præbeant Regibus, & quibusuis Dominis temporalibus intromittendi in caußis beneficialibus, & rebus, ac personis Ecclesiasticis. Sic illi respondent.

Qui quidem decisiones Rotales veras esse fatentur, non damnantes recursus: Atqui illæ [Non satisfacere euidenter ostenditur.] non de recursibus ad solum nudum auxilium brachij sæcularis petendum agunt, sed in formâ consuetâ, ergo iuxta illam non veniunt penitus reprobandi, quod præsertim ostenditur in Salmantina eiusdem anni die 24. Maij, de quâ ibi, in ea enim apertè dicitur, quòd iste recursus ad defensionem propriæ posseßionis, & appellationis admissionem, non est improbatus. Non ergo de nudo auxilio tantùm agebatur. Accidit, quòd, vt ibidem dicitur initio decisionis, vnus ex dominis Auditoribus censuit Paulum Lezanum, de cuius agebatur caussa, non incurrisse censuras propter recursum ad laica tribunalia. Non est igitur sententia ista omnimodis reprobanda. Vnus enim [Vnum Doctorem ad conciliandam auctoritatem sufficere.] Doctor, & iudex ex selectissimis Orbis bene illi potuit auctoritatem conciliare. Sic Doctores, quos adducit Diana Parte 4. Tract. 4. Resol. 30. & P. Fragosus Tomo 1. pag. 445. num. 173. & seqq. sunt autem præter illum plures alij, quorum Catalogus citatâ in decisione proponitur. Post illos autem plurimi alij idem tenentes prodierunt, ab anno inquam 1595. de quibus citato cap. 7. quibus addendus illustrissimus Villaroel Parte 1. Ecclesiasticæ, & Pacificæ gubernationis, quæst. 1. Art. 12. num. 33. & Part. 2. Quæst 12. Art. 5. num. 96. de quo & specialem tractationem pollicetur.

His addendum praxim dictam complurium [Et in caussa præsenti esse quamplurimos.] sapientiâ, probitate, & religione præstantium auctoritate firmatam: eorum videlicet, qui Regum, Principum, Consiliariorum, & iudicum sic agentium confessiones audiunt. Qui quidem illos, si in malâ esse conscientiâ sibi persuaderent, non possent eisdem absolutionis beneficium impartiri. Sentiunt ergo sententiam, quam illi sequuntur, aliquatenus probabilem, & licet probabilitas exigua sit, cùm videantur Pontifices circa hoc suam mentem declarasse, vsu tamen constat, & consuetudine antiquissimâ roboratam. Et licet communiter Doctores negent in materia immunitatis posse consuetudinem præualere, quæ reprobata est in Cap. Nouerint. de sententia excommunicat. & in Authentica de sacrosanctis Ecclesiis: & apertiùs, atque vrgentiùs quotannis in Bulla Cœnæ: Pro quo videndus Diana [Et aliqualem consensum Pontificis] Part. 1. Tract. 2. Resolut. 4. Hic non solam consuetudinem allegamus, sed sententiam fundamentis aliqualibus communitam, quibus dicimus antiquam consuetudinem posse verosimililiter copulari. Et quidem Diana ipse Resolut. 5. post adductos Doctores, qui dicunt aliquas consuetudines contra libertatem Ecclesiasticam excusari posse ex tacito consensu Pontificis, quia scit & tolerat, ita infert: Ergo non est verum dicere absolutè, quòd per publicationem Bullæ tollitur omnis [Diana.] consensus Pontificis: sed dicendum est quòd stante publicatione Bullæ, quando adsit talis consensus Pontificis tacitus & approbatiuus colligendus erit prudenter, vt notat Malderus vbi suprà, cum Henriquez ex rationibus, & coniecturis. Sed quia res est multùm dubia, & periculosa, videant Principes & Ministri laicalis iurisdictionis, quid faciant. Sic ille. Consuetudinem autem de qua loquimur scire & tolerare Pontifices, dubitari nequit; quod autem positiuè reprobent, ostendunt ea, quæ diximus Tit. 2. num. 73. & 74. at nihilominus stare potest ratio, & conjectura aliqua pro aliquali approbatione ex dictis ibidem, Num. antecedentibus, & ex eis, quæ affert P. Fragosus Tom. 2. Pag. 206. §. contra verò.

Quòd autem stare possit vt Pontifex aliquid [Pontificem aliquando & concedere, & negare, ex Oratorij priuati concessione monstratur.] & probet, & reprobet, probari potest ex facultate ad celebrandum in Oratoriis priuatis, quam sibi soli reseruare Pontificem colligitur ex ijs, quæ habent Diana Part. 9. Tract. 1. Resolut. 24. Hieronymus Garcia sect. 3. difficult. 8. Puncto 2. num. 15. alios citans. P. Quintana Dueñas. Tom. 1. Tract. 7. singul. 33. num. 7. Grauantus in Rubricis Missalis Part. 1. Tit. 20. lit. M. P. Mendus in Elucidatione Bullæ cruciatæ Disp. 16. num. 3. & alij. Reddit autem rationem Paulus Quintus in suo decreto Anni 1615. propter abusum scilicet, & irreuerentiam; cùm tamen tam tremendo Eucharistiæ Sacramento, & sacrificio summa reuerentia debeatur. Vnde licentia talis difficilè, & cum limitationibus multis obtinetur; & tamen facultatem hujusmodi in Bullâ Cruciatæ concedi tenent multi; ex quibus Ludouicus à Cruce in explicatione Bullæ disp. 1. Cap. 5. dub. 1. num. 5. P. Palaus Tom. 4. Tract. 15. disput. vnica Puncto 6. num. 1. & ante eos Sotus in 4. dist. 13. q. 2. art. 3. §. Iam verò. Quod & probabile censet Garcia suprà Puncto 3. num. 26. Diana etiam, qui sententiam hanc reijciendam prorsus affirmat. Parte 9. citata Resolut. 23. contrariam docuerat Parte 5. Tract. 10. Resolut. 76. cujus immemor videtur fuisse, cùm nullam ejus faciat mentionem. Est ergo secundùm citatos Doctores probabile Pontificem & probare & reprobare priuatam hanc celebrationem. Probat namque concedens Bullam, & amplissimâ quidem concessione: reprobat autem generali illâ [Cuius ratio redditur.] prohibitione. Pro quo esse rationabilis caussa potest; vt dum reprobat, voluntatem, & inclinationem suam, attentâ rei conuenientiâ; ostendat: dum autem probat, necessitate quadam id se facere protestetur, quia non expedit voluntati sic postulantis contraire. Quod potest casui, de quo disserimus, applicari.

Dico secundò. Recursus ad Indica Prætoria [Assertio 2. In Indijs aliquando stare recursum sine scrupulo posse.] sine scrupulo stare potest, quando damnum sequitur irreparabile, vel quod difficilè reparari potest. Probatur: quia hoc saltem est probabile, & ita cum aliis tenet P. Fragosus citata pag. 206. §. Porrò & pag. 208. §. Ex quo sequitur. In priori enim addit sic: & est difficilis aditus ad Summum Pontificem, nec adest Magistratus Ecclesiasticus, qui poßit, & velit tantam iniuriam arcere. Et quidem cùm irreparabile dicitur, hoc vltimum supponitur, scilicet non esse remedium, quod ab Ecclesiastico expectari possit Magistratu; si enim expectari potest, iam non est irreparabile. Hoc ergo supposito, recursus ad Pontificem in Indiis difficilis non solùm est, sed impossibilis, grauamine vrgente; vt est manifestum: erit ergo licitus recursus ad Prætoria Regia: quæ est etiam doctrina Gregorij Sayri de censuris lib. 3. Cap. 17. [Neque vrgere Bullam Cœnæ.] vnde vterque infert non incurri excommunicationem Bullæ Cœnæ, quæ est 14. in illâ enim Pontifex friuolam tantùm appellationem amouere contendit, vt ex textu constat, verbis illis. Qui prætexentes friuolam quamdam appellationem à grauamine &c. Friuola enim dici non potest, ad quam naturalis defensio, hac viâ tantùm suffragante, compellit. Vt autem in casu, de quo loquimur, non sit incursio in talem excommunicationem, alia est ratio, de qua dictum, iuxta satis probabilem sententiam Tit. 2. n. 10.

Addit autem P. Fragosus citato §. Ex quo, [Circa quam P. Fragosus minùs consequenter locutus dicitur.] hoc canone excommunicari prætexentes friuolam appellationem; atque ita non omnes excommunicari: modò sub nomine appellationis non detur recursus ad curias sæculares. Quæ sunt illius verba, sed difficilia; significat enim in dicto casu non licere recursum, si appellationis nomine pallietur. Quod tamen contra ipsius est apertè doctrinam: nam §. Porro, affirmat licitum esse recursum. Et prætereà si appellatio licet, licitus est etiam recursus, quia appellatio iudicem competentem importat, in causâ de qua agitur, & ita difinitur. Est à minori ad maiorem seu superiorem prouocatio. Cap. Omnis oppreßus. Cap. si quis. & Cap. Placuit. 2. q. 6. [Appellatio quid.] Quod tamen non accidit quando ad tribunalia laica prouocatur. Recursus autem non dicit superiorem iudicem, qui verè talis sit, sed, qui in casu vrgenti possit auxiliari: vnde est quasi genu in definitione appellationis, quæ sic etiam de finitur: iuxta lib. 1. §. Si quis in appellatione. D. de appellat. & relat. Est recursus à minori, ad maiorem iudicem. Alia ergo videtur citati Auctoris mens; [Citati Autoris mens.] scilicet excommunicari prætexentes friuolam appellationem, nisi verè ipsa appellatio merus recursus sit, qui in casu vrgenti, de quo loquimur, cùm licitus sit, etiam est ab excommunicatione prorsus immunis. Quod si aliud quid voluit, non est multùm circa illius intelligentiam immorandum, qui illam potuit apertam reddidisse. Vnde ad alia contendamus.

CAPVT IX.

Circa Religiosorum iudices Conseruatores qualiter Auditores Indicos sit peccare contingens.

§. I.

Assertiones quatuor decisiuæ.

DIco primò. Grauiter peccant [Assertio 1. Auditores grauiter peccare nolentes iudices Conseruatores admittere quos Iura concedunt.] Auditores Indici, ex generali quadam persuasione de non conuenientiâ talium iudicum, aut alio non legitimo respectu, eorum iurisdictionem impediunt. Id constat: quia iuri Pontificio, & Regio se cum eorum iniuriâ opponunt: Pontificium quidem cùm in Decretalibus Cap. 1. & vltimo de officio iudicis delegati, & in diuersis constitutionibus, quibus generaliter modus procedendi eorum disponitur, & aliis pluribus, quæ Religionibus singulis hunc modum assignant efficacis defensionis. Pro quo & sunt Lex 1. & 2. Tit. 15. libr. 2. Recopilat. de quibus P. Fragosus Tom. 2. pag. 470. num. 72. Reges etiam nostri Audientiis Indiarum moderationem in talium Iudicum permissione præscribunt, de quibus Dom. Solorzanus lib. 3. Cap. 26. num. 113. & in Politicâ lib. 4. Cap. 26. pag. 736. §. Y para que & seqq. supponunt ergo magnam esse in eorum nominatione conuenientiam, & ita illam generaliter reprobare, nec velle oculis claussis admittere, non sine ingenti temeritate, & manifestâ iniustitiâ stare potest; cùm Religiosi iure suo in re adeò graui spolientur. Pro quo videri potest Dom. Solorzanus suprà numer. 115. Inde est impedientes excommunicari posse, quod graue eorum crimen indicat. Vide P. Fragosum pag. 465. num. 8.

Dico secundò. Auditores Indici non [Assertio 2. Non peccare se legibus progressum prohibentibus conformantes.] peccant, dum Conseruatores procedere in caussa prohibent, donec coram ipsis nominationis reddatur ratio, vt perspiciant, an iniuria notoria sit, quæ sola potest iurisdictioni Conseruatorum materiam exhibere. Id probo: nam circa hoc leges extant; & licet videantur Ecclesiasticæ contrariæ libertati; cùm tamen à Regibus Catholicis latæ sint, & communiter receptæ; non ad eos spectat earumdem examen, sed iuxta ipsas procedere, iustificationem earum supponentes, cùm ab iis sint conditæ, qui id meliùs antequàm statuerent, peruiderunt. Quæ est doctrina Aristotelis [Obediendum legibus, sine earum examine.] lib. 2. Rhetor. illis verbis. Vel si ita illi iudicarunt, contra quos statuere nihil licet, vt qui domini sunt, aut quibus non honestum est contradicere. Sic ille. Hinc Doctores communiter censent subditos teneri seruare leges, de quibus an sint iustæ [Etiam cùm de iustificatione earum dubitatur.] dubitatur, ex quibus plures adducit Bonacina. Tom. 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. numer. 11. quos & sequitur, & vt non teneantur, posse tamen dubium practicè deponendo, communissima sententia est, pro qua vide præter citatos, Dianam Part. 4. Tract. 3. Resolut. 9. & Mag. Gallegos Tractatu de Conscientia dub. 93. qui plures congerunt, & quidem, qui obligationem esse aiunt, id potiùs asserunt, cùm magis sit teneri, quàm posse: qui autem contrarium censent, probabilem suæ oppositam reputant opinionem, vnde & esse probabiliter obligatos & consequenter posse talibus se legibus confirmare. Quæ doctrina aliis applicanda.

Dico tertiò. Auditores Indici nullo modo [Assertio 3. Non peccare, si non sint in approbatione faciles.] peccant, si non sint faciles in talibus iudicibus approbandis. Hoc constat: quia & illis ita per leges indicatur, & prætereà Iudices huiusmodi multoties tumultuariè nominantur, ex quo sequitur, neque legitimam esse nominationem, & ex eâ grauia inconuenientia proserpere, & turbas implacabiles excitari. Aliqua huius generis experimento perdidici, vnde & aliis prudenter obuiandum. Et de excessibus huiusmodi admonet Emmanuel Rodericus Tom. 1. Quæst. 65. Art. 11. §. ex dictis, & sequente. Et iam pridem Bonifacius Octauus in Cap. Hac Constitutione, [Cap. Hac constitutione.] de officio iudicis delegati in Sexto; vbi illa ipsius verbis: Vt autem Conseruatores limites sibi traditæ potestatis, quos frequenter excedunt. &c.

Dico quartò. Auditores Regij non [Assertio 4. Non pro quibuslibet iniuriis etiam notoriis approbandos.] tenentur approbare Conseruatores pro quibusuis iniuriis nominatos, etiamsi illæ notoriæ sint. Probatur. Quia potuit esse iniuria notoria, non tamen notabilis, quæ debeat adeò extraordinario iudicio vindicari. Pro quo ita scribit Fr. Emmanuel suprà: si aliquis furore choleræ accensus dicat Fratribus, quod velint nolint, debet ingredi monasterium, [Emmanuel Rodericus.] & ingrediatur de facto, nullâ læsione secutâ: si statim à tali furore desistat, & relinquat eos in sua pacifica posseßione, non est dictus reus coram conseruatore Iudice conueniendus, cùm in hoc parum læsum fuerit monasterium, & de minimis non est curandum, & eorum Fratrum posseßio non fuit perturbata; cùm statim in ea pacifici fuerint relicti sine aliquâ, vt dictum est, læsione & notabili violentiâ. Sic ille. Iuxta quam doctrinam alij sunt casus similes iudicandi, in quibus licèt facta sit iniuria, aut damnum non relinquitur, aut satisfactio offertur; & tales esse solent personales, nisi quando personæ iniuria in damnum commune redundat; vt si alicui proptereà fiat, quia in eius religione non recognoscitur priuilegium, quod illi possit fauere, vt exemptionis generalis, vel in ordine ad aliqua: vnde in conseruatoriis à Pontificibus concedi solitis defensio iurium & priuilegiorum exprimitur.

§. II.

Assertio quinta magis specialis.

DIco quintò. Peccant grauiter Auditores [Assertio 5. Peccare grauiter iuxta generalem Canonum doctrinam procedentes.] Indici, si ad approbandam nominationem Conseruatorum requirant notorias iniurias iuxta generalem doctrinam Canonum, & præsertim Cap. Statuimus de officio Iudicis delegati, in Sexto, in quo sic statuit Innocentius Quartus: statuimus vt Conseruatores, quos plerumque concedimus, à manifestis iniuriis & violentiis defendere poßint, quos eis committimus defendendos. Nec ad alia, quæ iudicialem indaginem exigunt, suam possint extendere potestatem. Sic Pontifex: dicuntur autem indaginem requirere, quæ cùm notoria non sint, debent per probationes varias explorari: iuxta Glossam & Doctores communiter. Peccant inquam, quia possunt esse priuilegia, in quibus iudicialis indago concedatur, quod Glossa [Priuilegia Religionum pro iis etiam, quæ iudicialem indaginem requirunt.] obseruat, sic dicens: & ista vera sunt, nisi per priuilegia (al. priuilegijs) istorum Religiosorum, vel aliorum, quibus dati sunt Conseruatores, aliud diceretur, videlicet, vt possent cognoscere de iniurijs, & alijs caussis, etiam si requirerent iudicialem indaginem, & communiter in priuilegijs apponitur illa clausula. Sic Glossa. Quòd autem in priuilegiis, vt testatur, apponi soleat dicta clausula, manifestum est in iis, quæ Mendicantes præsertim habent, [Et speciale Societatis.] ex quibus Societas nostra amplissimo gaudet Pij V. & Gregorij XIII. tum generali, tum pro Indiis speciali, quo aliæ fruuntur, communicationem habentes. Verba Gregorij inter alia hæc sunt: in Bulla quæ incipit: Æquum reputamus. Et concessionem Pij habet insertam ad litteram: Hoc non de quibuslibet molestijs, iniurijs, damnis, tum præsentibus, & futuris; in illis videlicet, quæ iudicialem requirerent indaginem, summariè, simpliciter, & de plano, sine strepitu, & figurâ judicij, in alijs verò, prout eorum qualitas exegisset, justitiæ complementum: occupatores, seu detentores, præsumptores, & injuriatores hujusmodi, nec non contradictores quoslibet, & rebelles, etiamsi aliàs, quàm vt præfertur, qualificati existerent, quandocumque, & quotiescumque expedisset, auctoritate Apostolicâ per sententias, censuras, & pœnas Ecclesiasticas, aliaque opportuna iuris [Vide Cardinalem Lugo in Responsis moral. Lib. 4. Dub. 38. n. 8. Decretalem hodie esse inutilem.] & facti remedia, appellatione pospositâ compescendos &c. Hinc est, vt adducta Decretalis decisio hodiè ferè inutilis sit, vt cum Ioanne Andrea Archidiacono, Dominico, & Refusso affirmat Emmanuel suprà §. Nec his. Cùm conformior forma recepta sit & quidem meritissimè; nam ad eludendam, & elidendam notorietatem iniuriæ possunt euasiones multiplices inueniri; vt videri apud citatos potest, & etiam apud Siluestrum. V. Conseruator. Qui Glossam Ioannis Andreæ ad verbum transcripsit, & apud P. Fragosum. Tomo 2. lib. 4. Disp. 12. qui n. 6. §. Porro, ait vix reperiri posse tam notorium, quod non possit aliquâ excusatione obtenebricari.

Neque his obstat quorumdam scriptorum [Quorumdam Scriptorum doctrinam non obstare, quando expressum habetur priuilegium.] doctrina, dicentium Conseruatorum munus tantùm esse defendere à manifestis iniuriis, & ita licèt litteræ habeant hæc verba. In quibuscumque causis, juxta prædictum sensum esse interpretanda: sic P. Fragosus suprà num. 4. qui plures Auctores adducit; cùm tamen illi tantùm generaliter loquantur, & non in casu præsenti, quando scilicet additur. In quibuscumque causis: vt videri præsertim potest apud P. Suarium Tom. 5. in 3. partem, disput. 31. sect. 3. num. 17. P. Molinam Disput. 29. de jurisdictione, num. 2. & 6. P. Azor Tomo 2. Lib. 5. Cap. 35. Quæst. 7. & 13. Ludouicum Mirandam Parte 2. Quæst. 47. Artic. 8. Conclus. 2. Sed vt demus ita esse, quod citatus scriptor ait, eo ductus fundamento, ne scilicet recedatur à iure communi; quod non est magnum inconueniens, quando recessus talis Apostolicâ auctoritate [Pontificiæ potestatis amplitudo.] conceditur, quæ circa hoc amplissimam habet potestatem, auocando etiam causas Ecclesiasticorum ad sæcularia tribunalia spectantes, vt benè ex iure ostendit Emmanuel Rodricus suprà §. Quantùm cum Couarruuia & aliis; vt demus inquam ita esse; non tamen habet locum vbi priuilegium est manifestum, & concedit conseruatores etiam ad causas, quæ requirunt indaginem, quæ cùm necessaria est, jus prohibet circa illas Conseruatores procedere, juxta dicta n. præcedenti.

Non item obstat lex Regia citata num. [Neque legem Regiam esse contrariam, quia non tollit priuilegia.] 56. 1. scilicet & 2. Titul. 15. lib. 2. Verba illius, 1. scilicet, sunt: Los conseruadores dados, y deputados por nuestro muy sancto Sadre, no sean osados de perturbar nuestra jurisdiccion seglar, ni se entremetan à conocer, saluo de iniurias, y ofensas manifiestas, y notorias, que suelen ser hechas à las Yglesias, ô Monasterios, y personas Ecclesiasticas, segun que los derechos communes disponen, y los sanctos Padres, que los ordenaron, y no mas, ni allende no embargante qualesquier comißiones, ô poderes, que les sean, ô son dados, &c. Non ergo licebit virtute priuilegiorum, ad ea quæ, eò quòd notoria non sint, indaginem requirunt, jurisdictionem prorogare. Non inquam obstat: nam consequentia est illegitima, & potiùs opposita est deducenda. Si enim quia sancti Patres, summi inquam Pontifices, qui ius canonicum condiderunt, Conseruatores pro manifestis iniuriis, etiam contra laicos, concedunt, illorum est dispositionibus obediendum: ergo etiam eorumdem priuilegiis, quæ similem habent auctoritatem, & ab eâdem originem habent potestate. Præterquàm [Quæ Societas habet, in Regio Consilio registrata.] quòd hoc non est jurisdictionem sæcularem perturbare; non enim perturbat, qui suo, aut sibi legitimè delegato iure vtitur, & quod omnem dubitationem submouet, priuilegia Societatis, quorum communicationem Religiones plures habent, & præsertim Mendicantes, in Regio Indiarum Consilio registrata sunt, & juxta ea sæpiùs conseruatores electi, qui non tantùm in notoriis iniuriis, sed etiam in iis, quæ judicialem requirebant indaginem, processerunt. [Dubia quæstio circa Conseruatores pro debitis.]

Quod autem ex legibus citatis infert P. Fragosus suprà pag. 470. n. 27. scilicet Regulares non posse conuenire debitores coram suis conseruatoribus, quod, & ipse antecedenter probauerat, dubiæ quæstionis est, an scilicet priuilegia eorum se ad id extendant, an non? & quidem, quòd non se extendant, ex citatâ lege deduci nequit: quia aliud est commissio, & facultas etiam ampla in formâ communi: aliud iuxta specialia priuilegia. Si ergo illa dentur, non sunt à lege vllatenus improbata. Quia quemadmodùm non improbantur, quæ vltra notorias iniurias se extendunt, ita neque illa, quæ ad debitores extendi possunt, ex amplitudine Apostolicæ potestatis. Aliunde ergo est positio illa comprobanda. Contra quam sentit Fr. Emmanuel suprà Artic. 12. satis id luculenter ostendens cum aliis bonæ notæ scriptoribus, vt non possit non illa satis probabilis iudicari. Quia tamen res, vt dixi, dubiæ quæstionis est, in casu contingenti poterunt Auditores Regii, quod maluerint pronuntiare. Et hoc non obstante Constitutione Gregorii XV. quia illa non tollit quò minùs Religiosi actores esse possint pro manifestis iniuriis, pro quo videri potest Cardinal. Lugo suprà num. 5. quia & notoriam iniuriam possunt inferre debitores. Et Lauretus de Francis in Controuersiis pag. 116. adducens Cardinalium Declarationem.

§. III.

Assertio sexta de verbalibus nocumentis.

DIco sextò. Probabilissimum est pro [Assertio 6. pro iniuriis verbalibus vt queant eligi & approbari Conseruatores.] iniuriis verbalibus posse conseruatores nominari. Pro quo videndus Dom. Solorzanus citato Cap. 26. num. 116. & seqq. & in Politicâ pag. 737. §. Pero estos, & seqq. Vnde & consequenter probabilissimum est Auditores Regios ad eos approbandos teneri, nisi circumstantiæ occurrant, quæ inconuenientia grauia in tali nominatione conuincant. Pro iniuriis quidem & damnis, Religiosis Conseruatores ius, & priuilegia concedunt. Et quod ad iniurias spectat tam est clarum, quàm quod clarissimum. Quoad damna etiam id benè ostendit Fr. Emmanuel citato Artic. 12. & habetur expressè in Bullâ citatâ Gregorii XIII. pro Societate verbis illis: [Priuilegium Societatis.] Quoquomodo indebitè molestari, vel eisdem grauamina, damna, aut iniurias irrogari. Vbi & illa. Per quæ ipsi, eorumque res, & bona à noxijs justitiæ ministerio præseruarentur. Atqui in verbis & nocumentum, & damnum, & iniuria copulantur, ergo pro illis possunt conseruatores judices deputari. Minor est manifesta, circa quam nedum paginæ, sed libri possent impleri.

Scriptura quidem variis in locis linguæ [Linguæ damna.] damna commemorat, vt non immeritò Diuus Isidorus Pelusiota sic admoneat Lib. 2. Epistol. 158. Id agite vt linguam sexcentis frænis comprimatis. Pro [D. Isidorus Pelusiota.] quo & Diuus Valerianus Homiliâ 5. Ita scribit: Hoc habet lingua malitiosa commercium, vt lites ferat, odia moueat, mortes acquirat; ita in hoc loco Salomone [D. Valerianus.] dicente: Lingua multos conturbauit pacem habentes, ciuitates destruxit, & domos effodit. Falluntur profectò, qui putant nihil esse ferro fortius, nihil veneno violentius; quamuis autem ista in perficiendis mortibus habeant peculiare naturæ beneficium; cedunt tamen in contentione verborum. Nihil enim est tam noxium, aut malitiosum, quod non viribus suis minus sit, si se incitata semel lingua commouerit. Hæc ille: & alia; citans tamquam Salomonis locum Ecclesiastici 28. Cùm tamen liber ille Iesum Siracidem habeat auctorem, eâ fortassè de causâ, quia ex Salomonis sententiis coagmentatus, vt aduertit P. Cornelius in Prolegomenis ad illum. Cap. 2. §. secunda, quia. Vnde & alii Patres eum vti Salomonis citare soliti, vt videri apud eumdem potest. Locus autem integrè proponendus sic habet: Susurro & [Eccli. 28. v. 15. 16. 17 21. & 22.] bilinguis maledictus; multos enim turbauit pacem habentes. Lingua tertia multos commouit, & dispersit illos de gente in gentem, ciuitates muratas diuitum destruxit & domos magnatorum effodit. v. 15. 16. & 17. Vbi & addendum quod sequitur, Vers. 21. & 22. Flagelli plaga liuorem facit; plaga autem linguæ comminuet ossa. Multi ceciderunt in ore gladij, sed non sic, quasi qui interierunt per linguam suam. Hinc illa Diui Nili sententia in Capitibus Paræneticis Cap. 2. [D. Nilus.] Satiùs est temerè mittere lapidem, quàm verbum. Quis ergo neget à lingua ingentia & nocumenta & damna prouenire.

Quod autem ad iniuriam spectat certo [Aqua & iniuriæ notabiles.] est certius eam in verbis frequentiùs, quàm in rebus deprehendi. Vnde Theologi omnes restitutionis obligationem agnoscunt, quando alicuius fama verbis est alterius denigrata. Immò iniuria specialiter de verbali dicitur, teste Vlpiano L. 1. D. de iniurijs & famos. libell. Et ita communi vsu acceptum: vt pro contumeliâ sumatur, quod & dictum ab Vlpiano. Pro illis ergo meritò Conseruatores adhibentur, & ab Auditoribus rem justè expendentibus approbandi: est [Vnde euidens discursus pro casu præsenti.] enim euidens huiusmodi demonstratio. Pro notoriis iniuriis possunt Conseruatores deputari: in verbis possunt esse magnæ, & notabiles iniuriæ: ergo pro illis possunt Conseruatores judices deputari. Et hæc in Indiis præsertim attendenda; in quibus maximè oportet, vt Religiosi curam habeant de bono nomine; cùm de conuersione infidelium, & promotione fidei agere debeant; cui etsi positiuè non incumbant, debent tamen impedimento non esse, quo minùs regnum Christi merito & numero, juxta Ecclesiæ preces, augeatur. Nec plura hoc loco de Conseruatoribus, cùm plura dici possent, sed quæ conscientiæ negotium non ita concernere videantur, de quibus consuli etiam potest Dom. Villaroel Parte 1. pacificæ gubernationis, Quæst. 6. Artic. 13. vbi Dom. Solorzano conformia proponit. Et Domin. Reyna de Perfecto Prælato, Tomo 1. Libr. 2. Tractat. 2. Cap. 8.

CAPVT X.

Circa inquisitionem de commissis mercium prohibitarum, vulgo, de contrauando, qualiter delinquere Indici possint Auditores.

§. I.

Pro resolutione Assertio duplex.

EX Sinâ, Philippinis, & Nouâ-Hispaniâ merces quædam per leges Indicas prohibentur, eò quòd earum in Prouincias alias aduectio communi vtilitati obsistere judicetur. Huic ergo inquisitioni quidam Auditorum assistit, quæ seuera satis esse solet, mercium clancularia exportatione aduectarum amissione. In qua tamen suæ solent sordes auaritiæ familiares admisceri, quæ si judices ipsos attingant, sunt dubio procul turpiores. Pro quibus

Dico Primò. Auditor circa prædicta inqui [Assertio 1. peccare grauiter conniuendo.]rens grauiter peccat, si à sua obligatione degenerans, ita dissimulet, vt prohibitæ merces in Prouincias istas inducantur. Id constat; quia leges prohibentes justæ debent judicari, & maximè ab iis, quibus specialis earum custodia à Rege, & qui suo nomine jus dicunt, iniungitur. Videantur dicta num. 57. & cùm aliàs communis in eo vertatur vtilitas in re momenti non parui, ex eo fit sine graui non posse crimine violari. Et [Legem respectu eorum non esse pœnalem.] quidem doctrina illa de lege pœnali, quæ à multis traditur, non scilicet obligare in conscientiâ, hîc applicari nequit; quia tantùm in illos cadere potest, qui merces aduehunt, & earum commissione satis puniti censentur, vt non vltra damnationis æternæ supplicio videantur subiiciendi, juxta dicta Titul. 2. cap. 9. non verò in Iudices, qui non ex vi legis directè, sed ratione officii ad earum obseruantiam obligantur. Videatur etiam P. Suarius de legibus Lib. 5. Cap. 11. num. 6. P. Fragosus Tom. 1. pag. 942. num. 72. & pag. 945. num. 80. & P. Thomas Sancius Tom. 1. Consiliorum lib. 2. Cap. vnico dub. 9. num. 5.

Dico secundò, Auditor in casu prædicto [Assertio 2. ad restitutionem teneri ijs, quibus pœna erat applicanda.] dissimulans, tenetur ad restitutionem faciendam iis, quibus merces tales erant applicandæ, juxta legum dispositionem: sic citati, ex quibus P. Sancius magis juxta terminos quæstionis loquitur §. Ad tertium. Sicut & P. Rebellus Lib. 1. de Restitutione Quæst. 16. num. 2. cum Gabriele, & Soto, P. Molina Disputat. 739. num. 5. qui & alios affert, & iis addendus Nauarra Lib. 3. Cap. 4. num. 141. & est expressa decisio L. Properandum §. Sin autem alterutra. Et §. Sancimus C. de Iudic. Vbi qui peccant in omittendo, tenentur ad interesse in totum. Ratio est, quia ex officio tenentur ad impediendum juxta nuper dicta: qui autem impedire ex officio tenetur, & non impedit, ad restitutionem obligatur, cùm peccatum eius sit contra justitiam commutatiuam; neque enim contra distributiuam est, neque contra legalem, & vindicatiuam, vt constat.

Dices teneri quidem ex justitia commutatiuâ, [Nec tantum ad partem salarij.] sed tantùm ad partem salarii, non verò ad pœnam, Regiæ Cameræ aut denuntiatori applicandam. Verùm hoc non vrget; nam tenetur pro damno: atqui damnum non est proprium, sed aliorum; aliàs numquam ratione damni ex officii pessimâ administratione secuti alia obligatio restitutionis consurgeret, nisi quæ ad partem salarii pertineret.

Quæ instantia est quidem vrgentissima: [Sententiam contrariam qui teneant.] nihilominùs sunt, qui censeant judicem non condemnantem ad mercium talium amissionem, & sic fiscum, aliosque tali emolumento fraudantem, ad restitutionem non obligari: quia talis judex non constituitur primariò ad locupletandum fiscum, sed ad legum obseruantiam procurandam, ob illarum vtilitatem. Sic cum aliis Pharaonius in Append. Tract. 2. Sess. 10. Casu 4. Bonacina Tomo 2. Disput. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 11. num. 11. Diana Parte 3. Tractat. 5. Resolut. 52. & Tract. 6. Resolut. 35. §. Tertiò Iudex. Escobar del Corro Tractat. de Vtroque foro. Articulo 4. num. 75. Thomas Hurtadus Tractat. vltimo Resolut. 12. P. Azor Parte 1. Libr. 5. Cap. 8. quæst. 5. in fine P. Tannerus 2. 2. Disputat. 4. Quæst. 6. num. 81. & P. Gaspar Hurtadus Disputat. 5. de Iustitia, & Iure, difficult. 10. §. Vnde debitor. P. Becanus de Legibus Cap. 7. quæst. 9. num. 4. Quorum sententia ob grauium scriptorum sic tenentium auctoritatem non potest penitus reprobari: illius tamen fundamentum non videtur solidum, jam scilicet adductum, de fine principali legis, qui non est Fisci aut alterius, de cuius interesse agitur, locupletatio. Quia negari nequit quin judex [Eorum non esse solidum fundamentum.] ad omne id constituatur, pro quo illius est diligentia necessaria, & ad legis totale complementum spectat. Vnde euidens est constitui, vt legem faciat impleri, exequendo pœnam, quando de illius ipsi violatione constiterit; & si ad locupletandum Fiscum, aut alios, qui inde emolumentum habere possunt, saltem minùs principaliter, sine eo enim vim non haberet lex; ergo ex eo, quòd finis minùs principalis sit, non tollitur restituendi obligatio. Consequentia patet: nam licèt minùs principalis sit, est tamen absolutè talis: ergo & parit absolutam obligationem. Antecedens constat ex dictis; vnde videtur euidens consequentia: pro quâ vrgeo. Nam lex talis duo præcipit, & non inferri merces, & pœnæ manere obnoxios secùs facientes: & vtriusque cura judicibus demandatur, & ita ex officio ad vtrumque tenentur; quia circa vtrumque versatur lex. Atqui pro eâ parte, quà pœnam spectat, interesse Fisci, aut aliorum agitur; ergo dum non exequuntur, ad restitutionem obligantur. Illatio est clara: nam ea ratione ad obligationem restitutionis vrget lex, cùm finis eius principalis est commodum, & interesse eam statuentis. Si quid [Quæ diuersitas sit ex ratione finis minùs principalis.] ergo diuersitas illa finis principalis, & non principalis euincit, id tantùm est, vt eius obseruationem non curans, ad quam ex officio tenetur, non ex principali fine, sed ex minùs principali, ad restitutionem teneatur, ex suppositione scilicet, vt in iis contingit, qui damni minùs principales causæ sunt, & solùm tenentur restituere ex suppositione, quòd alii obligationi huiusmodi desint, vt est in materiâ de restitutione notissimum. Videatur P. Molina, benè etiam sed aliter vrgens.

Dici potest: ex eo, quòd emolumen [Talem esse Principis voluntatem.]tum, quod ex pœna sequitur, sit finis minùs principalis, vel quasi consequens principalem; sufficienter colligi voluntatem Principis non esse ad restitutionem obligare. Sed certè responsio ista minimè potest subsistere, quæ ex dictis potest efficaciter confutari: nam Princeps statuens legem, vult manifestè habere id, quod amittendum præcipit, & ad cuius executionem judicem designat: ergo & consequenter vult non pati damnum amissionis eius, ad quod habet ius, si fuerit deprehensum; nec quemquam sibi in huius emolumenti acquisitione esse contrarium: ergo & damnum ex violatione talis legis consecutum sibi reparari. Antecedens est clarum, & consequentia non minùs: nam hac ratione custos vineæ aut segetis tenetur ad restitutionem damni ex eius dissimulatione prouenientis; quia est quid consequens ad voluntatem, quâ custodiri res suas vult, pro quo & stipendium præstat, vt damnum ex infideli custodia resultans reparetur. Et certè, qui custodem apponit, ex primaria intentione non vult damnis locupletari, sed res suas sibi custodiri: aliud autem secundarium est; sed quia exui officii subsequitur, absoluta obligatio subest, non secùs acsi id ad primarium finem pertineret.

Benè verum est, P. Molinæ stare [Quando aliter possit de illa præsumi.] limitationem posse, qui ait prædictam doctrinam procedere, nisi Iudici, aut Officiali alteri constet, aut absque dubio præsumatur, munus non cum tanto onere esse sibi iniunctum, vt teneatur eas pœnas cum onere exequi, aut nisi verosimiliter præsumat illum, qui id munus sibi iniunxit, contentum fore, vt in euentibus, in quibus dissimulat, eas non exequatur; in dubio autem circa dicta tenetur inquirere, & se voluntati eius accommodare restitutionis obligatione. Quibus [Sufficere probabilem præsumptionem.] addi potest non esse necessarium, vt absque dubio id sibi constet, si dubium non merè tale sit, sed probabilitati adnexum: quod tunc accidet, cùm experientia constet, non cum eo rigore circa dissimulantes procedi, sed Principem aliâ eos solitum animaduersione percellere. In casu autem [Sed non in casu, de quo agitur.] nostro nihil tale intercedere existimo; quia cum nullo dissimulante ita benignè actum est, eò quòd dissimulationes tales non soleant plenè probari, nec sit, qui audeat contra judices huiusmodi supremos insurgere, nisi fortè in Syndicatu, quando jam ob lapsum temporis difficiles sunt redditæ probationes. Vide Pharaonium Tract. 2. Sess. 2. Casu 17.

§. II.

Duæ aliæ Assertiones & Doctrina multiplex.

DIco Tertiò: si Iudici, de quo loquimur, [Assertio 3. si detur aliquid pro dissimulatione, quæ obligatio inde resultat.] aliquid pro dissimulatione detur, circa graue peccatum, quod committit accipiens, dubium esse nequit juxta dicta; circa obligationem autem restitutionis; si rationem muneris habeat, procedit doctrina tradita Titul. præcedenti. Cap. 4. & hoc ipso. Cap. 2. Si verò rationem solutionis veræ, quamuis palliatæ ob violatam officii legem, est nouus titulus, ut non teneatur ad restitutionem juxta eorum sententiam, qui dicunt acceptum à Iudice ob iniustam sententiam non esse obnoxium restitutioni, quam inter alios tenent Bonacina Tomo 1. [Pro iniusta sententia posse aliquid recipi aliquorum sententia.] Disputat. 1. de Restitutione Quæst. 3. Puncto 3. num. 8. P. Molina Disputat. 94. §. Contraria sententia. P. Lessius Libr. 2. Cap. 14. num. 54. & 55. P. Fragosus Tomo 1. pag. 416. In principio. Quorum ratio est: onus quod supra se Iudex assumit esse pretio æstimabile, grande siquidem est, cùm fortunas suas, honorem, & officium amissionis exponat periculo. Neque obstat actionis turpitudo, nam datum pro actione turpi, licitè potest retineri, vt est communissima sententia: pro quâ Auctores congerit Diana Parte 1. Tractat. 16. Resol. [Quorum auaritia damnata.] 38. quibus & addi plures alii possent. Sed licèt prædicti ab onere restitutionis liberari probabiliter possint; illis tamen auaritiæ laqueis irretitis, & in desideria non solùm inutilia, sed exitialia ruentibus, quæ mergunt homines in interitum, iuxta Doctrinam Apostoli 1. Tim. 6. v. 9. dicere non immeritò quispiam poterit: Pecunia vestra vobis sit in perditionem.

Dico quartò. Auditores Indici nequeunt [Assertio 4. non posse partem condemnationis sibi applicare.] sibi applicare tertiam partem ex condemnationibus commissorum; quam antiquiores leges concedebant, quandoquidem id nouioribus vetitum inuenitur, de quibus D. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. num. 56. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 3. pag. 172. §. Solo quiero & seqq. Vbi sub dubio ait nouiores leges, aut reuocatorias esse veterum, aut cum earum obliuione dispositas. Ex quo immeritò [Difficultas circa obligationem in conscientia ob leges priores contrarium statuentes.] quispiam addubitet an obligent in conscientiâ. Quod fundari potest ex eo, quòd correctio legum vitanda est, ex leg. vlt. C. de Appellationibus. & ex Cap. cùm expediat, de electione in sexto. ac receptissimâ sententiâ Doctorum: ergo vbi non constat de legislatoris voluntate, prioris dispositioni standum est, & licet ignorantia legis non præsumatur in legislatore, ex Cap. licet de constitutionibus in sexto, & Cod. de Testamentis l. Omnium. [Quando ignorantia possit in legislatore præsumi.] Id tantùm est firmum quando lex prior est inserta in Corpore iuris, vt etiam constat ex L. sed & posteriores, de legibus ibi Nisi contrariæ sint; quod tamen in casu præsenti non contingit; cùm non constet tempore datæ posterioris legis, priores in Corpore Indici iuris extitisse. Præterquam quòd probabiles aliæ doctrinæ sunt, iuxta quas ignorantia in legislatore præsumitur, ne abrogatio legis admittatur, vt quando prior lex est specialis, & posterior generalis, de quo P. Suares lib. 6. de legibus Cap. 27. num. 13. & quando ex præsumptione scientiæ aliquod sequitur inconueniens, vt quòd violauerit iuramentum de non abrogandâ lege, aut similium, de quo P. Palaus. Tom. 1. Tract. 3. Disp. 5. Puncto 2. §. 1. num. 8. ergo, & in casu nostro præsumi ignorantia potest, cùm aliàs constet in legibus Indicis frequentem contrarietatem reperiri; quæ ex eo accidit, quòd Indiæ valde remotæ sint, & relationes non consonent, de quo superiùs non semel dictum.

Sed hæc non vrgent: quia doctrina, de [Nihil ex præfata doctrina contrarium sequi Assertioni.] abrogatione legis per contrariam illi, receptissima est, & generaliter procedit, non solùm quando prior in Corpore iuris continetur, sed etiam de statutis, quæ fiunt à particularibus communitatibus, vel legislatoribus, qui scire possunt, & debent sua statuta, vt bene P. Suarez supra num. 12. iuxta omnium mentem. Vbi illud addendum: etiamsi legislator priorem legem ignoret, pro posteriore illius voluntatem stare, quæ est iuri communi conformis, iuxta quòd, cùm contrariæ sunt leges, pro posterioris valore iudicandum. Deinde: schedulæ ille priores nimis quantùm erant notæ, quia in volumine Indicarum contentæ, vnde à Consiliariis omnibus supremi Indiariarum Consilij non potuerunt ignorari. Probabiles autem doctrinæ illæ non faciunt ad [Probabiles doctrinas adductas nihil ad rem facere.] rem, quia prior de lege speciali, & generali applicari nullo modo potest, quia vtraque in casu præsenti specialis est, cum Iudicibus commissorum loquens, qui ex Togatis designantur: & quando leges tales sunt, posterior debet præualere, vt cum communi Doctorum assensu docet P. Suarez num. 12. citato; doctrina autem altera de inconueniente, à præsenti instituto valde aliena est: quia in eo, quòd posterior valeat, inconueniens nullum est, immò conuenientiæ maximæ, quas leges Regiæ expromunt, dum sic in illis habetur: Porque teniendo como tienen, salario [Legis tenor.] mio, por razon de sus plaças, y officios. No era Iusto se los permitiesse lleuar las dichas tercias partes. Quod autem vltimò dicebatur, nullius momenti est: tum quia iam per dicta satisfactum, & notitia sufficiens demonstrata. Tum etiam: quia res hæc non est ex iis, quæ in relationibus ex Indiis transmissis fundantur, sed in rei ipsius conuenientiâ, quam, vt vidimus, verba legis manifestant. Tandem [Oppositum non esse probabile.] sic est praxi inconcussâ receptum: vnde existimo oppositum omni esse probabilitate destitutum. Quidquid Dom. Solorzanus num. 57. & seqq. & in Politicâ pag. 773. §. Y esto. in contrarium videatur adducere, cum Carleualio, legum auctoribus eo in Iudicio condemnatis. Licet ergo commissio ista non adhæreat necessariò Auditorum officio, salarium tamen ad illius laborem se extendit, quia sub eo onere datur, sic declarante Senatu, vt si subeundus sit, nihil debeat ampliùs corrogari.

Non ergo hîc locum habet doctrina P. [Doctrinam P. Molinæ liberantis ab obligatione restitutionis hic locum non habere.] Molinæ suprà, vt quando pœnæ ipsismet ministris publicis essent legibus applicatæ ad nullam restitutionem teneantur: & vt quando ex parte ipsis essent applicatæ, non teneantur ad restitutionem eius partis, quæ ipsis esset applicata. Quod procedit quando legem violantes ministri tales deprehensos in commisso minimè condemnarunt. Nam de Auditore Iudice loquendo, si [Cui facienda restitutio.] quid accipiat, iam vidimus non posse hac se doctrinâ tueri, cùm nihil illi per legem applicetur. Aliunde autem doctrina ista difficilis apparet, casui, de quo loquimur, applicata; quia lex applicat tertiam partem ministro, qui suo officio rectè fungitur; qui autem dissimulat, legis præuaricator est; ergo ad præmium illud non habet ius, ex quo fit, quòd si aliquid accipiat, illud iustè retinere nequeat. Restituat ergo: sed cui? Nam fisco non debetur, cui suæ designatæ sunt partes; nec auctori commissi, quia per legem est eo priuandus; neque alius extat ad quem videatur pertinere. Si dicas restituendum fisco ex ordinationibus Audientiarum Indicarum Anni 1563. Cap. 17. vbi statuitur sub pœna quadrupli tertiam partem non accipiendam à Iudice: cùm dispositio illa pœnalis sit, & pœnam adeò seueram contineat consonans l. Sancimus C. ad L. Iuliam repetun. contra malè capientes aliquid ratione officij publici; ante iudicis sententiam non obligat reum: de quo Citati [Legem pœnalem ante sententiam non obligare ad restitutionem.] num. 69. qui ex eo etiam probant iudicem non teneri ad compensationem pœnæ fisco, aut aliis acquirendæ. Et prætereà P. Thomas Sancius lib. 9. de Matrim. Disp. 30. num. 1. & lib 2. Operis moralis. Cap. 22. num. 7. & 8. P. Palaus Tom. 1. Trac. 3. Disp. 2. Puncto 2. P. Fragosus To. 1. pag. 421. num 64. Qua ratione pœna dupli, quam Concilium Tridentinum statuit. Sessione 24. Cap. 3. de [Circa specialem pœnæm dupli à Tridentino impositam id statuit quorumdam sententia.] Reformatione, quæ & extat in Cap. exigit, de Censibus in Sexto; ante sententiam non obligat. Pro quo Nauarrus Consilio 11. de Censibus. Meliùs ergo dici potest restituendum ei, qui dedit, stante sententiâ de obligatione restitutionis: quia si iste non potuit accipere, neque alius dominium transferre; vnde domino est reddendum. Nec verum est eo debere priuari, nisi fortè id, quod debet ex mercibus ipsis prohibitis, sit; tunc enim videndum quid lex disponat, & iuxta id restitutio facienda: & in mercibus sericis, quæ ex Sina [Quod cùm commissum est in mercibus prohibitis.] afferuntur, magnus solet obseruari rigor, & aliquando in Regiis apothecis visæ computrescere; aliquando non ita. Redduntur ergo Regiis ministris, & ipsi, quid de illis sit faciendum, Prorege consulto, prouidebunt: Iuxta id, quod præcipitur in schedula Anni 1620. quòd scilicet in Hispaniam remittantur. Sed quis erit reddens, & laudabimus eum? Fecit enim mirabilia in vitâ suâ.

CAPVT XI.

De Auditore pro defunctorum bonis Iudice constituto. Et qualiter illius possit conscientia in huius officij executione grauari.

§. I.

Explicatum officium & prior pro illo resolutio.

SAnctum quidem hoc Regum nostrorum [Tribunalis pro defunctorum bonis institutio.] inuentum, vt ab intestato decedentibus, aut quorum hæredes absentes sint, vel etiam legatarij, piaque opera in Hispaniâ facienda mandauerint, non desit, qui eorum vltimas impleri faciat voluntates; Peruiæ sunt enim semper iniuriis facultates absentium, & quodammodò videtur occasio homines in delictum trahere, quæ non potest animum prouidentis de resultatione terrere, vt Cassiodorus scribit Lib. 1. 15. Vnus [Cassiodorus.] ergo ad munus hoc Auditorum adlegitur biennali successione, ab vnâ classis expeditione vsque ad aliam, quando collecta solent remitti bona; sic enim rectæ administrationi visum est opportuniori posse industriâ responderi. Suum igitur Iudex talis habet tribunal cum necessariis ministris, & caussas omnes in primâ cognoscit, & concludit instantiâ, quæ ad talem spectant collectionem. Potest tamen circa hoc multipliciter peccari, & quod sanctè institutum est, in damnationis argumentum detorqueri: circa quod

Dico primò. Cùm arca haberi debeat [Assertio 1. Peccare grauiter Auditorem clauem arcæ aliis tradentem.] trium clauium pro bonis prædictis asseruandis, quarum vnam ipse habere debeat Auditor, duas alias præcipui ministri; peccat ille grauiter, si eam non teneat apud se, sed aliis tradat, aut non assistat quando est aliquid extrahendum. Id constat; quia ex negligentiâ, aut nimiâ confidentiâ istâ, statim apparet, quàm ingentia possint incommoda resultare, & quidem lex ita disponens, de qua Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 7. n. 6. & in Politicâ lib. 5. Cap. 7. pag. 799. §. Pero finalmente, nihil superuacuum in hac cautione præscribit; ergo id ad plenam securitatem omnino necessarium iudicauit; qui ergo circa hoc negligenter se habet, grauiter peccat, quia ex eo fit plenam securitatem non haberi. Videat iudex, si in arca tali suas haberet facultates, an illius clauem à se pateretur auelli, & inde colligat qualem erga bonorum ad defunctos spectantium curam, & custodiam debeat adhibere. Non hoc quidem [Ex lata culpa obligationem esse restitutionis cum graui peccato.] leuis, aut leuissimæ culpæ negotium est, sed latæ: quæ cùm datur, communis Doctorum sententia, Juri sic disponenti, conformis, graue in eo piaculum cum restitutionis onere recognoscit. Pro quo videri potest. P. Lessius lib. 2. Cap. 7. n. 24. & Bonacina Tom. 2. Disp. 3. quæ est de contractibus Quæst. 1. Puncto 6. & alij passim, qui culpam latam sic explicant, vt sit defectus diligen [Quando contingat.]tiæ in re alterius custodiendâ, quam solent homines adhibere in suis rebus custodiendis. Si ergo quis thesaurum suum habens in arca, alteri clauem non traderet, vt apud se diutiùs haberet, aut cùm extrahendum aliquid esset, id minimè alterius curæ committeret; signum manifestum est, in huiusmodi defectu erga arcam dictam custodiendam, graue ab Auditore iudice crimen admitti. Ante annos aliquot vidimus in hac Regum vrbe notabile in hoc genere portentum: ex [Furtiuum portentum.] arcâ enim dictâ immensa est diuitiarum copia furtim extracta, pessimi tabellionis industriâ, qui erat ex tribus clauigeris vnus, iuxta id, quod lege disponitur: & licet solus in pœna fuerit suspendio addictus, culpa tamen solius non fuit, cùm depositum illud attentiori seruari custodiâ debuisset.

§. II.

Duplex pro eodem Assertio.

DIco secundò. Iudex prædictus grauiter [Assertio 2. Peccare item grauiter expensarum multiplicatione.] peccat, & cum restitutionis onere in collectione bonorum expensas multiplicans, vt ministros, aut familiares ita sibi obsequentiores reddat, aut aliis humanis respectibus, vbi diuini tantùm attendendi. Hoc ita est planum, vt non egeat probatione: in quo sæpiùs peccare communis testatorum persuasio videtur comprobare, qui, vt bona, quæ relinquunt, in potestatem tribunalis huius non veniant, & sic diminutionem notabilem patiantur, hæredes confidentiarios designant, & facienda in Hispaniâ [Non peccare hæredes confidentiarios assignantes.] opera pia aut alia tribuenda legata eorum fidei committunt, instructione secretâ. Fit ergo pietatis depositum auaritiæ spolium, & grandis quandoque censûs expensarum titulo ad miserandam redigitur paruitatem. Non ergo peccant si in extremis disponentes, vt rebus suis consulant, neque ipsis operam præstantes suam, vltimarum voluntatum administri meliores.

Vbi dubitari potest an executores tales [Hæres confidentiarius an iurare possit celans veritatem. Pro quo probabiles doctrinæ adducuntur.] à iudice præfato sub iuramento interrogati, veritatem dicere teneantur, vel abstractione aliquâ eam possint occultare. Ad quod dico non teneri, si contra eos semiplena probatio non sit, iuxta satis receptam sententiam, quam tenent P. Lessius Lib. 2. Cap. 31. Dub. 3. num. 8. P. Thomas Sancius Lib. 3. Operis moralis, Cap. 6. num. 26. vbi quamplures adducit. P. Vincentius Tancredi de Religione Tract. 4. libr. 3. Disp. 3. numer. 26. & alij. Idem etiam dicendum, si dubitet an iuridicè interrogatur: quod etiam tenet P. Lessius. suprà [Si dubitet de iuridica interrogatione.] num. 10. P. Vincentius. §. Vel si dubium. P. Fagundez lib. 2. in Decalogum Cap. 11. num. 18. adducens præter P. Lessium citatum, Caietanum, Sotum, & Adrianum. Cuius sententiæ non est leue fundamentum, quòd in dubio potiùs fauendum est reo, nec certum onus ab incertâ est potestate sub pœnâ æternæ damnationis admittendum. Si [Et etiamsi legitima quia factum non est criminosum.] autem legitima ad interrogandum fundamenta sint, etiam in eo casu probabile est non obligari ad manifestandam veritatem sed amphibologiâ vti posse, dicendo testatoris voluntatem eam esse, quam verba testamenti declarant, eam inquam, quoad scripturam, quia sic scribi voluit vel aliter, si sub aliâ verborum formâ interrogatio proponatur. Probatur ex doctrinâ P. Sancij suprà n. 29. vbi ait quoties factum exterius contra legem excusatur à culpa ratione alicuius circumstantiæ, posse rogatum iuridicè de illo facto, id negare, intelligendo de facto criminoso. Quod & tenet Diana Part. 3. tr. 6. res. 3. §. 15. P. Lessius suprà n. 14. [Etiamsi venialiter tale sit.] addens id verum esse, etiamsi factum contra legem non excusetur à culpâ veniali. Item ex doctrina eiusdem P. Sancij suprà n. 24. vbi ait iuridicè interrogatum posse æquiuocatione vti, quando non tenetur ob aliquam caussam testimonium ferre; vt quia ipsi damnum notabile sequeretur &c. In [Et ratione damni &c.] casu autem nostro ita contingeret, quia veritatem aperiens non parum grauari posset, tum vt legis transgressor, quamuis verè talis non sit; quia lex Iudicem bonorum defunctorum constituens, neminem vetat considentiâ vti, aut iuxta eam procedere, sed iuxta manifesta prouidentiam vult Regiam exerceri. Tum item, quia plura extorqueri possent, quàm re ipsâ sibi concredita fuerint, & litibus molestissimis pro eo, quod sua nihil interest, perturbari: & doctrinam dictam probat P. Tancredi citat. n. 26.

Et propter eamdem rationem ingentium [Habentem bona defunctorum non teneri manifestare.] detrimentorum in facultatibus relictis, poterit quis habens aliqua defuncti ab intestato bona, aut de quibus, etiamsi testatus fuerit, non constat, eò quòd testamentum factum aliquot per annos ante mortem fuerit, ea non manifestare iudici, sed cum omni securitate ad hæredes transmittere; sic enim voluntatem defuncti meliùs exequitur, & viuentium vtilitati meliùs consulitur. Quod aliunde potest ostendi, ex communi scilicet sententia de legibus in præsumptione fundatis, quod scilicet non obligent, quando præsumptio in casu particulari deficit, & quando finis adæquatus cessat in particulari: pro quo quamplures Auctores [Esse legem in præsumptione fundatam.] adducit Diana Part. 1. Tract. 10. Resolut. 27. & 28. Cùm ergo finis legis statuentis præfatum iudicem, ille sit, vt morientium voluntates impleantur, & eò quòd non ita impleri, cùm executio priuatis personis committitur, bonis coniecturis præsumatur: ex eo habetur posse quemuis prædicta exequi, in quo præsumptio talis nullum habet fundamentum; cùm aliunde maior in eo deprehendatur pro viuis, & mortuis vtilitas, quam præsertim Catholici Reges talibus statutis intendunt.

Dico tertiò: Peccat grauiter iudex prædictus, [Assertio 3. Graue etiam esse peccatum retardatâ executione.] cuius negligentiâ executio circa bonorum dispositionem retardatur. Ratio est clara: quia ex tali retardatione grauia sequuntur incommoda. Nam inprimis defunctorum non implentur voluntates. Deinde iidem multis animarum suarum suffragiis defraudantur. Quin etiam ij, ad quos bona spectant, eorum fructu priuantur. Ob quas rationes peccati grauis rei iudicantur testamentorum executores, qui dispositiones testatorum diutiùs protrahunt. Pro quo videri potest P. Molina Disput. 251. §. dubium item. P. Thomas Sancius Tom. 2. Consilior. lib. 4. Cap. 1. Dub. 53. qui alios adducit, præsertim Conclus. 4. Quæ autem sit notabilis dilatio non [Quæ sit dilatio notabilis.] potest certis regulis designari L. Nulli. C. de Episcopis, & Clericis dicitur, sine vlla cunctatione. Quis autem non videat per menses aliquot cunctantem, dici non posse sine vllâ exequi cunctatione. Sunt tamen, qui in Sacerdotibus ad Missas dicendas ob stipendium receptum obligatis, duos menses non censeant notabile esse spatium, bene autem vlterius. Pro quo videri potest Diana [Sententiæ circa obligationem dicendi Missas.] Tom 1. Tract. 14. Resolut. 25. & Hieronymus Garcia in Summa morali de Sacerdotio Tract. 3. difficult. 10. dub. 8. & dicenda à nobis infrà in Appendice pro Clericis post Titulum. 19. numer. 3. Iuxta quod in casu nostro idem poterit non improbabiliter sustineri. Quamquàm in ordine, ad ea, quæ ad Hispaniam sunt transmittenda, aliter philosophandum videatur. Si enim ob negligentiam duorum mensium elabatur occasio transmissionis, spatium iam nimis longum est; cùm annus prætereà integer expectandus sit, qui inter expeditiones classis solet currere, si autem non elabatur occasio, neque propter dilationem debita fiant deterioris conditionis, quæcumque illa sit non videtur graue in illâ peccatum reperiri: cum nullum ex eâ damnum cuiquam subsequatur.

Dico quartò: Collectæ defunctorum pecuniæ nullo modo possunt negotiationibus [Assertio 4. Pecunias Collectas pro nullo effectu extrahi posse.] exponi, siue ad iudicis commodum siue aliorum, neque ad necessitates quaslibet, quantumuis publicas & vrgentes, inuerti aut etiam mutúari; & hæc quidem omnia satis ex se videntur iustitiæ conformia; eôdem enim modo pecuniæ istæ tractandæ sunt, acsi ij, qui illas morientes reliquerunt, viui adessent, & ita nullus eas contrectare contra eorum posset voluntatem, nisi furti crimine diffamandus. Nihilominus ad maiorem firmitatem legibus stabilita sunt, de quibus Dom. Solorzanus num. 6. & quod ad negotiationes attinet, inferiùs discutiendum, cùm de Regiis Officialibus subierit sermo. Quòd autem non possint in necessitates alias conuerti, non tollit communem doctrinam, iuxta quam dispositiones defunctorum mutari possunt in alias, quando illæ nequeant executioni mandari, aut conuerti in meliores, iuxta aliquorum sententiam: pro quibus videri potest Pater Thomas Sancius Tom. 2. Consilior. Lib. 4. Cap. 2. per septem priora Capita. [Regi mutuæ dari possunt.] Id autem; quod de mutuatione dicitur, non habet locum respectu Regis, qui si mutuum aliquid petat, aut in sua lege dispensat, aut declarat non sibi, sed aliis impositam fuisse, cùm in eo non sit periculum, quod in aliis solet esse certissimum.

§. III.

Circa iurisdictionem notandæ decisiones.

DIco quintò. Iudex dictus grauiter peccat [Assertio. 5. Grauiter etiam peccari extensione iurisdictionis.] suam iurisdictionem extendens; id planum, sed quia non semper obseruatum, opus fuit Regio rescripto specialiter admoneri, de quo Dom. Solorzanus num. 31. & in Politicâ pag. 803. §. Y siempre: apud quem videri possunt aliqua, in quibus committi talis excessus potest, præsertim circa personas, aut bona ecclesiastica, in quibus multiplex esse quæstio potest.

Prima; an cùm Clericus ab intestato moritur, [Difficultates circa bona Clerici morientis ab intestato, cuius hæredes sunt laici.] & hæres est laicus, se iudex præfatus intromittere possit circa eorum collectionem, & reliqua ad ea spectantia, sicut in aliis. Circa quod Dom. Solorzanus vt certam statuit partem affirmatiuam, quia bona illa jam sunt laica, & fori priuilegium amittunt, cùm ad laicum dominium spectent juxta Auctores, quos refert, n. 33. & in Politicâ §. Lo tercero, post aditam inquam hæreditatem, juxta Lucùm hæredes 23. π de acquirendâ vel amittendâ posseßione. Sufficit tamen jam Clericum illorum dominium non habere. Pro quo & stare Concilium Limense secundum Parte 1. Cap. 107. [Concilij Limensis 2. Decretum: circa cuius sensum inquiritur.] affirmat idem num. 34. & in Politicâ Pag. 804. Col. 1. illius enim verba sunt: Si algun Clerigo muriere ab intestato, sus bienes se den à sus herederos por el Juez Ecclesiastico, ô por el lego, si no fueren Clerigos. Sed Concilii aliam mentem esse videri alicui posset; tantùm enim velle videtur bona Clerici morientis ab intestato per judicem Ecclesiasticum hæredibus tradenda, quicumque illi sint; bona autem laicorum per laicos, quando hæredes laici sunt; & hic apparet planus, & manifestus sensus; alius autem minimè congruens, illud enim, O por el lego, si no fueren Clerigos, nequit cadere supra hæredes, sed supra morientes. Cùm enim Episcopi circa executionem testamentorum auctoritatem habeant, declarare Concilium voluit, cùm laici ab intestato moriuntur, eorum bona hæredibus tradere ad laicos judices pertinere. Nihilominùs explicatio ista non quadrat, & priori [Exactior intellectus.] prorsus standum; cùm enim dicit, sus bienes se den à sus herederos, de bonis Clerici ab intestato morientis manifestè loquitur, quæ addit tradenda hæredibus per judicem Ecclesiasticum. Quando ergo subdit: O por el lego si no fueren Clerigos, de eisdem bonis agit, & ita illud si fueren Clerigos ad hæredes referendum; non enim potest ad morientes referri, cùm tantùm agatur de bonis ad Clericum pertinentibus; esset enim sensus implicantiam inuoluens; quòd scilicet bona Clerici tradantur hæredibus per iudicem laicum, quando talia bona sunt laici ab intestato morientis. Quæ quidem oportuit aduertere; non enim defuit, qui circa hoc passus fuerit deceptionem.

Secunda: An idem sit, quando Clericus [Difficultas 2. de Clerico intestato, cuius hæredes sunt Clerici.] est hæres Clerici ab intestato morientis. Circa quod videtur similiter affirmandum ex rescripto Regio, quod extat Tomo 1. Pag. 396. & in Summario Lib. 3. Titul. 4. l. 26. in quo sic dicitur: Os mando proueais, y deis orden, en que los bienes de los Clerigos, que de aqui adelante murieren, se metan en la dicha caxa de bienes de difuntos de la misma manera, [Lex Regia colligi â laica potestate statuens.] que si fuesen de legos, sin hazer diferencia muriendo ab intestato. Sed hoc non obstante contrarium asserendum; cuius ratio est clara; quia bona illa priuilegium fori non amiserunt, cùm ad Ecclesiasticam personam spectent, & in transitu de vno ad alium non sint facta deterioris conditionis. Quòd si dicas non esse defuncti, neque etiam al [Contrarium firmatur, non obstante dominij defectu ante aditam hereditatem.]terius, qui potest succedere, quia dominium non capitur, nisi per aditam hæreditatem, quod fit verbo, aut facto iuxta citatam L. Hæredes, & communem Doctrinam: pro quâ vide P. Lessium Lib. 2. cap. 3. num. 16. Id certè non obstat; quia licet ita sit, & dominium non detur; est tamen ius ad rem, ratione cuius addicta sunt talia bona, & affecta Ecclesiasticæ personæ, & dominium in viâ, pro quo tantùm requiritur significatio voluntatis; & quidem bona talia non sunt laica, cùm ad laicum non pertineant, ergo neque ad laicam illorum administratio spectat potestatem. Non ergo potuit oppositum præfatâ lege decidi: vnde [Quid ad legem præfatam respondendum.] Domin. Solorzanus eam tantùm vult procedere in casu præcedente; quatenus pro illo eam tantùm adducit, & statim de præsenti agit, specialem in illo difficultatem recognoscens. Sed certè illa generaliter loquitur, cùm nullam haberi differentiam velit inter Clericorum & laicorum bona, non videtur prædictam pati explicationem. Vnde responderi potest, sicut ipse num. 36. ad similes leges respondet, eas scilicet non habere locum contra Ecclesiasticos, cum Martha de Iurisdict. 4. p. Cent. 2. Casu 66. de quo iterum.

Tertia. An saltem quando laicus ab [Difficultas 3. de laicæ, cuius heres est Clericus: circa quam eadem resolutio.] intestato moritur, & hæres est Clericus, Iudex prædictûs possit bonorum facere collectionem. Cui similiter videtur respondendum ex adducto fundamento: nam talia bona morte laici desinunt esse laica, & jam incipiunt ad personam Ecclesiasticam pertinere: ergo non licet judici laico circa illa se intromittere. Vnde & plures censent in casu, quo laicus Clericum hæredem testamento dixit, publicationem non esse faciendam à Iudice laico, sed ab Ecclesiastico. L. Publicata. C. de [Ad quem spectat publicatio.] ´Testamentis. Cui consonat L. 14. & 15. Titul. 4. Lib. 5. Recopil. Licèt contrarium cum aliis teneat Couarruuias Practicar. Cap. 8. Conclus. 1. & P. Fragosus Tomo 3. Pag. 232. §. 89. Sed quidquid de insinuatione sit, in quâ est specialis ratio, quia nondum publicato testamento, non constat authenticè quis sit hæres; in casu nostro adducta vrget instantia: testamento enim publicato jam est notorium hereditatem ad Clericum pertinere, & ita nequit judex laicus suam circa hoc jurisdictionem ampliare.

Quarta: cùm in iis quæ ad prædictam [Difficultas 4. circa Ecclesiasticos debitores, &c. an possit Iudex jurisdictionem suam exercere.] collectionem spectant, & personas Ecclesiasticas concernunt, vel quia defuncti debitores, vel depositarii, aut aliter, possit Iudex, de quo agimus, contra eos procedere, & si quæ oriantur lites, coram se comparere iubens, terminare. Et pro parte affirmatiuâ videntur stare aliqui, quorum meminit Dom. Solorzanus num. 36. & Politicæ §. En lo qual, sicut, & cuiusdam Regiæ schedulæ ad instantiam vnius ex huiusmodi Iudicibus expeditæ, quâ hoc videtur decerni. Sed citatus Auctor contrariam affirmat esse securiorem, & circa schedulam id ait, quod iam vidimus num. 84. [Notandum documentum circa leges ciuiles, quæ Iuri Pontificio videntur esse contrariæ.] Pro cuius confirmatione iuuat Couarruuiæ doctrinam, & animaduersionem adduxisse. Qui Cap. 8. citato Conclus. 3. cùm multis probat Clericum hæredem laici defuncti nondum aduersùs eum cœptâ lite conueniendum esse apud Iudicem Ecclesiasticum, etiamsi vt laici hæres ad Iudicium vocetur eâ actione personali vel mixtâ, quæ aduersùs defunctum actori competebat, quod est Pontificii iuris dispositioni conforme. Addit tamen veteres quosdam contrariam probasse opinionem, & hanc secutos viros illos doctissimos, qui iussu Regis Alfonsi X. Partitarum leges concinnarunt, vt apparet ex L. 57. Titul. 6. Parte 1. iuxta lectionem, quam ipse ait, & probat esse veriorem. Post quæ ita subiicit: Tametsi juri Pontificio, ac denique receptißimæ opinioni omnino contraria: [Couarruuias.] nec video iustam aliquam rationem à jure Pontificio deductam, quâ potuerint induci Regiarum legum conditores, vt hanc sententiam probarent. Idcircò Iudices Regios admonitos esse velim, quòd in eius praxi exactissimâ diligentiâ inquirant, & scrutentur, sitne seruanda huiusmodi lex, & an Regia Maiestas velit eam seruari, præsertim; quia prior littera justior, ac verior est, nec vmquam viderim contrariam in praxi receptam fuisse. Sic ille: diuersitas lectionis in eo stat, quòd vna habet: E otro alguno demanda contra aquel lego. Cuius scilicet heres est Clericus: alia: E otro alguno demanda contra aquel Clerigo. Habemus ergo ex magni illius viri judicio præclarum documentum, vt in legibus, quæ Iuri videntur esse Pontificio contrariæ, & maximè vbi libertas videtur Ecclesiastica violari; immò & in iis, quæ receptioribus opinionibus videntur esse contrariæ, non existimemus Regiæ Maiestati placere, vt iuxta eas clausis oculis operemur. Sic ergo adducta pro casu nostro poterit æstimari.

Quinta. An quod dictum est, quando [Difficultas 5. quando testator disponit circa opera pia.] heres est Clericus, debeat similiter dici, quando in opera pia in Hispaniâ facienda, aliqua relinquuntur. Vbi ex doctrinâ quorumdam videtur affirmatiuè respondendum, qui censent publicationem talis testamenti, in quo scilicet laicus ad pias causas disponit, à Iudice Ecclesiastico faciendam. [Cui competat publicatio.] Sic Diana Resolut. 100. citatâ. Apud quem tamen alii contrarium tenent, & quidem non videtur negari posse, quin negatiua sententia sit maximè verosimilis: nam licet Iudex Ecclesiasticus circa legata pia omninò competens sit, id etiam habet sæcularis, quia est causa mixti fori, & ita datur locus præuentioni; quod cum aliis ostendit P. Thomas Sancius Tomo 2. Consilior. [Esse causam mixti fori.] moral. Cap. 1. Dub. 52. num. 4. iuxta hæc ergo poterit judex bonorum defunctorum circa pias dispositiones, de quibus loquimur, jurisdictionem suam exercere.

§. IV.

Quid effici pro animabus oporteat defunctorum.

DIco sextò: Iudex talis circa suffragia [Assertio 6. suffragiorum sumptus non posse quintam bonorum partem excedere: & quid circa Missarum numerum.] pro defunctis facienda, eâ vti moderatione debet, vt quintam bonorum partem, si ea sit notabilis, non excedant, & Concilium quidem Limense secundum Cap. 107. quadraginta Missarum numerum excedi prohibuit in iis, qui intestati morerentur. Quod quidem temporibus illis videri sufficiens potuit, quando & patrimonia erant tenuia, & pauci Sacerdotes: cùm tamen jam res aliter se habeat. Possunt ergo Missæ numerosiores dici, juxta defuncti, & facultatum eiusdem conditionem, verosimili captâ coniecturâ, de eo, quod defunctus ipse pro se fieri vellet, si testari contigisset. Non autem amicos sibi facere de mammona iniquitatis, largè in hos, & illos familiaritate, aut cognatione proximos, Missarum stipendia conferentes. Quod præsertim attendendum, si defuncti heredes filii sint, aut parentes: nam si alii, plus aliquid potest pro anima illius impendi. Possunt etiam illæ fieri eleëmosynæ, quas communiter dari jubent, qui testati moriuntur, & dici solent legata vrgentia Mandas forçosas, & etiam alia, quæ licet non ita communia sint, multorum tamen pietati videntur conformari.

An autem tota bonorum quinta pars pro [An tota quinta bonorum pars pro anima sit expendenda defuncti.] animâ possit defuncti expendi, in dubium est reuocatum. Et Dom. Solorzanus num. 44. & in Politicâ Pag. 806. §. El qual Doctoris Carrasco judicium adducit, qui censuit affirmatiuam sententiam ex vulgari traditione originem ducere, quòd scilicet illa præcisè, & nihil vltrà expendi possit, & nullo id iure probari. Videtur autem cum distinctione jam indicatâ respondendum. Vt si quinta pars in notabili quantitate sit, non debeat tota pro animâ defuncti expendi, quando minoribus expensis potest id præstari, quod communiter hominibus similis conditionis impenditur, cuius arbitrium Regia rescripta Iudici præfato remittunt: si autem minoris quantitatis [Ad plus aliquid quandoque esse obligationem.] sit, quàm vt possit ad prædicta sufficere, plus poterit aliquid ad pia huiusmodi officia conferri. Et quidem si is, qui intestatus mortuus est, heredes haberet præsentes, vt non esset locus bonorum collectioni à Iudice dicto faciendæ; non tenerentur illi totam eorum quintam partem pro animâ defuncti expendere, si pinguior esset; neque illâ esse contenti, si plus illius statûs conditio postularet: juxta Doctrinam P. Molinæ Disput. 236. [P. Molinæ notanda doctrina.] Deinde verò: vbi ita scribit: Quando autem defunctus intestatus disceßit, de toto aceruo bonorum facienda sunt omnia, quæ æquitas postulat; vt & pro desuncti animâ, atque in honorem illius fiant: reliquum verò inter heredes est æqualiter diuidendum. Sic ille, qui idem asserit de ea quintâ parte quæ superest, funere & legatis solutis, quando defunctus facto testamento decessit. Cùm ergo Iudex præsentiam suppleat absentis, eodem, quo ille, modo, juxta æquitatem regulato se gerere debet, ne, dum animæ alterius consulit, circa propriam lethale patiatur detrimentum. Omitto alia, quæ ad conscientiæ negotium non spectant, de quibus videri potest D. Solorzanus: circa illa enim immorari prolixioris esset operæ, quod & jam generaliter admonui, & iterùm juuat admonere.

CAPVT XII.

De Auditore Regiæ classis visitatore, & nonnullis aliis ad specialia munera deputatis.

§. I.

De quatuor ex illis.

DEcano id Senatûs incumbit, quando [Visitaturam classis, in quibus grauiter peccare contingat.] ex Panamensi portu Regia classis redit, in quâ Regius thesaurus exportatus: cùm enim ex Callaënsi soluit, ad Proregem ipsum spectat visitatio. Ad quæ autem visitatio hæc se debeat extendere, probè ipsi scient; id autem videtur speciale, an mercibus oneratæ naues redeant, quod fieri vetitum; quia & jura fraudantur Regia, vectigalibus non solutis, & naues ipsæ, quæ maximis aptantur expensis, mercium transuectione damna ingentia patiuntur; quin etiam tardiores in cursu redduntur, vnde expensæ accrescunt, sicut ex diuturnâ detentione in portu Panamensi; pro quo extant Regia rescripta terminum præfinientia, si tamen terminum auaritia classicorum Præfectorum haberet. Circa hoc ergo manifestum est posse grauiter à Iudice visitatore peccari, si damna huiusmodi recognoscens, non curet inquisitione solerti suo muneri satisfacere. Solent autem ista ob priuatos respectus perfunctoriè tractari, cùm tamen ad grauandas conscientias magnus in illis extet apparatus. Vrgent leges, damna sunt obuia, & eorum habentur causæ, qui non obstant, cùm ad id ex officio teneantur, vt dictum sæpiùs: & tamen ad ista dormitatur. Sed erit quando clamore valido dormiturientes isti ad reddendam rationem supremo Iudicum omnium Iudici, serò sapientes excitentur. Cùm Cassiodoro [Contra auaros judices. Cassiod.] claudendum, qui Lib. 6. 2. ita scribit. Auari Iudices nesciunt quantum delinquunt. Nam cùm vendunt aliena crimina, sua faciunt esse peccata, quapropter esto solicitus, &c.

Auditor alius executoriis supremi Indiarum [De Auditore circa executorias Regij Senatûs implendas deputato.] Senatûs implendis, & pœnis, ac condemnationibus exigendis, & ad Receptorem generalem eiusdem Senatûs transmittendis suam jubetur industriam applicare. Ad quod quidem cùm per legem teneatur, & id ex officio eidem incumbat, si eorum incuriâ, aut priuato intuitu debita fiant deterioris conditionis, planum est in eo grauiter peccari, & restitutionis obligationi succumbere. Est enim Auditor talis mandatarius Regius ex [Esse mandatarium, & contra eum esse actionem mandati.] conuentione ad id munus obligatus: eo autem ipso tenetur congruo tempore mandatum exequi integrè, ac fideliter; quod si non faciat, competit mandanti, & eius heredibus directa mandati actio, vt sibi soluatur quantùm mandantis intererat congruo tempore fuisse executioni mandatum. Pro quo sunt jura manifesta, de quibus P. Molina Disputat. 549. §. Quamuis. Qui & §. [Ex quâ culpâ mandatarius teneatur.] sequenti affirmat cum aliis mandatarium ex leui culpâ teneri, cùm tamen leges aliquæ de leuissimâ etiam teneri significent. Pro quo & Auctores succurrunt. Quæ quidem omnia judicem, de quo est sermo, debent habere solicitum, ne plus oneris, quàm honoris aut commodi, suâ ex administratione reportet.

Est qui & Calculatorum maiorum [De Assistenti Calculatorum maiorum tribunali.] Tribunali assistit, cùm res exigunt, & in eo id potest esse culpabile, de quo scio non leues querimonias extitisse, tardum scilicet ad talia, & ea de caussa grauium ad Regium patrimonium, & priuatos aliquando collitigantes spectantium causarum decisiones retardatas. Quod quidem ex aliorum negotiorum occursu potest non sæpè contingere, in quibus tamen, quòd sit maioris momenti dispiciendum, & juxta medicorum Canonem: Vrgentiori occurrendum est, altero non neglecto. Non tamen semper negotia negotiis obstant, sed potius otia: otia enim dicenda sunt, quæ licèt occupationis quidquam habeant, illa tamen inutilis bono publico comprobatur. Ingenio potiùs, [Iudices non suis sed communibus debere commodis incumbere. Cassiod.] quàm genio indulgendum judicibus, qui cùm tales effecti, non suis, sed aliorum se commodis addixerunt. Præclarè circa hoc Cassiodorus Lib. 12. 5. cuius hæc sententia: Mihi enim propria cura dilapsa est, postquàm generalem cæpi cogitare custodiam. Opto meis benè, sed quod poßit esse commune; quia magnæ iniustitiæ genus est, aliud sibi judicem velle, quàm potest generalitas sustinere. Sic ille.

Consulatus (Tribunal sic dicitur [De Præside in Consulatu Mercatorum.] Mercatorum) suum etiam habet præsidem Auditorem pro appellationibus cognoscendis. Pro quo suæ sunt etiam leges Concilii Regii Indiarum auctoritate, hoc est Regis ipsius comprobatæ, de quarum custodiæ obligatione, fas non fuerit dubitare. Potest autem non leuiter ille delinquere, si causas velit subtilitatibus iuris decidere, quando illæ tales sunt, vt potiùs ostendendus sit forensis agendi modus, & iuri naturæ, aut municipali non contraria consuetudo. Circa hoc ergo accuratiùs inquirendum: qui enim hoc ignorat, iudex ignorans est, licèt de multâ aliàs Iuris sibi peritiâ blandiatur. Benè illis notum turpe esse viro Patritio ignorare ius in quo versatur; nec solùm turpe, sed lethale; quia ex illius ignorantiâ damna possunt ingentia resultare. Tenetur quidem ex officio reddere vnicuique ius suum; quod tamen stare nequit, cùm ius reddendum ignoret. Vnde & si contingat aliquando non errare, & partem litigantem id assequi, quod iure illi erat debitum; non quidem iustè, sed iustum dicendus est judicasse: materialiter inquam, & non formaliter tale, vt morales philosophi loquuntur: vnde & stare cum eo potest iniustitia formalis: si videlicet aduersæ partis vrgentiores, licèt falsæ, fuerint probationes. Quæ omnia indubitata sunt, vt non sit opus Auctorum ea suffragiis roborare, de quo etiam infrà Tit. 9.

§. II.

De Iudice mediæ Annatæ.

PRo media Annatâ suus etiam est Auditor [Annatæ Iudicem non posse facere remissionem.] designatus, & legibus quidem ea omnia assignata sunt, ex quibus sit illa soluenda. In iis ergo remissionem facere, sine graui peccato stare nequit; id enim minus Rex habebit, pro quo soluendo judicem habet specialiter constitutum. Neque accommodari hîc vllo pacto potest quod de legibus pœnalibus dictum aliàs, juxta [Legem non esse pœnalem.] aliquorum opiniones: quandoquidem hîc nihil pœnale est, sed beneficium Principis cum onere speciali. Quemadmodùm cùm quis argenteum dat pauperi integrum, sed vt reddat dimidium eroganti non suppetit. Aut cùm res in emphitheusim datur, ex quâ tamen fructus nonnulli soluendi, aut pecuniæ aliquid. Si autem quidquam sit, de quo non est mentio in Catalogo eorum, pro quibus Annata soluenda decernitur, arbitrium Iudici relinquitur, sed juxta rationis, & æquitatis regulas temperandum. Aut enim illud [In dubio videri partem fidei præferendam.] simile est aliis, de quibus Annata soluitur, quibus generali statuto non potuerunt commodè omnia Regis donaria in speciali recenseri; & sic clarum est soluendam ex eo, nec posse judicis arbitrio aliter dispensari. Aut res est dubia, & tunc dubium etiam esse potest, an in fauorem Fisci, an verò in fauorem donatarii debeat judicari: & videtur pars Fisci non penitus fundamento destituta, quia fauorabilior est, cùm sit ad commune bonum ordinata: vnde & priuilegiis specialibus gaudet, de quibus Auctores agunt, & specialiter Dom. Alfarus in suo Tractatu de Officio Fiscalis: cùm tamen priuati pars bonum particulare spectet, neque speciali proprio priuilegio perfruatur.

Nihilominus certum videtur donatarij [Sed pro parte donatarij certius fundamentum.] partem præferendam: tum quia beneficia Principis debent esse integra, & perfecta; vbi de illorum diminutione non constat. L. finali. D. de Constitut. Principum. L. Cum multa. C. de bonis, quæ liber: ibi: Vt enim Imperialis fortuna omnes supereminet, ita oportet principales liberalitates culmen habere præcipuum Cap. decet de regulis iuris in Sexto Vbi Glossa, & Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 3. Cap. 11. num. 54. Tum etiam, quia possessio stat pro donatario, qui officium, aut honorem, seu quiduis aliud Regiâ ex liberalitate suscepit, & in dubio melior est conditio possidentis. Nec dicas possessionem non dari, sicut nec titulum officij, nisi post Annatæ solutionem. Nam hîc non loquimur de materiali officij possessione, sed de iure ad illam, quod omnibus Regis vasallis competit erga donata ab ipso, vt cùm purè donantur, integrè ad eos deueniant neque ab vllo aliquo diminui queant. Sic enim possessio latiùs patet, vt communiter docent Scriptores, & possidere dicuntur Prælati, lex, votum, libertas &c. Ponamus ergo legem Annatæ non extare: tunc certè nihil de donato à Rege posset extrahi; quia pro integritate possessio staret. Tali ergo extante lege si dubium sit, possessio illa prior præualet, quia in dubio nullus est suâ priuandus possessione. Addo id, quod est sub dubio, potuisse exprimi; cum ergo expressum non fuerit, sibi imputet, qui potuit exprimere, qui certè si voluisset, expressisset, vt aliàs dictum ex Cap. Ad audientiam de decimis. & Cap. Contra de regulis iuris in Sexto, vbi sic habetur Contra eum, qui legem dicere potuit, apertiùs est interpretatio [Cap. Contra, de regul. iur. in 6.] facienda. Secus erit si probabilis ratio pro fisco extet, tunc enim iudex poterit, ut libuerit, arbitrari. Neque opposita ratio quidquam vrget, vbi iura contrarium statuunt; neque fisci [Opposita ratio diluitur.] priuilegia præsenti casui possunt applicari, quæ in ordine ad speciales effectus sunt. Bonum autem publicum ibi remotè agitur, quod etiam in priuati cuiusque vtilitate potest spectari, quia ex priuatorum vtilitatibus bonum commune resultat, & ad bonum publicum etiam spectat, ipsamq́ue Regiam dignitatem, vt donata ab ipso integrè ad donatarios veniant: quando pro diminutione nullum expressum statutum deprehenditur.

Illud quæstionem videtur difficiliorem [Officij non adeptus fructum, an debeat mediam Annatam. Vbi pro parte fisci data sententia defenditur.] habere, an officio, aut quopiam alio, à Rege dato, vel à Prorege, aut Gubernatore, quibus eius nomine id fas fuerit prouiderere, & mediâ Annatâ persolutâ, ea sit reddenda, si concessio talis non habuit effectum. In quo Limani Iudices affirmatiuam sunt partem amplexi, quando videlicet per eum, qui concessit, non stetit quominùs effectum potuerit sortiri concessio. Tunc enim solutâ iam mediâ Annatâ, sibi imputet, qui eo non est vsus beneficio, oleum, & operam perdidisse, & quidem concessiones tales ea sub conditione fiunt; quia aliàs negotium esset nimis implexum, & nouæ orientur lites circa rationes, aut occasiones non habiti effectus. Sibi ergo imputet iacturam talem, qui cum eo voluit onere beneficium acceptare. Ex quo etiam sequitur, si per mortem id accideret, non esse heredibus contra fiscum actionem, quia scilicet sub eâ fuit conditione petitum, & admissum, quod Regiâ est liberalitate concessum. Quod roborari ex eo potest: Nam si quis emisset officium, & paullò post moreretur, heredes non haberent actionem contra fiscum, quia sub eâ conditione pactum celebratur. Sicut si moriatur mancipium paulò ante emptum, quòd tamen sanum fuisse constet, damnum ex integro ad emptorem spectat; sic enim pacisci homines solent, & oppositum molestis esset obnoxium quæstionibus, & fraudibus immodicis, quibus ire obuiam conuenit potiùs, quàm vnum, aut alterum iacturas huiusmodi sustinere. Fateor contrarium posse aliquâ ratione fundari, sed cùm adductæ satis videantur verosimiles, bene potuerunt Iudices in eam partem fisco fauorabilem inclinare. In quo, & ipsi suam caussam agunt; solent enim in priuatorum commodum proni, & pro eis ferentes sententias, suâ id pecuniâ luere, à Regali Indiarum Consilio totius ancissi fiscalis emolumenti indictâ solutione mulctati.

§. III.

De Iudice Mensatæ.

CVm mediæ Annatæ iudiciali collectio [Quid Mensata?]ne solet Mensatæ recollectio sociari, quæ est exactio Ecclesiasticis imposita, pro iis quæ ad Regiam, ob Patronatûs priuilegium, spectant prouisionem, antecedenter ad exhibitionem Regij tituli eâ pecuniæ acceptâ quantitate, quæ vnius mensis redditibus, & prouentibus respondet ex beneficio recipiendo: Et hanc quidem aliqui concessêre Pontifices, negarunt alij; & modò in statu negationis versatur res finita concessione Innocentij X. Anno 1654. cuius tenorem adducit D. Gaspar. de Escalona in Gazophylacio Peruuiano lib. 2. Part. 2. Cap. 35. Quia tamen suæ Sanctitati pro eâ gratiâ supplicatur, & consequendi spes arridet, in prouisione Beneficiorum sic proceditur, vt nulli tradantur tituli, nisi cum cautione soluendi Mensatam, quando id à Pontifice fuerit imperatum. Circa quod quidem [An promissio solutionis exigi possit; sub spe impetrandi concessionem Et negatiua pars probatur.] aliqui, & in iis Dom. Archipiescopus Limensis, difficultatem nec leuem deprehendunt: videtur enim id libertati Ecclesiasticæ repugnare. Beneficia enim sine vllo onere debent conferri, quod possit illis laicus Patronus imponere, qui præter præsentationem nihil vlteriùs habet. Onera enim honesta imponere solis Prælatis, & Capitulis conceditur. Cap. significatum de præbendis, & dignitatibus. Licèt autem de facto nihil petatur, & promissio sub conditione sit, est tamen de facto onus se obligandi, sine quo minimè tituli conferuntur. Et quidem ius præsentandi in Patrono laico beneficium Ecclesiæ est, quod ipsi aliunde nequit competere, quia quid spirituale est aut spirituali annexum, cuius eadem est ratio, vt explicat Glossa. Tit. de Iure patronatûs in Sexto. Ergo eo modo competit, & iuxta eam mensuram, quam is, qui concedit, præscribit. Quidquid igitur huic facultati additur, vsurpatio alieni est, & grauamen in materiâ, cui sine sacrilegio nequit se laicus immiscere. Ex quo fit obligationem, de quâ loquimur, non posse à Patrono Beneficiariis imponi, & grauari ex Beneficio à se præstito: contra regulam iuris in sexto 61. quæ sic habet. Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum. Quod vt dixi in materia, de quâ est sermo, præcipuè debet obseruari, ne graue sacrilegium committatur: Quidquid enim in sacratis Deo rebus, & Episcopis, iniuste a [In opposita videtur esse sacrilegium.]gitur, pro sacrilegio reputatur, quia sacra sunt, & à quoquam violari non debent, Cap. Quæ multoties de regulis iuris. Quod sacrilegium Excommunicationis pœnâ castigat Ecclesia. Cap. Nouiter de [Cap. Quæ multoties.] sententiâ Excommunicationis, & in Bulla Cœnæ: Iuxta quæ positio ista videtur manifesta.

Nihilominus ob vitanda dissidia, quæ sine [Contrarium Beneficiarios sine scrupulo posse practicare.] inconuenienti non starent, dissimulatum circa hoc, & cum obligatione dictâ tituli Beneficiorum capiuntur. Et Beneficiarij quidem tutâ id videntur conscientiâ facere: quia suam redimunt vexationem, & procedere bonâ fide possunt, dum vident dispositionem dictam à Regio venire Consilio, in quo viri docti, & pij assistunt, quos non est credibile suas in hoc velle conscientias cum periculo damnationis innodare. In Prælatis [Circa Prælatos maior difficultas propter obligationem immunitatis Ecclesiasticæ defendendæ.] autem maior esse scrupulus potest, quibus specialis incumbit cura defendendi Ecclesiasticam libertatem. Cùm ex officio suo teneantur non solùm arguere, sed etiam increpare, quin etiam interdum suspendere; nonnumquam verò ligare. Verba sunt Innocentij Tertij, & habentur in Cap. Qualiter, & quando de accusationibus & 2. Cùm inquam teneantur ex officio ad prædicta; in negotio immunitatis Ecclesiasticæ id præcipuè vrget, pro quâ Canones sacros notum est specialiùs militare, & Concilium Tridentinum Seßione 25. Cap. 20. Nec respectu eorum videtur vrgere ratio pro Beneficiariis adducta: ipsi enim diligentiùs, & profundiùs expendere debent statuta laicorum, quibus imminui constat libertatis Ecclesiasticæ prærogatiuam: ideò enim Episcopi dicuntur, id [Episcopus vnde dicatur.] est, superintendentes, seu superiorem præ aliis attentionem rebus ad suum officium spectantibus impendentes. Cap. Cleros. dist. 21. vbi & habetur, Episcopum etiam dici, quasi speculatorem: & vtriusque ratio redditur.

Possunt tamen illi hac in parte excusari, [Vnde possint illi excusari.] quia eorum contradictio nullum erat effectum habitura. Proreges enim Regio nomine patronatum exercentes nimis hærent Senatûs Regij decretis, neque ab eorum executione desistent quibusuis Episcoporum cohortationibus. Ad arma autem Ecclesiæ, Censuras inquam, prouocare, periculosæ plenum aleæ negotium est, & ita prudenter agitur, si cohortationibus præmissis, nec quidquam obtinentibus, interim de rigore aliquid remittatur; & ad Supremum Consilium seriò, & constanter scribatur. Quod si rem benè visam esse rescribat, & nihil in eo esse, circa quod debeat quæstio scrupulosa moueri; tutò annui potest: nam vel sapientium id sententiâ firmatur, [Grauamen non videri præiudiciale.] vel tacito saltem Summi Pontificis consensu stabilitur. Præterquam quòd aliquis potest dispositioni tali locus inueniri: eò quòd grauamen dictum non videatur esse præiudiciale Ecclesiasticis, sed in eorum potiùs commodum ordinatum, & ita nec grauaminis nomine compellandum videatur. Nam supponitur gratiam Pontificis talem futuram, vt ad prouisiones iam factas extendatur; si enim non sit talis, sed simplex concessio, ad præterita non extenditur, iuxta [Simplex conceßio ad præterita non extenditur.] communem doctrinam de legibus: pro qua videri possunt P. Palaus. Tom. 1. Tract. 3. Disp. 5. Puncto 3. §. 5. apud quem alij occurrent idem tradentes, iuxta certissimam iuris vtriusque dispositionem. Et Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 9. n. 51. & 52. & etiam de priuilegiis, de quibus Doctores sentiunt non posse extendi ad ea, quæ notitiam eorum præcedunt; & si quidam aliter sentiant; sed certè, quoad notitiam, non verò quoad realem priuilegij concessionem, de quo loculentissime P. Suarez lib. 8. de legibus cap. 25. Gratiâ ergo ad præteritas concessiones se extendente, facile erit Regi Mensatam exigere; si enim quis renuat; ex administratoribus decimarum, & gubernatoribus, qui Parochis Indorum ex ipsorum taxis stipendia soluunt, id poterit sine aliquâ difficultate integrè, & in opportunitate temporis obtineri. Quando ergo obligatio soluendi Beneficiariis imponitur, non agitur de Regia vtilitate, quæ sarta tecta modis omnibus perseuerat. Id igitur tantùm Regiæ intentionis est, vt exactio hæc sine soluentium peculiari molestiâ peragatur. Si enim nihil tale suspicantibus, concessa iam gratia, peteretur, graue illis hoc, & molestum esset, & solutionem fortè detrectarent; quod secus accidet obligatione præmissà ad ingressum in Beneficium, quo tempore ob lætitiam adeptionis, paruæ istius portionis solutio grauis illis non apparet respectu eius, qui adeò sibi commodum pro totius vitæ sustentatione cum honoris auctario, beneficium confert.

[Reges Catholicos legati Apostolici auctoritate fungi in Indijs.]

His addi potest Reges nostros non esse more Patronorum aliorum inspiciendos, cùm in Indiis ampliorem habeant potestatem, ratione cuius sunt, qui eos legatos Apostolicos esse censeant, de quo dixi alibi: scilicet Titulo 1. n. 159. & Tit. 2. num. 126. & nunc addo. Fr. Ioannem Baptistam in Animaduersionibus Indicorum Confessariorum fol. 177. pag. 1. vbi ita scribit. Vnde hoc [Fr. Ioannes Baptista] priuilegium, & indultum non tam ad ipsos Mendicantes pertinet quàm ad Regem Catholicum, qui ex speciali indulto Alexandri Sexti, & aliorum Pontificum, legatum Apostolicum in his terris agit; ad quem pertinet de idoneis ministris, quos voluerit, & sibi visum fuerit, prouidere. Sic ille. Quod licèt cum [Quod explicatione congrua temperatur.] moderatione debitâ accipiendum sit, cùm potestatem talem Reges nostri in se ipsis cum ea amplitudine non agnoscant, vnde & recursus habent frequenter ad Sedem Apostolicam, qui necessarij non essent eâ extante facultate: id certè ex eo loquendi modo colligendum est, plus scilicet illis, quàm Patronis aliis circa Ministrorum prouisionem tribuendum. Et quidem decimæ illis à Sede [Ratio alia ex decimarum concessione.] Apostolicâ concessæ; vnde, & eâ persistente concessione, circa Ministrorum sustentationem ita disponere potuerunt, vt multò minùs, quàm modò illis datur ex ipsius indulgentiâ, etiam Mensatâ demptâ, tribueretur. Quando ergo decimas Ecclesiis reddiderunt, id saltem potuerunt reseruare sibi, vt liceret aliquem modum obligationis exigere in casibus, qualis hic est, de quo loquimur, cùm aliàs vt dictum est, minimè Ecclesiasticis præiudicialis habeatur. Pro quo tandem facit ita factum post impletam concessionem Urbani VIII. & ab Innocentio X. approbatum vt ex tenore Bullæ constat. Pro quo hæc satis.

CAPVT XIII.

Qualiter Indicorum Auditorum conscientiæ grauari possint, dum se inhonorantium vindictam prosequuntur.

§. I.

Inhonorationem non esse sacrilegium, & quando crimen lesæ Maiestatis.

HOnorandos Regios Senatores, & [Honorandos eximiè Indicos Auditores.] eximiè quidem honorandos, eorum dignitas persuadet, cùm Regiæ Maiestatis culmen excellentiori quodam modo, practicè vt sic dixerim, repræsentent: & ita tradunt, exornant, illustrant Auctores plures, quos adducit Dom. Solorzanus lib. 4. Cap. 4. à num. 21. & in Politicâ lib. 5. Cap. 4. pag. 779. vbi & specialiter id necessarium esse ostendit in Auditoribus Indicis, pro quo & videnda, quæ diximus Cap. 1. Tenenda tamen circa hoc moderatio, quam ratio & iura præscribunt: nam per excessum potest & solet non leuiter in hac parte peccari. Fiscalem Regium audiui, qui seriò contenderet inhonorationem huiusmodi habere rationem [Inhonorationem esse sacrilegium, malè quemdam censuisse.] proprij sacrilegij. Id quod ex Cæsareo iure conabatur deducere, sed ineptè: Religio quidem Deum spectat, erga cuius versatur cultum, vt neque ad Sanctorum propriè cultum se extendat, quod luculenter ostendit D. Thomas 2. 2. q. 103. Art. 3. Ex cuius etiam doctrinâ q. 99. art. 1. 2. & 3. manifestè conuincitur præfatus error: ibi enim [Quid propriè sacrilegium.] ostendit quid sit sacrilegium. In 1. autem pro argumento priori adducit, id, quod habetur. Cap. Si quis suadente 17. q. 4. vbi sic dicitur. Committunt etiam sacrilegium, qui de principali Iudicio disputant, [D. Thomas.] dubitantes, an is dignus sit, quem Princeps elegerit: vel qui intra Prouinciam, in qua prouinciales & ciues habentur, officium gerendæ, ac susciptendæ administrationis desiderant, vt in Codice lib. 9. Titulo de crimine sacrilegij. Sic Gratianus. Ad quod S. Doctor respondet, quòd iuxta Aristotelem lib. 1. Ethicor. Cap. 2. bonum commune gentis est quoddam diuinum, & ideò antiquitus Rectores Reipublicæ diuini vocabantur, quasi diuinæ prouidentiæ ministri, secundùm illud Sapientiæ. 6. v. 5. Cùm essetis ministri [Sapient. 6. v. 5.] regni illius non recte iudicastis, & sic per quandam nominis extensionem, illud, quod pertinet ad irreuerentiam Principis, scilicet disputare de eius iudicio, an oporteat eum sequi, secundùm quandam similitudinem sacrilegium dicitur. Hæc Doctor Sanctus: iuxta quæ satis manifestè apparet sacrilegium tantùm similitudinariè posse ad inhonorationem laicarum personarum trahi: quòd si erga Principem ita contingit, multò est certiùs non posse irreuerentiæ ministrorum proprietatem nominis, & rei significatæ per illud conuenire.

Gratianus autem in describendis sacrilegiis [Gratiani doctrinam non aptè propositam.] parum consideratè processit, ea, quæ propriè talia sunt; iis, quæ similitudinariè tantùm sunt talia, coniungens, vt ex citato Capite constat, in quo sacrilegium, quod quis per violentarum manuum iniectionem in Clericum vel Monachum incurrit, & per violatam Ecclesiæ immunitatem, & iniurias in eadem Sacerdotibus irrogatas; aliis tum præfatis, tum etiam omnibus diuinæ legis transgressionibus, siue per ignorantiam siue per negligentiam, adnectit. Qui ergo auctoritatibus præfatis nituntur, nihil obtinere possunt, sed quamdam similitudinariam extensionem, sicut in iuramento accidit, quod extenditur ad similes loquendi formulas, in quibus manifestè iuramentum non est, vt cùm quis ait; Per patrem, aut matrem meam, aut per vitam vxoris, vel filiorum iuro: & certè, aut sacrilegium [Discursu aperto concluditur.] esse proprium contendunt, quia contra religionem est, & hoc non posse stare iam vidimus, quia Auditor non est res propriè sacra. Vel tantùm extensionem illam nominis, quâ ius vtitur. Quod si damus; quid inde? An ex eo quòd extendatur nomen, iniuria ad superiorem sphæram assurget? Ad hoc certè necessarium erat, vt ad religionem proprio aliquo modo pertineret; cùm ergo non pertineat, quid interest erga similitudinem nominis litigare? Vnde neque circa hoc audiendus D. Villaroel Part. 2. Quæst. 11. Art. 3. num. 24. vbi ex Dom. Solorzano & alijs sacrilegium esse absolutè pronuntiat.

Illud maioris quæstionis est, an qui illis [Inhonoratio an sit crimen læsæ Maiestatis.] iniuriam inferunt, crimen læsæ Maiestatis incurrant, & hoc iidem passim clamitant. Et cum aliis affirmat Dom. Villaroel loco nuper adducto num. 22. cùm tamen circa illud distinctio sit satis notabilis adhibenda. Crimen quidem læsæ Maiestatis committi, communis resolutio est, pro quâ textus, & Auctores congerit Farinacius in Pract. crim. Part. 4. Quæst. 112. num. 136. & seqq. Non quidem in primo gradu, sed in secundo. Id tamen ita accipiendum, vt tunc crimen tale sit, quando iniuria irrogatur ratione officij; [Notanda pro resolutione distinctio de iniuriâ ratione officij, aut ob aliam caussam.] secùs si ex priuato odio, aut inimicitiâ: vt videri apud eumdem potest. numer. 150. & duobus sequentibus: vel si ob prauos mores, de quo num. 155. Pro quo exemplum adduci potest eorum, qui Togatum quemdam nocte intempestâ obseruarunt domum pellicis ingredientem, cùm ille ex officio circumire ciuitatem ad custodiam simularet, & eum non leuibus molestiis affecerunt. Quod & videtur pariter asserendum, etiamsi ratione officij iudex iniuriosè tractetur, quando constat eum in officio iniuriam pariter intulisse. Quod quidem negari nequit, quin grauis iniuria sit; non tamen læsæ Maiestatis crimen, cùm in iudice suo perperàm vtenti officio, non sit animus offendere Principem, sed id, quod contra voluntatem, & auctoritatem est Principis, castigare. Iniustum enim iudicium, non est iudicium, [Iniustum iudicem non esse iudicem.] & iniustus iudex, non est iudex reputandus, ex D. Thomâ, & Cassiodoro, vt diximus Titulo 2. num. 76. vnde nec tale iudicium à vultu Dei oritur, & consequenter neque à vultu Principis, ita nec ille in læso iudice debet læsus reputari.

Quando autem dubium est, an ratione [Quando sit censenda ratione officij facta iniuria.] officij, an verò ex odio, & inimicitiâ ortum habuerit offensio, ad coniecturas esse recurrendum affirmat cum aliis Farinacius num. 154. ex quibus illa pro officio videtur valida, si in ipso actu officii, & exercitio judiciario fuerit irrogata. Non ergo talis, quando judici nondum in Tribunali sedenti, aut post descensum ab eo quidquam iniuriosum infertur. Si præsertim Iudex partem potiùs litigantem quàm judicem agat: vt in facti contingentiâ accidit; altercantibus inter se Sacerdote quodam, & Auditore, circa prædiorum [Casus specialis.] aquæ ductum; & eâ de causâ, cùm se iniustè grauatum Sacerdos crederet, & in Auditorio Regio res ageretur, cum collitigante suo, præ tribunalis foribus, nescio quid contentiosiùs, quàm deceret peractum, quod est exilio mulctatum; auctoritate tamen Prælati, qui ad id est monitoriis Iudicum incitatus. Cùm ergo res arbitraria sit, caueant sibi ad huiusmodi iniurias proni; quia Iudices talium causarum suum in illis negotium agunt, auctoritati consulentes suæ, & omnimodæ immunitati. Quod tamen Iudices ipsos etiam [Auditores quàm debeant cautè in caussis procedere.] debet ad moderationem in judicando compellere; quia in eo partes simul & judices sunt; vnde peccare grauissimè possunt, si stante pro reo verosimili defensionis fundamento, ad rigorem semper inclinent, & seueriora sectentur. Quod enim communis habet Scriptorum vox, in criminibus sole clariores debere esse probationes, quod ad factum spectat, id etiam suo modo circa ius dicendum; quòd scilicet, vt ad seueriorem pœnam damnatur reus, sole clariora debeant in jure fundamenta suppetere: vtriusque enim ratio eadem videtur. Vnde est regula juris notissima, cùm sunt partium jura obscura, reo fauendum est potiùs, quam actori 11. in Sexto. Neque crimina contra judices alicubi inueniuntur excepta; licèt verissimum sit grauiùs aliis punienda.

§. II.

Quid de Ecclesiasticis iniuriarum auctoribus.

POsse illos in carcerem mitti, si delictum [Ecclesiasticos posse à judice laico in carcerem mitti, quorumdam sententia.] ita exigat, aut pœnâ pecuniariâ coërceri, si irreuerentia interuenerit, quæ non leuis momenti sit, vt si coram eis pertranseant nullo reuerentiæ signo adhibito; affirmant Pereira, & Bobadilla, quos adducit Diana Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 26. & Tiberius Decianus apud Dom. Felicianum à Vega. Relectione in caput. si diligenti de foro competenti num. 58. & ipse Dom. Felicianus cùm num. 56. & 57. absolutè affirmet Clericum [D. Felicianus à Vega, vt temperet illam.] contra judicem delinquentem, de illius foro non effici; cum aliàs ex jure habeatur id ita esse respectu aliorum; eò quòd illi suo possunt renuntiare foro, quod faciunt eo ipso, quòd contra judicem delinquunt; non tamen Clerici: citato tamen num. 58. cum citatis conuenit, si coërcitionem non exerceant auctoritatiuè, & quasi proprio iure, sed ex permissione Pontificis, cui illa non videtur displicere, si carceratio non sit diuturna, sed intra viginti quatuor horas Clericus suo Prælato præsentetur. Pro quo & facit Clericum Regio fungentem officio, si in eo delinquat, priuari eo posse & mulctari, vt tenent multi, quibuscum Dom. Villaroel Parte 1. Pacificæ gubernationis Quæst. 1. Art. 8. num. 68. & 69. Quibus non obstantibus

Dico Primò. Si Clericus non sit paratus in crimine prosequi, aut id verosimiliter ti [Assertio 1. non paratum in crimine prosequi teneri non posse.]meatur, teneri nequit, & clausurâ premi. Constat ex manifestâ Iuris decisione Cap. Vt famæ, de sententiâ excommunicationis, in quo sic loquitur Innocentius Tertius: Laici verò citra excommunicationis sententiam capere Clericos, & ad judicium trahere possunt, si oporteat, etiam violenter; dum tamen [Cap. Vt famæ, de sent excom.] id de mandato faciant Prælatorum, quorum illi sunt jurisdictioni subiecti, & quorum est corrigere criminosos; cùm hoc non ipsi, sed illi, quorum auctoritate id faciunt, facere videantur; dum tamen non ampliùs eorum violentia se extendat, quàm defensio, vel rebellio exigit Clericorum. Sic ille: juxta quam decisionem id sequitur quod intendimus; nam respectu eius, qui non est paratus in crimine prosequi, aut de quo id verosimiliter non timetur, nulla defensio, aut rebellio est, neque beneplacitum Prælatorum expressum aut tacitum. Tacitus namque præsumi verosimiliter potest, quando ex capturâ damnum imminens impeditur; quod velle Prælatus debet; & si adesset, rationabiliter credi potest judicis auctoritate ad illud impediendum fore vsurum; & juxta hanc intelligentiam accipiendi sunt, qui dicunt Clericum in flagranti crimine deprehensum, capi posse, & ad Prælatum remitti: qui videri possunt apud Dianam suprà Resolut. 11. [De fuga suspectum capi posse.] & 12. vbi obseruare juuat, etiamsi nihil prætereà timeatur nisi fuga, id aliquibus videre sufficiens; cuius ea esse ratio potest, ipsam fugam damnosam esse, tum ob rationem, quam adducit Pontifex citato Capite; quòd scilicet, publicæ vtilitatis intersit, ne crimina maneant impunita. Tum etiam quia sic fugiens, & ab oculis Prælatorum remotus, addere peccata peccatis potest, & turbarum occasiones excitare. Pro quo videri possunt Sousa in Bullam Cœnæ Can. 16. Disput. 82. num. 9. & Ioannes de la Cruz in Directorio Conscientiæ, Parte 1. Præcepto 8. Quæst. 3. Art. 1. Dub. 3. Conclus. 3. P. Fragosus Tomo 2. Pag. 251. num. 329. & alii, apud ipsos, & apud Barbosam in Collectaneis ad Decretales, cap. citato n. 5. & nouissimus D. Villaroel Parte 2. Quæst. 11. Art. 3. n. 30. & seqq.

Dico secundò. Clerico irreuerenti nequit [Assertio 2. non posse pœnam pecuniariam irreuerenti imponi à laica potestate.] ab Auditore, aut Audientiâ totâ, seu quocumque alio judice, pœna pecuniaria imponi. Sic citati à Dianâ, & contrarium est prorsus improbabile, quia contra libertatem Ecclesiasticam, in Iure Canonico, & Bullâ Cœnæ specialiter declaratam & pœnis adiectis communitam. Neque apparet vnde talis licentia fundari possit, quæ nullibi fundamentum habet, nisi in aliquorum scriptorum, qui laici fuêre judices, minùs piâ erga Ecclesiasticos affectione.

Nec dicas Clericos capi posse & ita etiam in [Ex capturà non benè argui.] pecuniâ mulctari: quod minus est ex Cap. Cui licet, de regulis juris in Sexto: vbi sic dicitur: Cui licet quod est plus, licet vtique quod est minus. Ex L. eadem. D. eodem Titul. Nam inprimis id est valdè dubium, an scilicet plus sit capi, vt statim tradatur Iudici, an pœnam pecuniariam soluere; quia prior pœna nihil demit, & captura cum debitâ reuerentiâ est executioni mandanda; pecuniæ autem jactura pluris solet ab Ecclesiasticis æstimari. [Regula. Cui licet plus, qualiter accipienda.] Deinde. Regula illa plures habet exceptiones, de quibus Glossa. Et tantùm habet verum, quando id quod est minus, in eo, quod plus est, continetur. Vt in materia præsenti, cui licet capere, licet armis spoliare, quia benè capi & teneri nequit, si suis ille armis instructus relinquatur; & etiamsi non sit capiendus ne vlteriùs nocere possit. Quidquid [Qui potest capi, an possit armis spoliari.] de hoc aliqui in contrarium sentiant, quos adducit, & sequitur Diana suprà Resolut. 10. & Part. 2. Tractatu 1. Resol. 28. Nam pro assertione positâ stant complures, & inter eos præstantissimi Theologi vt fatetur Diana eos allegans. Neque priores videntur contradicere in casu à nobis proposito; quando scilicet Clericus nequit commodè ad suum judicem deferri, & aliàs in capturâ inconueniens apparet; tunc enim eum armis spoliare licitum erit; immò & expediens, vt nocumenti vlterioris occasio præcidatur. Item, cui licet plus, licet & minus, quando tale est in eodem genere actionis, nec potest rationabiliter judicari Superioris id esse contrarium voluntati. Sic cui licet carnes comedere die jeiunii, licet & oua. Non tamen licet potenti administrare Eucharistiam, Sacramentum administrare Baptismi, Pœnitentiæ & aliorum, quæ minora sunt, de quibus proportionaliter eadem ratio est, vt minora non liceant, eo ipso, quòd liceant maiora: & generaliter vbi est diuersa ratio, & fundamentum aliter coniecturandi de superioris voluntate, aliter sentiendum est, vt in præsenti. Prælatus enim [Ratio diuersitatis in capturâ.] circa capturam potest esse rationabiliter beneplacens ob rationes dictas; non ita circa mulctam pecuniariam; quia in primo ministri laici eius etiam ministri sunt, vt Pontifex citato Cap. Vt famæ, affirmat: in alio verò judiciariam potestatem vsurpant, mulctam vt judices imponentes, quod quidem Ecclesiasticæ libertati penitus aduersatur.

Non ergo circa hoc admittendum est, [Distinctio circa hoc D. Feliciani minimè probanda.] quod Dom. Felicianus tradit; hoc scilicet laicis Iudicibus concedi, non vt auctoritatiúe, & suo quasi jure id faciant, sed ex Pontificis beneplacito. Si enim hoc illis semel concedatur, parum ipsi de illâ respectuum diuersitate curabunt, in libertatis Ecclesiasticæ certissimum detrimentum; & deinde Pontificis voluntas, vt vidimus, in contrarium vergit, nec præsumi illa, nisi præsumptuosè, potest. Quod in Indiis [In Indijs quantùm oporteat honorari Sacerdotes.] præsertim obseruandum, in quibus Eccesiasticis honor est eximius tribuendus, vt Neophyti erga Christianam eruditionem, quam ab ipsis hauriunt, potentiùs afficiantur. Ex quâ persuasione Ferdinandus Cortesius, nulli nisi sibi inter [Ferdinandi Cortesii exemplum singulare.] Heroës bellicos comparandus, Sacerdotibus singulari reuerentiæ affectu se prosternebat, & eorum manus osculabatur, vt hoc videntes Indi magnum aliquid de eorum conciperent dignitate. Quod quidem non sine eximio fructu ab eo peractum; fides enim cum pietate in Mexicanis regionibus meliùs est, quàm in aliis, propagata. Videatur Fr. Ioannes de Torquemada in Monarchia Indica. Parte 3. Lib. 15. Cap. 10. Vbi de Cortesii occursu primis gentium illarum Apostolis ex Familiâ Franciscanâ.

Hinc apparet excessisse Auditores [Audientiæ cuiusdam factum non probandum.] Cancellariæ cuiusdam, qui Concionatori eiusdem Ecclesiæ Præbendario mulctam pecuniariam satis magnam decreuerunt, ob salutationis officium in Concionis exordio non ita honorificum, vt ipsi censuerunt; qui nescio quid aliud sibi exhibendum intimarant. Quod quidem non omnibus est Togatis dominis probatum, & ita cùm eâ de re sermo mihi in scribendo ad eorum vnum incidisset, qui non aderat in occasione præfata, prudentissimè & Christianissimè rescripsit, & ita illius verba non grauabor, ad aliorum exemplum, his paginis adiecisse. Sic ergo ille post alia scribit, [Docti & pij Senatoris epistola.] cuius non oportet nomen expressisse: El caso que refiere V. P. se obro apriesa segun vi por los autos. Dueleme mucho que tal vez en mi casa, ô en la agena, en la calle, en la plaça, y en el Tribunal, no paresco Ministro del Rey, si no de mis liuiandades, y pasiones, deleytes, y vicias, y en la Yglesia, y en los templos, alli solo aspiro à la Magestad: alli si pretendo la competencia, aun con la diuina viuamente repræsentada à todas luces en un Prælado reuestido de Pontifical, como en los ministros seculares la humana Dios nos de su gracia, &c.

§. III.

Circa concionatores eo in munere moderationis regulas trangredientes.

ET quia de Concionatoribus mentio à [Concionatorum quorumdam excessus.] nobis est inducta, negari quidem nequit plures eorum circa hoc grauiter delinquere; Senatores Regios, ac supremos ipsos Gubernatores, apud populum traducentes. Tum dicendi modo, qui satyricus potiùs est, quàm Euangelicus; tum exprobratione actionum, de quibus tumultuariam notitiam, & ab inuidiâ, & malauolentia sæpiùs ortam, habuerunt: tum denique eorum narratione, quæ licet vera sint, sine audientium scandalo non referuntur, jurisdictione circa hoc Prælatorum vsurpatâ, ad quos tantùm spectat peccantium publica districtio; cùm reprehensiones huiusmodi ad correctionem fraternam reduci nequeant: in quâ occulta debet monitio præcedere, & alia seruari à Christo tradita, in quibus animaduersio adeò publica delicti non inuenietur. Et quidem concionatores, aut indo [non excusabiles.]cti sunt, & vulgari linguâ scriptis libellis instructi ad dicendum procedunt, in quibus quàm sit ignorantia damnabilis, satis est unicuique perspectum. Aut litterati, & ii, quod ad eorum obligationem spectat, non ignorantes, aut malitiâ, aut passione, vel populo placendi libidine, in huiusmodi videntur absurda prosilire. Quod si zelo quisquam ducatur: non secundùm scientiam, vt liceat illi Apostoli sententiam applicare, sic scribentis. Rom. 10. v. 2. & 3. Testimonium enim perhibeo [Rom. 10. v. 2. & 3.] illis, quod æmulationem Dei habent, sed non secundùm scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei, & suam quærentes statuere: justitiæ Dei non sunt subiecti. Ignorant equidem justitiam æmulatores isti, contra quam peccant inhonorantes Magistratus, & alienam jurisdictionem vsurpantes, suam volentes statuere, dum se ad hæc officii aiunt obligatione teneri, quod dicendi imperat libertatem. Quam quidem non negamus, sed contra vitia [Optima Concionandi formula.] suauitate dicendi temperatam, de quo sic Diuus Isidorus Pelusiota lib. 3. Epist. 397. Sermonis quidem libertati suauitatem admiscere oportet, diuinæ autem [D. Isid. Pelusiota.] dextræ sanitatem permittere. Hæc ille Moysis, Eliæ, & D. Ioannis Baptistæ exempla prosecutus. Sit ergo rigor iustitiæ semper feruidus, sed numquàm præceps, vt D. Bernard. admonet Epist. 25. quando de iustitiæ obligatione ita sunt prefati Ministri verbi soliciti.

Ex experientiâ quidem compertissimum [Dicendi libertas contra Gubernatores exitiosa.] habetur hanc dicendi libertatem, quam communiter Concionatores in ore habent, & quâ maximè gloriantur, parum esse proficuam; immò & exitiosam frequentia experimenta demonstrant. Circa quod Diuus Ignatius Parens in libro verè aureo, verè diuino, exercitiorum circa finem in Regulis seruandis, vt cum Orthodoxâ Ecclesiâ verè sentiamus. Reg. 10. ita scribit: licèt [Præclarum circa hoc D. Ignatij documentum.] autem non reperiatur vbique ea, quæ deberet esse, morum integritas; si quis tamen, vel in publica concione, vel in populari commertio, ipsis obloquitur, generat potiùs damna, quàm aliquid afferat remedij, aut vtilitatis; cùm nihil aliud sequatur; nisi exasperatio, & obtrectatio populi aduersùs Principes, ac Pastores suos. Temperandum est igitur ab isto inuectiuarum genere. Sic ille: Pro quo & Diuus Isidorus Pelusiota citato libro, Epistolaq́ue, ita loquitur: Scio me persæpè mihi ipsi hu [D. Isidorus Pelusiota.] huiusmodi quoddam consilium præbuisse: O Isidore, quoniam res magnæ magnis periculis confici solent, eâ, quâ decet, loquendi libertate vtere; fortaßis erubescent ij, qui in peccatis erubescere minimè norunt. Ac quidem fortaßè aliquid efficies: sin autem aliquid etiam iniucundi patiaris; cum Prophetis, & Apostolis atque alijs sanctis viris patieris, cum quibus tibi, qui vnus ex vulgo es, optandum est etiam si non in virtutibus at certè in perpeßionibus numerari. Verùm ad hunc modum contrà mihi ipsi respondi. Alijs quidem in rebus præclarè loqueris ac tibi morem gerere paratus sum; at quonam pacto liberè loquemur? &c.

Quod equidem non minùs graui, quàm [P. Sacchinus.] eleganti sententiâ claudendum P. Francisci Sacchini Parte 4. Historiæ Societatis lib. 3. num. 156. & seqq. vbi ita scribit post turbulentias occasione Concionatoris cuiusdam enarratas: Ceterum hominum sub obedientiâ viuentium haud dubium peccatum est, vbi in rebus adeò grauibus, non interrogatis Moderatoribus suo velificantur arbitrio: præsertim cùm vnius hominis conatus, vt nunc sese habent humanæ res, multùm habeat strepitûs, momenti parum: atque instar eorum medicamentorum, quæ vitiatos corporum humores excitant, non egerunt; longè magis obsint, quàm prosint. Eam ob rem Societas, quæ in turbulento [Peculiaris pro Societate monitio.] rerum mortalium, quasi oceano, opem, si poßit, naufragantibus allatura versatur; summoperè abstineat necesse est ab ijs attrectandis, à quibus plus vlceris faciat, quàm medicinæ. Quod, Deo aspirante, excubantibusq́ue Moderatoribus, diligentißimè totum corpus custodit. Quamquàm vt nequis vnquam ex tanto numero, siue prudens, siue imprudens committat, dum hac infirmitate circumdamur, optandum magis, quàm sperandum est, & potius, quòd non crebro eueniant scandala, quàm quòd aliquando eueniant, admirandum. Sic ille.

Iuxta cuius cordatam animaduersionem, [Magistratus non debere circa hoc nimis esse delicatos.] Magistratus non ita delicatis esse auribus debet, vt ex quouis imprudenti dicto, ad excitandas persecutionum tempestates moueantur, & indignationem in corpus Religionis accendere, contra cuius voluntatem membrum vnum, & frequenter non potius, insultauit. Prudenti dissimulatione melius quandoque res agitur, & decoro consulitur eorum, quos reprehensionis acerbitas vlcerauit. Noui Prælatum, qui quadam die à Religioso pro concione molestè, & immodestè attrectatus, sub vesperum ad Conuentum venit, & in cellâ Prælati exceptus, vocari ad se Concionatorem postulauit, Venit ille, suâ opinione plus accepturus, quam dederat. Sed vrbanè acceptus, aliud valdè diuersum, quàm spera [Prælati cuiusdam memorabile exemplum.]bat, audiuit. Laudauit Prælatus concionem, cum gratiarum actione, festum enim fuerat anniuersarii Consecrationis suæ: adiecit tamen; Licèt quod audire potui, sat mihi placuit, non potui tamen omnia; quod doleo; credo tamen alijs à me auditis fuisse simillima. Non mentitus ille sed amphibologiâ officiosâ vsus, sicq́ue prudentiam suam testatiorem reliquit; eo ad obstruendum os imprudenter locuti remedio vsus, quo potentius nullum potuisset eius nota sagacitas inuenire. Pro quo, & Saülis prudentia jam pridem succurrit, de quâ sic 1. Reg. 10. v. 27. Filij verò Belial dixerunt: Num [1. Reg. 10. v. 27. Saülis opportuna dissimulatio.] saluare nos poterit iste? & despexerunt eum, & non attulerunt ei munera; ille verò dißimulabat se audire. Circa quæ P. Gaspar Sancius ita scribit, elegantiam, grauitatem, & eruditionem accumulans: Est autem hoc documentum his, qui præsunt, interdum valdè necessarium, vt cæci sint ne videant, aut surdi [P Gaspar Sancius.] ne audiant ea, in quæ incerto quodam rerum articulo duriùs esset agendum; ita sanè in suo Ænea, quem, & fortem ducem, & prudentissimum Imperatorem fingit, ait Maro Lib. 1. Æneid.

Curisque ingentibus æger,

[Virgilius.]

Spem vultu simulat, premit altum corde dolorem.

Et alius ex prophanis (Gnæus Plancus) docet [Lib. 10. Epist. 8. Familiarium Ciceronis.] eos, quibus commissa est respublica, vt ad effectum suorum Consiliorum veniant, oportere, vt multa simulent inuiti, multa dißimulent cum dolore, &c.

Quod si ad hæc humanæ prudentiæ sufficiunt regulæ, maiora debent in Christianorum [Magni Theodosij præclarum & dictum, & factum.] Iudicum pectoribus fides, & pietas obtinere. Sic Magnus Theodosius Mediolani ad Ecclesiam ire statuens festiuo Natiuitatis die, & retrahente eum Ruffino jam jam euntem, ne Ambrosius acerbius aliquid in eum jactaret, ob necem Thesalonicæ factam, propter quam octo mensium interdictum sustinuerat; eidem respondit: Pergo, & justas in facie suspicio contumelias. Sic habetur in Vitis Patrum; Opusculo de laude & affectu virtutum Cap. 15. vt videant ii, quorum mera est vmbra ad tantæ lucis comparationem auctoritas, quali esse animo debeant, cùm illis sui exprobrantur errores. Quòd si non omnes esse caussentur Ambrosios, quorum id debitum sanctitati; animaduertant tamen, nec Theodosios se esse, quos vt numina oporteat reuereri. De quo isthæc satis.

CAPVT XIV.

In iis, quæ ad Academias spectant; qualiter delinquere sit obuium Indicos Auditores.

SVnt in Indiis auctoritate Pontificiâ, [Quæ in Indiis Academiæ.] & Regiâ nobiles Academiæ constitutæ, ex quibus Limana, & Mexicana præcipuæ, maiorum omnium facultatum habentes Professores. Aliæ pro Philosophia tantùm & Theologia in scholis Societatis Iesu: quas aliqui eò quòd non ita vniuersales sint, Academias siue Vniuersitates non esse dicendas arbitrantur. Sed certè Consilium Regium Indiarum dubium omne circa hoc videtur exemisse, dum in sententiâ finali, quam pro Argentinensi Academiâ protulit, eam Vniuersitatem appellauit, vt videri in ipsâ executoriali prouisione potest. Circa illas

Dico primò. Auditores Indici alibi [Assertio 1. Auditores debere iura incorporationis absolutè soluere.] Gradum consecuti, si in Corpus Vniuersitatis recipiantur, id omne debent quod alij soluere. Id patet: quia statuta Regia ita disponunt, & lucra sunt ex incorporatione istâ non parua habituri: ergo debent quod alij, propter eamdem rationem soluere: cùm in statutis Regiis neutiquam inueniantur excepti.

Dices: ob personarum dignitatem emolumentorum huiusmodi fieri remissionem.

Sed contra: quia hoc est iam munera recipere [Nec posse admittere remissionem.] ab iis, qui lites habere possunt: quod leges seuerissimè prohibent. Remissio enim debiti, donatio est. L. Si quis delegauerit. D. de donationibus. de quo Matienzis in lib. 5. Recopil. l. 3. Tit. 3. Glossa 2. num. 3. Propter quam rationem in Syndicatu à Visitatore docto, & exacto ita iudicatum. Prætereà remissio ista est inuoluntaria, sicut largitiones aliæ, quæ fieri iudicibus solent, vt diximus Tit. præced. num. 27.

Potest tamen obiici L. Cùm oportet. [Ex vsufructu remisso filio à patre, arguitur contra Assertionem.] §. sin autem. C. de bonis, quæ liberis, ex quo habetur filium, cui remissus est vsusfructus, non teneri in diuisione hereditatis eum conferre cum aliis fratribus; & ita id tenent Doctores, viderique possunt P. Molina, Tom. 1. Disp. 8. §. secundus est & Pater Thomas Sancius: Libr. 6. de Matrimonio Disp. 4. num. 18. & etiam Tom. 1. Consiliorum lib. 1. Cap. 2. dub. 14. qui alios adducunt, & eâ ratione ducuntur, quia ea remissio non est propria donatio, sed non vsurpatio de bonis filij, vt poterat fieri à patre; ergo similiter in nostro casu, in quo videtur esse maior ratio, quia is, qui incorporari intendit, absolutè nihil ante incorporationem debet, sicut debetur vsusfructus, & ita minus est fundamentum ad rationem propriæ donationis. Propter hoc videri alicui potest id non carere [Quid iuxta illud dicendum.] probabilitate; vnde ita à nonnullis, neque indoctis quidem practicatum. Quod & mihi placeret, si de omnino voluntaria remissione constaret, quod non ita frequentiùs accidit. Vnde & obligatio ad solutionem perstat; in quo tamen id obseruandum, quod de largitione munerum diximus. Cap. 2. & Tit. Præced. Cap. 4.

Dico secundò. Auditores nequeunt [Assertio 2. Non posse assistentium lucra leuare, si non assistant.] ea lucra leuare, quæ assistentibus tantùm sunt per Academiæ leges destinata. Id planum: quia non est titulus ad illa, cùm solus ex assistentia oriatur. Id quod euidenter constat in aliis; quibus non assistentibus nihil datur: atqui Auditores priuilegiati non sunt: ergo nihil est illis tribuendum. Si dicas remissionem ab iis fieri, ad quos lucra pertinebant; de hoc iam dictum; quod neque hîc habet fundamentum: nam lucrum tale assistentibus non semper accrescit, sed singulis sua est portionis taxa designata, vnde est propria donatio.

Dico tertiò. Quando Auditorum filij [Assertio 3. In Gradibus filiorum non posse remissionem emolumentorum petere.] Gradum maiorem accipiunt, nequeunt remissionem emolumentorum petere; immò neque admittere. Colligitur ex dictis. Nec est solidum effugium, si dicant remissionem illam non sibi fieri, sed filiis; nam neque filij recipere munera possunt, vt vidimus Titul. præcedenti n. 21. sicut neque vxores, vt ibidem dictum, quæ in huiusmodi negotiationibus solent solicitudinem præcipuam adhibere, conniuentibus maritis, & ignorationem simulantibus, ac si Deus possit irrideri.

Dico quartò. Auditores grauiter peccare [Assertio 4. De peccato in iudicio circa recusationem suffragatorum.] possunt in caussis recusationis suffragatorum ad cathedras, quæ ad ipsos deuoluuntur, si pro affectu iudicent, vt vnus potiùs, quàm alius cathedram assequatur. Hac certè die, quâ hæc scribo, oppositorum vnus cathedram amisit, quia ob recusationem ducenta & viginti illi suffragia defuerunt. Et id quidem ritè, & rectè factum non nego, cui de caussis non constat, nec sunt animi iudicum manifesti. Rei solum istius momentum expendo. Equidem probatio suffragationis, quando præsertim Doctoris in ea facultate est, pro qua certatur, qui viginti quatuor suffragia habet, & multoties qualitatem: si videlicet Sacerdos sit; grauis pœna est, & in graue etiam detrimentum oppositoris redundans; vnde probationes ad illam sufficientes meridianâ luce clariores esse debent, vt num. 104. dictum manet; in huiusmodi autem oppositionum factionibus [Testes in huiusmodi caussis vix posse integros reperiri.] claritas esse tanta nequit; quia nulllus contra eum, cui fauet, iurabit ita, vt securum possit reddere iudicantem. Ab aduersæ autem partis fautoribus quomodo possit irrefragabile testimonium expectari? Nam vbi caput est suspectum, etiam illi, qui caput verosimiliter sequuntur, vt cum multis tradit Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 24. num. 100. Iudicium ergo arbitrarium restat, & cùm de pœnâ, vt diximus, graui agatur, videtur in rei fauorem iudicandum, iuxta regulam iuris in sexto 49. quæ sic se habet; In pœnis benignior est interpretatio facienda. Quod ex aliâ communi doctrinâ conuincitur, iuxta quam testis non est integer, etiam cùm in caussa, quæ eum [Qui non sint integri reputandi.] principaliter non tangit, deponit, si aliquod commodum, vel interesse ex eâ sperare possit: de quo Farinacius in Practica. Quæst. 60 per totam, & alij adducti à Dom. Solorzano suprà. num. 98. item ex aliâ, quòd domestici ad testificandum non admittuntur communiter, & rationem reddunt Scriptores, quia erga dominum, vel Patrem Familias notam habent affectionem. Pro quo Auctores producit. P. Fragosus Tom. 1. pag. 659. §. Quid dicendum. Eorum autem, qui pro oppositoribus stant, notissima est affectio, vt parati sint pro illis vsque ad ignem, & sanguinem decertare: non ergo contra aduersarium veniunt, vt integri, & inexceptabiles admittendi; & præsertim cùm agatur de pœnâ sine defensionis opportunitate statim infligendâ.

Quando autem contra Ecclesiasticos [Contra Ecclesiasticos vt queat in hoc iudicio procedi.] in hoc iudicio procedatur, & suffragio priuentur, suam videtur difficultatem habere. Licet enim Regis auctoritate Vniuersitates fundentur, qui & stipendia professoribus suo ex patrimonio soluit, ac communia alia lucra: id tamen non videtur satis; quia ex eo non tollitur immunitatis priuilegium, cui nec possunt Ecclesiastici renuntiare, cùm in corpus Vniuersitatis cooptantur, per textus, & Doctores, quos adducit Diana Part. 1. Tract. 2. Resolut. 3. Nec sola Regia [Non posse illos fori priuilegio renuntiare.] auctoritas est, quæ in hoc negotio intercedit, cùm Vniuersitates auctoritate Pontificiâ præcipuè fundentur, & ita pro Indicis à Regibus nostris Pontificia est Sedes exorata. Cùm autem iurisdictio Pontificia potior sit, ad illam potiùs spectat iudicium de caussis ad eamdem spectantibus, & præcipuè cùm de Ecclesiasticis agitur, & ita Ecclesiastici Iudices deputandi.

Ad quod dici potest ex beneplacito [Ex beneplacito Apostolicæ Sedis haberi.] Sedis Apostolicæ rem ita dispositam, vnde Rector laicus alternâ vice cum Ecclesiastico annuatim eligitur, qui & caussas Academicorum iudicat, & à quo ad Regiam Cancellariam prouocatur; si negotium iustitiæ sit, si verò ad Gubernationem spectet, ad Proregem est satis prouocari. Non est autem insolitum vt Ecclesiastici aliquando apud laicos iudices conueniantur: sic enim feudatarij apud dominum feudi caussam dicunt, vt ex pluribus textibus, & auctoribus ostendit Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 2. Cap. 5. num. 13. & Cap. 28. num. 15. & in Politicâ lib. 3. Cap. 6. §. y por el mesmo & Cap. 30. pag. 464. §. y lo mesmo. Et Dom. Felicianus à Vega in suis Relectionibus, variis in locis, sed præsertim in Cap. Verum. 7. num. 1. & seqq. de foro competenti. Pro quo & alios adducit Diana Part. 2. Tract. 1. Resolut. 59. cum quadam limitatione. Et certè non videtur quomodo auctoritate Regiâ possint Gradus in Theologiâ, & sacris Canonibus conferri; quod tamen in formula collationis dicitur; scilicet Auctoritate Pontificiâ, & Regiâ, quibus in hac [Auctoritate Regiâ non posse Gradus in facultatibus sacris conferri, secus in alijs.] parte fungor &c. Nisi ad hunc explicationis modum accurramus. Licet enim Doctores in iure Ciuili, Medicinâ, & naturali Philosophia creari auctoritate Principis laici possint, vt tradunt Doctores in l. Deo auctore C. de veteri iure enucleando: in sacratioribus tamen facultatibus, solius Pontificis est, ad quod, nec partialiter concurrere Princeps laicus potest, quia generale illud est, vt neque partialiter possit se rebus sacris commiscere, cùm potestas eius merè temporalis sit: vt ex iure sacro constat, & auctoribus ita communiter attestatis. Fatendum ergo est Pontificium circa hoc beneplacitum extare, ob magnum Reipublicæ commodum, quod ex litterarum professione consequitur, & ita oportuisse Christianos principes pro fouendo illo specialibus priuilegiis excitari. Non est ergo negotium hoc ad rationem illam reducendum, quòd delinquant in officio, & sic mulctari possunt, vt cum Zeballos tenet Dom. Villaroel. Part. 1. Quæst. 1. Art. 8. n. 69.

Dico quartò. Academiæ à Pontificibus [Assertio 4. Academias à Pontifice concessas non posse ab Audientijs prohiberi] in Scholis Religiosis concessæ, nequeunt à Senatibus Indicis prohiberi. Id constat: quia supremæ nequit potestati resisti opportuna iubenti. Quod si quidquam obstaret, id tantùm esse posset, Bullas concessionis non fuisse in supremo Consilio registratas: atqui contrarium apparet in Bullis pro Societate concessis: registratæ enim sunt, neque vllum ipsis impedimentum constitutum; nullo ergo pacto potest executio earum impediri. Cùm præsertim executio adeò vtilis comprobetur; tum vt multorum pauperum, qui eximium in litteris fecêre profectum, honori, & commodo consulatur; tum etiam vt omnium vitæ, quæ aliunde venturi, & in ciuitatibus prædictis ob cœli aduersam temperiem graues salutis iacturas frequentiùs patiuntur. Temperiem autem commodam pro Academijs conquirendam benè ostendit Beyerlinck in Theatro magno V. Academia. Tit. Quo loco. Qui Tit. Monasteria eodem verbo, luculenter ostendit, olim in Monasteriis Academias extitisse: & cer [Bullis Apostolicis non posse impedimentum apponi iuxta Bullam Cœnæ.]tè Bullis Pontificiis impedimentum apponere; quo minùs executioni mandentur, Doctores quamplures clamant contra Ecclesiasticam esse libertatem, & in Bullâ Cœnæ sub reseruatâ Sedi Apostolicæ excommunicatione prohibitum, qui videri possunt apud Dianam Part. 1. Tract. 2. Resolutione 13. Quod ergo illi dixerint audientes etiam registratis Bullis obstacula ab inferioribus iudicibus opponi, in quo non iam Pontifici tantùm, sed & Regis manifestæ voluntati comperiuntur aduersari? Quidquid ergo contradictionis ab Vniuersitatibus præcipuis occurrat, id miminè curandum, quando caussa boni communis in eo vertitur, & ad præstandum obsequium diuinis, & humanis oraculis perurgentur. De Academiis iterùm Titulo 20. num. 82. & seqq.

CAPVT XV.

Circa Salarium, quæ Conscientiæ onera esse possint in Regiis Auditoribus.

ESt illud Regiâ quidem munificentiâ dignum, & opulentiæ Indicarum re [Pro sumptibus itineris quid dari solitum.] regionum consonum, ne turpe aliquid contingat indigentiam persuadere. Circa illud ergo ita dispositum, vt non soluatur nisi post adeptam officij possessionem, & laborem, in exercitio eiusdem exhibitum congruis temporibus. Pro itineris autem expensis id dari statutum, quod sex mensibus seruitij respondet, quando ex Hispaniâ faciendum illud; quòd si ex valde remotâ prouinciâ, suum etiam pro sumptibus dari subsidium solet, Regiâ semper prouidentiâ ministrorum suorum commodo prouidente. Circa quæ

Dico Primò: Auditor moras voluntarias [Assertio 1. Si moræ affectatæ nihil leuari posse.] noctens, & veras simulans, vt sic maius subsidium accipiat, grauiter peccat, & ad restitutionem tenetur. Probatur: quia largitio illa est propter caussam, aliter non facienda: ergo deficiente caussâ deficit titulus iustæ acquisitionis. Quod esse indubitatum affirmat P. Molina Disp. 209. [Quia est donatio ex caussa. Et quid de illa.] conclus. 1. cum Ioanne Medina, Nauarro, Syluestro, & alijs de donationibus ex caussa loquentibus, quando illa existimata est, & non verè subsistens: quod in foro conscientiæ & etiam exteriori procedit. Nequit autem dubitari eam, de quâ loquimur, esse donationem ex caussa non subsistente; quia Rex nullo titulo tenetur ad illam, qui subsidium pro sumptibus itineris etiam gratiosè largitur: vnde quod superadditur ob moram falsò propositam multò id habet potiùs, vt meritò dicat citatus Auctor non posse de eo dubitari.

Dico secundò: Auditor serò ad tribunal [Assertio 2. Obligatio restitutionis ob defectum in ministerio] veniens, & negligenter ministerium suum implens, non potest integrum salarium accipere, & si accipiat, ad resolutionem pro rata tenetur. Sic probauimus suprà Cap. 3. & Tit. præced. Cap 9. §. In fine. Modò iuuat P. Molinam audire Disp. 493. Sic loquentem: Qui operas suas in diem, aut in aliud tempus alicui locauit, fideliterq́ue non laborarauit intra limites laboris ac curæ debitæ, ita quòd prudentis arbitrio laborem infimum iustum pro eo stipendio debitum non attigit; tenetur restituere conductori de stipendio pro rata eius laboris, atque operis, quod præstare tenebatur, neque præstitit: immò verò tenetur etiam illi restituere, si quod aliud detrimentum etiam lucri cessantis inde subsecutum conductori fuit, aut ad aliud simile. Sic ille pro se adducens, Nauarrum in Manuali Cap. 17. num. 196. concluditque sic, Resque ex se satis est perspicua. Hac consideratione quidam Regiæ Cancellariæ Argentinæ Visitator in officij sui exercitio indefessus assistens, à Religioso schedulis Regiis, rationum libris, & diuersis ad negotia spectantibus instrumentis immersus, cùm fuisset inuentus, illeque vrbanè de laboris assiduitate ipsum corripuisset, respondit; Quid faciam? Operarius Regis [Fidelis Ministri responsum.] sum ad onera ista conductus, cui fideliter operas meas conor impendere, & sicut alij ligone, aut stiuâ pondus diei, & æstus portantes mercedem accipiunt, sic & ego meam, quam non merebor aliter, studeo comparare. Sic ille laborator fidelis, cuius tamen labor æmulantium calumniis infelici est exitu consummatus. Videant ergo Auditores an eorum labores infimum saltem gradum attingant, nec ne, prudentis arbitrio, alterius inquam, qui sine passione iudicet: & iuxta id conscientiæ suæ grauamen agnoscant, idque præstent opportunè, quod non præstitisse serò incipiant pœnitere.

Dico tertiò: Auditor nequit tutâ conscientiâ [Assertio 3. Ob ministerium officio annexum non posse salarij augmentum exquiri.] supra ordinarium salarium accipere aliud, ob ministerium officio annexum ex dispositione legis, licet secundùm se annexum non sit. Sic vidimus in Superioribus commissiones aliquas esse muneri Senatorio annexas: & præsertim notanda quæ diximus. num. 74. & toto Cap. 12. licet enim ex se officio non sint annexæ, officium tamen cum eo onere datur: præsertim, quia eo tempore, quo tali vacatur commissioni, labores alij non subeuntur ab Auditore, vt assistendi tribunalibus, & qui occurrere aliàs solent; & non duplicato labore, non est cur debeat salarium duplicari. Licet ergo in genere talia onera non sint officio annexa, huic tamen officio annexa sunt, & non pro officio in genere, sed pro hoc stipendium est constitutum, & ita crescente labore stipendium non accrescit. L. honos D. de aduocat. diuers. Iudi. Quod tenent & exornant Baldus, Gailius, Capicius, Romanus, & Decius, quos adducit, & sequitur Pater Fragosus Tom. 1. pag. 421. §. Nihilominùs.

Dico quartò. Auditor ab officio remotus [Assertio 4. Remotus ab officij exercitio sine culpa, salarium percipere posse.] ob inquisitionem aliquam contra ipsum, quia videlicet matrimonium contraxisse intra prouinciam, aut eius filium, vel filiam, opponitur, vel ex officio, vel ad accusatoris instantiam, si nihil contra ipsum ex inquisitione resultet, neque iniustum aliquid ex parte illius fuerit in defensione commissum, potest salarium integrè accipere. Sic colligitur clarè ex L. Cum allegatis. C. de re militari. Lib. 12. & ex Saliceto, Francisco Marco, & aliis dicentibus ita faciendum, quando quis remouetur ob culpam aliorum, ciuium videlicet, quos adducit Pater Fragosus suprà. pag. 422. n. 67. Videtur autem eadem ratio in casu nostro; quia cùm nihil ex informatione contra Auditorem resultet, non illius culpâ, sed alterius, qui calumniosè egit, ab officio fuit remotus. Vbi ergo culpa non est, neque etiam pœna esse debet, iuxta regulam vulgarem: sine culpâ, nisi subsit caussa, non est aliquis puniendus. 23. in Sexto. Cui & addenda 41. ibidem: Imputari non debet ei, per quem non stat, si non faciat, quod per eum fuerat faciendum. Sic ægrotanti Senatori integrè salarium soluitur in Indiis ex speciali rescripto, de quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 33. & P. Fragosus num. 61. quia scilicet non seruire, culpæ ipsius nequit imputari.

Secus autem esse quando quis ob [Quis de remoto ob suspicionem, & absoluto.] suspicionem culpæ remouetur, doctrina est Baldi, & Surdi, quos adducit citatus Auctor num. 67. quamuis absolutus euadat ex regula notissima; qui non laborat, non manducet. Sed hoc videtur accipiendum, quando Auditor caussam dedit suspicioni, sine circumspectione procedens; si enim suspicio ex maleuolentia aliquorum orta sit, non est propter illam puniendus, iuxta nuper dicta: & quidem cùm suspicio non est, integrum salarium debet solui: si ergo ob suspicionem negatur, ergo iam priuatio ista non est ex eo tantùm, quòd non seruierit, cùm non seruienti etiam detur, quando suspicio defuit, & ita erit pœna suspicionis: atqui suspicio nullam ex parte eius supponit culpam, ergo nec infligi pœna illi dicta potest. L. Capitalium D. de pœnis. & L. Aliud est fraus. D. de Verborum significat. Qui discursus videtur euidens. Immò videtur non quamlibet suspicionis caussam ab Auditore datam ad priuationem istam sufficere, sed grauem seu momenti magni: leuis namque non est graui pœnâ punienda; cùm culpa, & pœna proportionari debeant, ex communi omnium sententiâ; sed hoc sequentem prouocat quæstionem.

CAPVT XVI.

Auditores Indici an peccent sine Licentia Regis matrimonium intra Prouinciam contrahentes, vbi quædam alia circa illud.

§. I.

Licita esse statuitur.

A Cæsareo iure prohibitio ista [Leges matrimonium prohibentes, & earum dispensatio, atque inconuenientia dispensationis.] descendit, quæ & legibus est Hispaniæ stabilita, ac pro Indiis specialissimæ illæ sunt, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 60. & 61. & in Politicâ lib. 5. Cap. 9. Quibus licet dispensationis omnis præcidatur spes ob grauia inconuenientia, quæ ex matrimoniis istis emergunt, iam tamen est rigor ille plus nimio mitigatus, & in Prætorio hoc Limano maior Auditorum pars, indulto Regio potita, ob pecuniarium seruitium quod vocant, quo inconuenientia omnia adeò exagerata legibus deuorantur. Quod quidem malum, quæ lege caret necessitas tolerabile reddit, ex doctrina Matienzi in Tractatu manuscripto de moderatione regni Peruuiani, quem citat Dom. Solorzanus suprà num. 62. dicentem in Limana, & Mexicana vrbibus, eò quòd ciuibus abundent, faciliùs posse circa hoc dispensari, alibi tamen strictè obseruandum. Sed quidquid ille dicat, in vrbibus etiam frequentioribus similia, immò & maiora inconuenientia cernuntur; quia latiùs excurrunt parentelæ, vnde oporteret non solùm licentias prædictas non dari, sed etiam ex Audientiis aliis non adduci eos, qui in præfatis vrbibus, vbi contraxêre matrimonium, diffusas affinitates habent; quia inconuenientia eadem sunt, vt experientiâ est multiplici comprobatum. Possunt autem aliquando dicta inconuenientia cessare; quia vxores in vrbibus prædictis nullam habent, quæ periculum creare possit, cognationem. Vnde valdè expediet, vt cùm quis indultum Regis desiderat, de cognatione vxoris informatio à Prorege facta remittatur. Quibus præmissis circa difficultatem præsentem

Dico Primò: Auditor matrimonium [Assertio 1. mortaliter contrahentem non peccare, quia id nequit laica potestas impedire.] contrahens intra Prouinciam sine Regis indulto non peccat mortaliter. Id probo; quia Principes laici matrimonia impedire nequeunt, eò quòd matrimonium sit Sacramentum, vnde nihil possunt circa illud, sed id ad Ecclesiasticam spectat potestatem. Quâ ratione Concilium Tridentinum antiquis impedimentis noua addidit; cuius dispositioni omnes Christiani Principes, vt veri Ecclesiæ filii caput obsequentissimum submiserunt, & licet alicubi, quod ad nullitatem clandestini matrimonii spectat, receptum non sit, id ex resistentia Christianorum Principum non accidit, sed ex difficultate in executione, recognoscentibus omnibus circa hoc Ecclesiæ potestatem. Vnde Concilium Tridentinum Seßione 24. Cap. [Concilium Trident.] 9. de Reformatione, sic statuit. Præcipit sancta Synodus omnibus cuiuscumque gradus, dignitatis, & conditionis existant, sub anathematis pœna, quam ipso facto incurrant, ne quouis modo directè, vel indirectè, subditos suos, vel quoscumque alios cogant, quo minùs liberè matrimonia contrahant. Sic illud. Hinc est leges [Leges exhæredantes ea de causa non obligare.] exhæredantes filios, eò quòd contra voluntatem parentum contrahant, non obligare. Si illi matrimonium in facie Ecclesiæ contraxerint, & modo ab Ecclesia non prohibito, ita vt validum prorsus sit. Quod non solùm communis sententia tenet, sed communior, vt testatur P. Molina Tom. 1. Disput. 176. §. Communior sententia. Pro quâ ibidem adducit Panormitanum, Couarruuiam, Nauarrum, & Ledesmam. Nec solùm communior, sed etiam probabilior, iuxta P. Thomam Sancium Lib. 4. de Matrimonio, Disp. 25. vbi quamplurimos pro eâdem adducit, eos secutus, sicut & P. Ægidius de Sacramentis Disput. 28. in fine. P. Vasquez Disput. 4. de Matrimonio, num. 24. P. Gaspar Hurtadus Disputat. 6. de eodem Difficultat. 10. & alii ex quo manifestè sequitur, quod si superiores prohibere nequeunt, qui contra huiusmodi prohibitiones faciunt, non peccent grauiter.

Nec obstat juxta P. Henriquez Lib. 11. [Tridentini excommunicationem contra impedientes versari.] cap. 6. numer. 5. & alios, quos adducit in Glossa Lit. H. & sequitur P. Hurtadus suprà difficult. 7. à Concilio non excommunicari impedientes matrimonium, sed eos, qui cogunt contrahere cum hac, vel illa persona: nam contrarium verba ipsa demonstrant, quandoquidem ex illis habetur matrimonia debere liberè celebrari, quod aliàs à jure Canonico est statutum, aut potiùs declaratum variis in locis, de quibus P. Sancius num. 4. Quod etiam contra impedientes à Tridentino tradi, vt certissimum supponunt Doctores citati, & alii magis in speciali, qui de adducta pœna tractant, videndi apud P. Sancium Disput. 22. num. 8. 9. & 10. & quidem Concilium ex eo coactionem sub anathemata prohibet, quia matrimonium liberum esse debet: quod si non sit ita liberum quò minùs prohiberi possit, ergo & dari coactio poterit circa hanc, vel illam personam. Præterquàm quòd, qui cogit eum, hac vel illâ contrahere, consequenter prohibet contractum cum aliis: ergo manifestissimum est de impedientibus esse sermonem. Vide etiam P. Fragosum Tom. 3. pag. 93. n. 70.

Dici prætereà potest oppositam [Non obstare sententiæ probabilitatem circa prohibitionem.] sententiam esse probabilem, quam cum aliis tenet P. Molina suprà §. Contrariam sententiam. & pro eâdem plures adducit P. Sancius Disput. 25. citatâ, dicens esse probabilissimam. Verùm hoc nihil obstat; quia juxta eumdem P. Molinam opposita sententia est communior, vt ex eodem diximus, & juxta P. Sancium probabilior, pro quâ sunt Scriptores innumeri; ergo qui juxta illam operatur satis suæ conscientiæ consulit, vt non debeamus eum, vt lethalis peccati reum, condemnare.

Si vlteriùs dicatur non debere leges Hispaniæ vt contrariæ Iuri Canonico damnari. [Quomodo leges Hispaniæ Iuri Canonico contrariæ non sint.] Responderi potest ita sentire doctissimos, qui grauia Iudices subsellia tenuerunt. Deinde aliter explicari potest quomodo contrariæ non sint, si dicamus eas non prohibere matrimonia, sed tantùm priuationem officii statuere, quia eo sub onere collatum est: sciunt enim Auditores quid circa hoc agendum cum illis, si contrahant, & tamen officium acceptant, vnde & consequenter amittere volunt contractu matrimonii subsecuto; in quo nihil contra libertatem matrimonii est. Quemadmodùm si quis domi acccipiat famulum [Commodum ad explicationem exemplum.] matrimonii vinculo solutum, dicatq́ue ei: si vxorem duxeris, ibis amicè foras. Vbi dubitari nequit id esse licitum; quia priuationem illam famulitii, in quo speciale commodum habet, sponte vult, cùm ita paciscitur, & ita nihil libertati matrimonii contrarium inuenitur. Nec est simile de legibus exhæredationis filiorum, de quibus suprà; quia illæ valdè contrariæ sunt matrimonii libertati: hæreditas enim non ex pacto aliquo omnino voluntario debetur filio, sed quasi naturali iure, & eâ priuari durissimum est; vnde magna inde necessitas oritur conformandi se parentis voluntati, & ita non liberè penitus contrahendi: cum tamen Regius minister voluntariè cum Rege contrahat officium accipiens, ad quod jus habet nullum; vnde ratio est valdè diuersa.

§. II.

Assertio alia pro eodem.

DIco secundò. Stare potest matrimonium [Assertio 2. Matrimonium dictum stare sine veniali peccato posse.] dictum, etiam sine veniali peccato. Probatur fundamento Assertionis præcedentis: nam matrimonium tale ex se est licitum, & ratione legis nihil est, quod vrgeat, cùm illa non obliget ad non contrahendum, sed ad summum ad subeundam priuationem, si matrimonium fuerit juridicè comprobatum. Quod roborari potest ex Doctrinâ eorum, qui dicunt filios contrahentes nuptias contra voluntatem parentum nullo modo peccare, quia id contra nullam est legem, sed contra decentiam quandam in eo repertam. Sic Diuus Thomas 2. 2. quæst. 104. [D. Thom.] art. 5. in Corpore, vbi sic ait: Vnde non tenentur, nec serui dominis, nec filij parentibus obedire de matrimonio [Roboratur ex potestate filiorum ad contrahendum contra parentum voluntatem.] contrahendo, vel virginitate seruændâ. Sic ille. Quæ est etiam Doctrina Scoti, & aliorum apud P. Sancium Lib. 4. Disput. 23. num. 10. quibus adde P. Vasquez Disput. 4. citatâ num. 24. P. Ægidium Disputat. 28. num. 52. Conclus. 4. & P. Hurtadum Disputat. 6. Difficult. 10. Est autem in Regio Auditore ratio potior; quia non habent eum subiectionis modum respectu Regis, quem filius respectu patris, vt quædam illius pars & naturalis imago, cum omnium maximo debito, scilicet originis ad principium.

Si obiicias ex matrimoniis Auditorum [Obiectioni ex inconuenientibus, propter quæ prohibitio est statuta, sit satis.] intra Prouinciam ea inconuenientia sequi, propter quæ illa leges prohibuerunt, vt initio diximus, & ita sine peccato stare non posse matrimonium, ex quo illa sunt futura: cùm manifestum videatur contra rationem esse aliquid agere, ex quo inconueniens aliquod emersurum sit; quia inconueniens nihil est aliud in præsenti, quàm damnum publicum, cui saluâ conscientiâ nequit cooperationis aliquid adhiberi. Respondeo inconuenientia illa ex publicis matrimoniis sequi, dum non timet jam vxoratus officii subtractionem: ex occultis autem non ita, quia cautè proceditur ob timorem subtractionis. Potest autem quis viriliter statuere nihil indignum cognationis intuitu facere, & sic in eo nullo modo peccare. Aliàs quotquot dispensationes petunt, peccarent, cùm se exponant dictæ inconuenientium turbæ; quod tamen non est vllatenus asserendum: Accedit Ecclesiasticos Prælatos sine vllo scrupulo licentiam assistendi loco Parochi talibus matrimoniis concedere: vnde circa hoc non est cur quispiam disturbetur. Quod autem de Auditoribus [Quod de filijs Auditorum.] dictum est, de eorum filiis est potiùs asserendum; quibus tantùm indirecta videtur facta prohibitio, & ob eorum matrimonia soleant parentes officiis spoliari; & id quidem jure, quando eorum consensus accessit: si autem ipsis ignaris & penitus inuitis res accidit, durum satis videtur ad internecionem vsque mucronem Regium desæuire: vnde cum eis mitiùs quandoque agi, & in officio sustineri, in rigore iuris tenet Dom. Solorzanus num. 64. & in Politicâ lib. 5. cap. 9. §. Pero en esta, & duobus sequentibus. Quod quidem [Quando grauiter peccare contingat.] attentâ legum prohibitione dictum velim: nam aliunde possunt filii in eo grauiter peccare; quia videlicet non consultis parentibus nuptias contrahunt, iuxta quamplurium scriptorum Doctrinam, quibuscum id tenent P. Sancius Disput. 23. citatâ P. Ægidius Conclus. 3. P. Hurtadus citatâ Difficult. 10. Item, si scandala, & capitalia odia, damnaúe alia momenti magni timeantur, vt cum Victoria, & Ledesma obseruat P. Sancius num. 21.

Dico tertiò. Auditor, & Togatus [Assertio 3. non esse obligationem dimittendi officium.] quilibet contracto matrimonio non tenetur dimittere officium. Probatur; quia nulla est lex, quæ id iubeat; solùm autem Proregibus, & Præsidibus Prætorialibus spoliatio ista committitur, & quidem, vt volunt multi, priuatio ista est pœna, & lex illam statuens, consequenter est pœnalis: nullus autem tenetur pœnam in se ipso exequi, sed sententiam saltem declaratoriam expectare, juxta dicta n. 75. Quòd si pœnalis non sit, juxta dicta n. 133. Sed conuentionalis, similiter dicendum; quia conuentio in acceptione officii virtualiter celebrata non fuit cum obligatione dimittendi illud matrimonio subsecuto, sed legitimâ sententiâ præcedente, quod est valdè consonum rationi, cùm aliud satis durum videatur.

§. III.

Ampliatio Resolutionis.

DIco quartò. In casu dicto non est [Assertio 4. neque restituendi salarium.] obligatio restituendi salarium in foro conscientiæ. Circa hoc Dom. Solorzanus num. 87. & in Politicâ Pag. 836. §. Y quando. ait latam sententiam retrotrahi, & tentari posse salaria contrauenientis, cessasse, & in vtroque foro ab eo restituenda esse ex die contrauentionis, ex traditis, post alias à Nicolao Garcia Tom. 2. de Beneficijs Parte 11. Cap. 10. num. 19. & seqq. Sed licèt verum sit tentari id posse probabiliter, oppositum tamen valdè probabile est, ex traditis etiam ab aliis in casibus similibus: à Nauarro scilicet, & P. Henriquez, quos adducit P. Sancius Lib. 3. de Matrimon. Disput. 51. num. 12. & sequitur, dicentes [Ex Canonico suspenso & excommunicato arguitur juxta plurium sententiam.] Canonicum excommunicatum, & suspensum lucrari distributiones, non obstante peccato, quod contrahit; quia quamuis peccauit in tali administratione & seruitio, ob quod in foro externo posset fructibus priuari, grauiorique pœnâ plecti; at certum est illud ministerium esse tam vtile Ecclesiæ, acsi exhiberetur à ministro non suspenso; ergo ministerii stipendium recipere debet, possessor enim malæ fidei mercedem laboris in vtilitatem rei impensi percipit. Sic ex citatis P. Sancius; quod quidem meliùs potest causæ præsenti applicari, in quâ Auditor non peccat ministerium suum exequens, nec possessor malæ fidei est, juxta dicta: & cùm illius labor eodem modo vtilis sit, acsi matrimonium non contraxisset, simile debet stipendium habere. Item, priuatum ab officio non esse priuatum [Et ex alia juxta quam, priuatus ab officio non est priuatus beneficio, etiam in hæreticis.] beneficio, nisi id exprimatur, multorum grauiumq́ue scriptorum sententia est, quos adducit, & sequitur P. Sancius suprà, quibus adde P. Azor Tomo 1. Lib. 5. cap. 7. quæst. 6. P. Fagundez in 1. Præceptum Decalogi cap. 18. num. 13. P. Bauny de Beneficijs Disput. 7. Quæst. 6. Assertione 2. & de hæreticis etiam loquentes idem tenent P. Suarez Disput. 22. de fide, sect. 21. §. 19. P. Vasquez Tom. 1. in 1. 2. Disput. 172. num. 11. P. Henriquez Lib. 13. Cap. 56. num. 2. P. Palaus Tom. 1. Tractat. 4. Disput. 4. Puncto 5. numer. 4. §. Requiritur. P. Becanus de Fide Cap. 15. quæst. 5. num. 3. qui alios [Ratio cur sententia requiratur.] citant. Requirunt igitur Auctores dicti saltem sententiam declaratoriam: quorum ratio est; quia pœna non debet imponi, nisi à jure id exprimatur, quod tamen in casu prædicto non contingere citati ostendunt per varios textus, qui contrarii videntur, discurrendo: quod præsertim exequitur P. Suarez. Idem autem in casu, de quo loquimur, etiam contingere ex eodem fundamento constat; nulla enim lex de hoc statuens, priuationem ita indîcit, vt sententiam saltem declaratoriam necessariam esse videatur inficiari.

Accedunt aliorum rationes pro eodem: [Rationes aliæ.] Nauarrus in Manuali Cap. 23. num. 67. ex eo arguit, quod eleganter prosequitur P. Bauny suprà Assert. 1. §. Tertio, Nimium. Quia ab humanitate, quæ hominum est propria, abhorret, vt quis contra se jus dicat, in se ipsum sæuiat, sibi pœnam statuat, aut statutam à judice effectui tradat: quod [Ex Nauarro.] eum tamen facere esset necessarium, si esset opposita sententia vera. Quod quidem licèt generaliter verum habeat, in casu nostro robustius vrget, vbi quod relinquitur, tantùm dignitatis, & emolumenti habet, vt cùm illud viri litterati comparant, se felicissimos arbitrentur. Deinde citatus Auctor sapienter in hunc modum [Ex P. Bauny.] philosophatur: cùm id agere pauci probabili admodùm coniecturâ sint animum inducturi, de se vt pœnas sumant, de eo mandatum dare, esset eorum conscientiis laqueum iniicere: quàm non est ergo probabile legi pœnali quemquam debere obsequi, nisi post sententiam. Qui discursus in causam præsentem quadrat aptissimè. Quid enim ex iis, de quibus loquimur, erit, qui dignitatem tantam, nullo impellente, deponat? Et certè viri docti, & Christiani sic fecisse comperiuntur, vt ex eo etiam aliquod possit positioni isti firmamentum accrescere, vt ea possit sine conscientiæ remorsu sustineri. Quæstiunculæ aliquot circa hoc, quia forum conscientiæ non ita spectant, videri possunt apud Dom. Solorzanum in Politica citato cap. 9.

§. IV.

Quid de Filijs ex occulto coniugio natis.

ILlud, de quo ipse nihil disseruit, [Filios ita educare, vt parentes non agnoscant, inhumanum videri.] quæstionem meritò videtur exigere; quod ad filios attinet occulti matrimonii tempore procreatos. Cùm enim vt tales tractari nequeant, ne coniugium detegatur, neque filii ipsi quandoque parentes agnoscant, etiam in grandiori ætate, in eo quoddam inhumanitatis genus apparet, & naturalis ponderis violenta retardatio. Videmus in animalibus recèns natos partus matres agnoscere, & inter gregis numerum confusum, eas quærendo dignoscere; & ita pro quodam quasi naturæ prodigio habetur, si tale aliquid in nonnullis non reperiatur. Pro quo iuuat Cassiodorum audire sic loquentem Lib. 2. 19. Ferarum catuli sequuntur parentes; à cespite suo virgulta non [Cassiod.] discrepant: propago vitis propriæ seruit origini: & discrepat homo à suo fusus initio? Perdicibus etiam mos est oua perdita per alterius matris damna sarcire: vt adoptione alienæ sobolis incommoda suæ reparent orbitatis. Sed mox vt nati fiduciam habere cœperint ambulandi, ad campos exeunt cum nutrice; qui vt fuerint maternâ voce commoniti, ouorum suorum potiùs genitricem petunt, quamuis ab alijs furtiuis fætibus educantur. Sic ille: eâ in exordio exclamatione vsus: Quis poßit accusare jam reliqua, si pietatis nomina probantur esse crudelia? Naturæ ipsius illa vox est apud Virgilium. Eclogâ. 4.

Incipe parue puer risu cognoscere matrem.

[Virgilius.]

Reddit autem statim rationem, nam eo risu fastidia gestati vteri videntur matri compensari.

Matri longa decem tulerunt fastidia menses.

Pergit item vates infelicitatem denuntians, si non incipiat cognitionem à risu parentum auspicari, sic dicens:

Incipe parue puer. Cui non risêre parentes,
Nec Deus hunc mensâ, Dea nec dignata cubili est.

Simplicior intellectus, vt & lectio, nam alii [Abortu ipso mutua cum risu debet esse cognitio.] habent. Qui non risêre parentes: vt risus parentum risui recèns nati respondeat: & quando hic risu illos cognoscere incipit, incipiant & illi risu cognoscere natum: sin minùs, infelix ille, nec mensâ, nec cubili, à Ioue, aut Genio, ac Iunone, fabulosis numinibus condonandus. Pro quo P. Pontanus consulendus. Infelicitas ergo filiorum sat magna est suos parentes ignorare; sicut & insignis parentum crudelitas se illis non reddere manifestos, sed vt alienos tractare struthionis adinstar, de quo Iob 39. v. 16. Duratur ad filios suos, quasi non sint sui. Quin & ex claris orti parentibus, spuriorum iniquâ fortunâ premuntur: tales enim dicuntur, quia sine patre, vt apud Grammaticos vulgare; sine patre inquam noto; vt habere incognitum perinde ac nullum habere veniat æstimandum.

His accedunt alia ex juris vtriusque [Exponens filium, nequit eum repetere. Ex quo arguitur.] dispositione. Nam exponens filium, si spontè id faciat, repetere eum nequit, Nec enim dicere poterit, quem parentem contempsit, sic habetur, L. Prima, & secunda. C. de Infantibus expositis. Glossa in Cap. Si Expositus, 87. distinct. vbi pereuntem dicit, qui à parentibus ita abiicitur, vt eosdem non agnoscat, nam perire dici aliter nequit, cùm ideò exponatur, ne pereat, sed pietate alienâ subleuetur. Et id quidem ad tempus, quandoquidem de eo agitur, qui conatur repetere, non ergo filium voluit à se perpetuò separare. Cap. Expositus, distinct. citatâ: idem statuitur sed cum [Moderatio ex Cap. Expositus] moderatione, de qua ibi. Contestationis (inquit) penitus Epistola, vt si is, qui collectus est, intra decem dies quæsitus, agnitusq́ue non fuerit, securus habeat, qui colligit. Sanè qui post prædictum tempus calumniator extiterit, vt homicida Ecclesiasticâ districtione damnabitur, sicut Patrum sanxit auctoritas. Ex Concilio Toletano 4. Cap. 71. vbi dici nequit, id proptereà statui, quia alimenta denegantur: nam ea possunt à repetente exigi, & soluere ille paratus esse potest; cùm etiam stare possit, vt nulla proptereà debeatur compensatio, si puerorum educatio ex pietate procedat, vt videri potest apud P. Fragosum Tom. 3. pag. 33. num. 129. Pro quo hæc dici possent.

Primò, ita suspensum tenere filium, [Toto vitæ tempore cognitione parentum priuari, graue esse peccatum.] vt toto vitæ tempore patrem non agnoscat, graue peccatum esse videtur. Probatur ex dictis; quia id contra omnia naturæ jura esse videtur, & ita à legibus indicatur. Item filius priuatur bono maximo contra id, quod paterna pietas exigit; priuatur namque agnitione parentum, quæ maximè connaturalis est hominibus, & exoptatissima; ex quâ etiam alia subsequi bona possunt, reuerentia inquam erga illos, jus ad hæreditatem, quæ licet aliàs detur, non tamen vt talis, quod etiam oportet filium non ignorare. Præterquam quòd suspensio illa excitare in filio potest graues suspiciones, quòd si alius illi assignetur pater; obligatio imponitur specialis obseruantiæ, ad quam non tenetur, & sic alia accumulari inconuenientia possunt.

Secundò. Per tempus aliquod id [Non ita per tempus aliquod.] tenere secretum, donec scilicet filius ad annos discretionis perueniat, & secretum etiam ipse seruare possit, non videtur lethale crimen habere. Id probo: quia rationes naturalis obligationis videntur cessare: quia ex eo damnum notabile filio non emergit. Item, ex sententiâ satis probabili, iuxta quam pater potest bona aduentitia filiorum ad longum tempus alienare. Videatur P. Rebellus de iustitia Libr. 14. Quæst. 5. num. 8. [Bona aduentitia filiorum posse à patre ad longum tempus alienari.] vbi pro illâ Pinellum adducit cui & ipse annuit. Cùm præsertim secretum hoc in ipsorum filiorum bonum videatur cedere, quorum interest parentes in officio conseruari. Accedente autem ætate dictâ, nequeunt filij ad secretum obligari, si ipsorum intersit illud non seruari; quia est de iuribus naturæ parentum agnitio; nisi quando reuelatio in eorum infamiam redundaret. Quemadmodum filiis à parentibus impediri coniugium nequit, iuxta dicta num. 134. quia de iure naturali est, sicut nec seruo dominus.

§. V.

Peculiaris casus disquisitio.

IVxta quæ indicandum occurrit, quod [Circa negatam filiam, & vti vxoris honorem nuptui traditam.] modò sub lite est: Senatori enim cuidam ab æmulo opponitur filiam intra Prouinciam, immo & in eâdem ciuitate, in quâ Regia Curia existit, nuptui tradidisse. Sed respondit ille non esse filiam suam, sed vxoris sororem, filiam autem soceri, & socrûs, quod & ipsi suis testamentis declararunt. Quid veri res habeat Deus scit; & Senatoris sapientia, & probitas adeò perspecta est, vt fides ei possit adhiberi. Demus autem filiam esse: an id agi tutâ conscientiâ possit, vt eam pater neget, affirment suam aui, dos illi ex legitimâ cum aliis fratribus accipiendâ portione designetur? Negatiuè profectò respondendum, [Negatur fieri tuta conscientia posse, quod in casu proponitur.] si talis filia Catastrophem istam ignoret; si autem sciat, suo agere iure potest. Primum constat ex dictis, quia ad æternam parentum suorum ignorantiam condemnatur. Secundum item; quia vt diximus, ætatem habet, & quid sibi expediat potest peruidere. Quòd si tacente patre res iuridicè probetur, non tenetur testamento [Vt credi testamento debeat.] fidem habere, cùm explorati iuris sit parentum attestationem in testamento per probationes in contrarium elidi. Cap. Transmissæ, qui filij sint legitimi; ibi standum est verbo viri, & mulieris, nisi [Cap. Transmissæ qui filij. &c.] certis indiciis, & testibus, tibi constiterit filium esse illorum iuuenem memoratum. Quod ad legitimam verò attinet, potuit quidem ita disponi, & secretò peragi, inter Soceros, & Generum rerum istarum peritissimum, vt nihil contra filiorum ius in legitimæ assignatione iniustum misceretur, Senatoris vxore melioratâ, non publicè, sed secretò, vt sic nepti æqualis legitima cum legitimis filiorum obueniret. Non ergo ex hoc capite damnanda venit transformatio ista neptis in filiam, sed ex aliis dictis, si ignoratio fuerit diuturna.

Nisi fortè tanti æstimetur Senatoris [Æstimatio famæ quantum in hoc casu debeat præualere.] fama, vt videatur omnibus præfatis naturæ iuribus præferenda. Cùm enim illi intentata lis fuerit de matrimonio sine licentiâ contracto, & nata ex eo filia, ipseque constanter semel, & iterum se defenderit probationibus in contrarium; si res tandem detegatur, manifestum fiet contra veritatem illum militasse, quod in iudice supremo in ordine constituto semper indignum apparebit. Ne ergo periclitetur honor, res secreta retinetur, nec filiæ ipsi aperitur, quia nec filiæ adeò fidi potest, ob periculum in eo sexu communibus experientiis comprobatum. Pro quo Aristophanes apud Stobeum sic ait.

[Feminæ secreti nesciæ.]

At quid interst, siue mulieri
Siue omnibus in foro præconibus narrare?

Quod & de coniunctissimis accipiendum iuxta firmiorem propheticum sermonem Michææ 7. [Michææ. 7. v. 5.] v. 5. Ab ea, quæ dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui: vbi D. Hieronymus sic ait: Inter chara nomina, & sanguinitatis affectus rara est fides. Chara autem nomina inter consanguineos, filius, & [D. Hieron.] filia, frater, & soror præ aliis sunt: sed femineus præsertim sexus designatus, dum dormientibus in sinu ea aut infidelitas aut infirmitas exprobratur. Hoc ergo in casùs contingentiâ ponderandum; sed non politicè tantùm cùm Christianus potiùs in negotio conscientiæ debeat respectus præualere.

Vbi illud addendum, Senatori asserenti [Ea de qua agitur vt credere debeat dicenti suam esse filiam.] talem esse filiam omnino credendum ab eâ, de qua est quæstio, etiamsi contrarium sit testamento declaratum, quia vt non credatur testamento; ea ratio esse potest, de qua dictum, voluisse scilicet illos indemnitati Senatoris eiusdem generi sui consulere officioso mendacio, in quo graue peccatum non esse, potuerunt bonâ fide existimare. Vt autem Senatori non credatur, nulla esse ratio potest, tum ob personæ dignitatem; tum quia nullum ex eo emolumentum reportat, & quia, vt sibi credatur, irrefragabiles adiiciet coniecturas. Vnde hîc locum habet decisio Cap. Transmissæ citata; quia per apertas probationes testimonium in testamento aliter asserentium infirmatur. Vnde & si per testes probetur illam non esse filiam. Idem dicendum; quia si testibus in extremo vitæ positis non creditur in hoc casu, multò minùs est credendum aliis, cùm in rebus huiusmodi doceat experientia non multum legales esse solitas ciuium depositiones. Pro quibus non plura.

CAPVT XVII.

De obligatione secreti in Auditoribus Indicis.

PRo illius obseruatione, dum officij [Iuramentum de secreto, quod emittunt Auditores quomodo obliget, & quòd aliquando non sit sub mortali obligatio.] possessionem accipiunt, iuramentum emittunt, vnde manifestum est ad illius custodiam obligari; & quidem sub mortali, quando negotium, de quo tractatum in conclaui aulæ iudicialis est, tale fuerit, vt ex reuelatione eius, vel suffragiorum circa illud, graue possit inconueniens pullulare. Quando autem graue, quando vero tale non sit, ex rerum circumstantiis æstimandum. Si illud adnotemus, leuitatem non debere iuxta communem æstimationem iudicari: nam quod in communi hominum agendi ratione leue esse potest, in eo, de quo loquimur, debet multoties graue censeri. Exempli gratiâ: Si quis dicat aliquem in [Notanda doctrina.] conuersatione priuata amicorum mendacium dixisse, grauiter non peccat, vt communiter tradunt Scriptores; si autem de Auditore hoc diceretur, in dicendâ scilicet sententiâ mendacio vsum, graue videretur fore peccatum, quia hoc valde illius opinioni incommodat, & si propalatum sciret, materia grauis doloris existeret; & hoc quidem secluso iuramento, quod videtur nouam materiam non concernere, sed obligationem ex se grauem ita firmare, vt secretum fregisse sacrilegium sit, & ita mortale peccatum. Neque enim [Iuramentum de re leui, tantùm sub veniali obligare. Sed eam doctrinam non bene applicari in casu præsenti.] videtur dicendum leuia in eo genere, quæ esse profectò possunt iuxta dicta; addito iuramento esse venialia sacrilegia, iuxta communem sententiam P. Suarij, & complurium aliorum, quos adducit & sequitur P. Vincentius Tancredi de Religione Tract. 4. Disp. 6. Quæst. 1. dicentes iuramentum de re leui non esse mortale; licet alij ab eodem adducti teneant contrarium. Hæc enim doctrina vera est, quando iuramentum cadit supra leuem materiam: quod in casu nostro non contingit. Togatus enim secreti custodiam iurans, de materiâ leui non cogitat, sed de graui, quia id est conforme intentioni legislatoris, dum iuramentum emittendum statuit. Sicut enim de minimis non curat Princeps, vt ea seruanda cum iuramenti obligatione decernat. Quibus ita constitutis, pro ampliori explicatione

Dico primò, suffragia collegarum [Assertio 1. Suffragia Collegarum posse aliquando reuelari.] reuelare, non est semper mortale. Id probo: nam multoties ex reuelatione non sequitur inconueniens, quia partes nequeunt contra suffragantes grauem offensionem incurrere; immò quandoque etiam ad indignationem temperandam opportunum accidet, dum modò in parte contrariâ nihil simile timeatur. In quodam Indiarum prætorio quidam vir non ignobilis litigabat; & ex Auditoribus vnum sibi putabat aduersum. Aderat cùm subcellia ascenderent, & cùm descen [Narrationes pro illa opportunè.]dentes, aut post secretum consessum exirent; & cùm singularia honoris signa exhiberet aliis, vni illi vix se præbebat vrbanum, à quo nihil sibi commodum expectabat. Et tamen vnus ille præcipuus erat caussæ talis litigantis defensor. Vnde Senatores illi hominis mirabantur errorem, & officia erga se ipsos adeò inæqualiter dispensata. Si ergo tunc illi aliquis eorum veritatem aperiret, non videtur de iuramenti violatione damnandus; nisi pars collitigans ex eo indignationem consimilem conceptura crederetur. Simile quid in Limano hoc prætorio accidit, de quo testari possum. Auditor enim ex aliâ Audientiâ promotus, quorumdam narratione constanti, Religioni nostræ rebus putabatur aduersus. Cumque in negotio quodam Iudicum discordia fuisset, & res eius accessu feliciter terminata; nulli in mentem venit præfatum dominum fauoris quidquam contulisse; & tamen secus acciderat; testimonio enim collegæ id mihi perspectum, qui & dicere tutò potuit conscientiæ suæ moderatori, & vt Religio suspicionem illam deponeret, quæ, vt dici apud nos solitum, bonum sanguinem nequit creare.

Dico secundo. Quidquid intra [Assertio 2. Peccari in eo grauiter, si in Collegarum cedat detrimentum.] Conclaue geritur, cuius reuelatio in Auditorum dedecus cedere potest, non stat sine lethalis culpæ reatu. Exemplo sit, quod nunc in ore habetur complurium: Auditorem, inquam, de cuius integritate communis est vox, & cuius suffragium, iustitiæ suffragium dicitur, à Prorege grauiter reprehensum; cùm Religiosorum quorumdam negotium satis turbidum ageretur, eò quòd eorum supremum Prælatum sibi Compatrem elegisset in nati nuper filij Baptismo: cùm tamen non sit credibile eam ob caussam Auditorem præfatum iustitiæ limites transgressurum. Sed erunt, qui aut credent, aut suspicari poterunt auditâ reprehensione, temerè ab aliquo pariter considente vulgatâ. Non ergo sine lethalis culpæ reatu stabit huiusmodi publicatio, & similiter de aliis iudicandum.

Dico tertiò. Senatori frangenti secretum [Assertio. 3. Et sic peccantem posse à Prorege puniri.] in re graui potest Prorex pœnam condignam imponere. Quod probatur ex generali doctrinâ, quam cum multis tradit Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 79. & seqq. Proregem scilicet ob grauia crimina posse Auditores punire vsque ad officij priuationem. Est autem reuelatio secreti non solùm graue peccatum, sed sacrilegium, vt vidimus, & politicæ gubernationi valde exitiosum: libertati enim in iudicando aduersatur, & consequenter iustitiæ. Nam timere meritò quiuis poterit ex reuelatione suffragij sui grauia illi incommoda superuentura, & ita illud non iustitiæ, sed proprio commodo attemperandi non leue periculum est; vnde priuatur officio reuelator talis legibus Lusitanis, inhabilis [Quæ pœnæ ex Legibus Lusitanis, & iure Cæsareo.] ad alia redditur, & pœnâ periurii plectitur. Pro quo vide Patrem Fragosum Tom. 1. pag. 668. in principio; neque id mirum cùm criminis huius reus apud Romanos dignus combustione, aut furcâ duceretur. Sic Paulus. L. Si quis. §. de pœnis.

Dico quartò. In Indiis specialiùs [Assertio 4. In Indijs obligationem secreti magis vrgere.] urget, quod de obligatione secreti dictum est. Tum quia minùs tutò credi potest communiter, seu vt in plurimum loquendo. Pruritus enim nouitates sciendi, & audita proseminandi, in his terris peculiaris. Tum etiam quia litigantes liberioris vindictæ habent facultatem. Tum prætereà ex eo quòd Auditores plus æstimationis debent his in partibus accurare, iuxta dicta Cap. 1. Nihil autem eos sic reddere ludibrio dignos poterit, quàm si secreti violatores habeantur. Pro quo est illud Horatij Sermon. Lib. 1. Sat. 4.

[Horatius.]

Commissa tacere
Qui nequit, hic niger est, hunc tu Romane caueto.

Verè niger, & mancipio similis Æthiopico, cui honor nullus debeatur. Sed, & Siracides sic locutus Eccli. 27. v. 17. Qui denudat arcana amici, [Eccli. 27. v. 17.] fidem perdit: Quod exponens P. Cornelius ita scribit, Fidem, id est opinionem, creditum, & nomen [P. Cornelius.] fidelitatis perdet apud amicum, vt eum aspernetur, ceu perfidum, & proditorem &c.

CAPVT XVIII.

De obligationibus Togatorum iudicum pro criminibus puniendis.

§. I.

Quædam cum reis agendi ratio in eisdem improbata.

AGit de illis specialiter Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 5. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 5. in cuius discursu paucæ ad conscientiam spectantes quæstiones occurrunt, circa illas autem, & alias

Dico primò. Frequens in Indiis querela est, [Assertio 1. Peccare grauiter Iudices Curiæ intercessionibus deferendo.] & non sine frequentibus etiam fundamentis, multùm apud præfatos iudices valere intercessiones, & ita iustitiæ cursum legitimum impediri. In quo quidem quàm grauiter delinqui contingat manifestius est, quàm vt egeat probatione. Animaduertant illi, an qui intercessionibus suis reos conantur à iudiciali sententia eximere, iudices ipsos ab æternæ damnationis pœnâ sint etiam erepturi. Luat ergo temporaliter reus, ne iudex æternaliter crucietur. Suscipienda precatio est, quæ publicis vtilitatibus non repugnat, & amplectenda desideria priuatorum, quæ sic remedium quærunt, vt [Que admittendæ.] nobis non videantur generare dispendium. Vt aliàs Theodoricus apud Cassiodorum Lib. 5. 6. Formidanda Prophetæ à Deo ad Achabum missi [Cassiodorus.] comminatio; cùm Benadab regem Syriæ illæsum abire iussisset, in hunc modum fulminata: Hæc dicit Dominus: Quia dimisisti virum dignum morte de [3. Reg. 20. v. 42.] manu tua, erit anima tua pro anima eius, & populus tuus pro populo eius. Quod sibi dictum pusilli cordis Iudices arbitrentur, si dignos morte dimittant, vt, & qui nocent, noceant adhuc, & graui alij pœnæ obnoxios, impunitos, vt qui in sordibus sunt, sordescant adhuc, & Christiana Respublica volutabrum immundorum animantium fiat, quæ habitaculum esse debuerat Angelorum. Et hoc, quia hic vel ille sic fieri rogant, Dei & conscientiæ imperio non curatis.

Dico secundò. Ea non videtur [Assertio 2. Grauiter etiam peccare dum honoratiores homines dimittunt impunitos] probanda politica, iuxta quam rei infamium criminum dimittuntur, quia honoratiores ob officium aliquod ex honestioribus habitum, aut ob ingenuam parentelam, vel quia Hispani sunt decenti ornatu, vbi Hispanum esse, & decenter ornatum incedere, quidam videtur excellentiæ gradus, ob viliorum hominum turbam ex Æthiopibus, Indis, & mixtim progenitis comparatam. Ratio est clara, nam leges, quæ pœnam delictis statuunt exceptionem istam non apponunt; & vbi lex [Contra legum mentem id esse.] non distinguit, nec nos distinguere debemus. Vt est vulgatum axioma, sicut & illud; Quod lex non dicit; nec nos dicere debemus. & aliud simile & satis ad intentum: Quod lege non cauetur, in praxi non habetur. De quibus Auctores adducti à Dom. Solorzano Tom. 2. lib. 2. Cap. 18. in fine. Dei comminationem audiuimus: Quia dimisisti virum dignum morte. [Exemplum ex Scriptura vrgens.] &c. Et quis vir ille? Rex Syriæ, quem Deus morte dignum declararat, dum ob blasphemiam in ipsum, ac eumdem, & plebem innumeram, singulari prouidentiâ gladio Achabi subiecerat, pariter puniendum. Videatur P. Gaspar Sancius in eum locum. Et quidem praxis vniuersi orbis Christiani sic habet, quam præfati iudices meliùs [Et ratio aperta.] me norunt: & quàm notanda rei huius exempla in Hispania conspecta, nobilissimis multis ordinaria legum pœnâ, infamia ob crimina, castigatis. Et certè si hoc non ita fiat, pessimè est publicæ vtilitati consultum. Furta enim leuioris momenti vilissimi homines solent committere: grandiora in hoc genere facinora, & vt poëta loquitur, maioris abollæ, homines nigri pallij, vt dici apud nos solitum, aggrediuntur. Si ergo ad hæc Iudicum conniuentia descendere pœnas impediat, damnis maioribus minori, quàm leuibus, studio prouidetur. Quo malo nullum videtur in Republica posse maius inueniri. Et certum aliàs est, cùm lex aliquos voluit exceptos, eosdem expressisse: vt constat ex l. 2. §. Postea cùm Appius D. de origine iuris. In qua statuitur transfugam non esse transfugarum pœnâ afficiendum, qui multos posteà transfugas, ac latrones deprehendendi auctor fuit.

Bene verum est. Pœnas in ordinariis [Pœnas esse arbitrarias.] iudiciis esse arbitrarias, quia leges non possunt exprimere omnes circumstantias, & ideò arbitrio iudicantis est remissa facultas, vt secundùm facti contingentiam possit pœnam minuere, vel augere. Quod communiter tradunt Doctores iuxta l. 1. & l. Milit. D. de custodia reorum, aliosque. Quod si tale aliquid circa præfatos accidat, hac se tueri doctrinâ possunt. Sed aliud est minuere, aliud penitus absoluere, quod Principi proprium est, & dicitur esse de regalibus: pro quo videantur Auctores apud P. Fragosum Tom. 1. pag. 479. [Sed eâ doctrinâ non se posse iudices absolutè tueri.] num. 263. Deinde etsi minui possint, non tamen ob titulum explicatum sic generaliter acceptum, aliàs, vt dixi, non erit Reipublicæ securitati consultum, si pœnæ maioris momenti solis sint miseris Indis, Æthiopibus, & mixtim progenitis imponendæ. Et in legibus quidem multis pœnæ cum discrimine personarum assignantur, & maior personis vilibus, quàm ingenuis solet indici. Quando ergo indiscriminatim pœna imponitur, signum est Legislatoris voluntatem talem esse, vt pœna talis vniuersos comprehendat. Circa hoc ergo grauiter possunt delinquere criminis Auditores.

Pro Indiis autem potest casus occurrere, [Circa Conquistatorum progeniem fauorabilis pro Indijs doctrina.] in quo locum habere præfata queat politica: si videlicet aliquis ex conquisitorum progenie crimen aliquod grauiter luendum committat; huic enim videtur pœnam posse remitti, iuxta doctrinam Tiraquelli de pœnis temperandis, caussâ, 49. per totam, præsertim num. 13. & 14. Vbi ait delinquentium pœnas remittendas, aut minuendas, propter propria, aut maiorum in Rempublicam merita, ac beneficia. Addens tamen hoc ita faciendum, nisi delicta atrocissima, grauissimaque in eamdem Rempublicam fuerint perpetrata. Cùm ergo in Indiis nulla maiora esse merita possint, quàm Conquistatorum, legitimè ex eo deducitur, quando descendentes ab illis grauia delicta committunt, posse à iudicibus pœnas à legibus impositas temperari. Quia verò, si hoc illi sibi persuadeant, fieri insolentes possunt, & legum ac Iudicum contemptores, quod regionibus in istis periculo plenum est, temperatio talis futura, vt satis sit ad eos in officio continendos, accedente simul Proregis auctoritate, vt sciant illi non sibi impunè futuram liberiorem agendi rationem.

§. II.

Circa eos, qui in Hispania vxores habent, quid præstandum, & alia pro eorumdem judicum vigilantia rebus diuersis applicanda.

DIco tertiò. Iudices præfati speciali [Assertio 3. teneri vxoratos compelleri, vt ad vxores in Europa relictas redeant.] obligatione tenentur eos, qui vxores in Hispaniâ habent, eò vt redeant compellere, si earum licentia non extet: vel vt eas adducendas curent, venire volentes, commeatu transmisso competenti, fraudes, quæ in hoc admisceri solent, solicitè discutientes. Constat hoc ex variis rescriptis Regiis, quibus hæc illis cura committitur; & quidem meritò; quia diuortium istud contra vxorum iura inhumanè protractum, crimen est, vt negare potest nullus, cùm ex eo vxores iure petendi debiti priuentur, & solatio virorum, ac custodiâ destitutæ, manifestis periculis obnoxiæ sint connubialis fidei violandæ: & in definitione matrimonii, quam communiter Doctores tradunt, id expressè continetur; dicitur enim coniunctio maritalis viri, & fœminæ, inter legitimas personas, [Matrimonij definitio.] indiuiduam vitæ consuetudinem retinens. Quæ quidem ex vtroque est iure deducta, vt videri potest apud Doctores, quos adducit P. Palaus Tom. 5. Disput. 2. post initium. Videatur præsertim Cap. Illud quoque, de Præsumptionibus. Circa hoc tamen aliqua occurrunt notatu digna, & peculiari inquisitione.

Primò. An si vxor venire nolit, teneatur [Vxorem non teneri transfretare.] vir in conscientiâ ad eam tendere. Vbi in primis probabile est vxorem non teneri transfretare, vt maritum sequatur, sic enim tenent Hostiensis, & Henricus, quibuscum P. Thomas Sancius, Lib. 1. de Matrimonio, Disput. 41. numer. 9. Quod etiam colligitur clarè ex aliis dicentibus non teneri sequi maritum in longâ peregrinatione seu vagatione; pro quo videndus idem, & P. Palaus suprà Puncto 15. num. 5. Disp. 1. Quæ autem peregrinatio longior eâ, quâ ad Indias ex Europâ pergitur? Item ex aliorum Doctrina dicentium generaliter vxorem non teneri virum sequi, si [Sicut nec sequi cum graui detrimento.] graue timeat vitæ detrimentum. P. Sancius suprà nu. 4. & illud, vitæ, non addunt alii, sed tantùm graue detrimentum; & cum illis P. Palaus suprà numer. 2. licèt similiter possit intelligi, vt scilicet, quoties graue detrimentum est, vitæ detrimentum sit, cùm viuere cogatur vitam difficilem, & laboriosam. Graue autem detrimentum vxorem pati ex nauigatione susceptâ quis non videat? cùm & pericula frequentia mortis in illa, omnia plena timoribus, & incommodis, vt & viris ipsis nimiùm molesta censeatur: illa ergo justè transfretationem renuente, quid viro agendum?

Vbi & alia succurrit quæstio, an scilicet [Maritus an possit nauigare in Indias contra vxoris voluntatem, & affirmantis partis fundamenta.] renuente nauigationem, possit nihilominùs vir eam subire, etiam si vxor nolit abeundi facere potestatem. In quo certum est, si illa non habeat, vnde sustentari possit absente marito, aut secura non maneat in ordine ad custodiam castitatis, maritum non posse discedere spontaneâ separatione; quia obligatio eius in ordine ad prædicta est vrgentissima juxta dicta. Talis autem obligationis implemento supposito, difficultas procedit, & videtur posse probabiliter fundari. Maritum non peccare in tali discessu, si aliàs illis finis honestus præfigatur: nam lex matrimonii non obligat ex se virum ad certum locum: sed potest illa pro rerum opportunitate mutare: ergo & nauigare in Indias, ex quâ nauigatione commodum & sibi & vxori potest sperare non leue. Videtur legitima consequentia; quia pro Indiis specialis prohibitio non extat. Si dicas vxorem sequi eum non posse: contra est; quia id peraccidens se habet, neque ea impossibilitas moralis, aut physica, potestatem eius absolutè tollit. Quemadmodùm vir peregrinari potest ad implendum votum, etiam si peregrinatio longa futura sit, quem vxor sequi non tenetur, iuxta dicta, num. [Ex peregrinatione, & honesta vagatione arguitur.] præcedenti: sicut & vagari ob honestum finem, juxta eos, quos adducit P. Sancius num. 8. Quod ergo mulier viri assistentiâ priuetur, sibi imputet, quæ sequi eum non vult, quod incommodum præuidere potuit, dum de coniugio cogitauit; quia hoc sæpiùs facere mariti solent; & ita si voluit ita contrahere, sibi id adscribat; scienti enim & volenti non fit iniuria.

Nihilominùs oppositum videtur [Negatiua præfertur, ex recepta sententia de obligatione viri, cùm vxor ex necessitate mutat domicilium.] renendum ex communi scriptorum Doctrinâ asserentium in viro esse obligationem sequendi vxorem, quando illi necessarium est domicilium mutare: sic plures, quos adducit, & sequitur P. Sancius suprà num. 15. & P. Palaus n. 7. ex quo clarè sequitur debere eam non relinquere in eo, quod habet, domicilio, quod multo minus est, quando illa ad aliud nequit se conferre, quod marito placet: & ita Doctrinam prædictorum scriptorum videtur intelligere P. Palaus, dum ait maritum teneri vxorem sequi, quando vxor necessitate legis, salutis, alteriusue causæ grauis compellitur alicubi habere domicilium, & statim pro hoc memoratos Auctores inducit. Quod cùm videatur extra controuersiam, huic potiùs standum sententiæ. Nam vxor nauigare renuens, ad id necessitate aliquâ graui compellitur, salutis inquam, de quâ dictum numer. 156. immò & vitæ cum grauaminibus aliis sat molestis, vt ibidem.

Iuxta hæc ergo quæstio proposita [Teneri in Indijs existentem ad illam remeare.] decidenda: teneri inquam virum in Indiis existentem ad vxorem remeare; quia quòd sine iniuriâ inchoari non potuit, nequit sine illâ continuari. Possunt tamen causæ aliquæ detentionis subesse, ex quibus de beneplacito vxoris verosimilis habeatur coniectura; & hoc notatu dignum occurrit. Secundo, vt si vir cœperit feliciter lucrari; potest pergere, vt peculium augeat; gratum enim [Causas aliquas detentionis subesse posse.] vxori erit virum non inopem, & inhonorum ad se redire, sed faculatibus auctis, quibus mulier ipsa copiosiùs, & honorificentiùs possit sustentari. Item si vir mulieris pertentet aduentum, bonam suam fortunam nuntians per epistolas, & necessaria ad iter remittendo. Prætereà, si beneplacitum petat, & liberalibus largitionibus conetur exorare. Deinde, si valdè illi inhonorum futurum sit ad propria ex Indiis sine substantiâ aliquâ reuerti, vt sit fabula conterraneorum. [Vxorem teneri virum transfretantem sequi, aliquorum sententia.] Insuper, si in eo sit statu, vt vxori magis oneri futurus sit, quàm solatio; quia scilicet laborare jam non possit, in eo quòd prius, & ita vxoris labore veniat sustentandus: quibus addi potest opinionem esse aliquorum vxorem teneri sequi virum honestâ ex causâ tranfretantem. Pro quo Dom. Solorzanus num. 27. adducit Fr. Ioannem Baptistam in Aduentitijs in Tabula, v. Matrimonio, & Zuritam Quæst. 38. indica. sed Fr. Ioannes Baptista citato loco nihil tale dicit. Ferdinandus autem Zurita Propositione 3. oppositum statuit, quidquid Proposit. 1. circa conuenientiam disputarit. Et ipse D. Solorzanus magis ex consilio, quàm de præcepto procedere ait, sed certè aliquantulum probabile est, quod ipse non negat.

Tertiò. Iudices criminis quando circa [Vt credi debeat dicenti se habere licentiam.] ista inquirunt, & aliquis licentiam vxoris se habere testatur, non debent credere, nisi pro eo probabilia deprehendant argumenta, vel quia licentia per authenticum constat instrumentum, vel per vxoris epistolas, aut per idoneos testes, vel si probationes non sint adeò concludentes, modus viuendi vxorati talis accedat; qùia scilicet honestè viuit, Sacramenta frequentat, non enim est credibile illum salutis suæ oblitum sacrilegia frequentia committere, & alium esse ab eo, quem opera manifestant. Pro quo est Cap. Ex studijs [Cap. Ex studiis.] de Præsumptionibus, in quo sic habetur: Quemcumque enim virtutibus studere cum modestiâ continentiæ, [Vnde fauorabilis præsumptio iuxta sacros Canones.] auditioni sapientum, obseruantiæ mandatorum Dei, maximè simplicitati, & humilitati videris; huius munda, & recta opera intellige. Sic ibi: & in Cap. In cunctis 11. Quæst. 3. sic ex Diuo Gregorio habetur: Vt nimiæ leuitatis esse ostenderem, si quis mala grauia credere studeat, quæ probari non poßint. Sic ille. Lib. 6. Epistol. 14. Hoc ergo negotium cùm ad criminalem indaginem reducatur, ea enim de causa judicibus maioribus criminalium committitur, arbitraria est, juxta dicta n. 153. & ita eorum bono zelo juxta æquitatis regulas remittendum. Pro quo. [Assertio 4. peccare posse judices prædictos zelo præcipiti, qui mansuetudine leniendus.]

Dico quartò. Sicut Præfati judices peccare per conniuentiam possunt, juxta dicta §. præcedent. ita & per zelum præcipitem, qui aliquando non sinit veritatis lumen peruidere. Pro quo Diuus Isidorus Pelusiota ita scribit, Lib. 1. Epistol. 47. Præturæ auctoritas, & potentia, nisi mansuetudine condiatur, ipsique suauitas Deo ministrans affulgeat, arrogantia potiùs est, & immanitas: si verò [D. Isid. Pelusiota.] lenitatem admixtam habeat, ac per eam jus regat & moderetur; tum demùm & integritas, & benignitas est, & æquitatis via, & rerum tranquillitas. Sic ille ad Nemesium. Zelus ergo à mansuetudine lucem accipit, vt sic judicium prodeat conforme penitus æquitati. Non ergo præcipiti cursu, sed trementi ad judicium, præsertim sanguinis, veniendum. [D. Bernardus.] De quo sic Diuus Bernardus Teobaldo Comiti scribit Epistol. 37. & quidem in talibus, vbi culpa tam aperta, atque inexcusabilis esse videtur, quatenus nulla, nisi cum iustitiæ periculo, misericordiæ occasio relinquatur, etiam tunc tremens, & dolens vindicem vos exhibere debetis. Sic ille. [Assertio 5. Nocturnæ debere intentos esse custodiæ.]

Dico quintò. Iudices criminis nocturnis debent periculis vitandis specialem diligentiam adhibere: vnde & circuire ciuitatem idoneis ministris instructi, quod ad eorum spectat officium. Quod eâ quidem moderatione ab ipsis [Electio eorum sæpè præpostera.] faciendum vt ad laborem diurnum, ad quem manè recurrendum est, non reddantur inepti. In quo quidem, si vires suppetant, peccari grauiter potest, vt est manifestum: sicut manifestum etiam est in horum judicum electione sæpissimè peccari: eliguntur enim homines jam senio inutiles, aut morbis incurabilibus impediti. Nunc in Limano hoc Prætorio ex his vnus omnino cæcus est, qui etiam si claris esset oculis, ex aliis dictis obstaculis, quibuscum venit, minimè idoneus haberetur. Vbi obuia excusatio est, talia obstacula non præuisa. Sed nescio an in Dei oculis, aut etiam hominum illa mereatur admitti. Cùm enim ad electionem huiusmodi, quæ de præcipuis est, notitia debeat exacta eligendorum præcedere: quis defectum notitiæ pro legali excusatione censeat admittendum? Honorentur senes, sed sine officiorum dedecore; & iis qui otio, quàm negotio aptiores sunt, viribus congruentia tribuantur. [Qui senes quomodo honorandi.] Sola senum vita est quietis inuenisse remedia. Verba sunt Theodorici Regis apud Cassiodorum Lib. 5. variar. 25. Vnde Bacaudæ seni congruam attribuit [Cassiod.] dignitatem; Quatenus in exhibendis voluptatibus officij huius cura mansuetudinis nostræ beneficio jugiter perfruaris, vt ille loquitur.

CAPVT XIX.

Regii Prætorii Fiscales quibus conscientiæ obligationibus vrgeantur.

SVnt illæ nec paucæ nec leues, cùm ad eorum officium spectet, vt leges, ac Regia rescripta seruentur, ac legum violatores puniantur; jurium Regalium Patroni sunt, & priuatorum quandoque in causis peculiaribus, & in Indiis id speciale, vt Indorum etiam patrocinium ad ipsos pertineat: pro quibus

Dico Primo. Fiscales in iis, quæ ad jura [Assertio 1. non posse opinionem Fisco contrariam amplecti.] Regalia spectant, non possunt sequi opinionem probabilem Fisco aduersantem, vt possunt judices juxta satis receptam opinionem, & oppositum fieri sine graui conscientiæ nequit læsione. Id probo: nam aduocatus pro causa alicuius, si parti patrocinetur aduersæ, præuaricator est, & grauiter peccat: Atqui Fiscalis officium aduocati exercet, vt est planum; & ita Regius etiam aduocatus vocatur, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 4. Cap. 6. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 6. ergo nequit partem amplecti contrariam, & sic indefensum Fiscum reliquisse.

Dico secundò. Si lis aliqua pro Fisco [Assertio 2. posse à lite abstinere, si Fisci causa minùs probabilis sit.] nondum mota sit, & Fiscalis videat Fisci jus minùs esse probabile, non tenetur litem intentare. Hoc videtur mihi valdè verosimile; quia credibile non est Regem velle jus suum minùs fundatum meliori alterius juri præferri. Pro quo faciunt, quæ adducit Dom. Solorzanus suprà num. 4. Sed illud ex L. 2. Cod. de Aduocatis, & in Politicâ §. Y son. Non prætereundum, Imperatoriâ voce prolatum: Potior est apud nos causa priuatorum, quàm Fisci tutela. Quod vrgeri potest ex eo [Priuatorum causis quantùm Iura faueant.] quòd si Fiscalis tale non haberet officium, & ab eo vt jurisprudente quæreretur, num talis conuenienter intentari lis posset, non esse id conueniens responderet: ergo cùm ad eumdem spectet non solùm aduocatio in Fisci causis, sed etiam superius aliud patrocinium; similiter agere potest, & ita non mouere litem in priuati præiudicium.

Dico tertiò. Etiamsi non teneatur [Assertio 3. posse etiam illam intentare.] Fiscalis in casu dicto, potest tamen intentare litem. Id ex eo probo: nam licèt ipse iudicet jus Fisci minùs esse probabile, existimare tamen potest, judicibus causæ aliter videri posse, & illud judicaturos probabilius, aut æquè probabile, & rationes habituros, propter quas expediens sit in fauorem Fisci judicare. Si dicas, ex hoc inferri non solùm posse, sed etiam teneri, contra id, quod nuper diximus. Respondebo: probabile quidem esse eum obligari: nego tamen absolutè teneri; quia etiam potest verosimiliter judicare non esse Regis voluntatem, vt cum tanto rigore in rebus istis procedatur: cùm contingere etiam soleat judices ob humanum timorem in fauorem Fisci judicium ferre, etiamsi illius ius minùs fundatum sit, quod & timere Fiscalis potest, cùm id non sit Regiæ voluntati conforme, iuxta dicta Assertione præcedenti.

Dico quartò, si iuxta communiorem [Assertio 4. teneri, cùm opinio communis & praxi recepta est, etiam contra propriam.] opinionem, & in praxi præferri solitam, ius Regis probabilius sit, tenetur Fiscalis tale ius prosequi, etiamsi ipse iudicet opinionem contrariam esse veriorem. Probatur; quia in eo casu priuatus quisque litem intentaret, cùm scilicet pro se communiorem, & praxi roboratam opinionem haberet, & Aduocatus quisque ad tale se patrocinium offerret; ergo & Fiscalis pariter facere potest; quia causa Regis non debet esse peioris conditionis, pro quâ & ille Aduocatum agit, iuxta dicta num. 163.

Dico quintò: si ob incuriam Fiscalis, [Assertio 5. ad restitutionem teneri ob detrimenta ex incuria subsecuta.] aut malam sui muneris administrationem, aliquod Regius Fiscus in suis directis iuribus patiatur detrimentum; Fiscalis grauiter peccat, & ad restitutionem tenetur. Primum constat; quia officio deest in re graui: secundum item; quia talis detrimenti causa est, quod vitare ex officio debuit, & ita ex obligatione iustitiæ commutatiuæ, cuius violatio obligationem restitutionis inducit, vt omnes fatentur, & de Aduocato specialiter loquentes; quorum aliquos adducit Bonacina Disput. 10. circa 8. Decalogi præceptum, Quæst. 3. Puncto 4. num. 7. Videatur P. Lessius Lib. 2. Cap. 31 num. 47. qui num. 41. affirmat multos Doctores id generaliter de Aduocato Fisci affirmare. Et sanè videtur innegabile in casu, de quo loquimur; quando scilicet Fiscus detrimentum patitur in suis directis iuribus, & in redditibus annuis, officiorum emolumentis, & iis omnibus ex quibus, seclusis pœnis, solet Regium patrimonium augeri. Eâ enim ratione omnes ad restitutionem [Sicut Aduocatus generaliter.] obligant Aduocatum, cuius negligentiâ, aut malitiâ ius clientis perit: est autem Fiscalis, vt jam diximus, Regius Aduocatus. De pœnis autem alia est ratio juxta plurium Doctorum sententiam. Procuratorem enim, Fiscalem seu Aduocatum [Quid de pœnis Fisco applicandis.] non teneri ad restitutionem pœnæ, quam Fiscus per eius negligentiam amisit, tenet P. Lessius suprà & cap. 13. num. 73. aliique à nobis adducti suprà num. 69. ob eam rationem; quia officium eius non est curare vt Fiscus mulctis, & confiscationibus ditescat; sed vt leges seruentur, & legum violatores puniantur. Quæ roboris quantum habeant, citato loco ostendimus, & vt ibidem dictum ob grauium Doctorum sic tenentium auctoritatem non potest non probabile judicari. Illud tamen obseruandum est aliud esse [Post sententiam rem esse certam.] ob incuriam Fiscalis aliquem ad pœnam non condemnari, aliud autem post condemnationem non adhibere curam, vt ea soluatur. In hoc enim secundo aliter iudicandum est iuxta Doctrinam etiam Doctorum, qui circa prius obligationem restitutionis non esse contendunt: quorum ratio est, Fiscum non habere ius ad pœnam, nisi post sententiam: ergo cùm iam sententia præcesserit, ius habet directum: & ita eadem est ratio; quæ de directis aliis iuribus. Nisi fortè aliqua pœna plus habeat terroris, quàm efficacis executionis, ex iudicum voluntate probabilibus coniecturis explorata. Sic videmus de pœnarum aliquarum executione non agi, quæ adinstar excommunicationum ad terrorem videntur proclamatæ.

Dico sextò, circa criminum punitionem [Assertio 6. circa criminum curandam punitionem.] eodem modo peccare Fiscales possunt, quo & iudices, de quibus dictum Cap. præcedenti: & prætereà in solicitatore Fisci, ministro inquam ab illis electo; si videlicet tale officium vendant, vel alicui tribuant cum obligatione partiendorum emolumentorum; ex quo fit multas iniquas extorsiones fieri, & scandala non leuia generari. Est ergo non vnum in hoc Fiscalium delictum, [Officium solicitatoris Fisci vendi non posse, neque emolumenta partiri.] sed concatenatio delictorum, ipso cum tempore officii prorogata. Officium illud designari à Fiscali potest, qui tamen illius dominus non est; quia nec proprii officii est dominus, cui illud annexum est, sed Regis: vnde illud dare, aut auferre potest: qui ergo illud vendit, alienum vtique vendit, & sic manifestam iniustitiam committit. Sicut de venditione aliorum officiorum dictum Titulo præcedenti cap. 5. Deinde emolumenta, aut sunt iusta, aut superexcedentia. Si primum, debentur Officiali pro labore suo, & ita iniquè illi substrahuntur: si secundum; maior est iniquitas. His ergo dies per singulos perpetratis, quantus post finem officii criminum aceruus exurget? Væ talibus, si tales sint.

Dico septimò. Fiscales Indici Prætorii [Assertio 7. circa obligationem curandi fidei propagationem in Indiis.] grauissimâ obligatione constringuntur ad promouenda ea, quæ ad fidei propagationem spectant. Id clarum; quia cùm obligatio ista Reges Catholicos nostros grauiter purgat, & pro exoneratione conscientiæ suæ multas condiderint leges, varia rescripta transmiserint, quorum adimpletionis cura ad Fiscales pertinet, satis compertum est officio illos deesse suo in re grauissimâ; & sic leue eorumdem, dum eam leuiter tractant, nequit esse delictum. Si præsertim ex eo moueantur; quia aliquæ sunt expensæ ex Regio ærario faciendæ, plus alienos denarios, quàm Christi sanguinem, pro Gentilium salute effusum, æstimantes. In quo quidem Principis potiùs mundi huius, quem foras venit emissum Princeps pacis, quàm Catholicissimorum Hispaniarum, & Indiarum Principum Fiscales esse comperiuntur. Qualis ille, de quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 80. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 4. Pag. 786. §. Pero si. Sed sunt sanè multi zelo Christiano, & morum probitate laudabiles, de quibus id possum testis oculatissimus pronuntiare.

Dico octauò. Fiscales Indorum [Assertio 8. Circa curam Indorum.] patrocinium diligenter debent, & purè suscipere, cuius defectu grauiter peccare possunt. Id clarum: quia patrocinium hoc per leges illis iniungitur, & circa miserabiles personas versatur, quas grauant multi, & ita Regio debent defendi præsidio. Videatur Dom. Solorzanus citato Cap. 6. num. 32. & seqq. Quod ad puritatem verò manuum attinet, res ipsa videtur comprobare: à miseris enim & pauperibus quæstum exigere [Munuscula ab eisdem accipi posse.] inhumanum prorsus est, de quo dictum aliàs. Illud tamen addendum, secluso scandalo, posse ab Indis munuscula aliqua recipi, quæ soliti sunt libenter offerre. Talis enim sunt indolis, vt si oblata non admittantur, id ægrè ferant, & contristentur, existimantes se contemni, aut non amari. Vnde & ministri sacri, turpem quæstum aliàs vehementer exosi, hæc solent non repudiare munuscula, vt sic dantium animos magis sibi valeant conciliare. Quod ergo de paruitate materiæ in munerum acceptione dictum. Titulo præced. num. 22. & 23. hic locum habet speciali dictâ ratione.

CAPVT XX.

Ministri Togati qualiter grauare conscientias suas possint, obnoxij dum sunt Syndicatui.

Vbi de Proregibus aliquid.

QVia nihil Syndicutu validius inter humana remedia ad iudices in officio continendos validè illius robur curatur infringi; sed certe vbi humana intenditur declinari vindicta, in diuinam impingitur, præ illa comparabili timoris excessu formidanda. Pro quo sit

§. I.

Circa falsò iurantes, & inducentes notandæ resolutiones.

DIco primo. Frequentior scopulus, per [Assertio 1. Inductio falsorum testium quantum malum, & qualis eorum vsus in Syndicatu.] quem multorum solent conscientiæ lethale pati naufragium; falsorum testium inductio est. Circa huius criminis grauitatem nullum esse dubium potest, nisi fortè an homicidio maius; quod volunt multi, sed de quo hîc non est opus disputare: vbi tantùm grauissimum esse peccatum satis est affirmasse, quod neque ipsi, qui committunt, ignorant, nec possunt, qui ad illud induxerint, ignorare; & nemo quidem est ita sibi iniurius, & suæ oblitus dignitatis, vt ad peierandum apertè non vereatur inducere: fit tamen tacitâ suasione, dum fauor petitur in eo, in quo nisi peierando, fauor esse nullus potest, & interuentores submittendo, qui deposituros moneant, aut etiam terrefaciant, si quidquam, quod possit incommodare, testificentur. Tanta enim secreti seruandi difficultas est, vt quidquid testes dixerint, cum eorum periculo propaletur. Vnde tueri se possunt communi doctrinâ, quam [Non teneri ad mentem interrogantis respondere, quidam num timet.] post alios amplectitur P. Fragosus Tom. 1. pag. 591. num. 342. quòd scilicet testis iuridicè interrogatus non teneatur ad mentem interrogantis respondere, si ex prolato testimonio sibi graue damnum immineat; quod quidem non est necessarium certò scire, sed probabiliter suspicari. Vide P. Becan. q. 4. de Iuram.

Ex quo videtur inducentes ad iurandum [Inducentes â mortalij posse excusari ex prædicta doctrina.] in fauorem maiorum huiusmodi potestatem, posse à reatu culpæ læthalis excusari: quia tantùm inducunt ad id, quod sine graui peccato fieri potest. Quòd si ij, qui iuraturi sunt, minùs intelligentes sint, & cùm conscientiâ mortalis culpæ credantur esse dicturi, instrui certè possunt, vt credant se in hoc mortaliter non peccare, ad suam, & non ad interrogantis mentem respondendo. Quod quidem ipsi libenter admittent; cùm vix sit, qui contra potentes non testificetur inuitus: vnde modo inuento conciliandi cum iuramento conscientiam, sine cordis angustiis ad deponendum accedent, vt qui gratiam etiam ex hoc potentium aucupentur. Terrefacere autem, [Et terrefacientes.] sine graui peccato stare potest, si minæ non ad effectum, sed ad terrorem dirigantur. Et quia sic minans id verè dicere potest, quod non à se faciendum sit, sed quod frequenter solet accidere; semper enim potentes patronis abundant, & ex amicorum, vel cognatorum offensione graue aliquid timeri potest; quod ille contra quem fuit depositio, valeat euitare. Diebus his proximis Clericus tabellionem in publico sui officij loco, & multis astantibus fuste cecidit, quia patruum suum, Regium Auditorem, recèns mortuum, nescio quo testificationis impulsu, vt ille est ratus, offenderat. Et quis ad hæc non timeat, & fumantem nasum viui tentauerit vrsi? Fateor magnum hoc ad iustitiæ administrationem obstaculum. Sed cùm illud vitari nequeat, curandum est, vt cum minoribus diuinæ Maiestatis offensis peragatur: & ita doctrina ista debet attentiùs obseruari.

Dico secundò. Ex modis deponendi [Assertio 2. Non contrahi obligationem restituendi ex prædicto testificandi modo, etiam pœnæ Fisco applicandæ.] præfatis non oritur obligatio restitutionis, eò quòd pœna Fisco applicanda, non soluatur. Et quod ad posteriorem spectat deponendi modum, cùm in eo iniustitia non sit, sed sine peccato stare possit, manifestum est non oriri restitutionis obligationem. Quando autem falsa depositio fuit, sententia illorum locum habet, de qua. num. 167. & potiori quidem ratione, nam testis non tenetur ex officio ad deponendum, sicut tenentur illi, de quibus dictum. Licet oppositum boni tueantur Auctores, ex quibus Sotus de iustitia Quæst. 6. Art. 6. Videantur tamen pro contrariâ de teste specialiter loquentes Bonacina Disp. 10. Quæst. 3. Puncto 2. num. 23. in fine Nauarrus Cap. 18. n. 48. P. Vasquez 1. 2. Disp. 175. Cap. 2. P. Thomas Sancius in Opere morali lib. 2. Cap. 22. num. 22. & 23. P. Gaspar Hurt. disp. 4. de iudicio forensi, difficult. 6. P. Turrianus de iustit. disp. 52. num. 6. Ioannes de la Cruz in Directorio conscientiæ Parte 1. Præcepto 8. Art. 1. dub. 6. Malderus 2. 2. Tract. 6 disp. 2. dub. 19. §. dico tertiò. Diana Parte 3. Tract. 5. Resolut. 101. P. Lessius Lib. 2. Cap. 31. num. 50. vt alios omittam. [Secus si de iure tertij agatur, & falsò iuretur.] Si autem de iure tertij agatur, quod ille contra Togatum in iudicio prosequitur, quia scilicet aliquid sibi deberi contendit, quod reuerà ita est, tunc falsò iurans, ex cuius iuramento tertius dictus in caussâ cadit, & debitum amittit, ad restitutionem tenetur, quia est damni illius caussa, vt communiter Doctores censent, & citati affirmant; viderique potest P. Lessius Cap. 30. dubio 7. Bonacina suprà. Puncto. 3. num. 15. §. ex dictis. Bassæus V. Testis num. 10. P. Sancius Tom. 2. Consiliorum lib. 6. Cap. 5. dub. 21. n. 1. P. Hurtadus disp. 3. difficult. 5. qui ait omnes in hoc conuenire.

Verùm ex doctrina P. Lessij Cap. 30. [Probabiliter pars oppositum affirmari.] num. 60. videtur probabile esse ad restitutionem non teneri: quia testis non tenetur ex iustitia dicere veritatem, nisi illud promiserit, sed ex obedientiâ, vt idem ostendit §. Antecedenti: Nemo enim potest dare ius ad functiones liberas alterius, nisi qui earum est dominus, qualis non est iudex respectu testis actionum. Quæ ratio satis est vrgens, & licet in fine sic addat: Hæc dixerim non [P. Lessius] omnino asserendo, sed disputando, vt res illa à viris doctis magis examinetur: alioquin mihi sententia magis recepta est cordi. Initio tamen illius §. absolutè affirmat esse probabile, dum sic ait: Respondeo probabile esse non teneri ex iustitia, sed solum ex obedientia. &c. Quod autem viro tanto probabile [Si testis non promittat dicere veritatem.] visum est, quis audeat vt improbabile condemnare? Quòd si communiter Doctores testem falsum ad restitutionem obligant, ideò est, quia communiter etiam testes promittunt se dicturos veritatem, ex quâ promissione iuramento firmatâ ius confertur iustitiæ parti, in cuius fauorem debet testis iurare, vt videtur supponere P. Lessius. Quamuis & hoc non sit ita certum, vt oppositum non sit etiam probabile, etiam quando promissio est acceptata, vt affirmat idem P. Lesssius. [Immò & promissione positâ stare probabilitas potest.] Cap. 18. num. 54. nonnullos pro ea Auctores adducens, sicut & Diana Parte 2. Tract. 17. Resolut. 9. alios congerens. Quod autem iuramentum additum, ius propriæ iustitiæ non conferat, probabilius censet idem P. Lessius Lib. 2. Cap. 17. num. 25. & 26. vbi communem illam doctrinam adducit, iuramentum sequi naturam contractûs, quam habet, ex natura rei. Quod si ibidem promissionem acceptatam, & iuramento firmatam, ius iustitiæ conferre ait, non id ex iuramenti adiectione deducit, sed quia ex acceptatione [Nullam ex iuramento obligationem iustitiæ resultare, vnde neque circa promissionem.] ius tale resultat. Vnde promissionem non acceptatam ex iustitiâ non obligare asserit, etiamsi firmetur iuramento. Quod & tenent alij adducti à P. Sancio Lib. 3. Operis moralis Cap. 12 num. 4. nullam ex iuramento obligationem iustitiæ agnoscentes, neque ex naturâ suâ neque ex iuris dispositione. Pro quo & plures citat. n. 17. Non videtur ergo negari posse modum istum dicendi esse probabilem.

Sed quia doctrina generaliter falsos testes ab obligatione restituendi contra communem [Contrariam doctrinam de obligatione salsi testis esse receptissimam. Sed cum distinctione circa illam videri loquendum.] videtur esse Doctorum sensum, ac fidelium persuasionem, sicut & id esse probabile, quod tamen Iulius Clarus cum aliis tenet infrà. Cùm distinctione mihi videtur esse loquendum: aliud enim est testem falsum testimonium dicere contra aliquem, propter quod damnum considerabile subsequatur; aliud tantùm tacere veritatem, quâ positâ damnum eius vitaretur. In priori casu pro certo habendum obligationem restitutionis existere, quia positiuè est caussa damni mendacio suo, illius compensationem impediendo: vt qui donare volentem ab eâ voluntate retraheret mendacio aliquo, fraude, aut dolo, vt communiter Scriptores; licet enim mendacium ex se contra iustitiam non sit, est tamen contra iustitiam eo vti ad tollendum ius, quod habet proximus ad habendam donationem, quemadmodum etiamsi mulier viro petenti debitum, respondeat se esse [Exemplo res declaratur, & vrgetur, vt falsum dicens omnino teneatur.] infirmam, cùm non sit, contra iustitiam peccat, licet mendacio vtatur: quod contra iustitiam non est: quia vir iustitiæ ius habet ad petendum, & vt redditio fraudibus non impediatur, vt impeditur in casu dicto: vrgeret enim executionem, nisi mendacio ab eâ prohiberetur. Sic ergo si testis interrogatus an sciat Petrum Auditori tale aliquid commodasse; respondeat id esse falsum, quia tempore traditionis assignato Petrus erat absens; absque dubio ad restitutionem obligatur, quia damni caussa est, periurio suo recuperationem rei commodatæ prorsus impediens. Quamuis Iulius clarus libr. 5. receptarum sentent. [Quidquid asserat Iulius Clarus.] §. Falsum. num. 19. id de foro conscientiæ neget, pro quo adducit aliquos, quod & ait sequi communiter Doctores. Contra quem insurgit P. Molina Disp. 700. num. 4. qui non benè ait illum affirmasse sententiam suam esse contra omnes, cùm & aliquos citet pro ea, & addat sequi communiter Doctores.

In secundo autem casu alia est ratio, [Ex tacita veritate non oriri obligationem restitutionis. Vbi de fugiente, ne testificetur.] quia tantùm tacere non est caussam ita dare Domino, vt tacenti penitus imputetur; sic enim valde probabile est, scientem aliquid, & ne testificetur, fugientem, non peccare contra iustitiam, neque ad restitutionem teneri, etiam citatum per ministrum Iudicis. Quod tenet P. Lessius suprà. num. 59. non esse improbabile: sicut verius, & probabilius num. 58. posse occultare se, aut fugere priusquàm iudicis præceptum, aut citatio ei legitimè denuntietur: quod & tenent plures, quos adducit, & sequitur Bonacina suprà Puncto 3. n. 12. qui num. 14. citat P. Lessium, [Et de eo, qui iurauit se illam dicturum.] tàmquam absolutè asserentem, testem, qui iurauit se dicturum veritatem, non teneri ex iustitia illam dicere, cùm tamen Pater Lessius contrarium teneat, vt vidimus, datis eiusdem verbis. Sic autem illud refert citatus Auctor, vt non videatur improbabile iudicare, tantùm enim ita subdit: Sed contrarium tenendum est, quia hoc [Bonacina.] iuramentum est promissorium: ex iuramento autem promissorio consurgit obligatio iustitiæ. Sic ille: vbi & simplex negatio tantùm indicat sententiam aliam præferendam; & fundamentum, cui innititur, tantùm est probabile, vt vidimus. Sed maiori cum resolutione loquitur Cardinalis [Card. Lugo.] Lugo, Tom. 2. de iustitia disp. 39. sect. 1. vbi tamquàm veriorem amplectitur, & defendit sententiam dictam cum P. Molina, & P. Raynaudo. Nam ille id expresè tenet Disp. 83. §. de teste. & Disp. 700. num. 4. Hic de Monitoriis Part. 2. Cap. 3. Quæst. 24. Contrarium tamen inter alios tenet P. Sancius citato Cap. 5. Dub. 3. n. 4.

Vt ergo iurans ab onere restitutionis [Notanda doctrina in ordine ad praxim.] liberari possit, quod semper procurandum, quia grauissimum est, & pauci ad hoc induci possunt, ne in damnationis statu perpetuo relinquatur; in primis videat ipse quale onus supra se pergat imponere, & doctos consulat, vt si peccare statuerit, minùs peccet; quando autem non ita factum, verosimiliter dici potest omnem iurantem falsò ita esse affectum, vt minùs quantùm possit conscientiam grauet; & ita iurantem dicere veritatem, non verè promittere, etiamsi promittendi voce vtatur: cùm enim de obligatione imponendâ agitur, iuramentum strictè est interpretandum, vt minùs grauet: videatur P. [Iuramentum strictè interpretandum vt minus obliget.] Vincentius Tancredus de Religione pag. 513. num. 8. & ita etiam secundùm sententiam communem de obligatione iustitiæ ex promissione ortâ, non tenetur ex iustitiâ. Quia verò sententia negans obligationem iustitiæ ex promissione etiam est probabilis, probabiliter etiam obligatio restitutionis cessat, etiamsi tertio damnum inde superueniat, impedimentum scilicet suum debitum recuperandi; quod quia ex merâ negatione resultat, non videtur moralis testificationis effectus; quandoquidem ex officij obligatione non prouenit, quidquid de obligatione Charitatis sit, quam communiter Auctores agnoscunt.

§. II.

De inductione testium speciali, & obligatione restitutionis ratione illius.

CVm ij, qui potentes sunt, æmulos etiam [Stylus in Syndicatu quorumdam potentiorum.] soleant habere potentes, frequenter in Syndicatibus, & visitationibus accidit, vt dum apertè prosequi accusationem refugiunt, vel quia nequeunt, vt Auditores erga Proreges; vel quia nolunt ob humanos respectus; alium accusatorem supponant, qui proprio nomine id faciat, cùm tamen ipsi præcipui actores sint, & torum testium, & capitulorum apparatum cum plenâ suppositi accusatoris instructione disponant. Vbi in primis dubitari potest, an Togatus, cui accusatio ista interdicitur, peccet grauiter eam occultè modo prædicto prosequendo. Et videtur absque dubio, seclusis aliis, de quibus statim, id licitum non esse, & grauiter in tali prosecutione, aut persecutione peccare. Nam [Auditores grauiter peccare in eo, dum occultè accusatores instruunt.] modus ille valde contrarius muneri eius est, & contra stylum, quem Rex, & leges in talibus caussis seruandum esse determinant; odiis, simultatibus, scandalis, & multis aliis inconuenientibus obnoxius. Nec zelo se iustitiæ tueri possunt: quandoquidem ea, de quibus accusationem instruunt, Regio possunt Consilio scribere, & Regiam pro remedio adhibendo prouidentiam implorare. Ad quod quidem iuramento se, cum officij possessionem acceperunt, sicut ad alia, quæ remedio indigeant, obligarunt. Quòd si non ita fuerint consecuti, vt eorum zelus extat, Deo id remittant iudicum omnium Iudici, & Principi Regum terræ, quo iudicante nil inultum remanebit.

Iam si ad accusationem dictam eum [Punitum à iudice recusandum in Syndicatu.] supponant, qui punitus, & incarceratus est à Principe, vel iudice; repelli quidem vt inimicus à Iudice syndicatus potest, per adducta à P. Fragoso Tom. 1. pag. 933. in fine. Nuper autem admissus, quia pars in eo noluit insistere, ne caussa ad supremum Consilium indiscussa deuolueretur eò se conferente, qui repulsus fuisset. Quisquis autem sit, si de rebus, quas oppositurus est, plenam notitiam non habeat, ex eâ parte vtriusque graue peccatum apparet. In re enim adeò graui, & parti contrariæ quæstuosâ, vbi [Notitiâ carentem non posse supponi.] de honore, & facultatibus agitur, quæ nimium quantùm solent in defensione prolixâ consumi; in fide alterius procedunt, & ita cœco modo parati exequi, quidquid visum fuerit promotori. Si autem sufficienter instruxisset, & instrumentis, aut testibus possit caussam prosequi, ita vt falsitas nulla admittatur, ex eo præcisè, quòd Togati instrumentum est, grauiter peccat, cùm [Et habentem etiam grauiter peccare.] peccare principalem actorem ex dictis constet. Quod aliunde ostendi potest; ex eo scilicet, quòd magnis se periculis exponat. Vnde cùm in quodam regni huius Prætorio quidam ex istis noctu inuentus cum armis vetitis fuisset, sub pœnâ mortis, ex eo pœnam euasit quòd licentiam se ad id Gubernatoris habere testatus est, quam ille proptereà dederat, vt eius securitati prouideret. Sed satiùs fuisset iubere illi, vt se domi noctu contineret, sic enim maior illi securitas obueniret.

Quia verò difficile valde est, pro omnibus, [Qui oculatus testis esse non potest, an à Regio Auditore instructus, & credens remitti se habere, iurare in Syndicatu possit.] quæ opponi Syndicato, aut visitato possunt, oculatos testes inuenire (falsa enim apertè opponere, cauteriatæ nimis conscientiæ est, & à ministri Regij in sublimi dignitate constituti intentione penitus alienum) res ita disponi potest, vt vocentur testes, iuraturi quidem verum, sed quod ipsi non viderint, & de quo neutiquam testari possunt. Formido enim eisdem eximitur, dum auctoritas Togati pro veritate interponitur, & forsitan etiam scrupulus conscientiæ tollitur, quasi liceat testari id, de quo vir primarius plenam se habere notitiam affirmarit, & forsitan iurabit ille rem ita se habere, vt & iurare sic audeat minimè aliàs oculatus. Vbi [Personæ fide dignæ credens iurare potest.] fortassis erit qui dubitet, an hoc aliquâ viâ fieri possit? & videtur posse affirmatiuè responderi, ex iis, quæ habet Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 2. Cap. 7. num. 48. & 49. Vbi ait talem posse esse personam aliquid affirmantem, vt eius sola assertio ad omnem scrupulum deponendum sufficiat; quia etiam dicimur aliquid scire, quando sumus informati, & certificati ab aliquo viro notabili, & fide digno. Cap. de Capitulis 10. dist. Pro quo & Doctores adducit; maximè cùm in testimoniis etiam iudicialibus, in quibus strictiùs proceditur, videamus aliquando personæ fide dignæ etiam soli credi; & quod amplius est, etiamsi deponat sine partis citatione: per Doctores ab eodem adductos. Accedit communis doctrina, de qua P. Sancius lib. 3. Operis moralis. Cap. 4. num. 10. ad iuramentum assertorium satis [Sicut & prudenter id ita esse sibi persuadens.] esse, vt iurans ita rem se habere arbitretut prudenter, & non leui coniecturâ ductus, sed certâ, aut verosimili, aut probabili, ac proinde secundùm iudicium iurantis consentaneum rationi, siue id à parte rei verum sit siue non.

Sed hæc nullo modo in caussa præsenti [Negatiuè resoluitur, quia in iudicialibus ea doctrina non currit, cùm requiratur præsentia.] sufficiunt: nam in iudicialibus testes tantùm per dictum qualificatæ personæ certiorati, testificari nequeunt, sed præsentia requiritur: Pro quo ita scribit Beatissimus Callistus Pontifex in epist. 2. ad Episcopos Galliæ & habetur in Cap. Testes. 3. Quæst. 9. Testes per quamcumque Scripturam testimonium non ferant, sed præsentes de iis, quæ nouerunt, & viderunt veraciter, testimonium proferant, nec dicant de aliis caußis, vel negotijs testimonium. nisi de iis, quæ sub eorum præsentia acta esse noscuntur, [Cap. Testes 3. q. 9.] de his etiam, quæ audierunt, si ad hoc vocati sunt &c. Ex quo habetur iurantem ex testimonio personæ fide dignæ certioratum, falsò iurare: quia cùm interrogatur an sciat, intelligitur de notitia per experientiam sensuum habitâ, dum præsens adfuit facto, de quo est quæstio: cúmque ad mentem interrogantis respondere debeat, dum iurat, factum affirmat. Et ita P. Sancius num. 13. cùm præmisisset ad veritatem iuramenti satis esse iurantem audiuisse rem illam à personâ dignâ vt sit moraliter certus, ita rem se habere; statim in iudicialibus aliter dicendum subdit, quæ & est communis doctrina. Et certè si contraria sustineri [Ex opposito horrendum absurdum.] posset, ex eâ fieret per testimonium vnius non iurati posse aliquem ad mortem condemnari: si videlicet plures audierunt à viro fide digno crimen illius morte dignum, & omnes tamquàm rem certam id affirment coram iudice, iuramento præmisso. Quod est horrendum dictu. Doctrina ergo ex Dom. Solorzano adducta nihil contrarium certæ resolutioni conuincit: aliud siquidem est vni testi credi, si cum requisitis ad testificandum deponat, de quibus iura disponunt, præsentia inquam, & intelligentia, dum præsens adfuit: aliud de vno auriculari tantùm quem iura repellunt. Non ergo circa hoc potest dubitari. Pro quo & videri possunt Bonacina Tom. 2. Disput. 4. Quæst. 1. Puncto 3. num. 7. P. Fagundez Tom. 1. in præcepta Decalogi, lib. 2. Cap. 6. num. 12. P. Palaus Tom. 3. Disp. 1. de iuramento. Puncto 5. num. 3. & P. Vincentius Tancredi de Religione pag. 603. num. 13.

Stante ergo inductionis prædictæ [An resultet restitutionis obligatio. Et fundamenta pro parte affirmatiua contra Capitulantem principalem.] testium iniquitate, dubitari vlteriùs potest, an sic inducens, & consequenter testes, teneantur ad restitutionem expensarum, quas syndicati, aut visitati faciunt, & quandoque satis multas; non facturi, si contra eos modo prædicto non esset processatum; & etiam ad solutionem pœnæ, quæ pro obiectis, & probatis est imposita, aliàs non imponenda, quia non debebatur ante sententiam: & videtur ad restitutionem teneri. Primò. Quia in huiusmodi capitulationis modo iniustitia committitur: si enim Togatus sit, qui Capitulantem submittit, peccat contra officium, vt vidimus, & cùm ad custodiam legum constitutus sit, modum hunc insectationis debebat, inquantum poterat, impedire: quod tamen non solùm ab ipso non factum, sed positiuè damno concursus caussæ principalis applicatus. Deinde. Quicumque ille potentiorum sit, contra iustitiam peccare ostenditur. Quia id, quod Syndicato opponitur, dum probari nequit, nisi per inductos testes, pro secreto habetur: atqui pro secreto delicto nequit puniri quisquam, & punitio talis est contra iustitiam, vt iura clamant: ergo nec pro illo accusatio proponi. Quòd si dicatur delictum esse probabile, sed testes, qui oculati esse possunt, ob timorem, aut aliquem humanum respectum non deponere. Contra illud est: quia etiamsi eo modo sit probabile delictum, iudex tamen nisi probatione præmissâ pœnam nequit imponere, neque in cognitionem caussæ non præcedente infamiâ, aut clamorosâ insinuatione, se intromittere; & aliter faciens contra iustitiam peccaret, & restitutionis onus suprase tolleret. Ex quo sequitur similiter peccare eum, qui iudicem inductis testibus ad ferendam sententiam compellit: quo euentu non quidem peccat iudex iuxta allegata procedens: peccat tamen Capitulator principalis; & etiam immediatus ex eodem fundamento, quo iudex in casu dicto peccaret, quia est caussa damni sine ordine iustitiæ, quem seruare tenebatur.

De testibus autem manifesta est ratio; [Contra testes item.] quia licet non mentiantur re ipsâ, id tamen ipsis non constat: quia licet vera sit doctrina illa, de quâ num. 180. intelligenda tamen est extra iudicium, vt ostendimus: ergo Syndicatus ius habet ut aliter contra illum minimè deponatur: vnde quemadmodum ad restitutionem teneretur falsò iurans, iuxta dicta num. 173. ita & iurans, quod non vidit, qui etiam aliàs falsò iurat, iuxta dicta num. ante præced. quibus accedit præfatam doctrinam intelligi debere, quando persona est ita fide digna, vt sit omni exceptione maior, quod tamen non accidit in casu præsenti; vbi informans est Syndicati inimicus, cuius testimonium iura reiiciunt, de quo in terminis Auilos in Cap. de [Inimicus non est fide dignus, vt ei credi possit, vt in casu præsenti.] Syndicatu. Verbo Pesquisa. num. 4. & P. Fragosus Tom. 1. pag. 933. §. Notandum. Vnde & particulari cuiuis debet esse suspectum: & ita pro fundamento sumi nequit ad certum damnum inferendum: possessio enim innocentiæ pro reo stat, quâ nequit dubia ex persuasione priuari, secundùm receptissimam doctrinam vtroque in iure & euidenti ratione fundatam, de quâ præcipuè agit P. Sancius lib. 2. de Matrimonio Disp. 21. quæ omnia videntur partem istam adeò verosimilem reddere, vt de eius probabilitate nequeat dubitari. Quia verò, vt aliàs dixi, restitutio grauissimum onus est, cui frequenter succumbitur cum æternæ damnationis periculo; videndum est an sic agentes probabiliter possint ab eo grauamine liberari. Neque ex eo fiet audaciores futuros Capitulantes, quia etiamsi ad restitutionem obligemus, à suo illi nocendi animo non desistent, cùm ad desistendum valde fortia incitamenta ex grauissimâ Dei offensione succurrant. Eorum ergo remedio, ne penitus pereant, per sententiam benignam consulendum.

Dico ergo potest obligationem in casu [Non esse obligationem probatur ex probabili doctrina circa infamantem aliquem apud officij aut Beneficij Collatorem. Vbi de principali Capitulante.] dicto ad restitutionem non dari ex opposito fundamento; quia scilicet iustitia commutatiua non est violata quoad substantiam; quidquid de modo sit. Quod probari potest ex doctrinâ P. Lessij lib. 2. Cap. 12. num. 124. quem sequitur Pater Hurtadus disput. 12. de restitut. difficul. 17. dicunt enim illi, eum qui aliquem apud collatorem infamat officij aut beneficij, non teneri ad restitutionem damni inde secuti: quia ius est quando de officiis, aut beneficiis agitur, patefaciendi ea, quæ hominem minùs habilem, vel collationem minus decoram reddunt: vnde solent capi occultæ informationes. Quòd si sequatur infamia apud plures, idem censent dicendum, quando officium aut beneficium non negatur ratione infamiæ, sed ratione delicti. Immo addit P. Hurtadus; quòd, etiamsi non solùm propter defectum manifestatum, sed etiam propter infamiam officium aut beneficium negaretur, non esset obligatio restitutionis; si aliàs defectus ipse futurus erat sufficiens ad negationem. Quia quando aliquis est causa damni aliàs justè inferendi, quamuis non fuisset ea causa, non est obligatio ad restitutionem. Sic ille philosophatur; cuius [Exemplum pro Doctrine comprobatione.] vltima doctrina potest declarari exemplo eius, qui falsum aliquid contra alium in judicio jurauit, contra quem alii veri deposuerant testes; ex quorum testificatione ad pœnam est pecuniariam, aut cum damnis aliis pecuniâ æstimabilibus coniunctam, condemnatus. Licèt enim ad restitutionem famæ teneatur, non tamen ad quidquam aliud; sic ergo cùm infamatus apud collatorem justè possit bono conferendo priuari, ex iniustâ infamiâ obligatio restitutionis alia non consurgit, quàm ea, quæ ad famam spectat: quæ poterit stare respectu aliorum, cùm tamen respectu collatoris obligatio nulla sit, ob rationem dictam, qui etiam stante restitutione dictâ, poterit in suâ negatione procedere; sciens alium non restituere, eò quòd verum eius dictum non sit, sed quia occultum respectu illorum.

Iuxta hæc in casu nostro philosophari [Applicatio Doctrinæ.] licet. Nam sciens syndicati delicta, potest ea Regi reddere manifesta, ne homines tales officiis tantæ confidentiæ honoret, Reipublicæ perniciosos: & consequenter iis, qui eius nomine ad ea sunt corripienda destinati. Quòd autem modo conuenienti non vtantur, peccatum quidem est, sed ex quo obligatio restitutionis non oriatur; quia pœna non infertur propter aliquid in manifestatione contentum, sed propter delicta. Expensæ autem se non justè defendenti sunt imputandæ. Si enim delictum verè commissum est, illius nequit esse iusta defensio. Fateatur ergo, & nullis erit opus expensis. Quod autem ad Togatum Capitulantem attinet, nihil est, quod specialiùs vrgeat: licèt enim ex officio ad vitanda iniqua damna teneatur, hoc tamen damnum iniquum non est quoad substantiam: ex modo autem non resultat, vt diximus, aliquid specialem obligationem restitutionis inducens.

Quoad immediatum autem Capitulantem, [Circa immediatum Capitulantem & testes probatio alia per eodem.] videtur maior esse difficultas, si ipse non sit oculatus delictorum testis, ficut etiam de testibus. Sed etiam pro illis ab obligatione liberandis fundamenta non leuia occurrunt: nam ipsi non sciunt testimonium suum reuerà falsum fuisse, & dubitare possunt, quandoquidem à viris grauibus verum esse affirmatur: in dubio autem tali melior est conditio possidentis. Sic consulens furtum, & dubitans an ex eo furtum secutum sit, non tenetur restituere. Sic colligitur ex D. Thoma 2. 2. Quæst. 62. artic. 7. circa finem, & tenent quamplures, quos adducit & sequitur Mag. Barnabas Gallego in Resolutionibus Moralibus de conscientia dubia 83. & inter alios, ex Societate Patres [Dubitans de damno non tenetur ad restitutionem.] Henriquez, Rebellum, Filliucium, & Castrum Palaum. Cùm ergo dubitans an testimonium suum falsum fuerit, consequenter dubitet an causa iniusta damni quoad substantiam fuerit; prædicta doctrina currit, & ita potest probabiliter ab onere restitutionis liberari. Pro quo est, & alia etiam probabilis, quam tenet Diana Parte 4. Tractat. 3. Resol. 63. vbi cum Patribus Gordono, & Rebello tenet, eum, qui dubitat an suum suffragium rem iniustam concluserit, vt dum per secreta suffragia agitur, & per priora damnum concluditur, ita vt posteriora nullius effectus sint, non teneri ad restitutionem, ob receptissimum Canonem de meliore in dubio possidentis conditione. Quod potest pariter applicari. Et hoc stat quando merum dubium est; cùm tamen esse valdè probabilis persuasio possit ex auctoritate dicentis: licèt enim; quia inimicus, videatur suspectus; nihilominùs potest aliàs talis de eo existimatio haberi, vt absurdum adeò facinus, & vilissimorum hominum proprium, non possit quisquam ritè sentiens suspicari. Per quæ potest non ægrè ad [Per contraria parte adducta diluuntur.] adducta in contrarium responderi: negamus enim esse iniustitiam quoad substantiam, & secretum non obstare, quod reuerà tale non est in casibus de quibus loquimur, sed cùm probabilia delicta sint, testes, qui adhiberi possunt, ob humanos respectus tacent: neque obstat Togatorum officium, de quo dictum; præterquàm quòd illi non habent legem aliquam, quâ ad non deferendam vllo modo accusationem ad judices syndicatûs, aut Visitatores teneantur, cùm excitare possint, & instruere eos, qui licitè accusare possunt: auertere autem eos, qui juridicè non procedunt, ad eorum officium specialiter non spectat, qui ad syndicatum subeundum tantùm adiguntur. Pro aliis autem responsio est satis perspecta. Vnde ad alia transeundum.

§. III.

Nonnulla alia notatu digna circa materiam eamdem.

PRimum sit, sententiam multorum esse [Circa Ecclesiasticos, qui officium Regale gesserunt, diversæ opiniones.] Iudices Regios, etiamsi Ecclesiastici sint, posse syndicari & visitari: vt videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 4. Cap. 8. num. 16. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 10. Pag. 840. §. Y lo que mas, qui pluribus citatis, eosdem sequitur. Pro quâ & alios adducit Diana Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 19. inter quos sunt P. Suarez & P. Layman, & P. Sancius Tomo 1. Consiliorum, Dub. 20. num. 10. alios refert, sicut & P. Fragosus Tomo 1. pag. 172. num. 345. qui & eos sequitur. Contrariam autem defendunt plurimi, quos adducunt, & sequuntur Diana, & P. Sancius numer. 11. Ratio est; quia exemptio est certa, & hic casus non exceptus, vt excipi apertè debuit, si ad illum potest se laica potestas extendere. Quia verò tot Auctoribus pro contraria sententia stantibus, eam Visitatores dubio procul practicabunt, non est circa hoc contentiosiùs digladiandum, si tantùm admoneam indecorum valdè esse si quando contingat, visitatum in sublimi jam esse dignitate [Vtilis admonitio circa constitutum in sublimi dignitate.] Ecclesiasticâ constitutum, eius propalare defectus, & pœnis additis castigare. Et simile quid vidimus circa Archiepiscopum, & magni quidem nominis, actum, quod non potuit illi non valdè molestum accidisse. Negantes generaliter id licere, non solùm Theologi sunt, sed Iurisperiti insignes, & in judicialibus subselliis versatissimi. His accedit dignitatis Ecclesiasticæ reuerentia. Ergo justissimè illi facient, si quid prædictos concernere potest, neutiquam attentarint. Sed sunt quidam ita affecti, vt ex huiusmodi minimè laudabilibus assumptis laudem rectitudinis studeant sibi conciliare. Qui forsitan erga laicos judices, ad quos eorum commissio dirigitur, remissiùs se gerent. Quod notatum scio; & si ita est, satis ex eo liquet, quo spiritu illi in tali inquisitione ducantur. Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es. Psalm. 5. vers. 5. iniquitatem inquam, contrariam [Psal. 5. v. 5.] scilicet æquitati. Vbi & credo graue peccatum esse posse, si eius, qui in Ecclesiasticâ est positus dignitate, vulgatorum defectuum causa bonum nomen non leuiter denigretur.

Secundum notatu dignum occurrit, in [In Indiis an queat judex syndicatus extraiudiciali notitia juuari ad pœnam proportionatam imponendam] Indiis id frequenter accidere, vt Visitatores, & judices Residentiæ extraiudicialiter plura sciant, quæ tamen testes negant se scire, cùm satis sciant apertè; quod & ipsis est judicibus manifestum. Hac ergo de causa multoties Capitulantes in probatione deficiunt, vt non possit illa talis esse, quæ ad pœnam ordinariam sufficiat, vel ad grauamen proportionatum delictis imponendum. Quid ergo faciat? Existimo non peccaturum, si grauamen proportionatum iniungat: nam licèt probatio non ita plena sit, adest extraiudicialis notitiæ adminiculum: quòd licèt se solo non sufficiat juxta communem sententiam, de quâ P. Lessius Lib. 2. Cap. 29. num. 84. quando tamen adest, aliquem potest effectum bonum habere. Quod probo: nam judex in eo casu probationis defectum supplere potest per talem notitiam, & testis vicem habere; quandoquidem testes ipsos audiuit aliter, quàm jurauerint, sentientes; aut aliàs scit eos ita sentire: estque valdè incommodum bono publico, vt delicta ob talem testium corruptelam remaneant impunita, præsertim judicum, de quibus tanta est Regum fiducia, [Quàm id expediat ne judicum criminum maneant impunita.] vt eos suo nomine velint justitiam inter subditos exhibere. Quia decretali pœnâ plectendi sunt, qui se prohibitis exceßibus miscuerunt. Quid enim in alijs damnent, si ipsise inhonestâ contagione commaculent? Cassiodorus Lib. 9. variar. 18. Quod roborari potest ex probabili doctrinâ, praxi ipsâ bo [Cassiodorus.]norum judicum comprobatâ, de quâ P. Lessius suprà num. 104. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iudicio forensi, difficult. 9. Quòd scilicet, quando delictum est Iudici ipsi notum, & publicè notorium, & expedit illud statim puniri, non sit necessaria vlterior probatio; sic enim aliquando latrones in flagranti furto publico reperti puniuntur, etiamsi Iudice inferiore absque alia solemnitate. Pro quo & videndus P. Fragosus Tomo 1. Pag. 529. n. 116. [Ex facti euidentia sola posse judicem ad pœnam infligendam procedere.] vbi cum multis probat quòd facti euidentia tantam habeat vim in omnibus criminibus, vt suppleat vices accusatoris, testis, & totius processus juridici, quando ipsi judici delinquens est notorius cum hac facti euidentia. Ex Caietano præsertim 2. 2. quæst. 67. artic. 3. & P. Lessio suprà. Ergo notitia specialis judicis in ordine ad condemnationem aliquid conferre potest, & ita similiter in casu nostro, vbi probatio aliqua est, licèt non prorsus plena, quod non negabunt Auctores propter adductam rationem, licèt non ita id expressè; quia casus non est obuius, fateantur. Quia verò merita causæ in supremo sunt Indiarum Consilio discutienda; ne illi imputetur excessus, poterit, & debuit plenam de omnibus informationem remittere, propter quam Domini, non aliter vt credo, judicabunt.

Deinde, non peccabit Visitator aut Residentiæ [Deficientem in probatione non debere puniri accusatorem, quando id sine eius culpa accidit.] judex, si accusatorem in probatione deficientem non condemnet, eò scilicet quòd non plenè probauerit; quia testes vocati dicere verum noluerunt in judicio; qui tamen extra judicium rem fatentur, de quo sufficienter Visitatori constat: id ex eo probo; quia ad condemnandum in casu nuper dicto est sufficiens facultas ex præsumptâ Principis voluntate, vt videri apud citatum P. Hurtadum potest; multò autem veriùs est ad absoluendum dari illam in casu adeò vrgenti, vbi sine aliquâ suâ culpâ accusator in probatione defectum sustinet ob malitiam aliorum; cùm certum sit, voluntatem Principum promptiorem esse ad soluendum, quàm ad condemnandum, Dei adinstar, qui ad benefaciendum sponte procedit, cùm tamen ad plectendum [Deus ad pœnam procedit inuitus.] quodammodò tendat inuitus; vt probaret vtique nobis Deus, quòd ipse eos noluerit perdere, sed ipsi extorserint, vt perirent. vt Saluianus loquitur, Lib. 1. de Gubernatione Dei. Et quidem si Rex ipse adesset, [Saluian.] incredibile est eum velle damnare, quem in causæ progressu videret inculpabiliter impeditum.

Tertium. Visitatores grauiter peccare [Circa mortuos mitiùs agendum.] posse, dum mortuorum in caussis seueriùs immorantur. Quod in Indiis debeat fieri cautum Regio rescripto, quod habet Dom. Solorzanus Cap. 7. citato num. 63. Quia enim mortui defendere se nequeunt, judicium vehementer vrgere, inhumanum videbitur, nisi pars sit, quæ de proprio agat interesse, quo etiam in casu, de rigore juris aliquid remittendum: sed præcipuè cùm de pœnâ agitur Fisco applicandâ, ita enim de Regiâ est pietate præsumendum, quæ colligitur ex prædicti rescripti verbis. Para que esto cesse, y los delitos [Regiæ legis tenor.] sean castigados. Neque enim vult rigorem pœnarum, sed punitionem, quæ etiamsi moderata sit erga mortuum, qui defendere se non potest, satis videtur exacta. Ratione ætatis, valetudinis, sexus, paupertatis, pœnarum moderationem leges admittunt: ergo & ratione mortis, malorum maximi, quando jam reus ad tribunal stetit Christi, rationem pro commissis omnibus redditurus.

De quibus autem judicum supremorum [De P. Fragoso viro docto judicium, & eiusdem pro jurata fidelitate sententia.] delictis debeat syndicatio procedere, ac multis aliis ad eam spectantibus, præter Auctores à Dom. Solorzano citatis agit P. Fragosus Tomo 1. Disput. 23. per totam: videndus quidem; quia vir est doctus ac sani judicii.

CAPVT XXI.

De Ministris alijs Indicarum Audientiarum, & quomodo negotium conscientiæ debeant pertractare.

SVnt in illis Alguacelli maiores, Relatores, Cancellarii, Tabelliones, Janitores, vt omittam alios: de præfatis autem hîc quod opportunum visum fuerit, inserendum.

§. I.

De Maioribus Alguacellis.

ALguacellus tenetur sub mortalis culpæ [Circa carcerum curam, & carceratorum alimenta, obligatio sub mortali.] reatu. Primò carceris curialis curam agere, quam ei sui officii edicta præscribunt; quia res est momenti magni, & emolumenta ex hoc illi satis considerabilia proueniunt: & licèt non teneatur incarceratos suis sumptibus alere, tenetur tamen curam circa id sedulam habere, vt pauperibus alimenta non desint Gubernatorum prouidentiam requirendo.

Secundo. A pauperibus nequit jura sibi debita [Item circa exactionem iurium à pauperibus,] cum rigore exigere, quia cùm necessaria ad sustentationem non habeant, iniquum est suâ illos tenuitate priuare. In quo non solùm peccant contra charitatem, sed etiam contra justitiam, quia priuant eos pecuniis, quas non debent, cùm sibi priùs debeant prouidere.

Tertiò. Graue peccatum est incarceratos [& detentionem incarcere propter illa.] in custodia detinere; quia jura non soluunt, si pauperes sint: quia nemo debet quod soluere nequit; vel si debeat, dum non habet, nequit pro eo in corpore luere, nisi ad id cogatur per sententiam judicis: Alguacellus autem judex non est, & carceris clausura inter mala ingentia computatur.

Quartò. Non excusatur à prædictis [Etiamsi per carceris custodem faciat.] Alguacellus ex eo, quòd non per se ipsum hæc agat, sed per alium, quem carceris custodiæ præficit, sub pacto, vt singulis mensibus certam illi pecuniæ summam largiatur, commissâ eidem iurium ominum collectione. Nam certa juris regula est. Qui facit per alium, est perinde ac si faciat per se ipsum. L. Quod jussu alterius, de Regulis juris, & in sexto 92. Quòd si dicat se nescire, quia non tenetur esse præsens, id locum non habet, cùm carcerem frequenter debeat visitare, & sic querelas miserorum audire.

Quintò. Peccat officium custodiæ [Cui nequit officium nisi sub portione moderata tribui.] tribuendo cum obligatione exorbitantis summæ soluendæ, quando ea non potest nisi per iniquas violentias extorqueri, vnde in vno peccato plura & satis grauia continentur, sed quæ (heu) laxo guttere deuorantur.

Sextò. Nequit aut suo nomine, aut per alium, [Ad victum necessaria vt queant vendere.] in carcere res ad sustentationem pertinentes vendere excessiuo pretio, sed currenti; quia licèt ob laborem eò comportandi illas, aliquid videatur posse ampliùs exigi; cùm tamen laborem alii libenter subibunt, si illis permittatur esculenta, & poculenta incarceratis vendere, eodem pretio vendituris. Quòd si hoc non semper contingat, & labor sit æstimandus, non plus certè, quàm labor ipse æstimabilis sit, nec vt rebus singulis pretium augeatur; sic enim laboris pretium intolerandum habebit excessum. Quod vrgetur ex eo, quod lege cautum est ne Alguacelli ab incarceratis quidquam recipiant, scilicet L. 9. Titul. 23. Lib. 4. Recopil. nouæ, & specialiter vt incarceratos non cogant ad emendum à se victui necessaria. De quo P. Fragosus Tom. 1. pag. 757. num. 407.

Septimò. Peccat item grauiter, si [Peccare grauiter si incarceratum exire sinat.] incarceratum, de cuius securâ custodia curare debet ob causæ grauitatem, exire permittat, rediturum credens ante lucem, siue gratuitò respectu siue ob datum aliquod, & si fugiat, tenetur ad damna inde secuta, si pecuniâ æstimabilia sint. Resolutio est certa ex iis, quæ Doctores tradunt in materiâ restitutionis, & de obligatione depositarii. Alguacellus enim publicus depositarius est, & hîc lata culpa interuenit, cùm maiorem sufficere communiter Auctores sentiant. Vnde in hoc casu, ac quocumque alio, cùm ex eorum conniuentiâ debitor fugit, ad restitutionem obligatur. Vide P. Fragosum suprà pag. 748. num. 865.

Octauò. Non videtur esse peccatum graue aliquem [Aliquando graue non esse peccatum, & quòd pro eo possit aliquid accipere.] pro breui spatio ex carcere exire permitti, si certum moraliter sit rediturum; quia nec judices multùm de eo curant. Quòd si quidquam accipiatur ab Alguacello, ad restitutionem non tenetur; quia pro illis non extat rigor legum, qui pro judicibus, cùm ipsi judices non sint. Vnde L. 11. Titul. 13. Lib. 4. Recopilat. sic dicitur: Alguaciles no reciban dadiua, ni presentes, directè ni indirectè, [Lex de illis loquens.] por si ni por otro, de qualquier persona, que con ellos vbiere de librar, en las cosas tocantes à sus officios, saluo cosas de comer, y beber en pequeña cantidad ofrecidas de grado, sin las pedir en manera alguna y esto despues, que fueren librados, y despachados. Sic lex: In quâ cùm simplex tantùm prohibitio habeatur, neque dicatur vt non possint recipere, non videtur receptio inualidari, quidquid de peccato sit. Et ita tenent plures Doctores, quos adducit, & sequitur P. Sancius Tom. 1. Conciliorum lib. 3. Dub. 3. num. 28. & 29. qui num. 25. peccare illos mortaliter ait; dum id de judicibus, scribis, & aliis iustitiæ ministris generaliter statuit; quod à fortiori tenent quamplures Doctores ab eodem adducti num. 27. qui eos ad restitutionem obligatos arbitrantur. Pro quo & est lex citata nuper §. sexto. Verùm in casu, de quo loquimur, non videtur esse graue peccatum: si quidquam accipiant, quia illud non est propriè munus, sed solutio pro eo, ad quod minister talis non est obligatus, & ratione cuius se periculo incurrendi pœnam exponit. Quando autem minister, vel etiam [Pro non debitis ex officio aliquid accipi posse, & id non esse contra juramentum.] judex aliquid præstat, ad quod obligatus non est, licitè potest aliquid vltra stipendium accipere, juxta ea, quæ cum aliis docet idem Pater num. 22. & nos alibi diximus. Pro quo est & P. Lessius Lib. 2. cap. 14. num. 64. & P. Fragosus Tom. 1. pag. 420. num. 54. & juxta hæc juramentum exponendum est, quod non extendit obligationem sed maiorem reddit, juxta dicta numer. 146. & 174.

Nonò. Quando datur mandatum [Quando stipendium vnicum futurum, quando plura ob multiplicatum laborem, aut delicta diuersa.] incarcerandi plures personas ob idem delictum, vnicum tantùm stipendium potest Alguacellus accipere: sic statuitur Titul. 10. Rubrica, En causas criminales, Lib. 3. Recopil. & aduertit P. Sancius suprà Dub. 21. cuius ratio; quòd scilicet vnum delictum est, videtur contrarium insinuare, quando delicta sunt diuersa, licèt in vno scripto, & quasi per modum vnius contineantur. Vbi quidem difficilis est ratio discriminis: nam cùm stipendium pro labore reddatur, & labor sit idem siue delictum sit vnum, siue diuersa, idem videtur stipendium statui debuisse. Immò contingere potest, vt maiore labore opus sit, ad comprehendendos eos, qui vnius delicti rei sunt, quàm eos, qui diuersorum. Si ergo aliquid in hoc excedatur, non videtur graue peccatum: lex enim videtur præsumere minorem in priori casu futurum laborem. In ciuilibus autem si ad instantiam [Quid circa executiones in ciuilibus.] alicuius creditoris sit petita executio contra plures debitores, vel contra vnum debitorem diuersarum summarum, pro qualibet personâ & pro quolibet debito, deberi integrum salarium signatum executori, licet sub vno mandato, & subscriptione contineantur; tenet P. Sancius supra cum Antonio Gomez: cuius ea est ratio: quia censentur plures executiones, & tot sunt contractus, & obligationes, quot sunt res, vel summæ deductæ, & comprehensæ in ipso contractu, licèt sub vnâ verborum conceptione exprimatur. In quo dicendi modo est difficultas; nam lex eodem modo ac de criminalibus loquitur, vt patet, ex Rubrica subiectâ; En las causas ciuiles vbi sic dicitur: Que de mandamiento para emplaçar, aunque [Lex pro illis.] sea à muchas personas, no se lleue mas de vn salario. Vnde miror prædictum textum ad oppositi probationem adduci. Videtur ergo idem dicendum, quod de criminalibus, vt cùm caussæ inter se connexionem non habent, plura sint stipendia assignanda, licèt sub vna subscriptione contineantur; quia vnitas, aut pluralitas scriptionis nihil refert ad laborem in mandati executione collocandum. Si autem caussa vna sit, quia multi pariter obligati sunt, idem quod suprà dicendum, quando delictum est vnum.

Decimo. Peccat grauiter Alguacellus, [Vt grauiter peccet decimam executionum præcipiendo. Cum quadam limitatione.] qui decimam executionis præripit ante factam solutionem debiti creditori, & expensarum eiusdem executionis. Id constat: quia sic lege cautum: pro quo P. Sancius suprà dub. 22. num. 1. si tamen in eo ita procedatur, vt nullum ex anticipatâ perceptione damnum creditori proueniat, non videtur in eo graue peccatum esse; & quidem cùm decima, & iura alia, si diuersa sunt à decimâ, non percipienda dicantur, nisi post solutionem & expensas; atque inter expensas ipsas iura Alguacelli computanda veniant, non videtur à legis mente penitus alienum, vt ante solutionem creditori factam percipiantur: si liquidè cognosci possit quantùm decima sit. De stipendio autem pro labore minor est difficultas, cùm debeatur, non attentâ liquidâ debiti quantitate. Quia verò solutio variis modis differri potest etiam factâ executione; vel executio ipsa cessare, vt cùm pars requisita statim vult soluere, vel ostendit Chirographum solutionis factæ: etiam post exhibitum mandatum pro executione, iuxta legum dispositiones, quæ satis notæ; illis est standum, & pro eisdem videndus. P. Sancius dub. 22. citato. & Dom. Auendañio lib. 10. de exequendis mandatis, Cap. 17. & pro non nullis aliis P. Fragosus. Tom. 1. lib. 5. disp. 13. per totam. Illud tamen hîc addendum.

Vndecimo. Alguacellum iter facientem ad faciendas plures executiones in diuersa loca, non posse à quolibet debitore iura integrè accipere, quasi plura fecisset itinera; sed pro vno tantùm, pro rata executionum ab omnibus soluendâ. Sic legibus cautum: propter quod id tenent Azebedus, Auiles, & Emmanuel Rodericus, quos adducit, & sequitur P. Sancius suprà dub. 23. & P. Fragosus cum aliis To. 1. pag. 743. n. 342. & Auiles ait, quòd acceptum contra legum dispositionem debet restitui: idque est planum; quia illud non est munus, de quo fauorabilis est opinio, de quâ dictum. num. 196. sed est iniqua extorsio salarij non assignati à lege. Pro quo videatur etiam P. Fragosus Tom. 1. pag. 707. num. 200. Addit tamen P. Emmanuel 2. Tomo summæ Cap. 48. num. 2. recipere posse quod amplius suo labore meretur. Quod intelligendum est quando labor est extraordinarius, sed non ex industriâ assumptus ad maius salarium exigendum, de quo ipse P. Sancius, Dubio eodem num. 2. Quòd si iter vno fecerit die ob suam diligentiam, quod duobus solet fieri, duplicatum stipendium potest, & debet accipere, vt ex Auiles, referente alios, ibidem ponit ipse Pater, & P. Fragosus pag. 420, num. 57. vbi & alios adducit. Ex prædictæ autem legis dispositione videtur antimonia consurgere inter illas, de quibus dictum. num. 197. assignatur enim per illas integrum ius executionis, si mandato vno ad plures executio dirigatur: vnde videbatur consequenter idem de itineris labore dicendum; cùm tamen oppositum statuatur. Sed certè antimonia non est: nam aliud est ius executionis, aliud extraordinarius circa executionem labor. In priori stabile aliquid statutum, quia sic visum conueniens in pœnam eorum, qui debitis fraudant creditores, contra fidem datam quarentigiis instrumentis: in posteriori autem tantùm est habita ratio laboris, quia præter stipendium respondens eidem sua Alguacello integra iura reseruantur. Et hæc quidem de Alguacellis curialibus Indiarum dicta sunt; quia licet communia aliis sint, non tamen omnia dicta aliis omnibus solent conuenire. Oportuit ea persequi, quia in Indicis maior quædam licentia est & peculiaris solet regnare cupido, vnde oportuit eorum conscientias præfatis canonibus excitare. De armis autem prohibitis noctu vagantibus tollendis dicemus inferiùs. Vbi de Alcaldiis Ordinariis.

§. II.

De Relatoribus, & Cancellario.

PRimò circa Relatores statuendum occurrit, [Relatores vt munera prohibeantur accipere.] eos non posse munera accipere, sed eodem modo hoc illis esse illicitum, quo & Auditoribus; sic enim decisum est. L. 5. Tit. 5. lib. 2. nouæ Recopilat: vnde circa hoc videnda quæ diximus. Tit. præcedenti. Cap. 4.

Secundò. In eadem lege cauetur ne Iudices [Sicut & Auditoribus ea ab eisdem accipere, in quo & isti grauiter peccant.] superiores & Togati munera à Relatoribus accipiant; vbi tamen diuersus est loquendi modus: respectu enim aliorum dicitur vt non possint; quod tamen non dicitur de Relatoribus, sed simplici tantùm prohibitione præcipitur verbis illis: Que los susodichos Iuezes no reciban presentes, ni cosas de comer de las Abogados, ni Procuradores, ni Relatores de las Audiencias. Minorem ergo imponere obligationem voluit; & videtur sane sub mortali, secundùm communem intelligentiam, de quo citato illo Cap. 4. & §. præcedenti octauo. Pro quo est satis vrgens ratio: Nam contra Relatores graues esse querimoniæ possunt, & si munerum interueniat acceptio, nihil contra illos, quod in officio reddat peruigiles, egredietur. Cùm ergo accipientes grauiter peccent, etiam & largientes eodem modo peccabunt, grauiter inquam: licet illi directè contra iuramentum, non tamen isti, sed indirectè: quia iuramentum de accipiendo est, sicut & lex, quæ directè non prohibet donationem: possunt tamen tituli amicitiæ & alij concurrere, qui largitionem iustificare possunt iuxta dicta citato Capite.

Tertiò. Relatores peccare grauiter [Sicut in negligentia ergâ officium.] possunt dum erga faciendam relationem negligenter se habent, & eorum caussa negotiorum expeditio notabiliter retardatur. Constat enim ex eo damna non leuia litigantibus accrescere, vnde & obligatio restitutionis oritur iuxta dicta sæpiùs.

Quartò. Peccant item lethaliter, dum siue [Aut non plena relatione. Vnde obligatio restitutionis.] per negligentiam siue scienter aliquid in relatione addunt aut omittunt, ex quo sequitur caussam aliter, quàm si relatio fuisset fidelis, iudicari; quod etiam restitutionis obligationem inducit potiori ratione, quàm dudum exposita negligentia. Hoc autem aliquando accidere notissimum est, vnde & clamare litigantes solent caussam à Relatoribus non esse fideliter enarratam.

Quintò. Quia pro singulis processûs [Pro omissis processus folijs stipendium habere non posse.] foliis stipendij est pars per leges assignata, eam accipere Relatores nequeunt iuxta numerum foliorum, si aliqua ex illis non perlegerunt, vel quia prorsus inutiles aut parùm vtiles iudicarunt. Id constat, quia stipendium est laboris pretium, & vbi labor nullus, nihil debet stipendij respondere.

Sextò. (vt hæc etiam dicamus) Relatores in [In die festo quæ illis liceant, etiam ministro adhibito.] die festo possunt processum in compendium redigere, etiam vtendo ministro, quem ad id habent pretio conductum vt scribat. Sic P. Sancius Tom. 2. Consiliorum. Cap. 2. dub. 8. num. 6. cuius ratio est, quia hoc est pars studij, & ordinatur ad loquelam, & ad referendum coram Auditoribus, & ipsos instruendum, & minister adiuuat ad illud. In studio autem & instructione nihil seruile est, & ita neque in festo prohibitum. Non est prætereà actus iudicialis, sed quædam præparatio ad illum, quæ & ipsis Iudicibus licet in die festo, & vtinam omnes iis studerent diebus, vt sic iudicia iustitiæ omnino conformia diebus congruis proferrentur.

Cancellarij officium magni apud alios [Cancellarij Regiæ Audientiæ obligationes.] pretij, in Indiis non multæ æstimationis est, licet magni Indiarum Cancellarij titulus in Hispaniâ Primario fuerit Magnati non pridem attributus. Ad eum spectat prouisiones, quæ Regis loquuntur nomine, Regio signo insignire, cuius illi fit copia; cùm tamen loco Senatûs decentissimo, & cultus illi specialis habeatur. Poterit ergo peccare ille si circa custodiam signi non eam curam adhibeat, quæ illi per leges præscribitur. Item si adesse renuat, cùm Prouisionum expeditio vrget: si præter Octi-regalem pro qualibet signi impressione destinatum, plus accipiat, quod erit obnoxium restitutioni iuxta dicta num. 199. Si Prouisioni, cui aliquid ad solemnitatem defecit, signum adhibeat, & consequenter si scire non curet quid ad substantialem solemnitatem Prouisionum necessarium sit. Si aliquem substituat, etiam filium, sine Proregis aut Præsidis licentiâ, & alia fortassè erunt, in quibus peccare continget. An autem liceat in die festo talis signi impressio; si caussa pia sit, aut vrgens necessitas, vel grauis caussa necessitati æquiualens licet quidem; iuxta Caput Conquestus de Feriis. & ita tenent omnes. Item si pro bono Indorum sint, quia sunt [In fauorem Indorum licent in Festis actus iudiciales.] miserabiles personæ, pro quibus actus iudiciales liciti habentur: vt cum aliis docet P. Sancius suprà dub. 27. n. 15. & hoc etiamsi in toto rigore dicamus esse actum iudicialem. At non esse actum iudicialem ex eo ostenditur, quia neque est citatio partis, neque formatio processûs, neque cognitio caussæ, neque sententia, quæ solùm nomine [Quot sint illi.] stripitûs iudicialis à iure canonico prohiberi communiter affirmant Doctores, ex quorum mente id trahit, citatis aliquibus, P. Palaus. Tom. 2. pag. 96. numer. 6. si tamen Prouisio pœnam mortis, aut grauem pœnam contineret, non videtur licere: quia id specialiter in iure prohibitum: & signi impressio est robur sententiæ dare, & illam complere. Ex quo fundamento argui potest, vt non liceat absolutè: quia scilicet pars sententiæ est: sed cùm strepitum non præseferat, & aliunde grauamen directè non contineat, non videtur cum lethalis culpæ onere prohiberi.

§. III.

De Tabellionibus, seu scribis, qui dicuntur de Camera, & aliis Indicorum Prætoriorum.

PRimò circa illos statuendum est id [Circa munera quæ Scribarum obligatio.] quod de Relatoribus est dictum. num. 200. ad scribas dictos pariter pertinere, quia in eadem lege pariter eisdem acceptio munerum prohibetur: & quod sponte oblatum non teneantur restituere, tenet P. Gaspar Hurtadus infra. & P. Fragosus Tom. 1. pag. 726. num. 285. & pag. 728. num. 291.

Secundò. Quia pretia rerum his annis nimis [Circa taxam iurium, facta circa pretium magna mutatione.] excreuerunt, communis doctrina suffragatur prædictis, vt non teneantur in conscientiâ iurium suorum taxam obseruare. Pro quo videri potest P. Molina disput 83. P. Gaspar Hurtadus Disp. 5. de iudicio forensi difficult. 6. & P. Fragosus Tom. 1. pag. 707. num. 201. qui addit id non esse faciendum propriâ auctoritate, sed de consilio timorati, prudentis, ac religiosi Confessarij. Quod est quidem optimum consilium; consilium tamen, & non præceptum: quia cùm notitia rei ab ipso habeatur Notario, iuxta illam potest pretium æstimare. Addit autem P. Molina notandum aliud, scilicet iustum pretium æstimandum non esse ex indigentiâ ministri publici ad alendam familiam, vel ad subueniendum suæ paupertati, sed ex opere, & obsequio, quod præstat, vt prudentis arbitrio tantum recipiat, quantum ratio dictat; vt attentâ conditione, seu qualitate, & quantitate operis, muneretur. Quod est quidem sapienter animaduersum; verùm ad scrupulos submouendos, cùm taxa iurium manifesta sit, ea debet iusta iudicari: cumq́ue aliàs rerum mutatio notabilis facta sit, id erit satis, vt pretium augeatur, siue familiam Notarius habeat siue non, indigeat aut abundet, & certè cum tales homines non teneantur in cælibatu viuere, & communiter vxorati sint, & familiam habeant, in juribus taxandis aliqua ratio haberi debet eorum statûs, vt viuere commodè ex eo possint, & per fraudes, ac turpes venalitates vitæ necessaria non pergant comparare. Si autem de pretii proportione sit dubium, standum taxæ, vt cum aliis Pharaonius statuit Tractat. 2. Seßione 2. Casu 24.

Tertiò. Si jurantes, vt jurare debent, se [Non esse periuros, qui tunc augent.] officium legaliter obituros, & taxam jurium seruaturos, augendo ea, vrgente rerum mutatione, non videntur periuri. Cuius tamen oppositum affirmat P. Gaspar Hurtadus suprà, sed potest intelligi, si jurauit expressè taxam se seruaturum, etiamsi ad augendam illam nouus titulus haberetur; nullus autem sic jurat, sed juxta commodiorem sibi rationem: & ita juramentum in fauorem jurantis interpretandum est juxta dicta num. 177.

Quartò. Si quidquam addant in [An veris aliquid falsum admiscere, quod aliàs petenti competit: ita malum sit, vt vsus instrumenti non liceat: & pro parte negatiua arguitur, scilicet vsum non licere.] Prouisionibus in gratiam partium, vt aliquando accidit, peccant grauiter. Id est clarum & licèt obligatio circa hoc omnibus scribis incumbat, in iis de quibus loquimur, id juuat adnotasse ob rationes peculiares. Sed demus id, quod additum, ad gratiam pertinere, & præiudicium tertii non præseferre, sed quod aliàs parti competebat; oportebat autem Prouisione Regiâ roborari, vt vsus priuilegii ad quædam extensus, cui obstabant aliqui, non tamen debentes obstare. In hoc quidem casu licebit tali vti Prouisione? In primis non videtur cur vsus sit illicitus respectu aliorum, quæ ex mente judicum exprimi debuerunt, & expressa sunt; quia vtile, per inutile non vitiatur, juxta notissimam juris regulam. Hinc etiam instrumentum leuem aliquam continens falsitatem, vt ex mente plurium probat P. Fragosus Tom. 1. pag. 683. numer. 101. pro falso penitus non habetur, vnde & vsus eius licitus videtur. Quoad aliud autem secùs dicendum communis sensus scriptorum firmat. Sicut enim si Prouisio illud tantùm contineret, eâ vti non liceret, quia falso instrumento vti, valdè contra fidem publicam est, non minùs, quàm auro aut argento falsis, aut rebus aliis vti: quod confirmo ex falso juramento; quod graue semper peccatum est, quia Dei auctoritas in falsitatis confirmationem adducitur. Ad quem modum Regio tribunali grauis irrogatur iniuria, dum eius auctoritas in confirmationem falsæ concessionis adducitur, pro quo & publicum instrumentum intimatur. Sicut ergo instrumentum dictum non posset ad vsum applicari, ita neque hoc, de quo loquimur; quia pro eo eadem fundamenta vrgent, & est valdè per accidens, quòd falsitas dicta aliis veritatibus misceatur: sicut juramento falso, quod sit etiam veris admixtum, quæ vno spiritu proferuntur; & quidem confectio talis instrumenti illicita prorsus est, vt negabit nullus: ergo & vsus. Consequentia probatur: quia confectio propter vsum est; vnde si vsus futurus fuisset nullus, non videtur damnanda confectio de crimine falsi; quia tantùm res quædam ludicra videretur. [Pro opposita quæ faciant, vt probabilis videatur.]

Et hæc quidem resolutionem negantem verò quam simillimam ostendunt, contraria autem potest aliquomodo fundari ex opinione P. Sà V. Falsarius, v. 2. vbi sic ait. Falsare non est, nec peccatum mortale, amissæ scripturæ de hæreditate, aut nobilitate aliam similem facere, nulli enim fit iniuria. Sic ille, cuius sententiam licèt Magister [Quorumdam sententia de confectione instrumenti in locum deperditi.] sacri Palatii immutauerit, est tamen aliorum, ad quos, eius litura non peruenit, vt videri potest apud Dianam Part. 5. Tractat. 14. Resolut. 40. vbi pro eâ adducit Iulium Clarum, Grammaticum, Grauetam, Corneum, Alciatum, Menochium, Gyptium, & sequi probabiliter ex sententiâ Bellochii, & Chapeauillæ apud eumdem satis ipse insinuat. Licèt contrarium cum aliis ibidem teneat, & Parte 3. Tractat. 6. Resolut. 56. & Bassæus v. Falsarius, num. 4. Cùm ergo ex vsu Prouisionis dictæ nemini fiat iniuria, non videtur in eo peccatum lethale committi. Accedit ratio alia, quam aliqui ex citatis Auctoribus afferunt: quòd scilicet talis Prouisio quoad prædictam additionem juuatur primordio veritatis; per quod responderi potest ad id, quod de auctoritate Regiâ in confirmationem falsitatis adductâ dicebatur: non enim ita absolutè se res habet, sed in confirmationem potiùs adducitur primordialis veritatis, concessionis scilicet Pontificiæ, aut etiam Regiæ contra eorum mentem retardatæ.

Accedit id, quod habet P. Molina Disp. [Roboratur ex aliorum doctrina circa idem. P. Molina.] 700. num. 3. vbi sic ait: Vt crimen falsi incurratur, neceßè est vt falsitas fiat circa id, quod præiudicium aliquod proximo afferre poßit; vnde si quis deprauet scripturam, ex cuius deprauatione nullum, aut leue admodùm præiudicium obuenire potest, &c. non incurritur crimen falsi. Hæc ille: quibus concinunt, quæ [Crimen falsi quando non incurratur. P. Fragos.] tradit P. Fragosus Tom. 1. pag. 243. num. 282. sic dicens: quin addunt communiter doctores, falsum, quod nemini nocet, non puniri. Quod ille explicat de pœnâ ordinariâ cum Menochio; alii autem intelligentiam dictam non adiiciunt. Quæ omnia pro casu præsenti suffragantur: neque vrget, quod de confectione illicitâ dicebatur, ex quâ videtur vsus illicitus comprobari: nam doctrina illa generaliter non admittitur; multoties enim traditio rei alicuius illicita est, cùm tamen liceat vsus, quia defectus culpabilis in traditione non obstitit translationi dominii: & in matrimonio est certum, quando contra sponsalia cum aliâ contracta celebratur, aut ob rationes alias quæ ex juris dispositione proueniunt, & in communi Doctorum sensu inconcussum habent fundamentum; sic ergo pars hæc vtcumque probabilis, vt sic facientem non penitus damnemus, licèt opposita plus auctoritatis habeat, & solidis sit rationibus roborata. Et hæc occasione Notariorum de Camera disseruisse placuit; quia scio casum in specie dictâ ante annos aliquod accidisse; & bonâ quidem fide, ac sine dolo, quo euentu crimen falsi non incurritur. L. Neque exemplum. [D. Bona fide.] C. de accusationibus, vide P. Fragosum suprà §. Idem dicendum, qui, & videri potest Lib. 5. Disput. 13. §. 11. Vbi plura de Tabellionum obligationibus. Pro quibus

Quintò, id etiam obseruandum; licèt [Pro Indis posse in diebus Festis Tabelliones laborare.] variæ sententiæ Doctorum sint circa ea, quæ diebus festis scribere Tabellionibus sunt prohibita, cùm de Indis agitur, omnem debere scrupulum remoueri, quia cùm miserabiles personæ sint, quidquid ad eorum commodum spectat, pietatis negotium est, & ita potest diebus, quantumlibet festiuis expediri. Iuxta dicta num. 203. vbi illud dubitari specialiter potest, an quando Indorum aliquis contra alium litigat, doctrina præfata [Etiamsi Indus contra Indum litiget.] currat; quia priuilegiatus contra pariter priuilegiatum non potest priuilegio vti. L. verùm. §. vltimo, & L. sequenti de Minoribus, & alibi, de quo specialiter. P. Suarez Lib. 8. de Legib. Cap. 23. sed dicendum doctrinam currere; quia absolutè Indus priuilegiatus est, & ex eo, quòd negotium breuiter expediatur, collitigatori nullum grauamen imponitur, quod à grauamine distinctum sit in ipsâ sententiâ contento: ergo potest diebus festis sine violatione ipsorum, & sine pietatis etiam violatione, concludi.

Tàndem, animaduertant præfati se in [Peccare illos grauiter nectantes moras, ob Indorum paupertatem: & magnorum causas esse malorum, sicut & judices, &c.] extremo contrario grauiter posse delinquere, & id frequentius, si videlicet Indorum executoriales litteras remorentur; quia pauperes sunt, neque clamant valenter vt alii, sed asperiori quolibet verbo recedunt. Ex quo præter moras semper noxias alia specialis cernitur, Indos scilicet in locis sibi insalubribus in graues morbos incidere, & multoties lethales. Quæ quidem damna in humanis deterioribus imputanda. Pro quo videnda, quæ ex probatis Auctoribus adducit P. Fragosus suprà pag. 724. num. 275. Quod & Iudices & Relatores, ac Protectores, aliiq́ue, vt cum Diuo Ambrosio loquar Lib. 5. in Lucam, acerbi Indorum funeris portitores, animaduertant oportet, quod & animaduertere plurimos compertum est: sed non omnes capiunt verbum istud de capiendis aliis soliciti. Sed væ illis; cùm diuinum [Quàm id formidandum.] proclamet edictum. Virum iniustum mala capient in interitu. Psalm. 139. v. 12. Capientur à malis, & malis quidem malorum maximis, in interitu, qui multorum interitum inhumanè illos tractantes induxerunt.

§. IV.

De Janitoribus.

POssunt & ii grauiter in officii sui administratione peccare.

Primò. Si pretium accipiant, vt cùm aliquis [Ianitores peccare grauiter posse, dum pretio accepto allegantes perturbant.] coram Auditoribus pro tribunali sedentibus justitiam suam allegat, eum perturbent, dum tacere, aut breuiter concludere monent elatâ voce, quâ solent sic allegantes commoueri. Satis enim compertum est neminem posse à postulatione sui juris impediri, & vt aliquis justitiam assequatur multa juuare, quæ si supprimantur, à causa cadere sæpè continget: vnde expertus dicebat Auditor, cùm aliquem ad jus petendum videbat accedere: Nihil taceas, nam inde aliquando judices decidendi motiuum assumunt, vbi parum esse momenti alij suspicantur. Peccant ergo isti contra iustitiam, [Ad restitutionem regulariter non teneri.] & potest obligatio ad restitutionem ex vocibus inconsultè prolatis oriri: sed quia valdè id dubium erit, quòd scilicet voces tales causa damni fuerint, cùm & aliàs Aduocati soleant quod defuit in partis allegatione supplere: ideò vix accidet ad onus prædictum obligandos juxta dicta num. 186.

Secundò, peccare grauiter possunt, si [Peccare item sacerdotum indecorâ in tribunalibus interpellatione.] sacerdotem coram judicibus vt suprà perorantem inurbanè interpellent, vt taceat, aut se succingat in dicendo: Loquentur enim isti sine honoris titulo, qui solet inter ciues communiter adhiberi; sicut & alii adstantes, ob repræsentationis Regiæ reuerentiam. Sed certè inferioris conditionis hominem sic alioqui sacerdotem, & modo ipso dicendi risui illum adstantium exponere, intolerabilis abusus debet meritò reputari. Et quidem cùm sacerdotes non soleant ita frequenter in tribunalibus apparere; quando id accidit, credendum est causam momenti non leuis impellere: vnde non sunt more aliorum arctandi, vt quod ad causam suam spectat laconismo debeant coërcere. Sacerdotem non decet protendere improbam litem. Sic Theodoricus verbis Cassiodori [Debere illos à litibus abstinere, & reuerenter tractari.] Lib. 4. variar. 44. Debet ergo cùm loquitur in causa sua, aut aliena, quam pietas vt propriam coëgit defendere, vt justitiæ patrocinator haberi, & sic libera elocutio permitti. Labia enim sacerdotis custodiunt scientiam, & legem requirunt de ore eius: quia Angelus domini exercituum est. Malachiæ 2. vers. 7. Labiis ergo, in quibus scientiæ custodia [Malach. 2. v. 7.] est, & à quibus lex est requirenda: Dei Angeli, seu Legati, cuius est loqui supremæ nomine Maiestatis, singularis reuerentia exhibenda est, & non tumultuariè, & petulanter silentium imperandum. Ne autem illi indecoram huiusmodi tractationem patiantur, à tribunalibus procul conentur absistere, & quod Iura cauent attentiùs exequantur, vt vix per se ipsos litigent, sed per Procuratores, quos Apocrisiarios antiqui compellarunt. Pro quo videnda Fornerii eruditio circa citatum locum Cassiodori.

Tertiò. Si quidquam Officiali dicto, qui & salarium habet suum, datum fuerit ab aliquo litigante pro re aliquâ ab ipso præstandâ, id potest accipere; quia non est ex eorum numero, quos leges acceptiones munerum prohibentes comprehendunt; & quæ dantur, ad salarii augmentum non spectant: si tamen pro functionibus aliquibus speciale habet stipendium assignatum, plus nequit exigere, & exactum debet restituere. Gratis tamen oblatum retinere potest, quia nullâ id lege prohibetur, & dantes inuoluntarii non sunt, cùm nullum appareat caput, vnde possit violentiæ aliquid coniectari.

APPENDIX.

De Aduocatis.

LIcèt Aduocati in Audientiis magnæ [De Aduocatis præmissa nonnulla.] considerationis sint; quia tamen earum non videntur ministri, cùm eorum officium latiùs pateat, & ad omnia se extendat tribunalia; non est hoc loco de illis ex professo agendum; cùm præsertim circa Indicos vix aliquid speciale occurrat, quod debeamus adnotare. De illis agunt Doctores passim, & præsertim, qui de obligationibus justitiæ scribunt, ac prætereà Bonacina Tomo 2. disput. 10. circa octauum Decalogi præceptum, quæst. 3. Puncto 4. P. Thomas Sancius Tomo 2. Consiliorum, Lib. 6. Cap. 7. per totum, & Tom. 1. Dub. 42. & 44. & P. Fragosus Tomo 1. Libr. 5. Disputat. 13. §. 10. qui multa de illis complectuntur, ex quibus hîc nonnulla subiiciam, quæ in Indiis possunt frequentiùs euenire. Sit ergo

Primum. An si Aduocatus pactum ineat cum [Pactionem de quota litis facere lege prohibetur.] litigante, si vincat in lite, de quotâ illius, aut præmio alio speciali; eo accepto ad restitutionem teneatur. Pro quo est Lex 8. Titul. 16. Lib. 2. nouæ Compilat. in qua id prohibetur verbis illis: Mandamos que ningun Abogado pueda hacer partido, ni [Legis tenor.] iguala con la parte, que le de cierta cantidad, ni otra alguna, por razon de la vitoria del pleyto. Sic lex: in qua Iguala idem est, quod pactio, seu conuentio, & non solùm eam vetat, sed potentiam tollit; vnde & dominii videtur translationem impedire, & est conformis L. Si quis. C. de postulat. & L. 14. Titul. 6. Part. 3. & aliis. Quarum ratio est: quia pactione positâ, Aduocati per jus & nefas victoriam procurabunt; quod non ita contingit in salario, quod siue vincant siue vincantur, sunt similiter accepturi. Videtur ergo hoc prorsus [Non obligare in conscientia; quia in præsumptione fundatur.] illicitum, & ita censent Auctores, quos adducunt, & sequuntur P. Sancius Dub. 49. citato & P. Fragosus num. 257. & cap. 7. etiam citato Dub. 9. vbi plures alios Auctores adducit. Sed certè cùm lex in adductâ præsumptione fundetur, eâ cessante non videtur obligare, juxta communem doctrinam de legibus in præsumptione fundatis.

Cùm aliàs pactio talis ex natura sua [Vrgetur ex eo quòd pactio ex natura sua est licita.] nullam habeat iniquitatem, vnde seclusâ lege stare illa posset, sicut quæuis alia, ratione cuius pars aliqua adiuuanti in negotio designatur. Et ita tenet Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 60. in fine. P. Hurtadus Disput. 5. de judicio forensi, Difficult. 4. Si quis certè Factorem, quem vocant, constitueret, vt rem ita curaret, promissâ parte, id esset omnino licitum, & passim ita euenit: ergo & pariter facere posset Aduocatus. Accedit doctrina Baldi, & Angeli apud P. Fragosum dicentium, Aduocatum posse pacisci de aliâ re sibi dandâ, [Et ex sententia aliquorum circa pactionem in re alia extra litem.] super quâ non litigatur, nec sit ex petitis; quod & ipse Pater videtur complecti. Et Bonacina num. 10. quando non est lege interdictum. Quis autem non videat vtriusque eamdem esse rationem? Quod benè admonet P. Sancius citato Dub. 9. num. 6. & ita negat cum aliis, quos adducit: stante autem rigore prædictæ prohibitionis, & quòd pactio iniqua sit, acceptâque re promissâ, [Non esse obligationem restitutionis.] non esse obligationem restitutionis benè cum Couarruuia, Nauarro, & P. Henriquez ostendit P. Sancius, quia lex pactionem irritat, non acceptionem; & dominii translationem non tollit, quod cùm valde odiosum sit, exprimi debuisset.

Secundum. An liceat litiganti alterius [Non licere litiganti alterius informationes surripere, nisi surripuerit alter suas.] informationes surripere, vt Aduocato illis vti. P. Sancius Lib. 3. citatâ Dub. 44. benè ostendit primum esse prorsus illicitum nisi par pari reddatur, & ei qui informationes collitigantis subripuit, quæ illius sunt, ab alio surripiantur. Quem sequitur Diana Parte 11. Tractat. 7. Resolut. 20. vbi & adducit Cardinalem Lugo, & addit idem esse de Aduocato quoad vsum: quod scilicet, quando litigans non potest prædictas informationes [Et Aduocatum non posse illis vti, qui sentiant: sicut neque Amanuensem scribere; etiam in dubio circa modum captionis.] capere, neque Aduocatus potest illas recipere, neque Amanuensis illas scribere; quia licèt studium Aduocati, & actio scribendi sint res indifferentes; at litigans vult illis abuti contra justitiam. Immò neque in dubio an litigans peccauerit capiendo illas, poterunt Aduocatus & Amanuensis prædicta facere, quia rarissimè contingit id non fieri contra justitiam: quòd si aliud constaret, secùs dicendum. Sed hæc ita videntur intelligenda, si informationes subreptæ non sint collitiganti reddendæ; si enim reddendæ sint, in eo quòd ab Aduocato videantur, & ab Amanuensi scribantur, non apparet graue peccatum: ex tali [Non apparere in eo graue peccatum ostenditur.] enim visione, & scriptione tantùm habetur anticipata quædam earum notitia; quidquid enim in eis continetur, ab Aduocato collitigantis est tandem allegandum, & ita etiam ab Aduocato sciendum partis aduersæ; in anticipatione autem suppositâ subreptione, grauis esse iniuria nequit. Si dicas ex hoc sequi surripi illas posse, cùm ex eo tantùm habeatur anticipata notitia, neganda est sequela; quia informationes illæ sunt aliquid collitigatoris, & prætio æstimabile. Vnde eo inuito nequeunt contrectari. Suppositâ autem ablatione, non est proptereà omnis vsus lethaliter iniquus, juxta dicta num. 208. Et si surripiat quis speculum, & post subreptum illud se in eo semel iterumque intuitus fuerit, grauiter non delinquit; aut si etiam legat in libro per iniuriam ablato, & sic in aliis; quia in illis non est considerabilis iniustitia suppositâ subreptione.

Quando autem dubium occurrit, de [Circa dubium prædictum contraria resolutio.] quo citatus Auctor; non est certa illius resolutio, licèt sit probabilis, tum quia non debet adeò sinistrè de suo cliente judicare, vt furem arbitretur, qui & fortè bonâ agere fide potuit: tum quia ægrè fert informationes non videri, & nimis scrupulosus reputabitur: ex quo fieri poterit, vt in officio aduocationis à paucis conquiratur. Cum talibus autem incommodis actioni ex se indifferenti cooperari potest, juxta receptam multorum opinionem, de quâ Titul. 1. Cap. 14. §. 4. [Actioni indifferenti ex se vt cooperari possit.] & quam firmat ipse P. Sancius Tomo 1. operis moralis, lib. 1. cap. 7. & specialiter de dubio agens num. 17. sufficere ait aliqualem caussam; minorem autem, quàm cùm abusus est certus: & hic est casus, in quo sumus, vnde absolutè nobis tanti Doctoris auctoritas suffragatur.

Tertium. An teneantur pauperibus [Aduocatum teneri pauperibus patrocinari, & Indis proptereà.] patrocinari. Communis resolutio est teneri, pro quâ videri potest P. Sancius citato Cap. 7. Dub. 1. Pater Gaspar Hurtadus Disput. 5. de judicio forensi, Difficul. 5. & Bonacina num. 2. Quod quidem pro Indis specialiter obseruandum, si grauiter indigeant, quamuis illi specialem habeant Protectorem. Aduertit autem Pater Sancius ex communi doctrinâ de obligante subuenire pauperi [Exceptio propriæ indigentiæ.] grauiter indigenti, quando non est superfluum statûs; quòd ad subueniendum grauiter indigenti non teneatur Aduocatus ab illis negotiis se expedire, vel illud tempus consumere, quibus ad alendum se & familiam eget, quia illud non videtur superfluum. Quod & tradunt Syluester, & Sotus apud eumdem, & alii citati: quod quidem respectu Indorum contingere nequit, quia eorum [Respectu Indorum illam non habere locum.] negotia facilè expediri possunt. Addendumque non vtcumque patrocinari debere, & moras trahendo sibi de obligationis impletione blandiri, sed eodem modo, ac si salarium esset reddendum, quando id negotium exigit, obligante charitate ad omne id quod justitia Aduocatum [Si lis ex incuria pereat, non esse obligationem restitutionis.] obligaret. Si tamen ex incuriâ lis periret, non esset obligatio ad restitutionem iuxta communem doctrinam, nisi volente alio patrocinari ipse ad se patrocinium aduocasset; tunc enim esset caussa damni ex iustitiæ violatione. Quemadmodùm si volente aliquo eleëmosynam dare, alius illum prohiberet dicendo se maiorem daturum, & posteà non daret, ad restitutionem teneretur compensato valore eleëmosynæ, quam per promissionem à se faciendam impediuit. Casus etiam ille à citatis Doctoribus adductus, [Quid de casu ab Auctoribus adducto.] videtur Metaphysicus, numquam enim tempus deerit ad subueniendum pauperi, si Aduocatus velit. Cuius euidens argumentum erit, nam si alius litigaturus accedat, aduocationis laborem pretio exhibito compensaturus, pro eo tempus commodum conquiretur, & tamen ibi obligatio nulla est, sed cupiditatis impulsus: ergo dum ad charitatis opus deesse dicitur, charitatis ipsius defectus est, cuius debent spatia dilatari. Omitto alia quia communia omnibus, & pro opinionibus quas sequi debent, ac salario, quod iustè retinere possunt videatur P. Fragosus.

DE PROCVRATORIBVS.

VT non numerentur inter Audientiarum ministros, eadem est, quæ de Aduocatis, ratio, de quibus pauca, quæ ad Indicos spectant, discutienda occurrunt, aut simpliciter proponenda.

In primis munera largiri Auditoribus, sicut [Munera Auditoribus dare non posse.] Relatores, & Aduocati, indirectè tamen, quatenus Auditoribus, interdicitur acceptio. Pro quo vide num. 200.

Deinde grauiter delinquunt in salarij pactione; [Grauiter delinquere circa salarij pactionem.] cùm enim duplum Aduocatis, quàm ipsis tribuatur, & ipsi soleant de tali quantitate pacisci, in eâ excedere solent, vnde grauentur immodicè litigantes, & inuiti annuunt, & ita est inuoluntaria contributio, & cum onere restitutionis; venduntur equidem ista vltramarinarum mercium ritu, quibus vnusquilque pro libito pretium assignat, iuxta Doctorum quorumdam opinionem. Quis autem non videat iniquum [Pretium rerum vnde iustum censendum.] esse talem modum venditionis? Pretium rerum, quod neque ex lege neque ex communi æstimatione taxatum est, iuxta intelligentium arbitrium omnibus consideratis debet designari, & non venditoris relinqui voluntati, vt benè ex Nauarro, & aliis explicat P. Lessius lib. 2. Cap. 15. num. 16. ergo & Procuratoris industria: & ita non eius immoderatæ cupidini relinquendum: & sic in terminis tenet Bonacina cum aliis quos adducit. num. 9. & ante eum Cardinalis Toletus lib. 5. Cap. 60. num. 4. & Cap. 62. num. 2. ac post vtrumque Pater Hurtadus disputat 5. de iudicio forensi difficultate 4.

Item quæ dicta sunt de Aduocatis [Ratio circa quotam Litis vt illis prohiheatur.] quoad quotam litis, aut aliud quid; similiter est de Procuratoribus dicendum. Constat, quia leges pariter de illis loquuntur. Videndus P. Sancius Tomo 2. Conciliorum lib. 6. Cap. 7. num. 4. & seqq. Id tamen addendum, in Procuratoribus minus videri periculi, & ita minùs obligari: quia cùm ipsi peritiam legum non habeant, nec sciant varios modos eludendi textus, qui pro parte contrariâ allegari possunt, non est periculum, vt per fas, & nefas victoriam prætendant, sed occasio tantùm solicitudinis peculiaris. Certè si [Vt licere circa Indos possit.] caussa esset in fauorem Indorum, pro quibus pauci ex Ministris soliciti comperiuntur, non videretur penitus improbandum; si pactio de re esset moderata, & Indi non essent adeò pauperes, vt adiuuare eos Procurator, sicut de Aduocato est dictum, teneretur. Quo euentu, obtentâ pro Indo victoriâ, non esset ad aliquid reddendum obligatus; quia Procurator debuit auxiliari, & pactio voluntaria omnino non fuit, sed redemptio vexationis.

Prætereà. Quia Indorum lites non [An possit Aduocati salarium capere, si eius suppleat, quia & ipse peritus, industriam] solent magnam Aduocatorum peritiam requirere, sicut & aliæ nonnumquam aliorum, & ita suppleri per expertos Procuratores potest: dubium inde oritur, an possit Procurator salarium etiam Aduocati accipere? & quia petitiones Aduocati subscriptionem habere debent, an debito satisfaciat, si aliquid illi pro subscriptione tribuat, sibi reliquo reseruato. Quod negant Cardinalis Toletus. lib. 6. Cap. 62. num. 2. & P. Reginaldus lib. 25. num. 680. obligationem restitutionis asserentes. [Duplex sententia opposita.] Sed Bonacina num. 25. contrarium sentit; & cum eo Pater Dicastillus Libr. 2. de Iustitia. Tract. 1. Disp. 9. numer. 134. qui & de Notario idem asserit, quia illud videtur lucrum industriæ, per quod nulli fit iniuria, si Procurator omnino sufficiens sit: secus autem iudicat, si consilia non ita erudita conficiat, inscio vel reluctante cliente, qui ea ab Aduocato vellet proprio Marte elaborata. Vel quando Procurator non est tantæ dignitatis & scientiæ vt tantum stipendium mereatur. Videtur dicendum, quod si victoria in [Resolutio distributione congruâ.] lite habeatur, præsumi facilè potest clientem non esse inuitum de lucro illo industriæ Procuratoris adscripto, cui & cessit Aduocatus. Si autem victoria comparata non sit, restituendum quod Aduocati labori respondebat: quia tunc præsumi nequit voluntarium esse clientem, qui caussam suam malè agitatam arbitrabitur, & ideò victoriam non adeptam. Quod si id nesciat, eodem est modo præsumendum: quia si sciret, ita & quidem magno cum fundamento, iudicaret: quia si Aduocati accessisset studium, ius Clientis magis forsitan fundatum deprehenderet. Vnde [Aduocatus vt peccet subscribendo.] & grauiter peccat sic subscribens in negotio graui, & studium speciale requirente; teneturque ad restitutionem damnorum, quia verè officium Aduocati suscipit dum subscribit, & Aduocatus de damno tenetur & defectu diligentiæ, Cardinalis Toletus Cap. 60. numer. 3. & Bonacina num. 3.

Circa Notarios auten minor est difficultas, [An Procurator possit instrumenta conficere, & suspendium capere, parte aliquâ Notario pro suscriptione tributâ.] quando scilicet Procurator per se ipsum instrumenta conficit, & ea facit à Notario subscribi, stipendij portione tributâ; tunc enim si litem perdat, nequit huiusmodi lucrandi industriæ imputari cùm talia scripta nihil minùs habeant. Nihilominùs id. negant Cardin. Toletus, & P. Reginaldus suprà. existimantes idem esse, quod de Aduocato dicendum, sed ex alio fundamento; quia scilicet illis debetur suorum laborum pretium: cùm enim acceptum sit, vt daretur illis, dummodò non datur, eis fit iniuria, & ita restitutio non facienda Clienti, sed prædictis. At hoc est difficile, quia pretium debetur labori proportionatum; atqui præfati minimum quid laborarunt, & eisdem proportionatum est pretium attributum; & præcipuum laborem Procurator assumpsit: ergo non est illis debitum quidquid est à Cliente acceptum: & ita si restitutio facienda est, non eisdem, sed Clienti videtur, quod dederat redhibendum. Et certè lite perditâ pretium [Quid circa Aduocatum lite perditâ.] laboris Aduocato reddi, absurdissimum est, cùm potiùs ipse ad restitutionem teneatur, eò quòd subscripserit nullo adhibito studio, vnde victoriam in lite comparatam non fuisse potest meritò iudicari, iuxta nuper dicta. Cùm alias etiam lucro cesserit, quando in gratiam subscripsit Procuratoris.

Nisi dicamus absolutè Aduocatum, & [Ex inuoluntaria subscriptione difficultas.] Notarium coactos subscribere, ex timore scilicet amittendi ampliora lucra; quia aliàs Procuratores negotia non deferent ad ipsos, quod Cardinal Toletus insinuat. Et licet labor eorum non fuerit proportionatus stipendio, quia tantùm subscripserunt, id tamen per eos non stetit, qui parati ad laborandum erant pro stipendio sibi assignato: iuxta receptam doctrinam de Aduocato salariato, cui integrum debetur salarium, [Quando debeatur stipendium non laboranti, parato tamen.] quando per eum non stat, vt labor reipsa pro caussis occurrentibus non exhibeatur; vt quia Cliens non est litem prosecutus. De quo Bonacina n. 11. & in eodem casu atque aliis. P. Fragosus Tomo 1. pag. 720. n. 266. cum aliis, quos citat; & licet contrarium sentiat P. Hurtadus Difficul. 4. cum P. Azor, & aliis; id quidem est quando ex caussâ iustâ à lite desistitur, vt iidem explicant: neque negat Bonacina, qui vt contrarius adducitur: quandoquidem ille in comprobationem sententiæ suæ præfert communem doctrinam de conductore, qui re conductâ non vtitur ob culpam suam; tenetur enim integram pensionem soluere, iuxta L. Qui operas. D. Locati: vnde & pro se Patrem Azorium adducit, reipsa non aduersantem. Atqui in casu nostro Aduocatus, & Notarius non culpâ suâ, sed Procuratoris, operas suas non exhibuerunt, & ita iniustè laboris pretio defraudatur.

In quo philosophandi modo sua est [Non esse inuoluntarium, quod obligationem restitutionis inducat.] verisimilitudo; quamuis mihi in prædictis non videatur esse ratio inuoluntarij, quæ obligationem restitutionis inducat: quia cùm Procuratores pro libito possint negotia ad Aduocatos deferre, & pro scribendis actis Notarios eligere; æquum est, vt & ipsi aliquam eisdem gratiam referant in eo, quod talibus magis esse gratum solet, pecunia inquam, quæ vtinam non sit illis in perditionem; & vt non sit in casu, de quo loquimur, benignum iis sentiendi modum exhibemus. Sicut & dici potest non peccare retinendo [Pro quo & casus alij, in quibus scripturarum retineri pretium potest.] pretium scripturarum, quas Notarij à se confectas gratis illis tradunt, existimantes eas ad ipsos pertinere, aliàs gratis non daturi, quod tenet Bonacina. num. 13. §. Hinc sequitur. cuius ratio esse potest: quia hic & nunc gratiam aliquam sic tradens vult eidem facere, & cùm scripturæ ad ipsum non spectent, pretium saltem ab alio reddendum ad talem gratiam pertinet; siue vt arguit Bonacina: quia Notarius intuitu in personam Procuratoris gratis concessit. Sed ratio non videtur conuincere: licet intuitu Procuratoris id fecerit, existimans tamen ad ipsum pertinere, aliter non facturus: si ergo non facturus: ergo ignorantia absolutè fecit inuoluntarium: Certius id quod addit, posse retinere pretium, si Notarius gratis eas concedat in remunerationem beneficiorum receptorum, vel recipiendorum. Pro quo alios refert, & id confirmat, quod nuper dicebamus, vt non debeat actio inuoluntaria reputari. De quibus hæc satis, sicut & de Audientiis, quæ plus nobis operæ, vtinam & pretij, quàm status alij, præbuerunt. Iam ergo ad alios.

TITVLVS V. DE REGIIS OFFICIALIBVS PRO ADMINISTRANDO

Regali patrimonio in Indiis deputatis, & eorum in foro animæ obligationibus.

Pro administrando Regio in Indiis patrimonio diuersi sunt ministri designati, ex quibus præcipui sunt, qui tribunal maius, quod Rationum dicitur, constituunt, & ita ab illis tractationem istam operæ erit pretium auspicemur. Sit ergo

CAPVT I.

Rationalium maiorum obligationes pro maiori etiam referuntur.

PRima est diligentiæ peculiaris, [1. Obligatio Rationalium circa diligentiam in administratione, & obligatione restitutionis, si desit.] vt nulla sit in Regio patrimonio iactura, quæ si desit, illis est ita imputanda, vt ad restitutionem teneantur: iuxta receptissimam doctrinam, de quâ sæpiùs, & pro quâ in speciali videri potest Dominus Solorzanus Tom. 2. lib. 4. Cap. 4. num. 125. & in Politicâ Lib. 6. Cap. 9. in fine, & Cap. 15. §. Y en quanto, qui alios adducit. P. Fragosus Tomo 1. pag. 921. num. 5. P. Gaspar Hurtadus Disputat. 5. de restitutione Difficult. 10. Bonacina. Tom. 1. Disputat. 1. de Restit. Quæst. 2. Puncto 11. num. 4. Quia verò ex negligentiâ istorum ingentes possunt Regij patrimonij iacturæ fieri, cùm adeò amplum illud sit, circa hoc debet eorum attentio vehementer excitari: est enim eorum grauissimum peccatum, vnde & salarium iniustè accipiunt, quia cùm debitores sint decem millium talentorum, instar serui illius Euangelij, salario ipso debent satisfacere saltem ex parte quamuis modicâ, nisi ita illo indigeant, vt aliter se nequeant sustentare. Quod quidem in ministris, de quibus loquimur, Indicis inquam, specialiter locum habet, quia magnæ diuitiæ illorum curæ commissæ sunt, & plures sunt, qui Regalia iura studeant implicare. De quâ autem [Regula, ex qua culpa dignoscenda.] culpâ teneantur, dictum Titulo 3. num. 65. Pro quo, & videndus Bonacina suprà Puncto 7. n. 17. & sequentib. Est autem optima negligentiæ damnabilis regula, quando aliquid non fit tempore à lege præfixo. Ex aliis P. Fragosus pag. 944. circa principium, & quia non semper tempus est lege præfixum, tunc erit quando opportunitas aliquid faciendi amissa est.

Secunda, ne occasione recuperandi [Secunda non faciendi sumptus superuacuos.] Regij patrimonij sumptus fiant, qui possint excusari, & potiùs in alicuius priuati commodum vergunt, quem volunt commissione tali emolumentum aliquod reportare; quod quidem in Indiis non insolens. Vnde, & graues querimoniae solent resultare: licet hoc magis Proreges vrgeat, qui commissarios nominant & salarium assignant; estque illud manifestum, & iuxta omnium doctrinam: sumptus enim administratoris, qui non cedunt in vtilitatem Domini, eidem imputantur, & solùm rationabiles admittuntur. Pro quo Pater Molina disput. 549. §. inter expensas. Vnde idem dicendum, quando ei, qui vtiliter assignatur, maius salarium impenditur, quàm eius labor mereatur, aut plures ministri quàm negotium exigat: hoc enim est, vt verbis Regis nostri in aliâ caussâ vtar, ex eius patrimonio magnificentias facere.

Tertia, non accipiendi munera, circa [Tertia, non accipiendi munera pro quo specialis assignata pœna Regiâ ordinatione.] quod cum Auditoribus pari pede currunt: de quibus dictum Titulo 3. Cap. 4. immò plus illi videntur vrgeri Regiâ ordinatione, quæ est 50. inter priores, & sic in illâ: So pena que haziendo lo contrario paguen lo que asi recibieren con las setenas, demas de ser castigados conforme su culpa. Sic ibi: pro quo tamen sententia est iudicis requisita. Quia verò iudices generales non sunt, sed solùm eorum, quæ ad Regium patrimonium spectant, circa quod plurimi nullam habent dependentiam faciliùs in illis [A quibus accipere possint.] occurret ratio, quæ munerum acceptionem honestet; ab iis scilicet, qui nec litem habeant nec credantur habituri: qui esse possunt innumeri. Videtur autem iuxta mentem Regum nostrorum esse, vt ij à muneribus accipiendis se cautè contineant, quia satis pingue illis salarium assignauit: idem ferè scilicet, quod Auditoribus, quod non ita cum Regiis aliis ministris factum: hos enim Regii patrimonij curam habentes superiorem, manus oportet habeant præ aliis puriores.

Quarta, non ferendi sententiam circa [Quarta, non iudicandi per seipsos, quæ juris peritiam exigunt.] caussas, quæ ius, & non factum solummodò concernunt; in illis enim adeundus Prorex, qui iudices nominet Auditores: sic enim lege dispositum, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Tomo 2. lib. 5. num 131. quod quidem obseruari oportet, quia cùm Officiales isti superiores auctoritatem suam nimis quantùm conentur tueri, & independentiam ab Audientiis affectent, periculum esse potest, ne de sententiâ ferendâ deliberent, vbi de iure quæstio est, cognitionem in se sufficientem, & peritiam ad illius præsumentes decisionem. Quod in caussis Ecclesiasticis sæpius euenire solet apud laica tribunalia: ex affectione siquidem superioritatis in iudicando, quæstiones de iure ad factum reducunt, quas ad se dicunt pertinere, iuxta dicta Titulo 2. numer. 62. & 63.

Quinta, explorandi personas, quibus Regia [Quinta, explorandi personas, cui Regia gaza committitur.] vectigalia locantur, aut venduntur, & corum fideiussores licèt hoc ad Regios Officiales inferioris Tribunalis præcipuè spectet: vt in hoc humani respectus carnis & sanguinis, alijue præcipuum imperium non habeant, sed omnia iuxta ordinationes Regias, quæ de his disponunt, fideliter transigantur. Vbi quidem latam culpam ob defectum interuenire posse, dubitari nequit. Rogo enim ministros dictos, an salarij proprij receptionem ei committerent, de quo omnimodam securitatem non haberent? Quis hoc credat? Ergo in Regio patrimonio administrando [Notanda regula circa obligationem in modo administrationis. Alia adlatam culpam dignoscendam.] similis debet respectus inueniri. Quæ est optima regula grauium Iuris-consultorum apud Dom. Solorzanum in Politicâ pag. 1027. §. Pero sin embargo. Latam quidem culpam sic omnes explicant, vt tunc contingat quando non adhibetur diligentia circa rem aliquam, quam homines communiter solent adhibere. Videatur post alios à nobis adductos suprà cum P. Lessio lib. 2. cap. 7. n. 25. P. Rebellus de iustitia Parte 2. quæst. 10. P. Fragosus Tom. 1. pag. 48. & P. Gaspar Hurtadus Disput. 5. de Restitutione difficult. 1. Atqui circa securitatem facultatum ad alicuius curam spectantium communiter homines ita agunt, vt non nisi prudenter reputatis securis committantur: ergo cùm id in ministris, de quibus loquimur, in casu prædicto deficiat, lata culpa est, quam æquiparari dolo aduertunt communiter Doctores: pro quo, & P. Azor Tomo 1. lib. 1. Cap. 15. quæst. 5. Vide etiam Titulo præced. n. 77.

Sexta obligatio est informandi Regium [Sexta, informandi Regium Consilium.] Consilium de progressu laboris sui, de quo illud valde fuit estque solicitum, iuxta Ordinationem 52. ex citatis quæ habentur apud D. Escalonam in fine Gazo-phylacij. Cum enim in hoc tribunali ingentes fiant expensæ pro ministrorum sustentatione; si eorum labor nihil momenti alicuius obtinet ad Regium patrimonium conseruandum, & ad meliorem formam reducendum, quàm ea fuit, quæ ante erectionem eiusdem habebatur; expensæ dictæ sunt prorsus inutiles, & Rex in negotio magni momenti decipitur ab iis, quos ipse diuitiis, & honoribus studet cumulare; & quidem multi non sine fundamentis magnis tribunal hoc inutile iudicarunt; vt videri potest apud Dom. Solorzanum in Politicâ lib. 6. cap. 16. Vnde & de illo tollendo sæpiùs in Regio Indiarum Consilio actum: nec solùm inutile, sed exitiale ob rationem dictam, magnorum scilicet sumptuum in ministrorum sustentatione. Cùm tamen alij contrarium censerent; si tamen ministrorum numerus in duplum augeretur. Et auctus quidem diebus istis, omnino tamen sine fructu, quia non viri adlecti quos ætas & experientia [Viros non maturos in Tribunal adscitos quàm dolendum.] cum peritiâ necessariâ commendarent, & licèt vnus aut alter satis inter eos habeatur idoneus, ij tamen ætate longæui decessuri citò, rem tantam in manibus eorum derelinquent, quos qui vident, cum Heraclito aut Democrito aut dolent aut rident, in munere constitutos. Etiam cùm hæc scripta recognosco, illorum præcipuus morte est repentinâ sublatus. Vtinam videant, qui videre debent si aliquid vident; cùm adeò conspicabilia sint, vt semicæcorum etiam possint oculos prouocare.

Septima, attentè peruidendi an Prætores, [Septima, attentissimus in Prætores intuitus.] præsertim Indorum, Regias arcas, vt dicitur, integrarint; & circa rationes ab eis redditas specialiter inquirendi. In hoc enim magni esse insultus solent, & propter varias dependentias inter eos, & maiores Rationales dissimulari plura, quæ Regij patrimonij incommodis peraguntur: & licet hoc ad præfata reduci possit, oportet tamen illud in speciali animaduerti, quia damnum hoc cum oppressione est Indorum sociatum: deficiente enim, quod ex tributis seu taxis colligi solet, periculum est iterum vexandi eos, qui iam ea, ad quæ tenentur, vsque ad vltimum quadrantem persoluerunt. Vrgendi ergo Prætores dicti inquisitione præualidâ, & ad reddendam rationem omnimodis constringendi, ne eorum peccatis satis execrabilibus implicentur. Et mirari hoc loco licet Maiores istos Rationarios apud Regium Indiarum Consilium conquestos se non posse, quæ ad Regium patrimonium spectant, liquidare, quia in Residentiis Prætorum, quæ in Audientiis recognoscuntur, ab Auditoribus impediuntur, eò quòd cum aliis caussis, ea, quæ ad integrationem Regiarum arcarum pertinent, tractabantur: vnde cognitio talis iis reseruata. Post hæc autem, vbi tanta Regis nostri confidentia dispicitur, caussam dictam perfunctoriè discutere, & cum Regij patrimonij manifestis dispendiis priuatos fouere affectus, & superuacuè iurisdictionis titulos ampliare, Et in his quidem [Quæ inde restitutionis obligatio.] restitutionis obligatio est, atque euomendi cum pectoris dirâ, ac durâ conuulsione, quod alij cum voluptatis blandimento deuorarunt. O stultam cogitationem! Erit autem obligatio non ad integrum debitum, quia illud ægrè solet etiam ab exactissimis recuperari; sed quantum spei esse poterat, iuxta communem sententiam Doctorum, nisi difficilis recuperatio ab ipso Rationario ortum habuisset: sed etiam tunc non est obligatio ad integritatem, quia etsi ille faciliùs, non tamen totaliter recepisset.

Octaua non desistendi ab officij obligationibus, [Officio insistendi, iuxta exigentiam negotiorum, neque illud ob puncta quædam honoris omittere.] nec deserendi negotium, quod instat, ob puncta iurisdictionis, aut præcedentiæ in concursu cum aliis, de quibus nonnulla habet Dom. Solorzanus citato loco. Id enim Regi valde displicebit, patrimonium inquam suum ob hujusmodi vanos prætextus ad tempus negligi, & sic dispendiis exponi. In eo ergo euentu Proregis iudicio standum, & Consilium Regium informandum, vt quod expedierit statuatur. Quòd si in caussa sit, in quâ Prorex iurisdictionem non exercet, nec locus ille, quem vellet, tribuatur, cedat cum exclamatione sui iuris, & sibi certò persuadeat id Regi fore gratissimum, cùm, & tribunal illud Regium etiam sit, nec Regia auctoritas vllum in eiusmodi cessione detrimentum patiatur. Sed iam punctum hoc à Rege decisum, & Rationario præcedentia concessa respectu eius, cum quo erat controuersia. Et vtinam illi tam essent de Regio patrimonio, quàm de suâ auctoritate soliciti. Non esset autem in controuersiâ aliquâ peccatum graue in concursu deesse, expectato Concilii Regii decreto, si per aliquem æquè benè posset talis functio sine vllo scilicet Regii censûs detrimento, semel, aut iterum exerceri. Aliàs peccatum erit graue cum restitutionis [Quale inde peccatum, & restitutionis onus.] obligatione ob damnum emergens, & etiam partis salarii ob ministerium denegatum; cùm excusatio ab illis adducta, leuis sit, vt vidimus, vnde eos nequit releuare. Quidquid profectò honoris illis a Rege tribuitur, propter sui patrimonij respectum tribui manifestum est. Plus ergo patrimonii sui curam, quàm eorum honorem intendit; quando vnum rationem medii habet, alterum finis. Cùm ergo punctum aliquod honoris occurrit, negari nequit quin Regii patrimonii cura illi veniat præferenda; cùm præsertim adeò parui momenti sit; pro quo ita certare, vt ad suspensionem ministerij veniatur, nullâ cauetur lege. Quòd si magni momenti existimant, & sibi penitus indecorum, officium dimittant, erunt enim, qui cum eo onere libentissimè admittant: sicut dubio procul admitterent ipsi, si ita cùm anxiè prætenderent, oblatum fuisset.

Nona, circa coniugia: in quo quidem [Circa conjugia contra Regiam dispositionem non contrahenda.] non est ita rigidè cum eis actum, sicut cum Auditoribus: tantùm enim prohibentur contrahere cum filiabus, sororibus, aut coniunctis intra quartum gradum; Officialium Regiorum, inferioris inquam tribunalis, aut habentium curam Regiæ Gazæ, de quâ apud Tribunalia dicta sint rationem reddituri. Sicut ex conuerso Regii Officiales nequeunt cum filiabus ant sororibus Rationalium maiorum per nuptias copulari. Quæ prohibitio extenditur ad filios, & filias eorumdem inter se: vt neque Rationalis filius Officialis filiæ, aut filius Officialis filiæ Rationalis possint matrimonio jungi, ni velint Officiis irremissibilis sententiæ executione priuari. Circa quod ea, quæ de Auditoribus diximus Cap. 16. præcedentis Tituli consulenda: juxta eam enim partem, quâ prohibitio vrget, idem est de præfatis asserendum, sed quia in prohibitione horum aliqua specialia sunt, ea breuiter exponenda. Possunt Rationarii maiores coniugium inire intra districtum [Quid circa illa liceat.] jurisdictionis suæ, quod tamen Auditoribus denegatum, quia in illis ratio diuersa est: districtus enim Audientiæ suos habet limites, extra quos facilè est vxores dignas inuenire: at Rationalium maiorum districtus amplissimus est, & totum regnum comprehendit; vnde valde difficile illis esset vxores aliunde sibi exportare.

Deinde cùm lex dicat sic: Por la presente [Tenor prohibitionis.] prohibo y defiendo à los mis Contadores de quentas, que al presente son, y adelante fueren de los dichos Tribunales, el casarse con hijas, Hermanas ô deudas dentro del quarto grado de los dichos oficiales de mi hazienda de las caxas de sus distritos, ni de personas, que tengan à cargo hazienda Real, de que ayan de dar quenta en los dichos Tribunales &c. Dubium esse potest quid voce illâ Deudas intelligatur. Deudas enim communiter [Deudas quid in ea designent.] dicimus se attinentes consanguinitate, aut affinitate, & videtur durum illam sic extendere, vt nequeat vnus aliquis ex dictis cum sobrinâ vxoris alterius in quarto gradu sibi affini matrimonium celebrare; cùm possit in quinto cum consanguineâ, quod vinculum strictius est, vnde hæredes esse consanguinei ab intestato possunt vsque ad decimum gradum, juxta ea, quæ adducit Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 7. num. 41. cùm tamen affines neque in gradibus proximioribus tales esse possint. Vnde vrgentior videtur esse ratio consanguinitatis, quia sanguis juxta vulgare prouerbium nostrum sine igne feruet. Videtur etiam vox Deudas consanguineos præsertim designare, & ita in lege pœnali non est ad significationem non ita propriam extendenda, juxta receptam de legibus huiusmodi doctrinam, quòd obligatio in illis minima esse debeat, & ita faciendam interpretationem; [Legis pœnalis benigna interpretatio facienda.] quia non est inducenda obligatio sine manifestâ ratione. Pro quo videri possunt Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. quæst. 11. art. 6. vers. Prima regula, num. 2. P. Thomas Sancius Lib. 1. de Matrimonio Disput. 9. numer. 11. P. Salas Disput. 21. de legibus quæst. 3. vers. Octaua regula. Sayrus in Claui regia lib. 3. cap. 8. Bonacina Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 8. num. 18. qui, & num. 19. & 20. magis in specie casus nostri loquitur. P. Palaus Tom. 1. Tractat. 3. Disputat. 7. Puncto 3. §. 3. & alii. Quæ quidem partem hanc videntur verosimilem ostendere, vt, qui ita fecerit, non debeat rigorem legis experiri. Sed quia res est dubia, & judicium Regiorum Senatorum anceps, non erit expediens periculo se priuationis exponere, qui velit se in officio conseruare.

Prætereà, cùm prohibitio se extendat ad [Cum Prætorum cognatis vt prohibeatur connubium.] eos, qui Regii patrimonii partem aliquam contrectarint, de qua apud præfatos ministros reddituri sint rationem, fit ex eo, cum Prætorum filiabus aut sororibus, consanguineisque non posse contrahi matrimonium; quia illi Gazam Regiam contrectant, & rationem sunt de illâ apud præfatos reddituri. Redditâ autem, impedimentum cessat, etiamsi credantur habituri officia alia cum eadem cura, quia lex de præsenti loquitur, Que tengan à cargo hazienda &c. si non etiam sint rationem reddituri in ipsis Tribunalibus, prohibitio non vrget. Vnde cum filiabus, & sororibus Officialium [Non sic Officialium S. Cruciatæ.] S. Cruciatæ, & ex conuerso, connubia celebrari possint; quia illi non reddunt rationem in Tribunali, de quo loquimur. Et licet contingat aliquem ex prædictis ministris in Tribunali S. Cruciatæ aliquando interesse, vbi de Gaza Regiâ agitur; cùm illud Tribunal non sit suum, pro eo non extat prohibitio, cùm expressè dicat lex, Que aian de dar quenta en los dichos Tribunales. Vbi, & alia quæri possunt: sed cùm ex dictis citato Capit. 16. habeatur quod ad negotium conscientiæ spectat, in illis non est cur oporteat immorari.

CAPVT II.

De Officialibus Regiis minorum Tribunalium, & Primò circa munerum acceptionem.

PEriculosæ plenum opus aleæ isti pertractant, [Officialium minoris tribunalis periculorum officium, & illorum cum alijs communes obligationes.] quia omnis Regia Gaza per eorum transit manus, & ipsi arcarum claues tenent, in quibus illa asseruatur. Est autem viscosa pecunia, & ita cautissimos, & delicatissimos exigit tractatores. De illis ergo eadem dicenda, quæ de maioribus Rationariis dicta sunt quantùm ad ea, in quibus eorum officia conueniunt, diligentiam inquam, sumptus, sententias, commissiones, coniugia &c. Quoad munerum autem acceptionem nihil expressum deprehendi, licèt ordinationes Regias pro illis perlegerim. Et ita generaliter loquendo non videtur illis prohibita, quamuis de illâ, cùm aliquid ex Regio patrimonio soluunt, quæstio à Doctoribus agitetur, si videlicet eo intuitu conferantur. Et id [Cùm soluunt nihil possunt pro eo accipere.] esse illicitum, & graue peccatum, communiter Auctores tenent, quia ad solutionem talem sunt in conscientiâ obligati, & pro huiusinodi exercitio sui officij proprio salarium accipiunt: ergo nequeunt quidquam vlterius accipere. Vide P. Molinam Disput. 83. & Disput. 88. in principio. & Cardinalem Lugo Disput. 37. de justitia n. 123. Circa restitutionis autem obligationem dubium esse potest. Circa quod censent aliqui illam non [Circa obligationem restitutionis quid sentiant Auctores.] extare quando munera gratis offeruntur, gratis inquam; quia Officiales dicti nullam eo vsque difficultatem in soluendo ostenderunt. Si videlicet eâ liberalitate eis dentur, quæ intra limites donationis sit satis ad transferendum dominium, & stare potest non solùm quando ex amicitiâ, & gratitudine procedit, sed etiam, vt afficiatur Regius minister ad benè negotium expediendum. Sic P. Molina Disput. 88. citatâ, etiamsi lex adsit, quâ id prohibeatur. Quod & sequitur P. Fragosus Tomo 1. pag. 921. num. 4. & colligitur etiam ex citandis statim, qui scilicet asserunt obligationem esse restituendi, quando Quæstores difficiles se exhibent, & tergiuersantur sperantes se aliquid accepturos. Sic Nauarrus, P. Reginaldus, P. Vasquez, & P. Rebellus, quos adducit & sequitur Bonacina Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 3. Puncto 2. num. 7. Videntur ergo sentire talem obligationem non esse quando Quæstores nullam difficultatem præseferunt.

Sed ex omnium prædictorum mente videtur [Extare illam concluditur.] dicendum ministros tales ad restitutionem teneri: fatentur enim ad dominij translationem in casu dicto eam rationem voluntarij requiri, quæ gratuitam faciat, & ita propriam donationem; atqui talis non est: ergo non transfertur dominium, & per consequens obligatio perstat restitutionis faciendæ. Maior constat, & Minor ostenditur: quia nullus nisi inuitus tribuit, non tributurus, si sciret debitum sibi opportunè soluendum: ergo non est ratio voluntarij ad translationem dominii necessaria. Antecedens constat experientiâ; vnde qui dato pretio solutionem obtinent, Quæstores vocant latrones. Ex quo est clara consequentia: nam ex ratione quando est aliqua difficultas, aut tergiuersatio, non est propria donatio, quia tantùm est redemptio vexationis. Quòd si illa non apparet, cùm aliquid datur, timetur tamen & de illâ dubitatur, vnde ratio est eadem, quia idem est fundamentum inuoluntarietatis. Vnde quod ait [Vanus quidam respectus donationis exclusus.] P. Molina de amicitiâ, & gratitudine, locum in præsenti non habet, vt constat. Respectus autem ille, vt afficiatur Regius minister ad negotium diligenter expediendum, supponit equidem non ita affectum: ergo redimit quis suam etiam in eo vexationem. Quis enim actum agat, & benè affectum, vt benè afficiatur pergat obtinere? Non ergo loquitur citatus Auctor de tributo munere, vt communiter contingit, juxta quod est judicandum, sed de casu singulari, in quo quis expressam eam habeat voluntatem donandi, etiamsi lege prohibeatur, juxta quem non est generaliter judicandum, sed juxta id, quod ordinariè contingit, vt Auctores communiter docent. P. Th. Sancius Tom. 1. Moralium consiliorum in fine. Cardinalis Lugo Disput. 37. de justitia num. 109. & in specie casûs nostri P. Vasquez Tractat. de Restitutione Cap. 7. num. 40. ait quòd dum contrarium non constat, semper est præsumenda violentia. Ideò sententiam istam absolutè tenet Bartholomæus de Medina in Instructione Hispana de Sacramento Pœnitentiæ Pag. 223. §. 3. P. Rebellus parte 2. lib. 18. Quæst. 20. in fine, qui non benè citatur à Bonacina pro eâ tantùm assertione, quâ velit obligationem tantummodo restitutionis exstare cùm se difficiles exhibent Quæstores; absolutè enim loquitur, nec talem limitationem apponit, sicut nec P. Vasquez videndus num. 38. & 39. junctis iis, quæ habet num. 126. videant ergo Officiales Regii inter quas sint angustias eorum conscientiæ constitutæ.

CAPVT III.

De negotiatione cum Regiâ pecuniâ, & emptione eorum, quæ in subhastatione venduntur.

INquiri prætereà circa illos potest an [Quæ videntur ostendere licitam esse negotiationem cum Regiâ pecuniâ.] possint cum Regiâ pecuniâ negotiari? supponendo omnem ab illis securitatem adhibendam, ne vllo modo illa dispendium aliquod patiatur; nam si periculum dispendii sit, res extra omnem est controuersiam, quandoquidem neque cum pecuniâ priuati cuiuspiam id fieri potest. Quia verò dici potest grauem audaciam videri pecuniam ex Regiis arcis extrahi ad negotiandum cum eâ, & lege prohibitum sub pœnis grauissimis, de quibus Ordinat. 7. id temperari potest, si non extrahatur, sed cùm includendâ adducitur, extra illas relinquatur, fide acceptionis afferentibus datâ. In quo quidem, si addatur hoc etiam lege prohibitum, vt videri potest apud D. Solorzanum in Politicâ pag. 1026. §. Y por traer. & in citata ordinatione. Occurri potest legem illam in præsumptione fundari, periculi inquam dispendii; quod si cesset, obligatio cessabit, juxta communem sententiam de legibus in præsumptione fundatis, de quo non semel dictum. Nihilominus dicendum est in eo grauiter [Contrarium statuitur.] peccare: cuius ratio est manifesta; quia est vsus pecuniæ inuito Domino: voluntas enim Regis satis in legibus expressè habetur, tum juris communis, de quibus P. Fragosus suprà num. 3. tum Regni, de quibus dictum. Licèt autem hoc ita sit, lucrum ex tali negotiatione proueniens sibi possunt retinere, quia est fructus industriæ, & non naturalis, aut mixtus. Quod quidem juxta [Lucrari tamen sibi.] communem doctrinam procedit, quæ id in fure etiam admittit. Pro quo videantur Bonacina Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 3. Puncto vlt. §. 2. in principio. P. Lessius Lib. 2. Cap. 12. Dub. 17. Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 35. P. Gaspar Hurtadus Disput. 6. Difficult. 6. & quotquot de Restitutione agunt, aut speciali tractatione, aut de justitiâ & jure disputantes.

Ad id autem, quod de præsumptione [Leges prohibentes non fundari in præsumptione.] dicebatur, negandum est quod assumitur: licèt enim periculum nullum dispendij sit; non vult tamen Rex patrimonium suum negotiationibus suorum Officialium deseruire, quando neque Rex ipse illas in suam vult vtilitatem institui: sed illos suo officio diligenter incumbere, neque ad alia distrahi, ex quibus sui patrimonij cura negligatur. Et vt demus in præsumptione [Vel præsumptionem numquam cessare.] fundari: talis præsumptio numquàm cessat; licèt in hoc aut illo periculum non sit: quod tamen non ita contingit, cùm contrarium experientia comprobarit: est tamen periculum in eo, quòd exemplum huius sequetur alter, & illius alius; & sic grauia dispendia Regium patrimonium perpetietur. Quando autem præsumptio non est tantùm facti, sed periculi, quod communiter euenit, non currit doctrina illa de præsumptione, vt cum P. Suario, P. Salas, Bonacinâ, & Basilio Legionensi docet P. Palaus Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 8. num. 13. Ex quo infert cum eodem Basilio obligare in Religione [Sicut in præcepto non intrandi Religiosa cubicula.] præceptum non intrandi in aliena cubicula, etiamsi in speciali huius ingressu nullum sit inconueniens; quia generaliter illa esse solent, & iuxta generalem experientiam leges & præcepta feruntur. Sed quia erit fortè aliquis, qui hoc penitus non admittat, in casu nostro addendum non solùm communiter accidere id, quod lex præsumit, sed semper esse periculum, ob rationem dictam: & ita circa id omnes debent conuenire. Sin minùs vix erit lex vlla, quæ vim habeat, quia omnes ad præsumptiones reuocari possunt, & ita earum efficacia prorsus eneruari.

Habent item prohibitionem expressam [Prohibitio emendi quæ ex bonis Regijs subhastâ venduntur.] non emendi sibi aliquid eorum, quæ ad Regium patrimonium spectant ob confiscationem, aut aliter, & subhastatione venduntur. Circa quod etiam grauis extat prohibitio pro Rationalibus maioribus, vt patet ex eorum Ordinatione 49. inter priores, vbi & omnis illis contractatio prohibetur. Et non videtur negari posse quin grauiter [Quando obligationis restitutio ex impeditione licitantium.] peccent, & ad restitutionem teneantur, si aliquem submittant, qui suo nomine emat, & per eum, aut per seipsum emptores impediat alios maius daturos pretium, vt ipse viliori possit obtinere. Licèt enim aliquorum sententia sit id esse licitum: de quo Diana Parte 1. Tractat. 8. Resol. 76. & nos aliàs, scilicet Titulo præced. num. 43. & seqq. quia dummodò pretium justum sit, licèt infimum, quod ex eo minùs habet rei Dominus, fructus industriæ ac diligentiæ est. In Regiis tamen Officialibus res aliter se habet; quia tenentur Regium patrimonium ita administrare, vt eiusdem vtilitati, non propriæ, consulant: idque non solùm ex fidelitate, sed etiam ex justitiâ commutatiuâ, quia sunt ministri salariati, & manifestum est Regiam voluntatem esse, vt ea, quæ ad se spectant, commodiori sibi vendantur pretio, sicut & quiuis alius rei Dominus, cùm eam vendendam alicui tradit, qui absque dubio ad restitutionem tenetur, si cùm possit maiori pretio vendere, viliori vendat. Pro quo est L. Diligenter. D. Mandati. Et videri potest Bonacina Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 2. Puncto 6. num. 13. vbi alios, & omnes quidem ex Societate, adducit Auctores. Videantur dicta citato loco.

CAPVT IV.

Duæ aliæ obligationes. Et difficultas specialis circa earum vnam, cùm jussio Proregis vrget.

ALiâ etiam prohibitione cauetur, ne [Obligatio soluendi in pecuniâ militibus.] militum stipendia alio quàm pecuniâ soluant, de quâ, sicut & de præcedenti, Dom. Solorzanus Pag. & §. citatis num. 14. Et verò non sine vrgenti ratione: nam cum ingenti miserorum incommodo mercimonium exercent, & auidis stipendii res, quo volunt pretio, ingerunt, Deo, Regi, Reipublicæ multipliciter infideles. Vbi & præter graue peccatum obligatio est restitutionis aperta, quandoquidem stipendiarii tales detrimenta pretio æstimabilia patiuntur inuiti, & tolerant; vt suam redimant vexationem. Vbi quidem non fit satis, si id, [Obligatio restitutionis ex transgressione.] quod de pretio est auctum, tribuatur: vt si linteum sex regalibus emptum, iuxta octo æstimationem datum sit, ad constituendam æqualitatem tribuantur duo: potest enim contingere vt plus aliquid debeatur. Si enim miles non ita indigebat linteo, & illud viliori pretio, vt aliud magis sibi necessarium compararet, vendidit; totum illud compensandum est detrimentum. Si cùm deberet soluere pecuniam, pro quo stipendium sperabat, eâ non acceptâ, aliquod à creditore illi grauamen illatum: pro illo etiam facienda satisfactio, & sic pro aliis, quæ juxta rerum circumstantias consideranda, quando huiusmodi homines de componendâ conscientiâ per misericordiam Dei magnam pertractarint.

Nequeunt insuper pro quacumque, [Pecunias non posse extrahere, nisi ex præcepto superioris, in quacumque necessitate: Ex quo restitutionis onus.] etiam publicâ, necessitate pecunias extrahere, nisi ex præcepto eius, qui jubere potest. L. Sciant judices. C. de his, quæ ex publica collatione illata sunt, Lib. 10. & alibi. Pro quo P. Fragosus Tomo 1. pag. 921. num. 3. Vnde & in eo grauiter peccant, cum restitutionis onere: neque enim illi partem aliquam Gubernationis habent in Republicâ, vt ad id, quod occurrit, ærarium debeant suo arbitrio Regium aperire. Circa quod sunt leges Indicæ statuentes quando & quomodo pro necessariis sumptibus Regia debeat pecunia contribui. Illud autem specialis quæstionis est, an sufficiat Proregis mandatum, quando ad sumptus est extraordinarios, & non lege designatos. Et non [Proregis mandato quomodo obluctandum: & quâ distinctione D. Solorzanus vtatur.] sufficere quodcumque, sed vrgens, post factas à Regiis Officialibus instantias, vt forma in hoc statuta seruetur, pro quo & ad Regiam Audientiam prouocatum. Doctè resoluit Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 1027. §. Pero sin embargo, & seqq. Vbi tamen cum distinctione loquitur. Quoad criminalem scilicet causam non vrgendos: quoad ciuilem autem secùs: & ita ad soluendum obligandos: quia id erga Regias pecunias neglexerunt facere, quod verosimile est facturos erga suas. Iuxta quam regulam omnes eos, qui facultates alienas administrant, se gerere in eorum tuitione debere, plures probant Textus & Doctores ab eodem adducti. Si ergo pecuniam propriam non ita facilè traderent, iubente Prorege: neque alienam, & maximè Regiam, tradere debuerunt. Quin etiam quòd Principis mandatum non excusat, quando est notoriè iniustum, & ita illi debuit reluctari. Nec timor, qui allegari potest, est cadens in constantem virum, sed vanus: Prorex enim non potest excandescere ex adeò iustâ petitione ad Regis seruitium spectante, qui & pro sui officij dignitate, fidelis ministri debet obseruantiam collaudare. Vnde & in facti contingentiâ sic contra quemdam iudicatum affirmat Paulus de Castro in l. 1. D. de iudiciis. Præterquàm quòd Officiarij publici non solùm possunt conueniri ex dolo & latâ culpâ, sed etiam ex leui, & leuissimâ, vt post alios resoluit Menochius Lib. 3. Consilio 246. num. 61. In præsenti autem casu videtur euidens culpam inueniri, quando pro obseruatione legum vrgentissimarum aliquod non adhibetur obstaculum ab iis, quibus earum obseruatio præsertim commendatur.

Sic vir ille doctissimus, qui tamen alios ex Collegio aliter censuisse testatur; omnino absoluentes [Contra illum sentiunt alij obedientem penitus absoluentes.] eum, qui iussioni est Proregis obsecutus. Et quidem rationes adductæ aliquod Officialium peccatum ostendunt, quod & tandem citatus Auctor esse fatetur, & rationibus præfatis euinci; licèt id, quod ad ciuilem obligationem spectat, præcipuè probare contendat. Potest autem sententia vtraque in concordiam redigi, si [Distinctione alia videtur quæstio componi.] dicamus peccare grauiter Officialem, qui Proregi non resistit eâ, quâ debet, reuerentiâ, si ille talis indolis sit, cui protestationes tales possint securè proponi. Tunc enim statim annuere iubenti, & sic gratiam eius aucupari cùm leges grauiter vrgeant, non sine graui peccato stabit; immò & restitutionis suberit obligatio, ob malam administrationem: vt aperiant illi oculos, videantque caudata hæc crimina multùm esse formidanda. Si autem Prorex vir duro ingenio sit, & qui impatienter ferat sibi non protinus obediri; obediat Officialis, si nolit indignationem experiri eius: id enim facere sine peccato potest, iuxta communem doctrinam Scriptorum, dicentium teneri quidem ad vitanda damna sub mortali, qui administrationem ex officio suscepit, & obligari ad restitutionem, si secus accidat: id tamen non sic habere, quando tale quid sine suo notabili damno præstare nequit. Pro quo videri potest Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restitutione. Quæst. 2. Puncto 11. num. 5. P. Lessius lib. 2. Cap. 13. num. 69. 70. & 71. & alij apud ipsos. Esse [Indignatio Principis damnum notabile ex quo excusatio.] autem damnum notabile indignationem Proregis, sicut & generaliter Principis, in eo, qui cum ipso frequenter est acturus, & qui adeò inferioris conditionis habetur; non videtur posse dubitari. Quod ex receptâ aliâ doctrinâ confirmari potest asserentium militem non posse stationem deserere, aut arcem tradere non defensam, etiam cum periculo vitæ, eò quòd stipendio conductus sit ad huiusmodi opus vitæ periculosum: addunt tamen hoc ita intelligendum, si speret fore, [Robur ex desperato profectu resistentiæ.] vt defendendo stationem, aut tuendo arcem, præualeat contra hostem: hac verò spe sublatâ non tenetur certæ morti se exponere, nam id frustrà esset. Sic ex P. Molina. & P. Filliucio, aliisque Bonacina suprà. num. 4. Atqui in casu nostro idem accidit, licet enim Officialis resistat, Prorex id est executurus: quod iubet ergo sublatâ spe profectûs in resistentia, frustranea illa erit, & ita pro eo obligatio nulla.

CAPVT V.

Obligationes aliæ. Et de vitiatâ pecunia damnabile lucrum expunctum.

SVnt prætereà obligationes aliæ, quæ [Quæ non liceant Officialibus dictis.] communes sunt iis, qui aliorum substantiam administrant, & videntur ad solos bonorum dominos pertinere, vt mutuare, remissionem debitorum facere, tempus soluendi prorogare, compositionem facere, expensas in recuperatione debitorum factas indulgere, vitiatam aliquomodo pecuniam admittere: circa quæ esse dubium nequit, nisi in solutionis terminis prorogandis: quia esse aliquando talis rerum concursus potest, vt illos prorogando, vtiliùs Regio patrimonio consulatur. Si autem sterilitas, aut calamitas grauis occurrat, non spectat ad eos facienda remissio, sed ad supremos [Sterilitatis tempore quia facturi.] Magistratus, de quo dictum Titulo 1. Cap. 17. nisi fortè in loco aliquo calamitas vrgeat, vnde non possit ad Magistratus supremos recursus haberi. Indulgeatur ergo miseris, quibus cœlum & terra videntur aduersari: à talibus enim solas lachrymas exigit, qui; quod non inuenitur, imponit: vt à Cassiodoro dictum Lib. 12. 26.

Et quia de vitiatâ pecuniâ sermo incidit, [Quorumdam illorum infidelitas intrusione vitiatæ pecuniæ.] cuius damna ex fabrefactione & mutatione innumera his annis, non Indiæ modò, sed vniuersus ferè est orbis expertus: illud hoc loco commemoratione quidem non dignum, nisi ad condemnationem, adnotasse præstabit. Monetam quidem optimam ex Regiis iuribus in arcas eius illatam; sed ab aliquibus ad soluenda stipendia eductam, aliâ vitiatâ mutatam, & pauperum dispendiis Regios aliquos ministros incrassatos. Quod cùm fit, non iam hoc lucrari est, sed sub aperto sole latrocinia perpetrare. Quid si ij, quibus ex Regia pietate indultum est, vt primam post mutationis Edicta solutionem iurium Regiorum vitiatâ pecuniâ facere possent, ad puram & legitimam adigantur: & tamen illata pro vitiata mutetur, & hæc Regiis arcis inferatur, pura & legitima, non iam à Regiis, sed Satanæ ministris imbursata? Quid ad hæc dicam nescio, nisi quòd ad hæc auaritiæ portenta erubescere debemus, & Dei exemplare iudicium contra eadem implorare. Quando enim hi restituent, qui deuorant plebem Christi sicut escam panis? Quòd si non restituant, quæ spes salutis, stante inconcussæ veritatis regulâ 4. in 6. Peccatum non dimittitur, nisi restituatur ablatum?

CAPVT VI.

De Officialibus ad iura Regia curanda in portubus deputatis.

PRæter obligationes Officialibus omnibus [Portuensis Officialis munus, & qualis in eo soleat à mercatoribus indulgentia collaudari.] communes aliquæ sunt quibusdam peculiares, eò quòd speciale ministerium consequantur. Solet namque ex iis vnus in portu residere inspecturus quæ aduehuntur & extrahuntur, & iura Regia collecturus. Et in talibus grauissima esse mercatoribus indulgentia solet, dum plura dissimulant simplici eorum testimonio contenti, qui & plura supprimunt, & merces pro mercibus referunt; quia inæqualia pro diuersis earum generibus sunt vectigalia decreta. Cùm enim publicè exponi nequeant, sed arcis, aut rudioribus pannis vel linteis inclusæ accuratè consutis, dispici primo nequit aspectu quod fertur occultum; sed dicto mercatoris adhibetur fides, cum adminiculo formæ; quæ infarcimentis mercium solet pro earum diuersitate etiam applicari. Sed certè mediocri diligentiâ explorari omnia possent, sicut & numerus infarcimentorum & arcarum, quo & minor affirmari solitus quàm re ipsa sit. Et in his Officialis Regij benignitas collaudatur, qui bonum; vt dicitur, pasagium facit, exactissimis aliis communi odio prægrauatis. Verùm iis videtur dicturus Rex, quod quidam aliàs: Non mihi placet ista charitas. Neque ego inuenio vnde iustificari illa possit, nisi ex voluntatis Regiæ [Vnde iustificari possit, quod tamen non probatur.] benignâ interpretatione: de quâ ipsis constet, quia sic vbique seruatur, sciente illo, nec volente vasallos suos in vectigalium exactionibus scrupulosâ inquisitione grauari. Sed mediocris quidem scrupulosa non est; nec video quomodo possit prædictis de huiusmodi Regis voluntate constare, à Rege ipso adeò remotis, & negligentiam circa hoc non leuiter punituro. Si prætereà accedant munera, ex quibus euidens fit in hoc nullum boni publici respectum haberi, sed auaritiæ imperio potiùs quàm Regiæ voluntati ministrari.

Et Auctores quidem de hoc agentes, negligentiam istam, aut dissimulationem vno ore [Negligentia & dissimulatio ab Auctoribus condemnatur, cum restitutionis obligatione, vnde vrgentur prædicta.] condemnant, & cum restitutionis obligatione. Pro quo videri possunt Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 11. num. 11. apud quem Sayrus P. Azor, P. Vasquez, Salon, Aragon, P. Rebellus, P. Molina, P. Lessius, P. Reginaldus. Quibus addendi P. Gaspar Hurtadus Disput. 5. de Restitutione Difficult. 10. ex communi, vt ipse ait, Doctorum consensu locutus. Cardinalis Lugo Disput. 37. de Iustitia num. 101. P. Dicastillus Lib. 2. de eadem Tract. 2. Disput. 4. num. 188. P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum Lib. 8. Cap. 5. num. 6. & 7. P. Fragosus Tomo 1. pag. 522. num. 95. Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 21. num. 2. Syluius 2. 2. quæst. 62. art. 7. de muto, Bassæus V. Restitutio 3. num. 17. Pharaonius Tract. 2. Seßione 2. Casu 16. Diana Parte 3. Tract. 5. Resolut. 54. & Parte 11. Tract. 6. Resolut. 18. cum citatis ab eo, qui aut obligationem etiam ad restitutionem pœnæ incumbere affirmant, non quia pœna est, sed quia damnum: vel si id de pœnâ non admittunt, de damno fatentur: quia custodes vectigalium non constituuntur, vt Principes mulctis ditentur, sed ad damna euitanda: ad damna ergo, & non ad pœnas tenentur. Non videntur ergo Officiales dicti tutum conscientiæ habere perfugium.

Nihilominùs quia viri aliàs Christiani, [Praxis tamen prædictorum probabiliter defenditur.] & Regij seruitij zelatores non frigidi, eam non rarò praxim amplectuntur, non penitus damnandi, si vsum talium se dicant amplecti, quem mercatores bonâ præditi conscientiâ laudant, non laudaturi, si in eo manifestam iniustitiam deprehenderent: vt non laudant eos, qui, vt commodè negotia expediant, muneribus volunt permoueri: potest tamen talis praxis in eo fundari, quòd eo modo meliùs Regio patrimonio consulunt: si enim rigidi inquisitores existerent, mercatores varias tentarent vias ad Regia vectigalia defraudanda, easque inuenirent: quia ad huiusmodi occultationes plures suppetunt administri. Iuxta quod P. Lessius verb. Restitutio Casu 15. Regium Thesaurarium excusat à delatione. Cùm aliàs propter varias Doctorum sententias circa obligationem ad vectigalium solutionem, se ad ea soluenda obligatos non esse communiter arbitrentur. Pro quo singulariter pugnat [Discursus Ludouici Beiæ pro de obligatione soluendi vectigalia in foro conscientiæ.] Ludouicus de Beia Parte 1. Casu 13. cuius doctrina hîc applicari potest; quòd scilicet consuetudo interpretatur animum legislatoris: ipsi autem Principes sciunt homines consueuisse gabellas defraudare, nec sibi à Confessoribus fieri scrupulum de restitutione: cùm omnes ferè gabellæ quoad quantitatem & qualitatem sint dubiæ dari iustè: in pari autem turpitudinis caussà potior est conditio possidentis Syluester V. Gabella 3. §. 14. Ad hunc modum cùm sciant Principes Officiales [Casui præsenti applicatur.] suos hæc non ignorare, & eos vtiles suâ electione testentur, si iuxta id agant, quod diximus, non est credendum eos velle ad maiorem diligentiam obligare. Quando autem munera interueniunt, iam Ministri tales non sunt, quales suâ electione Princeps æstimauit: vnde incredibile est eorum voluntatem esse eamdem, quæ circa alios. Et ita licèt obligare ampliùs mercatores nolit, quàm generaliter obligati sint; Officiales tamen vult totum grauaminis pondus iniuncti subire: & ita ad compensationem damni ex integro constringere, ne ex turpitudine suâ lucrum se gaudeant reportasse. Quæ quidem verosimiliter dicta velim; aliorum meliùs sentientium iudicio corrigenda. Quæ & dicta sint de Officialibus alijs in portubus constitutis: quorum aliqui nullo Regij patrimonij commodo, aut publici statûs vtilitate; sed maiori sorte, si tamen fortè dispendio, proximis sunt annis multiplicati super numerum, vt rerum istarum experientissimi passim proloquuntur. Vide infrà num. 55. & 123.

Circa Prouisorem, eum scilicet, qui pro [Prouisori pro alimentis Regiorum ministrorum, quæ obseruanda. Et Primò de emente viliori pretio.] Ministris Regiæ classis, & aliis maritimis Officialibus alimenta comparat, seruat & opportunè distribuenda curat, obseruanda ista. Primò, illum grauiter peccare si vili emat pretio, non sine violentiâ aliqua, & quasi id, quòd minus habetur pretij, sit fructus industriæ, eam sibi partem retinet, quæ emenda essent, si quiuis alius emptor accessisset: venditor enim, etsi infimo vendere pretio posset, non nisi medio vendere destinarat. Et certè si pretium minus infimo fuit, de obligatione restitutionis nequit dubitari. Si autem infimum; neque etiam tunc sibi, quod medietatem facit, potest acquirere, quia violentia interfuit, quæ inuoluntariam fecit venditionem: vt est Doctorum omnium consensione certissimum. Quòd si vis abfuit, & bono modo res acta est, ea certè industria debita est ratione officij: debet enim ita illud in vtilitatem Regis exercere, vt non minùs Regium patrimonium curet, ac curaret suum: omnes autem minori, quo possunt, pretio res sibi student obtinere. Quâ ratione teneri ad restitutionem, qui iussus aut rogatus rem aliquam emere, quam cùm posset ab vno pro triginta, quæsiuit alium, à quo eam [Sic emens mandato alicuius nihil potest retinere.] pro viginti accepit, affirmant P. Molina, P. Azor, & P. Reginaldus, quos adducit & sequitur Bonacina Tomo 2. Disput. 2. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 6. num. 14. Quia scilicet debuit rem sibi commissam gerere vtilitate mandantis inspectâ.

Secundò, Onus lethale conscientiæ supra [Secundò de obtrudente res proprias pretio maiori.] se tollit, si ipse aut ex fundo proprio collectas fruges, aut per negotiationem obtentas, pretio sibi commodo vendat Regi, sub alieno Capite, cùm illæ minori pretio æquè bonæ haberi possent. Quod quidem ratio dudum adducta confirmat: debuit enim vtiliter Regium tractare negotium, & non suæ vtilitati seruire. Et idem est si amico emat maiori pretio in eius gratiam: omnis enim huiusmodi gratia ingrata est Regi, cuius & gratia & vtilitas omnibus est aliis, dum illius negotium agitur, præferenda. Similiterque dicendum ratio eadem conuincit, si in amici gratiam fruges vitiatæ aut peioris conditionis ementur non minori pretio, quàm aliæ meliores, quæ possent facilè comportari. Vbi dubium esse [Singularis circa restitutionem difficultas.] potest cui sit restitutio facienda: an scilicet Regi, an verò Officialibus, quibus talia sunt alimenta distributa. Et videtur dicendum quod si in vsu erat meliora alimenta præbere, restitutio est Officialibus facienda: illi enim suo sunt commodo, pretio æstimabili, defraudati. Si autem in vsu non erat, sed viliora dari solita, restituendum Regi, cuius est patrimonio damnum illatum.

Tertiò. Prædicta procedunt quando in [Tertiò, ob difficultatem solutionis pretium augendum.] solutione nulla est futura difficultas: quia verò communiter illa est, & quidem non parua; res, quæ emuntur, maiori debent pretio emi, iuxta receptam doctrinam in materiâ emptionis & venditionis. Licet enim vsura sit vendere maiori pretio ob dilatam solutionem: id tamen fallit quando in soluendo futura est difficultas: & multò magis quando faciendæ sunt expensæ à venditore. Pro quo P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. n. 54. alios adducens. Et Bonacina suprà Disputat. 3. Quæst. 2. Puncto 4. n. 17. §. Ex quo fit, apud quem & alij. Et hinc est Regios Officiales grauiter [Propter illam quomodo Officiales grauiter peccant cum onere restitutionis.] peccare solutionem difficilem reddentes, quia videlicet in caussa sunt, vt res cariùs emuntur propter huiusmodi difficultatem: vnde & ad restitutionem tenentur. Quod benè adnotat Pater Fragosus Tomo 1. pag. 922. num. 8.

CAPVT VII.

Quomodo vnus Regius Officialis pro aliorum delictis in conscientiæ foro teneatur.

TEneri absolutè, non minùs quàm [Quemlibet Officialem pro aliorum delictis obligari, vt probat Dom. Solorzanus.] ob proprium, probat Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 1024. §. Y porque & seqq. ex eo quòd in praxi ita receptum est, & ex naturâ sequitur talium officiorum. Cùm enim nihil disponi circa Regias arcas possit, in quo omnes non interueniunt, omnes certè in delicto participant. Pro quo bonos producit Auctores, & ad fideiussores extendit. In casûs autem contingentiâ, de quo specialiter agit, videtur contrarium resoluere, aut contradictione [Circa fideiussores non videtur eius sibi constare doctrina.] aliquâ laborare. Ait enim fideiussorem, qui Limæ pro Officiali soluerat id, quod ex Regiis arcis deficiebat, lastum contra fideiussores Officialium aliorum in Audientia petiisse, se tamen denegandum iudicasse, ob doctrinam quorumdam Doctorum, quos ibidem adducit dicendum, cùm quis ob dolum proprium, vel vt fideiussor dolosi talis conuenitur, non gaudere beneficio diuisionis neque omnes illi cedendas actiones. Iuxta hoc ergo fideiussores non sunt indiuiduè obligati. Et præterea, si vnus conueniri specialiter pro suo delicto potest, quia circa Regias arcas delinquere sine aliis potuit: ergo non benè deducitur communis obligatio ex eo quòd vnus nihil agere queat circa arcas Regias sine aliorum assistentiâ. Vbi non videtur dici posse Officiales Collegas infirmitate aut aliter impeditos, non adfuisse, & ita delictum vnius tantùm esse potuisse. Cùm enim impedimenta ista deberent esse manifesta, ideò vnus tantùm condemnatus, stultè à fideiussore lastum contra fideiussores alios esset postulatum, cùm de illo dubium esse non posset. Et licet multa inconsideratè petantur ab iis, qui se iniustè grauatos dolent: in casu præsenti id non habet locum, quia circa petitionem talem Aduocati peritia laborauit, actorum notitiâ plenè instructi. Quid ad hæc? Iam dico,

Resolutio Dom. Solorzani pro releuandis [Admittendam generaliter quoad illorum releuationem, quando delictum non est commune.] fideiussoribus optima est, eam tamen non in casu tantùm prædicto currere, sed quando delictum omnibus est Officialibus commune, seu tale præsumitur, verosimilius haberi debet: durissimum namque onus est, quod nullus, qui fideiubet, sibi arbitratur imponere. Cùm enim vix sit, qui pro vno fideiubere velit, & præsertim in Regiis Officialibus, quorum frequenter sunt exitus infelices ob summum in recuperando rigorem ea, quæ illi parùm Regi fideles insumpserunt: quomodo inueniri queat, qui pro omnibus velit onus importabile sustinere? Cùm ergo fideiussionis obligationem subeant, non est vltra eorum verba, quæ intentionem indicant, extendenda. Vnde & praxis non videtur iustificata, cùm nulla talis sit, quæ grauet inuitos, [Praxim circa hoc non videri iustificatam.] quancto actio, circa quam grauamen tendit, omnino voluntarios prærequirit. Quemadmodum iustificata non esset praxis, si ex eo quòd aliquis fideiussor sit, vxorem ad soluendum in eius defectum obligaret, quia tunc fideiussio esset inuoluntaria. Est autem receptissimus Canon, neminem vltra intentionem obligari: & intentio est verosimiliter explicanda, vt ex variis Textibus ostendit Glossa circa regulam iuris 81. in Sexto. Vbi & regula traditur ad dignoscendum quando est intentio verosimiliter coniicienda; & inter alia dicitur illam non esse, quando dura obligatio redderetur: quod nostro in casu contingit. Et non omnem praxim iustificatam esse, constat ex iis, quæ ipse Dom. Solorzanus habet citatâ paginâ. §. Y esto, (como he dicho)

Quia verò pro foro externo parùm [Et ita pro foro conscientiæ non obligare, & quid juxta id fieri possit.] fortè ista sufficient, putant enim judices obsequium se præstare Regi, si priuatorum grauaminibus illius patrimonium tueantur, quod tamen de piâ & Catholicâ non est eorum voluntate præsumendum: ad forum potest conscientiæ deseruire: vt talis videlicet fideiussor sciat se non esse ad soluendum obligatum, nisi pro eo, cui fidem suam adstrinxit. Vnde & occultare bona potest, & vti etiam compensatione, juxta communem scriptorum doctrinam. Et hoc quidem Regi [Neque illud ingratum Regi, cui vasalli non grauati proficiunt.] pergratum fore non dubito, qui grauari contra æquitatem & rationem Vasallos non vult suos, quorum commoda vt propria optat sartatecta conseruari. Vnde meliùs quàm Theodoricus Rex illa, quæ apud Cassiodorum leguntur, verba Lib. 14. 8. potest vsurpare; A nobis quippè potestis [Cassiod.] rationabiliter custodiri, quibus prospectus non grauati. Al. Quibus profuistis. Et meliùs. Quibus proficitis. Et sensus est idem, sed clarior. Verissimè enim ita se res habet, vt tunc Vasalli Regi proficiant, quando grauati non sunt: membrorum enim grauamen nequit non in grauamen capitis redundare.

CAPVT VIII.

De iis, ex quibus in Indiis Regium patrimonium integratur, & quomodo illa tractanda, ne tractantium conscientiæ degrauentur.

§. I.

An Quintatio in conscientiâ debeatur.

PEr leges Regias Mineræ omnes Regis [Mineræ omnes Regio Dominio jure adiudicatæ.] Catholici Dominio adiudicatæ sunt: quod quidem jure effici potuit, stante donatione Pontificis, de quâ Titulo 1. cap. 1. cùm sit Indiarum Dominus constitutus, dare id potest, quod illi conueniens visum fuerit, & quod non conueniens, retinere. Per quod cessat difficultas, quæ generaliter loquendo circa hoc posset occurrere: sunt enim qui negent posse [Qui generaliter id fieri posse negant.] Principes Mineras vsurpare tutâ conscientiâ, cùm inuentoris sint & fructus industriæ. Sic tenent Syluester, Sotus, Bartholomæus, Medina, & Ludouicus, Lopez, quos adducit P. Dicastillus Lib. 2. de Iustitia & Iure, Tractat. 3. Disput. 9. num. 409. & ex eodem Caramuel in Theologia morali, num. 285. Qui & addunt in nullâ Republicâ benè institutâ legem inueniri aut consuetudinem, per quam Mineræ Principibus adscribantur. Contra quam positionem insurgit Caramuel loco citato: qui tamen ex eo saluare à tyrannidè huiusmodi legem contendit, quia populus in eam voluntariè [Ad consensum populi non benè recurrit Caramuel, cum debeat ad Pontificiam donationem.] consentit. Quod quidem difficile est. Vbi enim de tali populorum consensu constat? Et certè in Indiis nullum illius fundamentum extat: & ita in eis vt omnis suspicio iniustæ vindicationis amoueatur, ad donationem est prædictam recurrendum. Cùm aliàs grauium Doctorum sententia sit, metallorum venas esse eius, cuius est solum. Pro quo P. Molina Disput. 54. & P. Mendus in Bullam Cruciatæ, Disput. 33. num. 7. In aliis autem Hispanæ Coronæ regnis, ad opinionem probabilem, quæ Mineras ad supremos Principes pertinere asserit, recursus habendus; quia ab ipsâ naturâ in jus publicum, non autem ad priuatos vsus videntur institutæ: vt ex Soto Lib. 6. de Iustitia, Quæst. 2. Art. 3. pro eâ sententiâ laudato, habet P. Lessius Lib. 2. cap. 5. n. 53.

Licèt autem Regij patrimonij factæ sint, [Quomodo Inuentoribus à Regibus traditæ.] Reges Catholici eas inuentoribus tradiderunt quoad præcipuam earum partem, aliam minùs principalem sibi reseruantes, & deinde reliquas conferendo aliis, qui sicut & inuentores, quintam sunt partem puri metalli Regi tradituri. Licèt alicubi propter specialem in eruendo difficultatem, decimam tantùm reddere jubeantur. Vbi inquiri meritò potest an lex ista conuentionalis in conscientiâ obliget, vel saltem non obligare sit aliquomodo probabile. Et vt probabile sit sequentia fundamenta succurrunt.

Primum & radicale ex adductis: nam [Fundamentum 1. vt quintatio in conscientia non obliget, ex eo quòd Mineræ sint inuentorum.] Mineræ istæ sunt inuentoris, vt citati Doctores dicunt, & Princeps nequit, nisi ipsis volentibus, subditos eo jure spoliare. Licèt autem pro Indiis hoc non videatur currere ob donationem dictam; id non videtur adeò certum: nam Pontifex Indica regna concedens, sic ea donauit, vt adinstar aliorum gubernentur, in quibus subditi naturali quoad rerum acquisitionem jure non priuantur: neque enim credibile est voluisse Regis Catholici subditos peioris esse in Indiis conditionis, quos ad fundandas colonias allicere conabatur. Atqui in Minerarum adiudicationem non videntur aliàs consensisse: ergo probabile est eos tali lege in conscientiæ foro neutiquam obligari. Nec dicas sub eâ conditione in Indias venire permissos: nam id non satisfacit; talis enim conditio non est juri naturali conformis: & ita à Pontifice non apposita, sed oppositum potius, vt vidimus, indicatum, nolente vasallos Regios peioris esse conditionis.

Secundum. Lex prædicta videtur pœnalis: [2. Quia est lex pœnalis, & tales in conscientia non obligant.] ex illius enim transgressione, quod non est quintatum, amittitur, & Regio Fisco adiudicatur: Leges autem pœnales in conscientiâ non obligare communis sententia est, de ciuilibus loquendo, de quo dictum non semel, & pro quo videri potest Caramuel suprà num. 1281. & in Regulam Benedictinam, num. 30. & P. Escobar de Mendoza Tomo 1. Lib. 5. Cap. 17. Problem. 26. Probatur autem pœnalem esse ex grauitate pœnæ assignatæ: ex nullo enim capite meliùs dignosci lex pœnalis potest. Ita Auctores, quos adducit P. Baldellus To. 1. lib. 5. c. 19. n. 16. Si dicas furibus etiam pœnas imponi grauissimas, & tamen præceptum non furandi in conscientiâ obligare. Instari potest: quia illud est præceptum naturale, secùs autem in præsenti contingit; quia de inuentâ Minerâ nihil reddere alteri, iuri est potiùs naturali conforme. Et licèt Princeps possit conscientias suâ lege constringere, id debet ex aliquo efficaci argumento constare, quale non est impositio pœnæ, juxta probabilem grauium scriptorum opinionem.

Tertium. Quia quando quinta pars [3. Ex accretione sumptuum in effossione.] reddenda per legem constitura est, metallorum effossio minùs erat quæstuosa ob eorum pretiositatem, & Indorum abundantiam, rerumq́ue aliarum copiam minori pretio comparabilem. Vnde jam diu est quòd Minerarum Domini clamant obligationem quintationis esse prorsus excessiuam, quòd & Regio Concilio sæpiùs inculcatum. De quo Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 934. §. De las quales. Rebus autem non eodem modo [Rebus non eodem modo se habentibus moderandæ contributiones.] se habentibus rigorem contributionum non seruandum, suadet æquitas, conuincit ratio, & auctoritas etiam scriptorum euincit. Sic enim P. Molina Disput. 667. num. 1. P. Vasquez Tractatu de Restitutione, Cap. 6. §. 3. num. 6. P. Azor Tomo 3. lib. 5. cap. 23. §. sextò quæritur. Pluresque alii, qui impositiones proportionatas esse debere docent, & eorum commensuratas viribus, qui grauiter eisdem, vt etiam videri potest apud P. Molinam Disput. 668. in principio. Cuius & doctrina circa [Continuæ quærelæ eas indicant excedentes.] hoc, quod de querelis diximus, dignissima est quæ debeat singulariter obseruari; sic enim scribit Disput. 674. num. 6. Si temporis progressu fiat semper querimonia de aliquo tributo, vt de graui & iniusto, ac sine sufficienti causâ introducto: aut quòd cessauerit [P. Molina.] causa, & quòd cum eâ id tributum cessare omnino debuerit, aut ex parte: certè antiqua consuetudo id recipiendi non est sufficiens ad pacandas Principum conscientias & ad auferendum jus suum à subditis. Sic ille.

Et quod ad causæ cessationem attinet, [Caussam designationis Quinti cessare.] eâ extante debere tributum tolli; ac, si non tollatur, non esse soluendi obligationem, communis resolutio est, de quâ dictum Titulo 1. num. 101. & 102. & idem est de illius diminutione, si causa minùs vrgeat. Hæc autem doctrina casui potest præsenti accommodari. Nam causa quintæ partis assignandæ ea fuit; quia consideratis expensis sufficiens lucrum Minerario relinqui videbatur: Atqui causa designationis huius cessat ob rationes dictas; & ita videtur exactio ista minuenda. Quod roboratur ex eo quòd vbi noua [Pro quo efficax argumentum.] Minerarum detectio esse solebat, non quinta, sed decima pars solui jubebatur, & aliquando vicesima, vt testatur Dom. Solorzanus Lib. 5. num. 23. ob maiores scilicet expensas in principiis effossionis, quando & paranda multa, quæ ad metallorum deputationem necessaria sunt. Quòd si hoc posteà sublatum; non ex eo fuit quòd impositio exigua videretur, sed quia fraudum inde occasio sumebatur, ex antiquioribus Mineris clam metallis adductis, & ibi juxta decimam registratis, ac Regio signaculo consignatis. Quod tradit Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 934. §. De las quales. Cùm ergo maiores expensæ generaliter jam in effossione Minerarum deprehendantur, non debet quinta pars in rigore persolui. Cuius & [Aliud simile & vrgens.] aliud argumentum est à Dom. Solorzano petendum: qui Tomo 2. lib. 5. num. 20. obseruat cum Torreblanca, homines, qui in metallis inuestigandis occupantur, Reipublicæ quidem esse vtilissimos; cùm tamen ipsi ceteris pauperiores & sordidiores existant. Pro quo & Lib. 1. Cap. 13. num. 57. certè vt non sordidos dicamus omnes qui Minerarum domini sunt: quod ad paupertatem attinet, ita ferè semper accidit: plus enim in debitis, quàm in censu habent; Regi, & iis, qui necessaria ad opificium tribuunt, pinnis argenteis soluenda, vbi primùm illæ ex fornacibus eductæ fuerint, laborantes. Parum ergo est quod illis relinquitur, dum ad quintam partem reddendam obligantur.

Quartum, ex quo id, quod nuper est [4. Ex ea quòd Minerarum inuentores debeant singulariter inuitari.] dictum, roboratur, & desumitur ex Cardinali Lugo Disput. 6. de Iustitia, num. 109. vbi ita scribit: Oportet, & multum interest Reipublicæ maximis præmiis excitare & allicere ad Mineralium inuestigationem; quod cùm sit opus ingenij, laboris, industriæ, ac expensarum, non facilè inueniretur qui ad hoc attenderet, nisi spe illâ maximi lucri sibi propositi: immò experientia communis ostendit, ex ijs, qui huic studio attendunt inquirendi auri argentique venas in nostris Europæ prouinciis, paucos quidem ditescere, plurimos depauperari. Sic ille: qui id, quod de Europæis Minerariis dixit, de Indicis potuit pariter pronuntiare. Cùm ergo non debeant illi sine suâ culpâ præmio inuestigatoribus & laborantibus propositis defraudari; non sunt ad quintam partem reddendam obligati, quia illâ redditâ nihil illis præmij, sed appremij potiùs multùm relinquatur.

Quintum. Graues scriptores in casu isto [5. Ex scriptorum dubitatione circa talem obligationem.] de obligatione in conscientiâ dubitant. Cardinalis Lugo Disput. 6. citatâ, num. 208. cùm de obligatione dictâ loqueretur, soluendi inquam partem, eam justificari ait cum P. Vasquez Tractat. de Restitutione, Cap. 5. §. 4. num. 17. Quia agri ab initio in ea prouincia eâ lege singulis distributi sunt, vt Mineralia Principis dispositioni reseruarentur: vel quia per modum tributi sic statui potuit. Addit tamen in fine §. illius sic: An verò hæ leges [Cardin. Lugo.] obligent ante sententiam, dicetur Sectione sequenti. In sequenti autem Sectione post dubia alia, circa quæ diuersæ versantur opiniones, sic n. 130. inquirit: Vltimò dubitatur an de facto leges circa thesaurorum applicationem factæ, obligent in conscientiâ. Vbi de Mineralibus videtur etiam loqui; quia de illis nihil speciale resoluit, vnde resolutionem vt communem illis videtur proponere, & de omnibus pariter judicare. Est ergo dubium, quod, sicut alia præcedentia, vt tale proponitur: vnde resolutio, etsi contraria sit, non tamen vt certa, sed vt verosimilis exhibetur: sic enim scribit: Aliæ autem leges, quæ pœnales non sunt (talem existimare videtur eam, de quâ agimus) potuerunt quidem transferre dominium justas ob causas in Fiscum, vel dominium agri, saltem quoad partem, & ideò videntur in conscientiâ obligare ante omnem sententiam judicis. Sic ille, nihil plus indicans, quàm quòd à nobis dictum est.

P. Vasquez suprà num. 19. ita scribit: [P. Vasquez.] Apud Indos similiter Minerabilia non sunt Regi adiudicata, sed sunt Domini agri, meo judicio: vel, si in loco publico sunt, inuentoris; quia solùm inter nullius bona tunc est. Sic ille. Circa obligationem conscientiæ eodem modo loquitur ac Cardinalis Lugo num. 28. & seqq. vbi & pro sententiâ negante adducit [Mercadus.] Mercadum, quem vide fol. 128.

Siluester v. Inuentum, num. 13. ita loquitur: [Siluester.] Secundùm Petrum de Palude hodie vbicumque inueniatur thesaurus, de consuetudine est Principis. Sed ego dico istam consuetudinem in conscientiâ non ligare, quia non est introducta per modum legis, sed violentiæ, nec fuit vnquam moribus vtentium approbata, nisi violenter. Est etiam contra Iura Canonica, quæ volunt bona incerta, si restituenda sunt, esse pauperum: & si sunt restituenda, est contra Iura Ciuilia, & contra naturalem æquitatem, vt patet in dicto. §. Thesaurus Instit. de rerum diuisione, vbi dicitur quòd D. Adrianus naturalem æquitatem secutus, &c. contra quam æquiatem consuetudo non potest. Sic doctus ille Magister inter Theologos ac Iutisperitos; quem secutus Mag. Sotus lib. 5. de Iustitia, quæst. 3. Artic. 3. addens in Hispaniâ seruari jus commune, & si [Dominic. Sotus.] alicubi consuetudo illa non obtinuit, per vim, & contra jas naturæ cogentium fuisse introductam, Quæ quidem non ideò refero, quòd penitus approbem, sed vt saltem ex iis verosimilis hæc pars, quæ probatur modò, appareat; & principum voluntatem non esse cum tanto rigore obligare, vbi & Ius commune renititur, & Doctores negant tutâ fieri posse conscientiâ.

Ludouicus Lopez, & Bartholomæus [Ludouicus Lopez, Barthol. Medina.] Medina apud P. Rebellum Parte 1. lib. 1. quæst. 15. num. 14. de thesauris loquentes, negant quidquam in conscientiâ deberi, licèt lege aut consuetudine sit aliud constitutum. Mineralia autem venire nomine thesaurorum affirmat P. Fragosus [P. Fragos.] Tomo 1. pag. 263. §. Nec obstat. Qui Auctor pag. 264. §. Consequens est, ita scribit: Quoad venas metallorum quæstio est anceps: an scilicet sint inter Regalia numerandæ. P. Azor Tomo 3. lib. 1. cap. 13. [P. Azor.] in fine ait dubiæ quæstionis esse, & de thesauris quidem cum Mercado sentit P. Rebellus suprà [P. Rebell.] num. 12. licèt de venis metallorum aliter sentiat, dicens eum, qui in fundo alieno thesaurum inuenit, ex industria quærens, posse sine Domini consensu medietatem retinere ante judicis sententiam; quia lex pœnalis est, & solùm ob iniuriam medietate priuat. Sicut ergo lex ita disponens non priuat inuentorem medietate suâ in conscientiæ foro, etiamsi magnum interesse fundi Domino subtrahatur: ita de legibus, iuxta quas Regi aliqua est reddenda pars, videtur asserendum: vt non sit eius intentio conscientias grauiter onerare.

Tandem ita censent quamplures viri docti [Vltimum ex multorum praxi, cùm vnus ad probabilitatem satis.] in Indiis, vbi & praxis est frequentissima. Vnde si quis Confessarius Pœnitentem circa hoc velit vrgere, ad aliorum ille sententiam prouocabit. Quòd si vir vnus doctus sententiam potest probabilem constituere, vt dictum aliàs cum multis, & pro quo potest videri Mag. Gallego in Tractat. de Conscientiâ dubiâ, dub. 25. de Conscientia probabili, apud quem id tenent Ioannes à S. Thoma, Monte-Sonus, Portel, Angelus, Nauarrus, Trullench, & ex Societate Pater Suarez, Pater Vasquez, Pater Valentia, Pater Thomas Sancius, & P. Sà. Quibus adde P. Escobar de Mendoza Tomo 1. lib. 2. num. 12. & Stephanum Spinulam in opusculo de Electione in moralibus Disput. 2. Sect. 1. Conclus. 2. Si inquam vnus id potest, quomodo non idem præstare queant, non plures, sed plurimi & erga Reges suos non solùm benè affecti, sed affectissimi, Hispanicæ fidelitatis ritu.

Nihilominus in contrarium est communis [Pro contraria positione arguitur ex communi Doctorum sententiâ de obligatione legum circa applicationem bonorum disponentium.] scriptorum auctoritas, qui leges huiusmodi obligare in conscientiâ dicunt, quando circa applicationem bonorum disponunt, quorum diuisio licèt generaliter ad jus gentium spectat, in speciali acquisitione à legibus pendet, vnde jus ad rem, & in re oritur, quando in illis nihil tyrannicum deprehenditur. Sic bona ad hæredes transeunt, Legata debentur, præscriptiones valent, Fulcidia, & Tribellianica detrahitur, & similia. In casu autem nostro ita accidit; quia leges circa quintam partem disponentes valdè rationabiles sunt: circa quod benè Philosophatur P. Molina Disput. 50. §. vltim. vt scilicet Principes in re supra priuatorum conditionem ob singulare pretium, & rerum supra alias æstimabilium abundantiam, partem saltem aliquam habeant, sicut habent sæpè in bonis aliis. Sic enim deficientibus cognatis vsque ad certum gradum, Fisco bona intestatorum applicantur, & in pœnam criminum bona confiscata lucratur taliter, vt si aliquis titulo cognationis Fisco auferret, iniustitiam committeret cum restitutionis obligatione. Et tamen dicere aliquis posset id non rectè fieri, sed in bonum publicum distribuenda, cui videtur à Principibus potiùs consulendum quàm sibi, & cui, si delictum interfuit, videtur delinquens iniuriam intulisse. Vnde in casu nostro sic tenent citati, Cardinalis Lugo, P. Vasquez, P. Rebellus, P. Molina, P. Azor, P. Lessius num. 51. P. Dicastillus, P. Fragosus, Caramuel, & prætereà Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 934. apud quem Otalora, Gutierrez, Marquez, Salon, Alfarus, P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iure, Difficult. 34. Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 18. num. 4. vbi & Victorellus, Couarruuias Regula Peccatum §. 2. num. 4. P. Turrianus de Iustitia, Disput. 43. Dub. 4. Bonacina Disput. 1 de Restitutione, Quæst. 3. Puncto 6. num. 10. Ramirez, Sixtinus, & Castillius, quos adducit & sequitur Diana Parte 9. Tractat. 5. Resolut. 17. in fine. Emmanuel Rodericus Tomo 2. Summæ Cap. 160. n. 5. & alij.

Deinde, pro hac parte est manifestatio [Et Regis voluntas manifesta.] Regiæ voluntatis: sic enim scribit Philippus Secundus Proregi Peruuico Comiti del Villar Ann. 1584. Y pudiera yo cobrar enteramente el Quinto de todo ello (ex elaborato inquam per [Philippi II. verba.] artificium auro & argento) è las personas que le deben, estan obligadas en conciencia à me lo pagar. Hæc ille. Nec juxta priuatam quidem scientiam locutus, qui de obligationibus in conscientiâ non poterat adeò exactam cognitionem habere, in re præsertim adeò controuersâ. Id ergo post consultos Theologos, & Regios Indiarum Consiliarios, confidenter pronuntiauit: & huic determinationi consonat lex Lusitana, de quâ P. Rebellus suprà num. 5. juxta illam enim quinta pars Regi reseruatur, etiam ante latam sententiam. Cumq́ue Regna ista eiusdem Coronæ sint, & circa idem statuant Reges, eodem modo videntur decernere, & ita obligationem in conscientiâ stabilire. Posse autem Principes obligare dicto modo, communis scriptorum, Theologorum pariter ac Iurisperitorum sententia firmat, de quâ dictum Titulo 2. n. 3.

Accedit aliud magni ponderis argumentum. [Vrgetur ex eo quòd decimæ ex auro & argento debeantur.] Nam ex auro & argento debentur decimæ, sicut ex fructibus terræ, vt ostendit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 21. num. 10. & in Politicâ. pag. 678. §. Asi mesmo. & tradit P. Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 1. de diuino cultu, Cap. 34. num. 3. & 6. & P. Vincentius Tancredi Tract. 1. de Religione Lib. 2. Disput. 11. num. 7. ex omnium mente: cùm tamen in Iure Canonico non sit specialis pro illis decisio. Potest tamen, tum à simili ex aliis rebus; tum ex generali dispositione deduci, præsertim ex Cap. Non est, de decimis, vbi illa habentur verba: De omnibus bonis decimæ sunt Ministris Ecclesiæ tribuendæ. Sic ibi [Cap Non est, de decimis, Cap. Ex transmissa. Cap. Tua nobis.] post enumerata aliqua in speciali. Et Cap. ex transmissa, vbi sic dicitur: quia fidelis homo de omnibus, quæ licitè potest acquirere, decimas erogare tenetur. Luculentiùs autem in Cap. Tua nobis, vbi ratio redditur, cur omnium terræ prouentuum decimæ reddi debeant Ecclesiæ Ministris, non deductis expensis: Cum enim Deus, cuius est terra, & plenitudo eius, Orbis terrarum, & vniuersi, qui habitant in eo, deterioris conditionis esse non debeat, [Cur de omnibus ratio reddita,] quàm dominus temporalis, cuius statutum de terris, quas exhibet aliis incolendas, non quidem deductis sumptibus, aut semine separato, necessariò cum integritate persoluitur: nimis profectò videtur iniquum, si decimæ, quas Deus in signum vniuersalis dominij sibi reddi præcepit, suas esse decimas, & primitias asseuerans. &c. Iuxta hæc sic habetur inferiùs. Et cùm de cunctis omnino prouentibus decimæ sint reddendæ &c. Ex quibus præmissa positio manifestè deducitur: quia Deus auri & argenti est peculiaris Dominus, qui ea ad cultum suum miro modo intra viscera terræ genita videtur destinasse, estque illorum maximus omnium prouentus, vnde ab hominibus singulariter appetitus: & ita decimæ ex illo possunt singulari ratione requiri.

Cùm ergo in Indiis prouentus isti præmineant, [In concessione Pontificia Regibus reseruatæ.] non est credendum Ecclesiam eos penitus neglexisse. Illos itaque Regibus Catholicis simul cum aliis amplissimâ illâ concessione donauit, de quâ dictum Titulo 2. Cap. 6. Quod quidem ab aliis Pontificibus confirmatum in erectione Cathedralium Ecclesiarum, in quibus sic habetur, vt refertur à Dom. Solorzano Cap. 21. citato num. 5. At ex omnibus ibi pro tempore prouenientibus, præterquàm ex auro & argento, & alijs [Dispositionis verba.] metallis, gemmis, & lapidibus pretiosis, quæ pro tempore existentibus Castellæ & Legionis Regibus, quoad hoc libera esse decernimus, decimas & primitias de iure debitas, ceteraque Episcopalia iura, prout alij in Hispaniâ Episcopi de iure, vel consuetudine exigunt, & percipiunt, exigere, & percipere libere & licitè valeant. Sic Pontifices. Cùmque Reges Catholici decimas in Ecclesias refuderint, temperatissimè vtentes Pontificiâ largitione: id quod ad prædicta attinet sibi reseruarunt, vt videri potest apud Antonium de Herrera in Historiâ generali Indiarum Decade. 1. Lib. 6. Cap. 19. & Lib. 8. Cap. 10. Ex quibus sequitur tales decimas in conscientiâ deberi, [Decimas in conscientiâ deberi] sicut debentur aliæ, & omnes Doctores admittunt; estque prorsus innegabile, quia Ius Canonicum statuit eas ita solui, vt si non soluantur, possint Prælati vsurpatores ad solutionem censuris Ecclesiasticis compellere. Vide citatum Cap. Non est. & Cap. Ex parte. & Cap. Peruenit. Circa quod ait Glossa cum aliis, Ecclesiam ante possessionem decimarum dominium earum habere. De quâ quæstione Doctores agunt, qui de materia decimarum tractant. Et videri potest P. Palaus Tomo 2. Disput. Vnica de Decimis Puncto. 2. apud quem alij.

Dices ex hoc non haberi quintam partem [Obiectio ex eo quòd non quinta, sed decima tantùm pars deberi videatur cui fit satis ex dispositione iuris Cæsarei, iuxta quam duæ decimæ debebantur.] esse debitam, sed ad summum decimam. Fateor ita esse: sed tamen id satis, vt non debeamus legem de quinta parte soluendâ esse purè pœnalem affirmare, & ita tantùm post sententiam illius obligationem vrgere. Deinde, vt appareat præfatæ legis iustificatio, aduertendum est iuxta dispositionem iuris Cæsarei ex venâ metallicâ inuenta decimam fisco deberi. Sic enim statuitur in L. Cuncti. C. de metallar. & L. Inter publica. §. Finali, vbi Glossa. D. de verborum significat. Et id intelligitur quando est inuenta in fundo alicuius priuati. Vnde inferunt aliqui deberi duas decimas fisco, quando est inuenta in loco publico: nam cùm in priuato, præter decimam debitam fisco, debetur alia domino fundi. Pro quo Auctores adducti à P. Fragoso Tomo 1. pag. 265. §. Alij addunt. Reges ergo nostri iuxta prædictam doctrinam, præter decimam sibi à Sede Apostolicâ concessam duas alias exigere poterant, iuris communis dispositionem amplexi. Cùm ergo non duas, sed vnam exigunt ex iure communi debitis, & eam, quæ sibi ex priuilegio competit, non sunt exactores rigidi, sed benigni reputandi.

Hinc sit Officiales Regios in ordine ad [Officialium Regiorum obligatio sub mortali circa curam quintationis.] hoc præcipuè deputatos graui obligatione conscientiæ teneri ad munus suum fideliter exequendum, nec dissimulare posse grauia præiudicia, quæ Regio patrimonio defraudatione iuris huius frequenter inferuntur. Cùm enim Reges nostri adeò fundatam suam habeant intentionem, & pro fideli executione stipendia tribuant; clarè inde constat iniustitiam in dissimulatione dictâ non leuis momenti committi: quandoquidem præcipua Regij patrimonij portio in Indiis ex hac præstatione consurgit, &, Deo quidem iuuante, crescit illa indies, nouarum Minarum detectione. Et anno præcedenti 1658. & præsenti 1659. amplior extitit, quàm fuerit vnquam. [Vt crescat Inde Regius prouentus nouarum detectione Minarum.] In quo quidem diuinæ prouidentiæ respectus specialis deprehenditur, vt quando Hispanicæ Coronæ hostes hinc inde, vt numquàm aliàs, factâ impressione concurrunt, maiora Rex noster habeat diuitiarum subsidia, vt validissimos instruere, & opponere possit exercitus victoriis felicissimis potituros. Peccator videbit, & irascetur, [Psalm. 111. v. 3. & vlt.] dentibus suis fremet, & tabescet: desiderium peccatorum peribit. Psalm. 111. v. vlt. & quare ita? Propter id certè, quod præcesserat: Gloria & diuitiæ in domo eius: & iustitia eius manet in sæculum sæculi. vers. 3. Quod Regi Catholico Philippo Quarto felix faustumque sit, Ecclesiæ familiâ pacatissimâ gratulante.

§. II.

Dubiorum quorumdam circa præstationem Regiorum iurium resolutio.

PRimum occurrit circa aurum, quod [1. Dubium de auro natiuo, ne cum alio confundatur, & vt nouena pars cum quintatione soluatur.] dicitur natiuum, vulgo de nacimiento, de quo est lex vt cum alio non contundatur, aut confundatur, quia ex eo non solùm quinta pars, sed prætereà nouena est alia persoluenda: an scilicet hæc lex obliget in conscientia, stante dudum stabilitâ sententiâ de quinta aut decima, vbi illâ Rex vtitur indulgentiâ. Et videtur quidem sic dicendum ob rationes dictas, quia lex talis non est pœnalis, & quia auri extractio, & elaboratio minores habet expensas, cùm non amet eas, quas argentum, profunditates, & duritiam socialem. Aurum item natiuum, præter rationem dictam, pretiositatis est singularis, vnde conueniens videtur, vt plus aliquid ex eo Regio patrimonio deferatur. Verùm licet hæc satis [Non videri legem in conscientia obligare.] videantur vrgere, non videtur tamen cum tanto vigore agendum, vbi tantus imperatur excessus. Vt ergo ita fiat Regij Officiales aduigilent, & quæ occultari passim curantur, explorent, ex quibus maius Regio patrimonio lucrum obueniet. Nam velle adeò rigidè onerare conscientias, æternæ damnationis est laqueum quamplurimis iniecisse. Pro quinto anceps circa conscientias quæstio, vt nuper vidimus: & pro noueno obligationem certam adiiciemus?

Secundum, An lex prohibens aurum in [2. Circa prohibitionem contractationis cum auro in puluere.] puluere contractari, vt constat ex rescripto Regio Anni 1532. ad conscientiam spectet. Et videtur verosimile non spectare, licet pœna sit grauis, amissionis scilicet; & finis quidem talis legis videtur esse, vt quinta pars Regi reddatur, quæ dari nequit dum aurum in puluere conseruatur. Non est ergo noua obligatio præter illam, cum quâ transit, ad quemcumque transit. Vnde idem dicendum de eo, quod in eâdem lege disponitur, ne scilicet auri glebis, vulgo Tesos, ante funditionem & quintationem ad commercium quis vtatur, sub pœna eâdem. Et quidem talis lex videtur pœnalis peculiari quadam ratione, quia non solùm pœna amissionis indicitur, sed pars denuntiatori assignatur: quod specialiter fieri solet, quando lex non solùm positiuè disponens, sed pœnalis principaliter est.

Tertium, Vtrum aualiatio auri secundum [Circa aualiationem auri, vtrum illi debeat stari.] quilates, vt dicitur, obliget in foro animæ: illi enim lege præscribuntur, in quo tamen esse variatio solet. Cùm enim auri pondus iuxta quilates valorem habere debeat, & quilates singuli valorem viginti quatuor marapetinorum cum tribus partibus vnius marapetini assignatum haberent per priores leges: per recentiores viginti sex marapetini, & quinta vnius pars, auro viginti duorum quilatum vt valor legitimus assignatur: vt singula auri pondera (vulgo Pesos) quingentos octoginta, & nouem marapetinos habeant. Quæ quidem dispositionum diuersitas ostendit in hoc non ita, vt in monetâ, ratiocinandum: vt scilicet valori per legem statuto debeat stari: non enim ita facilè valor mutaretur, non extante nouâ caussâ: & ita circa valorem aureæ monetæ, sicut & argenteæ, mutatio nulla facta est. Valor ergo prædictus aurum in ratione mercis constituit. Et dubitari potest an in conscientiâ obliget, iuxta communem doctrinam de valore aut pretio per leges aut Principem designato quod in indiuisibili consistit, ad distinctionem pretij vulgaris, quod latitudinem habet supremi, medij, & infimi. Et videtur quidem non ita debere accipi, quia in eo res accidit mira: in [Videri negandum.] Indiis enim, vbi illius natale solum, plus frequenter valet quàm in Hispaniâ: extra Hispaniam autem maius pretium habet, quia in illâ designatus valor obseruatur, qui absque dubio non videtur exactus: quandoquidem boni rerum istarum æstimatores maiori pretio sibi comparant; non quidem pro moneta efficiendâ, sed ad fabrefacta pretiosiora, propter quam caussam etiam in Indiis pluris ab aurificibus emitur, & bracteariis. Quamquàm & in Hispaniâ quod nobilius est, & ex Mineris Carabaiæ educitur, pluris etiam vendi soleat, quàm per legem sit statutum, secretò proptereà: habet enim Carabaiæ aurum viginti tres quilates, seu Caracta, cum dimidio. Leges ergo istæ pœnales sunt, & vt tales videntur receptæ: & ita vnus quisque vt potest vendit, circa quod neque docti Religiosi scrupulum vnquam iniiciunt, neque ipsi habent sic vendentes aut ementes, quando necessitas pro rebus sacris, aut vtilitas non indecora eorum statui succurrit.

Quartum, quia pro funditore, & [Lex de parte reddendâ Fusori, & Ensayatori vt obliget, in auro.] Ensayatore, quos vocant, pro eo scilicet, qui adminiculo ignis aurum purificat, & in laminas reddit: & pro eo, qui pretium explorat, & signaculum Regium apponit: ex quolibet pondere seu Castellano vna pars cum dimidiâ deducenda præscribitur per Schedulam An. 1578. & ex reliquâ massâ quinta pars Regi reddenda: quæstionis est an lex ista etiam conscientiæ obligationem importet. Et quod ad fusorem seu Tusorem attinet, si aurum ad registrum afferatur, videtur clarum deberi, quia est laboris merces lege designata: vnde & similiter de Appretiatore dicendum. Nec dicas Regem suis expensis id debere præstare: nam Regi debetur quinta pars non deductis expensis, si ita velit: sic autem secùs factum: nam deductis expensis, ex reliquo quinta pars extrahitur: quod enim ad fusorem & Appretiatorem spectat, inter expensas meritò computatur. Si autem quis ad registrum non deferat, vbi industria prædictorum adhibenda, aurum suum; non debet in conscientiæ foro aliquam illis restitutionem: quia vbi labor est nullus, nulla etiam debetur merces. Neque lex obligans ad manifestationem, pro fine habet interesse prædictum eorum, quibus Rex nullum ius contulit, nisi ex suppositione laboris & industriæ; licet ipsi laborem talem libenter adhiberent. Quod ampliandum est, etiamsi officia talia ab ipsis empta fuerint: quia quando emerunt, satis illis perspectum fuit occultationes dictas esse frequentes, vnde nequeunt se fraudatus pretio proclamare.

Tandem circa argentum idem est cum [Circa argentum resolutio similis.] proportione dicendum de eo, quod prædictis Officialibus assignatur, & de valore ac pretio, quod post solutam partem quintam cum Regio stigmate pariter attribuitur, & in ipsa massa defertur suis notis impressum. Eo enim non obstante pretium crescit & decrescit, estque id omnium consensione receptum. Vnde & Regij etiam Officiales massam dictam ad Regium patrimonium pertinentem solent minoris vendere, vt pecuniam pro Regiis sumptibus necessariam cum aliqua ementium vtilitate recipiant. De aliis circa negotiationem huiusmodi, & alias de eadem materia, quæstiones inferiùs, Deo dante, vbi de Indicis contractibus, disseremus. Titulo 9. Cap. 3. & seqq.

CAPVT IX.

De Thesauris Indicis, & quæ conscientiæ obligationes circa illos.

§. I.

Duo quædam specialia ex Regia Ordinatione.

CIrca Thesauros in Indiis peculiares [Regia Ordinatio circa thesaurorum inuentores.] extant Regiæ decisiones. Primò per Ordinationem Ann. 1573. quæ habetur Cap. 44. Ordinationum ad Regias arcas pertinentium, cuius tenorem refert Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 956. statuitur vt Thesauri omnes quocumque in loco reperti quoad dimidiam partem ad Regem pertineant, pro dimidiâ aliâ ad inuentorem. Per quod videntur cessare quæstiones variæ, quæ circa thesauros à Doctoribus agitantur, ob diuersa scilicet loca, in quibus inueniri possunt & ob diuersos inuentores ac inueniendi modos: de quibus habet tractatum Diana, quintum scilicet Partis 9. & à nobis Capite præcedenti insinuatæ, adductis Auctoribus, [An obliget in conscientia.] qui de hoc agunt. Ad vnam ergo Tantùm quæstionem omnes illæ reuocantur, an scilicet lex prædicta obligationem conscientiæ grauem inducat. Circa quam etiam dictum aliquid, & qui negant adducti; ac potiori id quidem ratione quàm leges de mineralibus agentes: illa enim, cùm à naturâ videantur in bonum commune concessa, ad Principes videntur spectare, ad quod bonum commune spectat promouere: quod tamen in thesauris non euenit, qui cùm in suo principio priuatos dominos habuerint, non est mirum si ad priuatos etiam deueniant, & primò occupantis sint. Circa quod ferè singularis est [Mag. Bañez non penitus probanda doctrina, circa illud.] modus dicendi Mag. Bañez. 2. 2. quæst. 66. art. 5. Conclus. 7. dicentis inuentorem thesauri, quidquid lex dicat, posse illum sibi retinere, donec petatur à publica potestate: quia soluitur per modum tributi, quod tantùm debetur quando petitur, nisi in Regio fundo inuentus fuerit: tunc enim dimidia pars debetur, sicut & priuato deberetur fundi domino ex iustitiâ commutatiuâ. Impugnant illum P. Turrianus, quem secutus Caramuel. n. 306. limitatione reiectâ de fundo Regio, quia ex Cæsareo iure prouenit in Hispaniâ non obligante, cùm habeatur circa thesauros municipalis lex. Sed quod ratio tributi non repugnet, defendit Cardinalis Lugo Disp. 6. de Iustitia n. 108. licet doctrinam generaliter non amplectatur. [Probabile est non obligare, licet sententia communior contrarium statuat.] Quia tamen doctrina illa de tributis, vt non debeantur, nisi petantur, probabilis est; pro quâ & videri potest Pharaonius Tract. 2. Seßione. 10. Casu 8. inde habetur sententiam negantem in casu nostro aliquid ex eo capite probabilitatis attrahere, vt aliis iuncta pondus augeat, nec debeat vt absurda condemnari. Contraria autem communior est, pro quâ Auctores congerit Diana Tract. citato. Resolut. 18. probanda fundamento adducto. num. 44. quia scilicet est lex disponens circa rerum dominia, & non pœnalis, neque in præsumptione fundata. In Indiis autem est peculiaris ratio donationis Pontificiæ: vnde inter bona sibi tradita potuerunt Reges Catholici sibi thesauros reseruare.

Contra Bañez autem est ratio ex ipsius [Bañez suâ doctrinâ impugnatus, vt obligatio in conscientiæ sit.] doctrinâ desumpta. Nam iuxta ipsum, inueniens thesaurum in fundo alieno tenetur ex iustitiâ commutatiuâ dimidiam partem reddere domino, vnde & Regi quando in eius fundo inuentio accidit: sic decisum l. 47. Tit. 28. Part. 13. Tunc sic. Quòd partes iste thesauri ad hos vel illos pertineant, vt obligatio conscientiæ resultet, ex dispositione legis pendet, iuxta quam vni aufertur, & alteri confertur: & tamen in prædictâ lege non est declaratum in conscientia obligare: ergo similiter cùm lex partem fisco applicat, obligatio in conscientiâ resultat, licet id non habeatur expressum. Patet illatio: quia ratio est eadem. Et prætereà. Quia Rex non debet esse peioris conditionis: neque vllum iudicium in lege ipsâ est, vnde id colligi possit. Si dicas esse per modum tributi. Instari manifestè potest: nam & dari tributum aliquod potest, cuius solutio in conscientiâ obliget. Videantur dicta Titulo 1. num. 170. & tale hoc esse ratio adducta demonstrat, si tributum est: quandoquidem Rex ex eo quòd tributum esse voluerit, noluit deteriorem suam reddere conditionem, quàm si partem illam alteri applicandam decreuisset.

Licet autem pro medietate Regi [Medietatem Regi reddendam non est certum, ob diuersas sententias, & praxes.] reddenda præfatum rescriptum extet, non videtur constans circa hoc praxis, sicut nec sententia. Vnde Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. num. 37. ait quintam partem reddendam tantùm: & quia metalla inuenta conflanda sunt, inde quinta alia pars deducenda est: quod tamen expressum lege aliquâ non habetur, licet ex Regiis schedulis colligi videatur, vt iam olim Matienzus obseruauit in manu scripto Tractatu. In Politicâ autem pag. 957. §. Y en esta, affirmat in detectionibus, registris, & manifestationibus, quæ ordinariè fiunt, dictam ordinationem, quâ medietas præscribitur, obseruari; quamuis frequentiùs sola quinta pars soleat, sicut in metallorum manifestatione, persolui. Iuxta hæc ergo lex non videtur vltra quintum obligare in conscientiâ; licet arbitrio Officialium alia quandoque dispositio minùs inuentoribus fauorabilis obseruetur. Ad quod quidem circumstantiæ conducere possunt: & vt grauiter in hoc non peccent, vtilitatem Regij patrimonij non debent negligere, cùm ad fidele ministerium ex officio, & Regiâ confidentia teneantur, vt dictum sæpiùs.

Secundò. In prædictâ Ordinatione [Ex quibus Regi tribuenda. medietas.] statuitur vt dicta medietas Regi soluatur ex omnibus pretiosis, auro scilicet, argento, vnionibus, & lapidibus pretiosis, in sepulcris Indorum, ac locis aliis superstitiosè ab eisdem dispositis. Ex quo videtur colligi licitum esse sepulchra scrutari, & corpora mortuorum extrahere, quod tamen [Sepulchra Indorum an ea de caussa scrutari liceat.] aliàs illicitum comprobatur per l. 3. de sepulc. violat. & L. item 3. C. de Episcop. Audient. & Cap. Sicut, de Iudæis. Et in casu nostro per Concilium Limense secundum sub pœna excommunicationis prohibens sepulcra Indorum demoliri. Pro quo & pugnat Episcopus Chiapensis, adductus à Dom. Solorzano suprà num. 40. vbi contendit quidquid in his sepulchris inuentum fuerit, Indorum sepultorum hæredibus, vel communitatibus applicandum. Ipse tamen Dom. Solorzanus resoluit contrarium num. 41. & seqq. & in Politicâ Pag. 957. vbi ex Antonio de Herrera in Historia generali Indiarum Decade 5. lib. 5. cap. 8. testatur circa hoc magnas fuisse sessiones & [Affirmatiua responsio.] consultationes: & iis præmissis legem pronuntiatam. & certè secluso scandalo, aut alio extrinseco inconuenienti, non apparet cur hoc fieri nequeat. Regula enim est omni æquitati conformis, vt quod tibi prodest & alteri non nocet, nequeat impediri. In casu autem dicto diuitiæ in sepulchris Indorum asseruatæ, quorum domini penitus ignorantur, nihil mortuis prosunt, & ex earum ablatione nullum patiuntur detrimentum: ac prætereà viuis valdè prodesse possunt, vt constat: ergo non potest earum extractio penitus prohiberi.

Dices inhumanum videri corpora [Obiectio ex obligatione sub mortali humandi corpora.] mortuorum extrahi, & iniuriosè tractari. Cùm enim quis teneatur sub mortali mortuum sepelire, quando deest, qui id facere velit aut possit, vt tradit cum aliis Bassæus V. Sepultura num. 1. licèt non benè citet Patrem Sà, eodem verbo vbi de eo nihil. Cùm inquam ad id teneatur, quia est charitatis, & misericordiæ opus vltimo loco inter corporalia numeratum, vrgens in extremâ necessitate: consequenter dicendum est similem subesse non exhumandi obligationem, & decenter tractandi illa. Et ex hac consideratione Decretalis citata processit, in quâ Clemens Tertius ita [Et ex prohibitione Canonica.] loquitur: Ad hoc malorum hominum prauitati & auaritiæ obuiantes, decernimus vt nemo cæmeterium Iudæorum mutilare aut inuadere audeat, siue obtentu [Cap. Sicut, de Iudæis.] pecuniæ corpora humata effodere. Sic ille, qui statim pœnam ferendam apponit aut infamiæ & priuationis officij, aut excommunicationis.

Sed hæc non videntur vrgere: nam licèt [Fit illi satis, ratione magnæ vtilitatis.] inhumanum videatur mortuorum corpora iniuriosè tractare; sunt tamen causæ plures, propter quas exhumari possint, vt communiter fatentur Auctores. Vide citatum alios afferentem: ergo & ratione magnæ vtilitatis, qualis in detectione thesauri deprehenditur. Vnde nequit occurri in eo auaritiæ prauitatem admisceri à Pontifice condemnatam. Non enim auaritia est malorum hominum propria, ob vtilitatem aliquam non vulgarem mortua corpora loco mouere, statim sepulturæ reddenda, & terrâ superiectâ operienda: quod Concilium Limense tantùm videtur præcepisse, [Concilium Limense quid præcipiat.] vt ex verborum tenore colligitur. Sic enim illud: Y asi desenterrados los dexare, à que perros y aues los coman. Quæ explicatio potest etiam Decretali allatæ accommodari. Et illa quidem de Iudæis tantùm agit, non de Paganis: [Decretalis sicut, de Iudæis explicatio.] nec de Iudæis omnibus, sed de iis, qui cæmeterium habent, & à Christianis in suis viuere Synagogis permittuntur: & verò cùm Iudæi non soleant cum diuitiis sepeliri; si quis sepulchra eorum effodiat, supellectilis alicuius videtur cupiditate moueri, vt ex eâ pecuniolam aliquam aucupetur. Quod quidem iniquum videtur & inhumanum; vnde & illud directè potuit Pontifex prohibere.

§. II.

Duo alia. Vbi specialiter de inuentis in locis sacris.

TErtiò, ordinatio dicta de locis etiam [Ordinatio circa loca Religiosa vt statuere queat.] Religiosis statuit verbis illis, Y lugares Religiosos. Hoc autem videtur difficile: nam cùm loca Religiosa sint à jurisdictione Principum sæcularium exempta, nihil possunt illi, quod ipsis directè incommodet, suis legibus stabilire: quæ est omnium Catholicorum scriptorum doctrina Iure Canonico comprobata, & à Ciuili suis etiam legibus communita. Ordinatio autem prædicta valdè contraria est locis sacris & Religiosis, vt constat; cùm priuet illa adeò ingenti emolumento. Ideò [Thesaurum huiusmodi pro medietate ad Ecclesiam pertinere, multorum est sententia.] thesaurum in loco sacro repertum pro medietate, quæ aliàs erat applicanda Fisco, ad Ecclesiam pertinere, ad Prælatos inquam, & communitatem cum Capitulo, si Capitulum habeat, vel alio modo loci Religiosi cum dominio administrationem: pro aliâ autem medietate ad inuentorem: tenent Doctores quamplures, quos adducit Amaza à Dianâ citatus Tractat. 5. Resolut. 11. qui prætereà pro eodem allegat P. Filliucium, Ioannem Viggers, Villalobos, & Megalam, quos & sequitur. Et idem amplectuntur Cardinalis Lugo Disputat. 6. num. 116. & 117. qui & adducit P. Lessium, P. Vasquez, & P. Turrianum, Bassæus V. Dominium 2. num. 11. Bonacina Disput. 1. de Restitutione Quæst. 3. Puncto 6. num. 5. P. Molina Disput. 56. §. Dubium, citans Couarruuiam, Antonium Gomez, Angelum, & Siluestrum, P. Fragosus Tomo 1. pag. 266. §. Secunda propositio. P. Dicastillus Lib. 2. de Iustitia & Iure Tract. 2. Disput. 9. num. 414. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iure, Difficult. 35. §. Secundò est. Qui tamen cum [Locus sacer sitne alicuius.] Couarruuia, & P. Vasquez, id supponit quod alij ex citatis vt in plurimùm negant: ait enim locum sacrum, in quo inueniri thesaurus potest, nullius esse domini, vt regulariter accidit: cùm tamen alij dicant vix inueniri locum sacrum, qui non sit sub speciali alicuius dominio: ex quo colligunt regulariter loquendo dimidium ad Ecclesiam pertinere: si enim locus sacer sub nullius dominio sit, totus thesaurus est inuentoris, juxta §. Thesauros Instit. de rerum diuisione. Et Couarruuias quidem loca sacra nullius esse quoad dominium affirmat in Regula Peccatum, Parte 3. §. 2. num. 3. & probat ex §. Nullius, Instit. de rerum diuisione, vbi sic statuit Imperator: Nullius autem sunt res sacræ, & Religiosæ, & sanctæ: quod enim diuini juris est, id nullius in bonis est. Nihilominùs affirmat etiam §. Sed apud nos, thesaurum in loco Religioso ac sacro inuentum, pro eâ parte ad Ecclesiam, eiusque Prælatum pertinere, pro quâ ad priuatum, qui dominus illius loci fuisset, omnino ex legibus deferendus esset: juxta leges inquam juris communis: nam juxta leges Partitarum aliter videtur sentire §. seqq. statuens thesaurum vbilibet repertum ad Regem pertinere, quintâ tantùm parte inuentori traditâ.

Sed sunt qui aliter sentiant: Fisco enim, [Ad Fiscum medietatem spectare aliorum opinio.] & non Ecclesiæ dimidiam partem tribuendam contendunt Iurisperiti quidam apud Dianam suprà. Et negari nequit quin id magnum habeat in Ciuili jure fundamentum: sic enim statuitur in Cap. vnico. Quæsint Regalia, in fine. Et L. 3. §. penultimo, D. de jure Fisci. Nisi fortè qui inuenit, sit Ecclesiasticus: tunc enim dimidiam partem habebit Ecclesia, quæ scilicet inuentori respondet: juxta Cap. Excommunicamus. §. Damnati, de hæreticis. Vbi licèt non decidatur, argumentum tamen ad id asserendum exhibetur; vbi & potest singularis quæstio moueri: quid si Clericus inueniens ad illam non pertineat Ecclesiam: tunc [Specialis difficultas.] enim illi non videtur acquirere: & prætereà eò quòd Clericus sit, non debet inuentoris jure priuari. Quod quidem ita videtur asserendum.

Aliter Caramuel in Theologiâ morali, n. 308. [Esse totaliter inuentoris qui censeant.] vbi ait thesaurum inuentum in loco sacro esse inuentoris. Et probat: quia nullo jure potest ad Ecclesiam vel secundum se totum, vel secundùm partem pertinere. Iure enim naturæ inuentoris est; quia est illius moralis productor, cùm faciet in hominum vsus venire, qui dum lateret, perinde erat, acsi non esset. Iure Institutæ nulla pars Ecclesiæ assignatur, & Cæsarium non mutat bonorum Ecclesiasticorum naturam, vt scilicet (sic enim videtur explicandum) Ecclesiastica reddat, quæ ex se talia non sunt. Ius autem Hispaniæ, si receptum est, quadrantem inuentori, tres Regi adscribit: Canonicum nihil de thesauris disponit: præter jura autem prædicta nullum aliud excogitari potest, ex quo possit Ecclesia medietatem thesauri vendicare: erit ergo totus inuentoris. Sic ille Philosophatur, antequàm id tradiderat Pharaonius Tractat. 2. Seßione 8. Appendicis, Casu 1.

Iuxta quæ satis apparet quàm sit res ista [Resolutio cum probabilitate circa medietatem Ecclesiæ, aut Regi præbendam.] perplexa, cùm aliàs in jure ipso ciuili antinomia inueniatur; quam licet Doctores aliqui amoliri conentur, vix tamen quidquam dicunt, quod satisfaciat rem non leuiter contemplanti. Cùm ergo non sit perspicuum pro Indiis aliquid circa hoc à Regibus Catholicis innouatum, valdè probabile videtur thesauros quoad dimidium ad Ecclesias pertinere, & ita retineri illud in foro conscientiæ posse. Vt autem jus Regis possit etiam [Pro Rege quid specialiter faciat.] probabiliter fundari, ad donationem est Pontificiam, sicut in mineralibus etiam diximus, recurrendum. Cùm enim terræ omnes & dominia tradita sint, potuerunt Reges in omnibus illis thesauros sibi appropriare; & ita cùm posteà in quocumque fuerint solo reperti, sine alicuius iniuriâ ad se trahere, siue profanus locus fuerit siue sacer; quia cum eo onere ad quemcumque transivit; sicut transeunt prædia censualia, hypothecæ subiecta & modis aliis onerata. Hanc autem fuisse eorum voluntatem leges ipsæ manifestant, quas ita debemus accipere, vt Catholicos Reges deceant, & ita meliori modo, ac juxta meliorem sensum conditas & promulgatas. Pro quo est optima admonitio apud P. Molinam Disp. 176. §. Tertio, causæ.

Quartò. Nulli est licitum, id lege [Prohibitio non quærendi in proprio fundo, non ligat in conscientiâ,] prohibente, de quo D. Gaspar de Escalona in Gazophylacio Regio Peruuiano pag. 126. num. 3. sine registro in proprio fundo thesaurum quærere: sed legem huiusmodi non obligare in conscientiâ ex ratione ipsius ostenditur; quia scilicet sine registro nequeunt quæ ad Regem spectant sufficienter prouideri. Est ergo lex in præsumptione fundata: vnde si Regi sua jura reddantur, nihil contra illius mentem perpetratur. Si autem non reddantur, ex eo erit fortè peccatum juxta dicta, non ex legis violatione.

§. III.

Vlteriores resolutiones de Visitatoribus Ecclesiasticis, & inuentis industriâ diaboli.

QVintò, Visitatores Ecclesiastici nullam [Visitatores Ecclesiasticos in thesauris nullam habere partem, nisi inueniant ipsi ex industria.] habent partem in thesauris, quæ in delubris Indorum reperiuntur: quibus tamen congruum aliquod præmium poterit, si Rex annuerit, exhiberi. Sed certè si Visitatores tales suâ industriâ thesauros inuenerint, non videntur fraudandi præmio inuentoribus assignato. Quòd si pœna est, eò quòd auctoritate ad bonum spirituale sibi concessâ abutantur, imponenda, non potest à laicâ illis potestate decerni, ob priuilegium exemptionis: videtur ergo lex in eo casu loqui, quo Visitatores delubra Indorum scrutantes, vt idola extrahant, diuitias aliquas deprehenderint; tunc enim præmium non merentur inuentoribus designatum: & ita indicat rescriptum Regium, de quo Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 958. in quo sic dicitur; Sin embargo que las Iglesias pretendan ser suyo lo que se ha hallado en adoratorios, y santuarios, sin descubridor, &c. Dari ergo potest inuentio thesauri sine industriâ detectoris: & vbi Visitatores Ecclesiastici tales sunt, nequeunt in illis partem habere vllam, sicut non haberent laici, qui modo simili reperirent. Si ergo Visitator sit detector ex industriâ speciali, præmium detectoris habebit: si aliud agens, non ita. Vbi pœnalis dispositio non est, sed in id tendens, vt Visitator non habeat laboris præmium, quod reipsa non meretur. In eo ergo casu thesaurus ex integro Regi cedet, sic lege disponente. Licèt enim leges Cæsareæ circa inuenientes fortuitò valdè fauorabiles inueniantur, in Hispaniâ illæ locum non habent, & multò minùs in Indiis, quæ magis peculiaribus legibus gubernantur.

Sextò. Ordinatio illa generaliter loquitur [Thesauros arte Diaboli acquisitos posse retineri tutâ conscientiâ qui affirmant.] de omni auro, argento &c. Vnde quæstio oritur quæ pro Indiis videtur specialiter agitanda, in quibus Indi cum diabolo solent frequens habere colloquium; vnde & contingere potest diuitias aliquas occultas eisdem detegere, & eos forsitan Europæis. An scilicet tunc in iis, qui modum inuentionis norunt, & fortè in eo, quod tamen rarum erit, partem aliquam habuerunt, possint quod inuentum est, tutâ conscientiâ retinere. In quo quidem est sententiarum varietas. Plures enim affirmant, ex quibus sunt Nauarrus in Manuali Cap. 17. n. 176. Gutierrez de Tutelis 3. p. cap. 26. & Lib. 4. p. 1. q. 36. Megala p. 2. lib. 2. c. 4. q. 2. n. 14. Villalobos Tomo 2. Tract. 10. diffic. 20. n. 7. Malderus de Iustitia Tract. 1. cap. 7. dub. 1. Ioannes Viggers de Iustitia, tract. 1. cap. 4. dub. 8. Trullench in Decalogum Tom. 2. lib. 7. c. 2. dub. 8. n. 10. Diana Tractat. 5. citato, Resolut. 23. Bonacina Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 1. Puncto 6. num. 8. Cardinalis Lugo Disput. 6. num. 131. P. Lessius Lib. 2. Cap. 5. num. 65. P. Filliucius Tomo 2. Tractat. 31. num. 153. P. Vasquez Tractatu de Restitutione. cap. 5. §. 4. num. 28. P. Rebellus Parte 1. Lib. 1. quæst. 15. num. 14. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iure, Difficult. 35. §. Quartò est. P. Fragosus Tomo 1. pag. 266. §. Quarta propositio, & alij. Quorum ratio est; quia leges circa hoc disponentes sunt pœnales, vt videtur in L. vnica. C. de thesauris, lib. 10. & L. Nemo C. de Maleficis & Mathemat. Legem [Eorum ratio.] autem pœnalem ante judicis sententiam non obligare, satis recepta sententia est. Pro quâ, præter citatos alibi videri potest Gutierrez Lib. 2. Canonicar. quæst. cap. 5. n. 14.

Alij per oppositum sentiunt, ex quibus [Qui teneant oppositum.] Aluarus Valascus de jure Emphit. Parte 1. Quæst. 5. n. 4. Amaya in Codicem lib. 10. Tit. 15. n. 18. apud quem Farinacius & Valenzuola. P. Molina Disp. 56. in principio, quem sequitur P. Turrianus 2. 2. Tom. 2. Disp. 43. Dub. 2. n. 3. & alij: quorum ratio ex opposito fundamento procedit: quòd scilicet [Eorum fundamentum.] leges dictæ pœnales non sint, sed disponentes sub conditione, vt si videlicet aliquis modo dicto thesaurum inueniat, eius sit vel totus, vel quoad partem: si autem maleficio, dominium non acquirat. Sed certè cùm in odium peccatisit, non videtur negari posse pœnales esse, & explicationes, [Contra quod arguitur.] quæ adhibentur, parùm solidæ comperiuntur. Et quidem ex præfato explicandi modo fieret nullam legem prohibentem aliquid sub amissionis onere pœnalem esse; quia dici potest solùm esse conditionaliter disponentem, & ita cum eâ non posse dominij acquisitionem consistere.

Est ergo prioris sententiæ fundamentum [Duæ aliæ sententiæ circa dominum fundi innocentem; & earum fundamenta.] quoad hoc innegabile: an autem omnino firmum, statim dicemus; si priùs dicas, alias sententias adiiciamus; Primam eorum, qui dicunt eum, in cuius fundo thesaurus inuenitur, si innocens sit, non esse suâ parte fraudandum. Sic Diana suprà in sine. Bonacina, P. Hurtadus P. Lessius num. 66. & alii. Secundam affirmantium debere fraudari, pro quâ P. Rebellus adducit Couarruuiam, Nauarrum, & Valascum, quos & sequitur, licèt oppositum censeat non esse improbabile; cùm pœna suos auctores egredi non debeat. L. Sancimus. C. de pœnis. Quorum ratio est, quia ita leges absolutè disponunt. Et quidem etiam quando modo licito inuenitur thesaurus, potuerunt eum Fisco penitus applicare, aut certè nullâ parte domino fundi applicatâ; & ita leges Hispaniæ disponunt; ergo & in speciali casu dicto, cuius motiuum esse potest, ne quis maleficio locupletetur, siue proprio siue alieno, & occasionem habeat gaudendi de illo; quod quidem in Fisco non ita accidit, cùm Principes in odium maleficij pœnam statuant arte legibus odiosâ, vt Imperator loquitur lege 1. citatâ. Addi P. [Additio P. Hurtadi refutata.] Hurtadus non solùm partem innocenti tradendam post sententiam, sed etiam totum, si per industriam thesaurus sit quæsitus. Quod non video quàm sit aptè dictum; cùm enim per artem magicam sit inuentus, manifestum est ex industriâ quæsitum; ergo semper applicandus totus, & non tantùm illius pars.

Dico igitur, ad præcipuam difficultatem [Assertio 1. opinionis prioris probabilitas, juxta quam in casus contingentiâ erit qui hæreat nullus.] respondendo. Primò opinionem priorem adeò esse grauium Doctorum auctoritate firmatam, vt in casûs contingentia nullus videatur futurus, qui eam non amplectatur. Cùm enim ad onera ista deuitanda opinio quæuis placeat, vbi scilicet pauci & minùs probati Doctores excusant; quod fiet quando tot pro excusatione militant, & bonâ ducuntur ratione? Hoc ergo constante, non videtur multùm de vlteriori discussione curandum.

Dico secundò. Sententia contraria, licèt [Assertio 2. contrarium solidiori niti fundamento.] minùs auctoritatis habeat, solidiori potest fundamento probari. Nam vt demus leges esse pœnales, lex pœnalis obligare in conscientiâ potest, quando pœna versatur circa dominij impeditionem. Sic qui obtento Parochiali Beneficio, suâ culpâ intra annum non ordinatur sacerdos, illud in conscientiâ dimittere tenetur, sicut & Episcopatum qui intra sex menses non consecratur, nec facit fructus suos; qui non recitat diuinum Officium, fructuum etiam perceptione priuatur, sicut & non residens, qui ratione Beneficij tenetur residere. Quas exceptiones, & alias opponunt Doctores, qui sententiam de lege pœnali prædictam consectantur, vt videri potest apud Bonacinam Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. §. 2. num. 9. 17. & seqq. vbi plures adducit Auctores, præsertim ex Societate. Tunc sic. Leges de thesauris diabolico adminiculo repertis tractantes, ad hunc modum disponunt: ergo stante obligatione in conscientiâ legum huiusmodi, ex eo quòd pœna in illis extet non desinunt obligare. Antecedens constat ex earum tenore. Nam leg. [Lex Imperatoria dominij prohibens translationem.] vnicâ Tit. 15. C. de thesauris, Lib. 10. ita loquitur Leo Imperator: nam in suis quidem locis vnicuique, dummodo sine sceleratis & puniendis sacrificijs, aut aliâ qualibet arte legibus odiosâ, thesaurum (id est, condita ab ignotis dominis tempore vetustiore mobilia) quærere, & inuento vti liberam tribuimus facultatem. Sic ille. Vbi manifestè, vt frui thesauro quis possit, conditio decentis inquisitionis apponitur. Dictio enim [Dictio Dummodò quam vim habeat.] Dummodò conditionem importat, quando apponitur vt dispositio vim habere incipiat, & non faciendum aliquid tantùm indicat post dispositionem completam. Pro quo videndus P. Molina Disput. 208. §. Iuxta & seqq. Quod in casu nostro videre est, vbi dispositio legis non versatur circa aliquod post completam dispositionem faciendum, vt in exemplis ab eodem Patre adductis, sed circa dispositionem ipsam, vt vim habere incipiat, quòd scilicet inquisitione sacrilega, & arte legibus odiosâ non quæratur, vnde per inquisitionem non odiosam nec sacrilegam vim habere incipit. Licèt autem Marius Antoninus Lib. 1. Variarum Resolutionum Resolut. 88. num. 5. dicat cum Rotâ dictionem Dummodò modum importare; id ita intelligendum vt ex P. Molina, & aliis dictum, quando scilicet disponitur aliquid faciendum post completam dispositionem, vt in casu ab eodem Mario adducto donationis à patre factæ filio primæ tonsuræ, vt adueniente ætate legitimâ posset ad sacros Ordines promoueri. Est ergo non obscura præfatæ legis mens: neque alia est legis alterius, de quâ suprà.

Et hæc quidem juxta jus commune, cui [Quid pro Hispaniâ speciale] in Hispaniâ statur, quando aliquid per leges speciales statutum non inuenitur. Licèt autem casus præsens non inueniatur in particulari decisus, ex generali dispositione colligitur, juxta quam thesauri applicantur Fisco, quintâ parte inuentori designatâ, vt communiter Hispani testantur Auctores. Quatuor ergo partes habebit fiscus, quomodocumque thesaurus inueniatur: an autem quintam in casu, de quo loquimur, ex nullâ lege habetur: Nam citata ex iure Cæsareo, de toto thesauro loquitur, quem quis suis in locis inuenit, vt iam vidimus: nec vult inuentorem habere illum; licet ratio decisionis ad partes etiam videatur extendi, sicut ad inuenientem in locis alienis, vbi potior est ratio. Sed cùm pœnalis sit, non ita admittetur ab omnibus extensio: vnde sententia dicentium leges istas non obligare in conscientiâ ad restitutionem, in Hispaniâ præsertim locum habebunt. Pro Indiis autem, de quibus præcipuè agimus

Dico tertiò. Dimidia pars, quæ in [Assertio 3. Quid pro Indijs circa medietatem.] Indiis inuentori thesauri conceditur, potest ab eo retineri, etiamsi diabolicis illam artibus compararit. Constat in primis ex probabilitate sententiæ sic generaliter affirmantis. Deinde ex nuper dictis, quia non habemus legem, ex cuius verbis deduci queat dominij acquisitionem impediri, cùm nulla inueniatur pro Indiis circa casum, de quo loquimur. Lex autem iuris communis in alio procedit, & licet valde probabile sit ob rationis identitatem extendi posse; quia tamen communissima sententia contrarium tenet, pro quâ videri potest Bonacina Tomo 2. Disp. 1. Quæst. 1. Puncto 8. num. 23. vbi alios adducit: ideò illa securè potest sustineri: præsertim cùm non sit ratio omnino eadem in toto, & in parte. Et vbi similitudo quomodolibet deficit, non valet argumentum à simili, etiamsi dissimilitudo parua sit, ex adductis à Marco Antonino suprà Resolut. [Argumentum à simili leue & infirmum.] 39. num. 34. vbi ex Menochio, quod argumentum à simili est leue & infirmum. Fauet id, quod habet P. Azor Tomo 3. Lib. 1. Cap. 13. in fine, vbi quæstionem tractans, & duas sententias [P. Azor.] contrarias adducens, sic concludit; At nunc in Castella est vsu receptum vt thesauri vbicumque inueniantur, ad Principem, vel Rempublicam pertineant, [Pro inuentione Thesauri in domo Gentilitia, vulgò Solariega vide Thomam Hurtadum Tract. 8. n. 402. & 403.] & inuentoribus quædam pars aßignetur l. 1. tit. 13. lib. 6. nouæ Collectionis. Sic ille. Iuxta quam in casu, de quo erat sermo, inuentionis scilicet per artem Magicam, non derogatur inuentori pars, vt scilicet in foro conscientiæ possit eam retinere. De quibus hæc satis.

CAPVT X.

De margaritis, pretiosis lapidibus, & quibusdam aliis.

EX margaritis, & gemmis aliis quinta [Ex gemmis nihil deberi, quæ videantur ostendere, quia sunt primò occupantis.] pars Regi debetur per leges, de quibus Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 952. Y de derecho. Vbi quæstio similis agitatæ dudum occurrit, an scilicet lex talis in conscientiâ obliget; in quâ ad negandum maius est quàm in metallis fundamentum, quia plures sunt qui negent res istas ad Regalia pertinere, vt videri potest apud Dom. Solorzanum suprà pag. 951. §. Pero viniendo; quod & tenet P. Fragosus Tomo 1. pag. 264. in fine, vbi ait constare ex Institutâ de rerum diuisione §. Item lapilli, esse primò occupantis, vnde eas non censet inter Regalia computandas. Sic etiam P. Mendus in Bullam Cruciatæ Disput. 83. num. 8. Pro quo & est doctrina D. Thomæ 2. 2. quæst. 66. artic. 5. ad 2. vbi ita scribit: Quædam sunt, quæ numquàm fuerunt in [D. Thomas.] bonis alicuius, sicut lapilli, & gemmæ, quæ inueniuntur in littore maris; & talia occupanti conceduntur. Sic ille. Qui licet statim addat eamdem rationem esse de thesauris; subiungit tamen sic: nisi quòd secundùm leges ciuiles tenetur inuentor dare medietatem domino agri, si in alieno agro inuenerit. Hæc Doctor sanctus, ex quibus apparet differentia inter margaritas, lapillos, & thesauros; quia de istis leges sunt, non de illis pro medietate, aut parte aliâ Principibus tribuendâ, si ergo lex etiam pro illis extet, non ita æquitati conformis sicut illa, debet reputari. Licet P. Turrianus 2. 2. Tomo 2. Disp. 42. n. 9. illam probet.

Sed est quod pro Regibus nostris faciat; [Pro quintæ partis obligatione quid faciat. Vbi quòd decimæ huiusmodi à Regibus reseruatæ.] nam illi, cùm decimas sibi à Pontifice concessas in Ecclesias refuderunt, decimas margaritarum, & gemmarum sibi reseruarunt; vt constat ex Antonio de Herrera in Historia generali Indiarum Decade 1. Lib. 6. Cap. 19. Ergo saltem ex illis decima reddenda pars in foro conscientiæ. Quòd verò ex prædictis decimæ exigi possint, constat ex dictis num. 46. & quod ad margaritas attinet, ex Cap. Peruenit, de decimis, vbi specialiter exprimuntur Piscariæ, margaritas autem piscatione colligi manifestum est; vnde in Indiâ Orientali celebris ille tractus, in quo illæ conquiruntur, Piscariâ dicitur. De lapidibus autem pretiosis [Quæ & ex metallis debentur.] eadem est ratio, quæ de metallis, pro quibus videri potest P. Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 1. de diuino cultu. Cap. 34. num. 3. & 6. & P. Tancredi citato num. adductus.

Vbi illud tantùm videtur dici posse, quòd [Obiectioni ex eo quòd quinta & non decima exigatur, satisfactum.] etsi Reges nostri prædictas decimas sibi reseruarunt, id fuit quoad habitum, non quoad actum; id est, reseruasse sibi potestatem eas exigendi, de facto autem non constare de huiusmodi exactione ex vi priuilegij: nam si ita esset, non quintam partem exigerent, sed duplo maiorem; & ita cùm illam exigant, alio videntur iure vti; & sic non adeò strictam obligationem incumbere ad illius præstationem. Quæ responsio negari nequit quin suam habeat verisimilitudinem, vnde nequit euidenter impugnari. Nihilominùs non videtur credibile ita seriò & constanter hoc sibi reseruasse ius, quo tamen numquam vsi fuerunt vel ipsi, vel eorum posteri. Prætereà. Non dixerunt ius sibi reseruare, sed decimas: ergo earum exactio in vsu est: atqui non alia apparet, nisi dicta, quatenus scilicet decimæ in quintâ parte includuntur; ergo in foro illæ conscientiæ debentur.

Quia nonnumquàm accidit vt intra [De repertis cum cadaueribus eadem ratio quæ de thesauris.] Indorum cadauera ex veteri ritu pretiosa aliqua inuenirentur, Regio est rescripto cautum vt ea Fisco seu Cameræ applicentur, inuentoribus dimidiâ parte designatâ. Quod an in conscientia obligat dubitari potest. Sed certè de illis eadem videtur esse ratio, quæ de thesauris; quod enim in terra ipsa, aut intra mortuorum corpora, diuitiæ asseruatæ sint, minimi discriminis est ad propositum, sicut si in arcâ, aut extra illam, condita fuissent.

Circa Salinas in Indiis multa sunt [Pro Salinis quid in Indijs practicandum.] disposita, dum illæ Regio fisco addicuntur; sed exitu ferè inutili, & non modico Indorum grauamine subsecuto: de quo agit Dom. Solorzanus in Politicâ Lib. 6. Cap. 3. stante quidem lege tali, quæ tamen Peruuio abrogata est, aut ei pro tempore supersedere præceptum; non deberet peccati mortalis damnari, qui ex salinis eam salis quantitatem tolleret, quam ad proprium vsum haberet necessariam: esset enim nimis durum id lege rigidâ prohiberi, vbi salis abundantia eximia copiam sui facere omnibus videtur indigenis, pro quorum vtilitate à Deo est liberali exhibitione tributa: & vt hîc aliquid speciale adiiciam, dignum equidem quòd inter illa recenseatur, quorum Dom. Solorzanus suprà luculentam intulit [Mirabile salis profluuium.] mentionem. Iuxta oppidum Acos Cuscensis diœcesis, vidi montem altitudinis non exiguæ, ex cuius medio cliuo aqua salsa abundanter erumpit; quæ ad complures tumulos, mensarum instar, limpidissimis lapidibus superimperitis artificiosè deducta, in candidissimum breui salem efformatur. Et est profectò mirabile, ad radices montis fluuium satis celebrem, quem Incolæ Apuerimas indigitant, dulcis aquæ decurrere; vt non appareat quomodo in propinquo monte perennis ille salsarum aquarum fluxus consistere possit. Hinc ergo Indigenis nefas sit sumere, quod vsui necessarium habent, aut ex quo lucellum aliquod comparare queant? Aut non liceat omnibus eò accedentibus, quod indigenis fas est, vbi Deus mirabili illâ copiâ, & naturæ miraculo, videtur omnes ad vsum cum Auctoris prouidentissimi laude prouocare?

CAPVT XI. De Argento viuo, & quæ in illius emolumentis conscientiæ nocumenta possint admisceri.

DE illo dictum à nobis Titulo 1. Cap. 12. [Indorum in effosione argenti viui labor quantùm fidei receptioni officiat, recenti narratione monstratum.] quatenus in ipsius extractione Indi plus videntur grauari, quàm iustitia, & Christiana charitas patiantur. Et n. quidem 116. narrationem adiecimus, ex quâ compertum habetur quàm hoc grauamen fidei eorumdem officiat, cui & aliam recentissimam hîc iuuat adnectere, vt appareat quantùm oporteat oneris huius lethale impedimentum quantocyus, iuxta Regis nostri pollicitationem piissimam, amouere. Ante paucos menses in oppido Totorhuailas Cuscensis diœcesis, cuius incolæ Huancabelicensi torturæ per vices addicuntur; cùm viderent profectionis tempus iam propinquum, sic agentibus quibusdam, in hunc modum discurrerunt. Deus Christianorum parùm nobis propitius est, qui ab hoc nos grauamine non curat liberare. Ad Huacas ergo nostros, & propitiora Numina recurramus. Dictum factum. Conuocantur omnes, & vt vnusquisque aliquid ex iis, quæ offerre in sacrificiis soliti, afferat, commonentur. Cùm ergo sic fuisset animitus destinatum, ex indigenis quidam rem detestatus, quia fides Christiana in illo firmiores egerat radices, duobus ex Societate nostra Patribus, qui eò deuenerant, Prouinciam totam per Missiones vtilissimas obeuntibus, quidquid erat destinatum aperuit, vt remedium opportuuum adhiberent. Quod &, Deo fauente, præstitum, sed non sine ingenti difficultate: adeò illorúm corda pro horrore intolerandæ molestiæ longè à fidei castris exularant. Et hoc quidem quod in oppido isto deprehensum, in alijs accidere grauamini isti designatis satis est verosimile, vbi & ratio est eadem, & Indorum indoles non diuersa. Videant ergo ij, ad quos maximè spectat prouidisse, vt de remedio efficaciter adhibendo prouideatur: ni velimus Deum rebus nostris infensissimum experiri. Dicat, dicat tandem Piissimus, & Religiosissimus Princeps, quod aliàs Deus Regis Vatis voce Psalm. 11. vers. 6. [Psalm. 11. v. 6.] Propter miseriam inopum & gemitum pauperum, nunc exurgam. Nunc equidem, nunc quoties auditum hoc Nunc: sed protensum adeò, vt Nunc [Parum ille nouo opere tenuatus.] æternitatis esse videatur. Nec moueat quod de nouo opere, quo labor sublatus operariis, nimium quantum D. Gaspar Escalona commemorat in Gazo phylacio Peruuiano Lib. 1. Parte 1. Cap. 14. 44. & 45. Totum enim opus illud suo est fine frustratum, metalli venâ præcipuâ disparente. Quod tamen nuper repertum est, licet minùs molestiæ habeat; habet tamen non leues, & est illud de duratione suspectum; vt Scripturæ verbis vti liceat. Erat ergo videre miseriam. 2. Matth. 6. 29.

Licet autem Mineræ aliæ inferioris notæ [Mineræ prædictæ in Regia conseruatæ.] Regiæ Coronæ adiudicatæ non sint; quæ tamen argenti viui sunt adeò iudicantur pretiosæ, vtpotè sine quibus auri & argenti copia non suppetat, vt cum auriferis & argentariis veniant numerandæ. Immò præ illis æstimatio increuit, nam cùm aliæ priuatis dentur, cum onere quintariæ præstationis, & qui eas possident, dicantur Minarum domini; hydrargyriæ in Regiâ potestate retinentur. Et priuatis administratio sola committitur, quibus duo onera imponuntur quasi vsufructuariis, [Sed dantur cum duplici onere in administractionem.] qui quod colligunt, faciunt suum. Primum, vt quintum Regi soluant. Secundum, vt quidquid extraxerint, eidem vendant, taxato pretio grauissimis pœnis impositis vendentibus, & ementibus contra Regiam prohibitionem. Vnde ad solum Regium spectat arbitrium, Supremis Gubernatoribus commissum, illud pro diuersis Minerarum elaborationibus dispartiri. Nullum autem ex hoc commercio Fisco speciale emolumentum accrescit, quia sicut emitur, ita & venditur, additis comportationis expensis; quia vnicuique vbi illi est opus tribuitur Regiis sumptibus exportatum. Emolumentum tamen magnum ducitur Minerarios hoc singulari & mirabili naturæ adminiculo iuuare, vt sic vberiores thesauri in Regium Fiscum inducantur.

Vbi circa Primum esse difficultas [Quinti obligatio vnde fundari. queat.] potest, quia vt testatur Dom. Solorzanus suprà §. Y tambien pag. 942. non extat rescriptum aliquod Regium, quo Minerariis dictis onus quinti soluendi impositum reperiatur, quando Mineræ in Regio dominio conseruantur, licet extet quando in priuatos dominos transferuntur, aut nouis inuentoribus pro tempore aliquo per modum vsusfructus cedunt vt præmium industriæ, de quo D. Escalona in Gazophylacio Parte 2. pag. 101. num. 2. Sed ad hoc fieri satis potest, Primò quia Rex ipse auctor legis de quinto soluendo generaliter ex Mineris istis, sic suam legem interpretatus est, vt etiam ex illis in administrationem datis hoc debeat intelligi; & interpretationem istam vsus ipse confirmat. Deinde. Quia cùm Mineræ istæ Regis sint, aliquod speciale emolumentum habere debet ex illis: cumque ex commercio emptionis & venditionis nullum habeat, vt diximus; satis est conueniens vt illud ex quinto accepto consequatur. Prætereà. Ad [Clarius eiusdem fundamentum, ex contracta.] omnem difficultatem tollendam præcedit contractus sub eâ conditione; cumque de pretij inæqualitate non sit ratio dubitandi, & illud tum quinto, tum ceteris partibus debitâ proportione respondeat in venditione, nulla videtur in eo iniustitia committi. Quod à Dom. Solorzano superiùs obseruatum, sed debuit ampliùs explicari. Nam aut quintum absolutè debetur, aut non, si primum: ergo non erat necessarium id in contractum deduci. Si autem secundum, & alioqui centilibris (vulgo Quintal) iusto non accipitur pretio, cùm pro eâ nihil detur, videtur in eo iniustitiæ labes admisceri. Vt ergo hæc penitus propulsetur, dici potest quintum quidem solui vt Regium dominium agnoscatur: nec tamen gratis accipi, sed pretio dato; quia scilicet pretium taxatum tale est, vt ad illud possit extendi. Si aliunde consideretur Indos Minerariis ad huiusmodi opificium tribui sub moderatæ satis mercedis onere, qui si voluntarij accederent, maius laboris sui pretium reportarent.

Ex quo sequitur Minerarios teneri in [Minerarios in foro animæ teneri ad illius impletionem.] foro animæ ad contractûs impletionem; quia hic non occurrunt rationes illæ, quæ in Mineris aliis, vt possit obligatio soluendi cessare: quandoquidem Mineræ in administrationem dantur, quarum inuentores non sunt administratores ipsi; si enim sint, nullum est discrimen. Hac autem ratione non extante, obligatio eadem resultat ad standum contractui, quæ in priuatorum contractu resultaret: si videlicet Minera alicuius esset priuati, & alteri in administrationem traderetur. Est autem contractus innominatus, Do vt des; vel, Do vt facias: aut potius, [Quod genus contractus sit.] Do & facio, vt des & facias. Nam & Rex Mineram tradit, & Indos distribuit, suisque designatis temporibus etiam pecunias confert, vt Minerarij possint magno illo in labore progredi; qui ad laborandum, soluendum quintum, & vendendum Regi quidquid extraxerint, obligantur. Sed certè si ex parte Regis pacta non exactè seruentur, obligatio ista minuitur: si videlicet [Si ex parte Regis illi non statur, cessat obligatio Minerariorum. Ex quo illatio.] aut Indi desint aut pecuniæ suis non tribuantur temporibus, vt sæpè accidit: vnde cùm hæc scribo magna illis summa pecuniæ debetur. Quomodo enim possint illi singulis hebdomadis mercedem Indiis operariis reddere, si Rex in eâ negandâ perseueret? An sua omnia, & se ipsos vendent, ne mercenarij suo labore frustentur? Si ergo occultè metallum vendant, erit qui condemnet nemo, ex communi Doctorum sensu: quoniam pactum tacitam illam semper habet conditionem. Modò tu illi stes. Pro quo P. Molina Disput. 111. §. Quod verò. Vnde rarò in contractibus, qui cum Rege ineuntur, Officialium aut impotentiâ aut culpâ, fides integrè seruari potest. Vt enim est apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 23. num. 58. §. Secundò, hunc, in contractibus cum Regibus magna sunt pericula, soluunt enim illi quando volunt, & facilè antiquos contractus reuocant, si per eos læsi videantur. Et in hoc quidem graue non est Regij patrimonij dispendium: cùm enim id, quod ex venditione metalli colligunt in Mineræ administratione consumant, plus equidem est quod lucratur Rex, quàm id, quod amittit, nimium quantum administratione cessante perditurus: laturusque molestissimè si Indis laboris pretium retardetur.

Circa secundum autem; obligationem [Venditio Regi facienda quomodo iusta, si non libera quod vrgetur.] scilicet vendendi Regi quidquid extractum fuerit, esse etiam dubitatio potest. Nam contractus emptionis & venditionis debet esse liber, & nemo contrahentium inuitus. L. Inuitus & L. Nec emere. C. de contrahenda empt. Et ita communiter tradunt Scriptores. Non ergo obligatio vendendi Minerariis imponi potest. Præterquam quòd pretium metalli iustum videtur illud, quod est à Rege taxatum, vnde propter illud traditur Minerariis argentariis. Tunc vltra. Grauamen illud vendendi necessariò Regi est pretio æstimabile: vnde vendens cum pacto retrò vendendi, minori debet pretio vendere propter grauamen: vt est receptissima doctrina, pro quâ videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub. 14. præsertim num. 117. Bonacina Tomo 2. Disputat. 3. de Contractibus Quæst. 2. Puncto 3. num. 2. & 6. & alij citati ab ipso. Ex quo sequitur plus aliquid vltra pretium taxatum esse reddendum, quo scilicet grauamen huiusmodi compensatur.

Ad hæc dici potest grauamen venditionis [Non fieri satis ex Regum prærogatiua circa venditionem.] non esse contra leges, quia & lex extat, quæ Regum prærogatiuam in rebus istis edicat. Scilicet L. 1. C. de Metallariis: possunt enim venditores cogere vt sibi vendant iusto pretio quæ necessaria habent, & ita Doctores tradunt, quos adducit Dom. Solorzanus Lib. 5. num. 33. & in Politicâ pag. 942. ad marginem §. La qual condicion. Quod si omnia, quæ venditor potest vendere, necessaria habeat, ad omnium potest compellere venditionem: ratio enim quæ pro quibusdam militat, pro omnibus constat militare: & quando publica vtilitas vertitur, compelli posse, ex iure habetur. L. Si locus. §. vltimo. D. Quemadmodum seruitutes. Pro quo Doctores congerit Bonacina suprà Puncto 3. numer. 28. Vide etiam P. Fagundez Lib. 5. de Iustitia Cap. 28. & Pater Palaum Disp. 5. Puncto 19. vbi & exempla adducit, ex quibus nullum ita publicam vtilitatem concernit, ac illud, de quo agimus; cùm illa ad totum Christianum orbem extendatur. Vnde Philippus Tertius venerandæ memoriæ Princeps in epistolâ Ann. 1618. ad Principem Squilacensem Peruuianum Proregem sic post alia: Os agradezco el cuydado, que aueis puesto en ello (in Minera inquam Huancauelicensi) encaminando y acudiendo al reparo de estas Minas, y os encargo lo prosigais, pues faltando ellas, cessarian las labores de los metales de donde resulta la prosperidad y riqueza destos Reynos, y estos. Sic ille apud Dom. Solorzanum suprà pag. 941. Hinc cùm Doctores de inualiditate contractûs agunt ob illatam vim, addunt, Si iniustè inferatur, vt videri potest apud P. Dicastillum Lib. 2. de Contractib. Tract. 3. Disp. 1. Dub. 17. & P. Escobar de Mendoza Tomo 1. Lib. 10. Cap. 20. Pretium ergo à Rege taxatum haberi debet iustum etiam pro grauamine venditionis: ad iustitiam enim in rebus huiusmodi obseruandam maximè illi attenti sunt. Vnde cùm ante annos aliquot pretium Quintalis metalli huius esset quadraginta Octiregalium, vt de suæ gubernationis tempore testatur Dom. Solorzanus citatâ pag. 941. §. Otras muchas; modò ad sexaginta accreuit, quia & expensæ metallariorum excreuerunt. De quibus multa congerit D. Gaspar de Escalona in Gazophylacio Latino Lib. 1. Cap. 14. Sed quia illa ad conscientiæ negotium non spectant, vel si quidquam in illis tale, alterius est considerationis, de quâ inferiùs juuante Deo, nihil de illis disserendum.

Illud tamen non grauabor adiicere, quod [Monitio vtilis ne leges circa commercium in hoc genere in contemptum veniant, Regijs etiam Ministris annuentibus.] vtinam momenti sit alicuius, si ad hoc sit qui velit animum remedij cupidum, & pro eodem validum, applicare. Leges seuerissimæ metalli huius commercium inter priuatos prohibentes vim suam omnem, Regiis Officialibus, & Gubernatoribus ipsis annuentibus, amiserunt. Cùm enim pecuniæ ex contractu suis temporibus tribuendæ à Rege desint, vt diximus; ipsi Regij Ministri, ne opificium cum ingenti boni publici dispendio deficiat, commercio tali conniuent, non solâ dissimulatione, sed notitiâ auctoritatem ministrante. Afferuntur à Minerariis Centilibræ metalli [Praxis circa istud.] viginti. Exempli gratia, Regiis promptuariis inferendæ. Rogat tunc Gubernator, Officialibus adstantibus, quot ex illis suo sint nomine recipiendæ? Et respondet Minerarius, quatuor: aliæ enim ad alios pertinent, quibus ab ipso venditæ: & quia eorum nomine inferri nequeunt, quia ex Minerariorum gremio non sunt, offeruntur aliquorum ex gremio nomina, & sic receptio consummatur. Cùm etiam contingat vt Minerarij pecunias non habeant ad vrgendum opus, & subsidium hebdomadarium Indis tribuendum, Ministri prædicti intercessores accedunt, vt mercatores pecunias tribuant, metallum minori pro tertiâ parte pretio certis temporibus accepturi. Quæ quidem jure se facere existimant, & obsequium in eo præstare Regi, quia aliàs opus momenti tanti minimè progredietur. Ad hunc [Gubernatorum grauatæ conscientiæ.] ergo Regiarum legum contemptum violatio Fidei debitæ contractui compellit. Vbi quidem Gubernatorum conscientia non potest non nimoperè grauari, si possint, diligentia adhibita, pecuniarum exhibitione succurrere: nam ex eo fit & Regium Fiscum metalli huius Quinto, dum distrahitur occultè, fraudari, & Minerarios magnam facere bonorum jacturam, dum metallum vendere pretio minori coguntur, & aliquando summo emere, vt creditoribus tradant tempore præstituto; quia proprio carent; aut in pecuniâ soluere. De cuius contractûs justificatione agendum alibi. Vide Titulo 9. cap. 5.

CAPVT XII.

De bonis vacantibus, & iis, quæ ab intestatis relinquuntur.

§. I.

Quæ circa hoc leges, & qualiter obligent.

VAcantia bona, generaliter acceptâ voce, [Vacantia bona quæ dicantur.] dicuntur, quæ in Hispaniâ Mostrenca: & sunt illa, quæ aut dominum non habuerunt, aut si habuerunt penitus ignoratur post diligentem inquisitionem: vel etiam si agnoscatur, ad illum tamen non pertinent, quia ea penitus dereliquit: vt accidit cùm quis in itinere reliquit aliqua, quæ secum ferre non potest ob infortunium aliquod, vel aliâ ex caussâ. Et hæc [In Indijs ad Regem pertinere; & jure id fieri potuisse.] omnia ad Regium Fiscum in Indiis pertinere, ex pluribus Regiis rescriptis habetur, quæ adducit Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 25. num. 38. & in Politicâ Lib. 6. Cap. 6. Posse autem id jure fieri Auctores communiter dicunt, ex quibus videri possunt Couarruuias in Regula Peccatum, Parte 3. §. 1. vers. De legibus. Petrus Nauarra Lib. 4. Cap. 2. num. 57. Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restit. Quæst. 3. Puncto 4. num. 9. & Puncto 5. num. 22. P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. n. 3. & 45. P. Rebellus Lib. 2. Quæst. 12. in fine. P. Gaspar Hurtadus Disp. 2. de Iustitiâ & Iure Difficult. 36. in fine. P. Fragosus Tomo 1. pag. 263. §. Chassanæus: vbi alios adducit. Sed dubitari potest an in conscientiâ obligent leges dictæ.

Circa quod sunt qui negent dicentes [Sententia negantium leges circa illa in conscientiâ obligare.] eum, qui aliquid inuenit, teneri illud tradere Fisco post condemnationem, sed non anteà. Sic Petrus Nauarra suprà. P. Sà V. Thesaurus: quod & videtur probare P. Hurtadus loco citato referens, nec contradicens. Cardinalis Lugo Disput. 6. de Iustitiâ num. 152. affirmat multos esse qui dicant non esse vsu receptas cum obligatione. Et ipse ait consideranda esse verba & consuetudinem. Vbi aliquis fortè addat etiam post condemnationem, si occultare possit, eò quòd leges tales juri gentium videantur derogare, juxta quod ad inuentorem pertinent, cùm nullius sint aut facto aut jure. Alij obligare in conscientiâ sentiunt, quia [Oppositum tenentes, & eorum fundamentum.] bona ista domino carent, & ita ad publicam potestatem spectat de illis disponere: vnde qui per applicationem jus accipit, nequit sine iniuria illis priuari; & ita neque Fiscus, cui possunt propter vtilitatem publicam applicari. Sic plures, qui generaliter de legibus circa bona disponentibus id affirmant, eò quòd dominia rerum maximè ex legum dispositione proueniant, vt diximus num. 44. & in speciali Bonacina, P. Rebellus, P. Fragosus suprà. Aliter nonnulli, qui censent leges [Aliquorum sentiendi modus.] non esse æquitati conformes, quando ita applicant bona, vt domino eorum comparente, non sint illi restituenda, nisi de illis sint, quæ pro derelicto habentur. Ita Couarruuias §. illo, De legibus. Quod & colligitur ex eorum sententiâ, qui dicunt, factâ compositione incertorum bonorum per Pontificem, semper remanere obligationem restituendi domino comparenti; quia Pontifex nequit præiudicare juri priuatorum. Sic [Ex compositione per Bullam argumentum.] Corduba, P. Molina, P. Turrianus, Villalobos, & Emmanuel Rodriguez, quos adducit Cardinalis Lugo Disput. 21. num. 97. Caietanus, Sotus, & Ludouicus Lopez apud Villalobos, quod & cum aliis tenet P. Dicastillus Lib. 2. Tractat. 2. Disput. 9. num. 396. Cùm ergo Pontifex nequeat etiam circa opera pia, neque Principes laici id posse videntur, qui priuatorum juri præiudicare velle numquàm debent intelligi; cùm talis voluntas non sit conformis æquitati.

Dico Primò. Leges Indicæ non aliter [Assertio 1. leges Indicas non plus obligare, quàm aliæ circa idem à Regibus Hispaniæ conditæ.] obligant quoad forum conscientiæ, quàm leges aliæ de rebus huiusmodi ab Hispaniæ Regibus conditæ, & vsu comprobatæ. Id constat; quia non est vnde maior obligatio colligi queat, neque cur debeant Vasalli in remotis hisce regionibus degentes, fidelitatemque eximiam suis Regibus seruantes, ampliùs ceteris onerari. Quod quidem ex verbis primarii rescripti, quod habetur Tomo 1. pag. 306. apertè conuincitur, sic enim [Regij rescripti verba, ex quibus probatio.] ibi: Bien sabeis como las cosas Mostrencas, que acaece à ver con esas Islas de que no se hallan à ellas dueños, hechas las diligencias necessarias, que las leyes de nuestros Reynos mandan, pertenecen à nuestra Camara è Fisco, è como tales, vos los nuestros Oficiales las cobreis, è hareis cargo de ellas al nuestro Tesorero. Por ende Yo vos mando &c. Iuxta obligationem ergo, quâ in regnis Hispaniæ res ista decurrit, Indicis est in partibus transigenda.

Hinc fit, satis probabile esse obligationem [Probabile esse leges de animalibus tantùm errantibus loqui.] dictam ad animalia aberrantia solùm extendi, quæ perdiderunt domini, aut illum numquàm habuerunt, vt docent Nauarra, Salon, & P. Henriquez, quos adducit Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 961. quod & videtur tenere P. Hurtadus suprà. Licèt autem P. Henriquez Lib. 7. Cap. 36. num. 5. ex quo eius citatur assertio, nihil apertè dicat, quod pro adductâ faciat positione, sed tantùm asserat pecus perditum vocari Mostrencum, de cuius applicatione per legem agit: Nauarra tamen Lib. 4. cap. 2. num. 82. indubius affirmat leges prædictas apertè loqui non de inuento omni, sed de los Mostrencos, quæ sunt animalia errantia & perdita, vt patet ex dictis legibus. Habet ergo sententia dicta non leue fundamentum.

Dico secundò. Probabile est leges dictas [Assertio 2. sicut & in conscientiâ non obligare.] in conscientiâ non obligare. Probatur auctoritate ita sentientium, & adductis adde Trullench Tomo 2. lib. 7. cap. 14. dub. 5. vbi & de Mostrencis asserit, quidquid dicat Thomas Hurtadus Tractat. 8. Resolut. 29. Deinde. Quia durum satis est, vt qui rem aliquam inuenit, & omnem moralem diligentiam adhibet ad dominum explorandum, in conscientiâ debeat rem inuentam Fisco tradere. Quæ regula pro aliis solet adhiberi: ergo ex eâ saltem elicitur probabilitas talis assertionis. Neque est idem de thesauris, & mineralibus, quod tamen & aliqui concedunt, vt vidimus; quia in illis magna pars inuentoribus tribuitur, quod in iis, de quibus agimus, secùs accidit.

§. II.

Quid circa obligationem distribuendi in opera pia.

DIco tertiò. Si quis dicta bona in [Assertio 3. posse tutâ conscientiâ in opera pia distribui.] Hispaniâ, & in Indiis distribuere velit pauperibus, tutâ id facere conscientiâ potest. Sicut etsi in alia opera pia. Sic P. Henriquez suprà, & sequitur ex Assertione præcedenti: id tamen expressisse iuuat, vt in hoc casu maiorem probabilitatem, & conscientiæ securitatem adstruamus.

Dices parùm emolumenti ex resolutione [Licèt sit obligatio dicta, illam tamen inuentori esse proficuam.] positâ inuentori accrescere, cùm obligatio sit restituendi. Quid enim plus habet obligatio ad opera pia, quàm respectu Fisci? Sed certè paruum discrimen non est; quia in subleuatione pauperum, & piis operibus exercendis, eximia voluptas est, cum auctario gratitudinis in beneficiariis, sicut & speciale meritum & suffragia pro domino rei deperditæ. Quod tamen respectu Fisci non contingit, erga quem rarus erit qui piè afficiatur: vnde & formidabile est nomen confiscationis.

Supponit autem responsio dicta, sicut & [Eam adstruit communis sententia.] & obiectio, receptissimam sententiam de obligatione restituendi pauperibus res inuentas, aut in opera pia expendendi, de quâ P. Lessius Cap. 4. citato, Dub. 7. apud quem alij. Bonacina suprà, Puncto 4. num. 4. plures adducens. Cardinalis Lugo Disput. 6. num. 139. Licèt quadam vtatur distinctione, de quâ posteà: & alij apud ipsum post D. Thomam 2. 2. quæst. 62. art. 5. ad 3. Sed certè licet valdè communis sit, & P. Vasquez [Sed sunt qui negent non pauci; vel oppositam censeant probabilem.] Tractatu de Restitutione cap. 5. §. 4. num. 43. omnes pro eâ stare dicat Auctores, vno Soto excepto; plures alij sunt cum Soto sentientes, qui videri possunt apud citatum Cardinalem suprà, num. 138. vel qui saltem probabilem illius sententiam arbitrentur: quam & sequitur P. Hurtadus suprà, Difficult. 36. pro se afferens alios, in quibus sunt P. Sà V. Thesaurus. P. Layman Lib. 2. Tractat. 1. cap. 5. Trullench Tomo 2. lib. 7. cap. 14. dub. 5. num. 3. Thomas Hurtadus Tomo 2. Tractat. 8. Resolut. 28. vbi plures adducit. Videndus & Diana Parte 11. Tractat. 6. Resolut. 48. vbi cum multis tenet debita incerta, si proueniant ex contractu justo, aut si creditori ob distantiam nequeant reddi, posse retineri. Quod & circa inuenta proponit Tractat. 8. Resolut. 12. vt probabile ex Patribus Dicastillo, & Mendo, quibus addendus P. Becanus Quæst. 45. de Restitutione.

Cardinalis autem Lugo solitæ subtilitatis [Card. Lugo specialis dicendi modus de duobus generibus rerum inuentarum.] acumine duo distinguit rerum inuentarum genera: aliæ enim sunt, quæ proculdubio dominum habent, vt vestis, liber, gemma, &c. Et eum inueniri possibile est, quia varij esse casus possunt, per quos ille innotescat. Et vt plurimùm talia sunt quæ inueniuntur. Sicut autem in thesauris contingit, vt propter vetustatem dominum amiserint, & sic possint occupari sine onere restitutionis pauperibus aut alteri faciendæ: ita & ratione circumstantiarum accidere potest, vt res quædam dominum jam non habeant, si videlicet aliquid perdat quis sibi tantùm notum, vt gemmam, vel auri glebam, & paulò post moriatur. Res ergo istæ inuenientis sunt, & earum fit dominus sine restituendi obligatione absolutè loquendo: secùs priores illæ: vnde post adhibitam diligentiam, si non inueniatur dominus, expendendæ sunt in eius spiritualem vtilitatem eo modo, quo credibile est ipsum voliturum. Sic num. 140. & 141.

Cùm ergo valdè probabile sit, seclusâ [Ex eo probabilis sententia firmatur de non obligatione distributionis in opera pia.] obligatione legis bona talia applicantis, esse inuentoris, & aliunde leges, de quibus agimus, juxta probabilem sententiam in conscientiâ non obligent; quod idem est quantùm ad illud forum, acsi non extarent: ex eo habetur valdè probabile esse non teneri in conscientiâ ad piam aliquam distributionem, sed ea posse retinere, paratum reddere domino comparenti, nisi pauper sit, & sibi applicuerit: quo euentu sunt qui dicant non teneri reddere, sicut si in alios pauperes transtulisset. Pro quo P. Lessius suprà num. 44. adducit Nauarram, & P. Henriquez. Sed cùm oppositum verius communiter reputetur, inde oritur difficultas quomodo apud duos stare rei eiusdam dominium possit; apud dominum scilicet, & inuentorem. Ad quod dici potest dominium rerum stare apud eum, qui perdidit: apud inuentorem autem putatiuum, quod vero æquiualet, cùm possit de re plenè disponere. Vel dominium vtile, quod cum directo non pugnat, licèt non tale, vt cum aliis, de quibus Doctores tractant, veniat penitus comparandum. Nisi plus placeat, eum qui rem perdidit, non habere jus in re postquàm alius inuenit; benè tamen jus ad rem, & posse appellari dominum, tum quia fuit, tum quia jus illud ad rem vero dominio succedens, potest videri sufficiens ad talem denominationem.

Distinctio autem Cardinalis Lugo in [Sed nullius esse momenti ad rem moralem.] ordine ad rem moralem, de quâ agitur, nullum videtur habere momentum. Nam si impossibile est in domini venire notitiam, vt ex eo acquireretur dominium; hoc ipsum constare debet: aliàs quomodo poterit inuentor vt dominus operari? Vt autem sciatur, illæ sunt adhibendæ diligentiæ, quæ moraliter videantur sufficientes. Atqui hoc etiam est in rebus aliis faciendum, quæ dominum habere dicuntur: ergo in ordine ad rem moralem ratio est eadem, & ita discrimen nullius momenti. Quoad Deum quidem posset ita contingere, qui impossibilitatem inueniendi cognoscit; non ita quoad nos; & ita de omnibus videtur pariter philosophandum.

Quod autem dicitur de voluntate eius, [Disponendum juxta id, quod Dominus vellet, etsi dicant plures, non tamen vrget.] qui rem perdidit, licèt aliorum etiam sententia sit, non videtur vrgere; quia quamuis verosimile sit vnumquemque velle rem suam in propriam ipsius vtilitatem conuerti, ea voluntas nequit tollere jus alterius. Habet autem inuentor jus ad rem inuentam, quando factâ diligentiâ dominus ignoratur: id enim est de jure gentium. Sicut qui thesaurum recondit, similem voluntatem habere potest; quâ non obstante dominium plenum ex jure gentium comparant inuentores. Præterquàm quòd si ratio illa quidquam valeret, ex eâ fieret Principes non posse bona huiusmodi sibi aut aliis applicare; cùm tamen possint ipso Auctore sic fatente, vt vidimus num. 87. Nam voluntas illa, cùm sit actus dominij, impedit dominium in alio: ergo & impedit respectu Principis, aut alterius, cui illud velit applicare. Patet consequentia; quia contra voluntatem priuatorum in rerum suarum dispositione nequeunt ire Principes, eorum juri præiudicantes, & dominia rerum auferentes.

§. III.

Circa bona intestatorum.

DIco quartò. Bona quæ specialiter [Assertio 4. Intestatorum bona ad Regem spectare deficientibus cognatis intra decimum gradum.] vacantia dicuntur, quando scilicet quis intestatus moritur, ad Regem spectant, secundùm valde receptam opinionem, si defunctus non habeat cognatos intra decimum gradum. Sic Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. cap. 7. num. 41. & in Politicâ Lib. 5 Cap. 7. §. Lo quinto, cum aliis, errorem eorum notans, qui ex summario legis malè deducto vltra quartum gradum admittendos negant. Legis inquam 12. Titul. 8. Lib. 10. nouæ Compilationis, in quâ talis gradus quartus non limitatur. Et licèt non exprimatur decimus, habetur tamen Lib. 6. Titul. 13. Part. 6. vbi Gregorius Lopez, & ita tradunt etiam Matienzus in Lib. 5. Recopilat. Titul. 8. L. 5. Glossa 1. num. 2. Couarruuias Lib. 3. variarum Cap. 5. num. 4. §. Quintò hinc. P. Thomas Sancius Lib. 4. Consiliorum Cap. 1. Dub. 24. num. 4. vbi & alios adducit. P. Molina Disput. 264. num. 11. Intelligitur autem de transuersalibus; nam in lineâ ascendentium, & descendentium non est terminus, ut specialiter aduertit Matienzus suprà, & P. Sancius num. 3. Communiter autem id omittitur, quia juxta statum, quem genus humanum habet, non est possibile vt qui ab intestato moritur supra se aut infrà plures habeat decem generationes.

Cui resolutioni se opponens D. Gaspar [Vt se præfatæ resolutioni opponat Escalona.] de Escalona in Gazophylacio Peruuiano Lib. 2. Parte 2. Cap. 5. num. 1. ait successionem intestati vltra quartum gradum non extendi: pro quo allegat citatam. L. 12. & L. 9. Titul. 10. Lib. 1. & L. 2. per errorem, tertia enim est. Titul. 9. Lib. eodem. Et Doctores ita sentientes: additque vxorem præferendam Fisco ex L. 1. & toto Titulo. C. Vnde vir & L. 6. Titul. 13. Part. 3. Pro quo & Matienzus circa L. 12. citatam. Glossa 2. num. 1. & Gutierrez Practicarum, qq. 113. Opponit etiam se P. Sancius [Et P. Sancius.] suprà, n. 5. dicens successionem ab intestato esse hodie correctam in Hispaniâ per L. 9. citatam in quâ sic dicitur: Mandamos que dexen à los Tesoreros [Verba Legis.] de la Cruzada pedir y demandar los ab intestatos de los que no dexan herederos dentro del quarto grado. Sic ibi. Cui similis est Lex. 3. Titul. 9. citata. Ex quibus apparet rem esse dubiam, & oportere vt lex super hoc expressior habeatur.

Sicut & dubia est, quæ additur de vxoris [Vxorem & virum in eodem defectu succedere, quomodo affirmant aliqui, alij negant.] successione, in quâ idem dicendum de viro, vt Auctores notant videndi apud P. Sancium, num. 4. citato, quod scilicet deficientibus cognatis vltra quartum gradum, vxor debeat Fisco præferri, sicut iuxta leges iuris communis & Hispaniæ præferenda statuitur quando vltra decimum gradum deficiunt. Et vt præferri non debeat arguit P. Sancius num. 7. Nam ius commune & Partitarum admittebat vxorem post consanguineos vsque ad decimum gradum: vnde vxor non habebat ius ad successionem ab intestato ante consanguineos vsque ad decimum gradum. Sed dicta lex. 9. ante dictos consanguineos post quartum gradum admittit fiscum, excludens alios consanguineos: ergo à fortiori exclusa videtur vxor: nam si fiscus vincit sex gradus consanguineorum vincentes vxorem, à fortiori vincet vxorem. Et ita tenent Tellius & Olanus, ab eodem adducti, & quidam docti Iurisperiti, vt & ipse testatur; addens ab eisdem accepisse sic sæpè decisum esse in Cancellariâ Vallisoletanâ. Quod quidem negari nequit quin magnum habere pondus [Quid circa illud similius vero] pro hac parte videatur. Auctorum autem, qui pro contrariâ adducuntur, alia est mens: dicunt enim quando in legibus Compilationis nouæ statuitur deficientibus heredibus ab intestato fiscum succedere, nullâ vxoris factâ mentione, non debere illam excludi, ne legum correctio fiat. At illi de heredum defectu loquuntur vltra decimum gradum, vnde non est mirum ita censuisse. At si successio ad quartum gradum arctetur, alia est ratio, adducta scilicet: nam si sex excluduntur cognati, post quos vxor vocabatur, non est credibile illam eisdem à lege prælatam: quod, cùm adeò nouum, & contra sanguinis prærogatiuam sit, exprimi debuit: & cùm expressum non sit, iuxta legislatoris mentem non fuisse venit sentiendum. Nihilominus oppositum suâ probabilitate non caret: & quia viduarum caussa probabilitate non caret: & quia viduarum caussa pia est, neque iam cum consanguineis quæstio vertitur, qui ex eo quòd excludatur vxor, nihil sunt amplius habituri: poterunt iudices in casûs contingentiâ iuxta illam iudicare; nisi aliter ferat praxis. Et ad rationem adductam dici potest, [Ratio contra vxores soluta.] priuilegium esse vxoris vt deficientibus cognatis ad successionem admittatur: quòd autem plures aut pauciores sint, non obstare vt à tali beneficio legum excludantur, cum earumdem correctione. Pro quo hæc satis.

§. IV.

Præscriptio vt iuuare in præsenti poßit.

DIco quintò. Circa bona omnia, de quibus dictum, dari potest præscriptio, aut vsucapio: si videlicet bonâ fide spatio [Assertio 5. Circa bona omnia dicta posse dari præscriptionem.] temporis per leges designato possideantur. Sic P. Lessius suprà num. 45. qui pro se adducit Couarruuiam: qui tamen oppositum tenet §. citato De legibus: quia ad vsurpationem requiritur bona fides, quæ tamen in præsenti non datur; dum scilicet quis rem inuentam sibi vsurpat, cùm sciat non esse suam. Propter quam rationem etiam id tenet D. Gaspar de Escalona. Cap. 5. citato num. 10. Sed eorum est profectò debile [Quomodo esse bona fides possit.] fundamentum: potest namque bona fides intercedere toto spatio temporis ad præscriptionem requisito: si quis videlicet rem inueniens, & diligentiam aliqualem faciens, quæ sibi videatur sufficiens pro domino inueniendo, sine remorsu incipiat conscientiæ possidere. Vel si inueniat, & statim ad se pertinere existimet: alia enim, quæ maiorem malitiam præseferunt, solent homines ignorare. Vt ille, qui pullum gallinaceum in eius domunculam ingredientem apprehendit lætus, dicens: Ese Dios dale. Sic Neophyti loquuntur Æthiopes: Deus dat mihi istum. Videndus Diana Parte 11. Tract. 8 Resolut. 12. vbi cum aliis Assertionem nostram vt probabilem commendat.

Quia verò hic contra Fiscum est præscriptio, iuxta ea discurrendum, quæ Scriptores [Quod tempus ad præscriptionem dictam necessarium.] de spatio ad huiusmodi possidendi modum necessario tradunt. Pro quo videri potest P. Molina Disput. 73. & P. Gaspar Hurtadus Disput. 2. Difficult. 11. vt obuios alios omittam de Iustitiâ & Iure tractantes. Illud satis fauorabile, ad præscriptionem, si adsit titulus, in rebus mobilibus triennium sufficere inter præsentes. Dicuntur autem præsentes, qui in eadem Prouinciâ commorantur. L. vlt. C. de longinqui temp. præscript. vide P. Molinam Disputat. 69. Quæ autem inueniuntur, mobilia esse solent, & inter præsentes modo dicto. Sed numquid inuentio ipsa titulus est? Videtur negandum; quia titulus est [Inuentionem non esse titulum, generaliter loquendo, sed cum addita explicatione.] verum fundamentum dominij, vt emptio, permutatio, donatio &c. quæ quantùm est ex se ad id sufficiunt, nisi ex circumstantiâ aliquâ impediantur; vt quando quod emitur, permutatur, aut donatur, est alienum. Atqui inuentio quantùm est ex se ad fundandum dominium non sufficit; aliàs eo ipso quòd res inuenirentur, essent inuenientis: quod tamen falsum esse constat; sin minùs neque præscriptione opus esset, quæ spatium temporis designatum lege requirit: sicut emens aut permutans, vel aliquid per donationem accipiens, spatium temporis necessarium non habet ad dominium acquirendum; & ita quidem dicendum de inuentione, quam nulla est diligentia subsecuta, vt ratio facta conuincit: non verò si adhibita est, tunc enim verus est titulus; & ita triennij tempus ad præscriptionem sufficit.

Sed obiicies. Nam ignorantia, ex quâ [Obiectio ex eo quòd ignorantia facti, & non iuris, ad præscriptionem sufficit.] bona oritur fides, non est facti, sed iuris, dum quis iudicat licere sibi rem assumere, quia nullâ id lege prohibetur; cùm tamen lex prohibens sit, iuxta communiorem sententiâm, de quâ suprà, asserentem inuentorem factâ diligentiâ non acquirere dominium rei inuentæ. Atqui ignorantia iuris non est satis ad præscriptionem, sed sola ignorantia facti pro illa admittitur, vt ex professo probat P. Molina Disput. 64. pro quo & alij Auctores stant apud P. Gasparem Hurtadum Disput. 2. Difficult. 4. quos & ille sequitur. Ex hoc autem videtur elidi resolutio nostra: solùm enim fundatur ex ignorantia iuris, de quâ est regula iuris in 6. quæ ait ignorantiam facti, non iuris excusare.

Ad hoc tamen dici potest, Primò [Fit illi satis varijs modis, iuxta verosimiles doctrinas.] sententiam oppositam esse probabilem, vt affirmat Cardinalis Lugo Disput. 7. num. 32. quam tenet Ioannes de Medina Codice de Restitutione Quæst. 17. & pro foro animæ Couarruuias Lib. 1. variarum Cap. 3. num. 10. & non esse improbabilem affirmat P. Lessius Lib. 2. Cap. 6. num. 17. §. Quartò, Mala, & hoc sufficere vt possit quis se illâ tueri. Secundò in præscriptione triginta annorum, quæ titulum non requirit, esse probabilissimam, vt ostendit ipse P. Lessius toto illo num. 17. cum Couarruuia, & aliis. Tertiò, Plures Doctores fateri ignorantiam iuris non obstare præscriptioni, quæ titulum requirit, in iis in quibus talis error toleratur, vt ita minore, rustico, milite, muliere, & similibus; quia in illis non præsumitur mala fides, si aliquam diligentiam adhibuerunt. Cùm ergo qui ignorant, in casu, de quo loquimur, id quod iure statutum est, ad classem prodictam spectent, etiam illis præscriptis suffragatur. Videatur P. Lessius §. citato. & Cardinalis Lugo. Pro quo & facit sententia eorum, quibuscum sentit P. Palaus de Iustitiâ & Iure pag. 74. §. 5. asserentium non esse necessarium verum titulum, sed ignorantiam, aut præsumptum sufficere. Iuxta hoc ergo, transacto tempore ad præscriptionem sufficienti, etiamsi compareat rei inuentæ prior dominus, non erit obligatio restituendi, quam communiter affirmant Doctores hoc titulo non extante. Quæ licet generaliter locum habeant, & non tantùm in Indiis; quia tamen pro illis leges speciales habentur, abs re non fuerit de illis, communi adhibitâ doctrinâ, quæ prodesse alibi queat; disseruisse. Sic enim de Indiis agimus, vt prodesse omnibus cupiamus.

CAPVT XIII.

De Naufragantium bonis, & quæ Rex inde possit sibi emolumenta vendicare.

LIcet speciales leges quoad hoc pro Indiis non extent; quia tamen Regis auctoritate solent Indica hæc spolia conquiri, & acquisitionis titulus videtur esse aliquando legitimus, ideo de illis hoc loco non nihil ad doctrinæ complementum adiiciendum.

Dico Primò. Naufragantium bona sibi [Assertio 1. Principes nequeunt naufragantium bona sibi per legem adscribere.] Principem per legem adscribere, est iniquum. Sic Couarruuias in Regula Peccatum. Parte 3. num. 5. P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. num. 50. vbi ait intolerabilem esse consuetudinem, quæ in quibusdam locis dicitur esse, vt bona naufragantium in littus eiecta habeantur tamquàm a despota, & occupentur à Gubernatore loci: sunt enim excommunicati per Bullam Cœnæ Domini. Idem autem esse in Principibus supremis manifestum est, [Excommunicati proptereà in Bulla Cœnæ.] vt agnoscit Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 964. tenentque prætereà Nauarrus in Manuali Cap. 27. num. 117. P. Azor Tomo 2. Lib. 11. Cap. 11. §. Prætereà iniquæ. P. Fragosus Tomo 1. pag. 260. §. Insuper, & alij. Et præter excommunicationem dictam, constat ex iis, quæ de bonis inuentis diximus Cap. præced. non enim ista peioris conditionis sunt, sed melioris, ob inhumanitatem, quæ in eo apparet, dum miseris calamitas adaugetur, quibus oportebat de propriis bonis ritu Christiano subuenisse.

Dico secundò. Ea, quæ contra leges [Assertio 2. Non tamen si bona sint ex prohibitis per legem.] conuehuntur, vt aurum & argentum sine Regio signaculo, quod in solutione quinti solet apponi, vel sine registro aut aliter, si inueniantur post naufragium, possunt auctoritate Regiâ per Officiales eius apprehendi. Hoc constat: quia hæc applicata sunt Fisco quomodocumque inueniantur, licet quod ad registrum attinet, soleat benigniùs attrectari: est autem valde per accidens, quòd hoc aut alio successu detegantur. Sicut ergo quis potest ea resumere, quæ propria agnoscit, ita & Regia auctoritas. Et ita videmus fieri, neque circa hoc conscientiæ remorsu laborari.

Dico tertiò. Princeps tutâ conscientiâ [Assertio 3. Et generaliter, si non comparet dominus post factam diligentiam.] potest retinere bona naufragio amissa, si factâ sufficienti diligentiâ non appareat eorum dominus. Sic Dom. Solorzanus pag. 964. citatâ, vbi & Textus, & Auctores adducit: licet sint qui reluctentur, existimantes bonorum huiusmodi distributionem post factam diligentiam ad Prælatos Ecclesiasticos pertinere, ad quos sunt deferenda. Sic Salon. 2. 2. quæst. 66. Cap. de bonis naufragantium: & alij, quos ibidem adducit. Alij autem, [Quod negant aliqui dicentes ad Prælatos Ecclesiasticos eorum distributionem pertinere.] licet obligationem deferendi ad Prælatos non exprimant, dicunt tamen, non obstantibus legibus, distribuenda pauperibus. Sic P. Azor suprà. §. Quod dicendum. Qui tamen Cap. 4. §. Ac proinde. Regaliam istam agnoscit. P. Fragosus suprà, quatenus citato P. Azor, videtur eius sententiam amplecti, sicut & Nauarri, ac Couarruuiæ. Couarruuias autem licet ita absolutè sentiat; in fine tamen illius §. 1. ait ex rectitudine iustitiæ posse leges Regias defendi, & fortassè in iudicio animæ id posse stare, scilicet post factam diligentiam, & obligationem restituendi, si dominus comparebit. Sayrus etiam Lib. 3. Cap. 8. §. Adeò autem, nobiscum sentit: sed ait de consilio Episcopi id effici posse ad defensionem. Ratio autem Assertionis est eadem, quæ pro inuentis adducta est: vnde non plus obligat, quàm lex circa illa. Et ita post factam diligentiam posse ab inueniente retineri, vt probabile sustinet P. Mendus in Bullam Cruciatæ Disput. 24. num. 182. Pontifex ergo excommunicationem contra vsurpatores bonorum dictorum fulminans, non [Diripientes, & bona direpta ad forum laïcale spectant.] ideô bona talia Ecclesiastici fori constituit, vt ad ipsum debeat eorum distributio pertinere: sed inhumanos homines ab huiusmodi crimine conatur auertere animaduersione seuerâ: sicut duelli crimen pariter excommunicatione castigat, nec proptereà crimen ipsum duelli à laico retrahit tribunali. Et sic alia, pro quibus Sayrus Lib. 3. cap. 35. num. 1. & 13.

Dico quartò. Circa bona naufragorum, [Assertio 4. Quæ pro derelicto habentur, occupari posse.] quæ pro derelictis habentur, faciliùs præmissa Positio procedit, quia in illis occupationem etiam concedunt, qui de aliis negant, vt videri potest apud Sayrum suprà. §. Hæc autem, & seq. vbi varias adducit coniecturas, vt res pro derelictis possint reputari. Vt si statim perituræ, ceu saccarum vasis inclusum; vel sint remedio amittendæ [Vnde dignosci conditio dicta queat.] vllo, vt metalla in medio mari proiecta, vel liber apertus: addit autem secus esset, si clausus, aut pannis inuolutus, ex Glossa in L. Falsus D. de fortis. Sed hoc tunc videtur locum habere posse, quando aliqua est spes ob terræ propinquitatem; aliàs quis non videat librum breui periturum, aut reddendum inutilem. Item, si dominus rei post illam proiectam tacet, & neque per se, nec per alium illam quærit. Quod videtur ineptum. Quis enim in mare proiicit aliquid, vt quærat per se, aut per alium? Cur autem non taceat, qui nullam habet caussam vt loquatur? Nisi dicat rem ab alio proiectam, tacente illo, & non quærente. Sed certè in eo euentu tacere & non quærere, non est argumentum voluntariæ derelictionis, sed impossibilitatis recuperandi rem, neque audentis violenti proiectoris se opponere voluntati. Est insuper derelictionis indicium, quando extra tempestatem aliquid proiicitur. Sed quis ita insaniat? Verùm & id potest contingere, si quis ex affectu aliquo, qui cum absolutâ voluntate constet, quidquam proijciat. Et hæc iuxta Auctorem dictum, qui ea ex alijs adducit. Licet autem, cùm res statim est [Ad rem moralem quomodo conferre possit præfata doctrina.] peritura, aut in maris profundum abitura, nihil videatur ad morale negotium, de quo agimus, conjectura talis deseruire: nihilominus conferre potest propter casum aliquem rarò contingentem, in quo aut conseruetur quod statim periturum putabatur, aut ex profundo educatur à pisce aliquo ingentis magnitudinis, qui mortuus eiicitur in littus, & in eius ventre tandem inueniatur. Quamquam Couarrubias citato §. De legibus, nihil ita pro derelicto habendum existimat, vt eius dominus non velit illud vtiliter pro eo expendi: [Non esse obligationem expendendi pro vtilitate derelictoris.] quia si ipse illud inueniret, eximiè gauderet: qui affectus ostendit, dum possibilis est inuentio, dominium perseuerare. Sed vt hoc in rebus perditio locum habere possit, negari tamen nequit quin aliqua pro derelictis habeantur: quia & Iura, & Doctores ita tradunt, & ipsa experientia persuadet. Pro bonis autem nauigantium extat Honorij Secundi luculenta sententia scribentis Episcopis suffraneis Metropolis Turonensis: & est Epistola 66. inter alias S. Hildeberti, vbi ita scribit: Piorum Imperatorum emanauit auctoritas, vt [Pro dominio retento circa naufragantium bona elegans Honorij 2. sententia.] etiam earum rerum, quæ in tempestate maris, leuandæ nauis caussâ eiiciuntur, non amittatur dominium: non enim eas aliquis eo animo abiicit, quod habere nolit, sed quo periculum effugere poßit, & qui res ipsas lucrandi animo abstulerit, furtum committit. Sic ille iuxta L. Rhod. D. de iactu. Lib. 1. §. finali, & alias.

Dico quintò. Si nauis Regia Indicis [Assertio 5. Teneri Regem naui naufragium passæ succurrere, vbi bona priuatorum, quæ ad eorum dominium spectant.] thesauris onusta naufragium patiatur; quæ tamen quæratur post tempus aliquod, & in eâ aurum & argentum ad priuatos spectans inveniatur, illis reddendum est, deductis expensis. Sic factum in casûs contingentiâ iudicio supremi Indiarum Senatus, vt testatur Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 965. §. Pero como. Vbi tamen Regius Fiscalis pro parte oppositâ nitebatur, contendens bona illa habenda pro derelictis. Sed certè contra hoc est ratio vrgens: nam si nauis eo in loco naufragium passa est vbi inueniri posset, domini priuati diuitiarum amiserunt eas recuperandi spem, quia ius habent vt apud Regem agere possint pro conquisitione: qui sicut tenetur ad exportationem, quandoquidem pro illâ stipendia congrua reportat, ita & ad conquisitionem.

Si verò nauis priuati alicuius sit, qui [Idem dicendum, etsi nauis non sit Regis, sea priuatorum.] nequeat eam conquirere, neque alij, quorum bona in eadem portabantur: tunc, si Regiâ auctoritate quæratur & inueniatur, maius dubium esse potest. Nihilominus idem videtur dicendum: nam dum nauis inueniri potest, & diuitiæ extrahi, non est in earum dominis voluntas derelinquendi præsumenda: & in dubio semper in eorum fauorem præsumendum est, vt cum Nauarro, Couarrubia, P. Molina, & aliis docet P. Fragosus pag. 259. §. Nihilominus. Rex item non solum ex charitate, sed etiam ex justitiâ tenetur damnis talibus adhibere remedium, vt communis administrator: cùm præsertim in eo suum negotium agat: ex diuitiis enim inuentis magnum ipsi emolumentum obueniet: nam deductis expensis aliquid est prætereà pro conquisitione & extractione non exiguum recepturus: cui & bona priuatorum prosunt, ex quibus commercio [Eiusdem obligatio defendendi suis sumptibus bona subditorum suo in mari nauigantium.] expositis iura non contemnenda soluuntur. Et quidem cùm damnum ab hostibus imminet, teneri Regem suis sumptibus subditorum bona defendere suo in mari nauigantium, communissima scriptorum sententia est, vt videri potest apud P. Fragosum Tomo 1. pag. 39. num. 128. & 129. Est autem ratio eadem de damnis aliis, quibus potest obuiare. Quia verò extraordinarium videtur subsidium, non videtur damnandum si expensæ requirantur in nostro casu. Adde [Et miserabilium personarum.] & obligationem succurrendi personis miserabilibus, de quâ P. Azor. Cap. 7. citato. §. Peccat item Rex. Si item bonorum istorum domini in naui naufragium passâ resedissent, deberet absque dubio Rex eisdem succurrere, vt à periculo immunes redderentur. Ergo & bonorum debet curam gerere, quia illius obligatio ad omnia se extendit. Iuxta quæ fit bonorum talium dominium apud eosdem conseruari, cùm debeant merito de Regis prouidentiâ auxilium opportunum expectare.

CAPVT XIV.

De emolumentis Regiis ex bonis Ecclesiasticis.

AGit de illis Dom. Solorzanus variis in locis, & quæ ad illa pertinent [De iustificatione duorum Nouenorum.] in summam redigit Lib. 6. Politicæ Cap. 7. & D. Gaspar de Escalona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. Cap. 32. Habet ergo Rex duos Nouenos ex decimarum grossa, de quorum iustificatione egimus Titulo 2. num. 50. & seqq. Vt autem clarior appareat, ex rescripto comprobanda est Philippi Secundi die 17. Iulij Ann. 1512. Peruuiano Proregi D. Francisco à Toleto transmisso, in quo sic scribit: Y porque, como sabeis, [Rescriptum Regium pro illis.] conforme à las Concesiones de los Sumos Pontifices, y à nuestro Patronazgo, nos pertenecen los dichos dos Nouenos de los diezmos de los Obispados de esas partes &c. Quod ergo Rex ita testatur, non potest sine illius auctoritatis iniuriâ in dubium reuocari. Subdit autem Nouenos dictos à Regiis Officialibus exigendos, nolens circa eos à iurisdictione Ecclesiasticâ dependere; vnde & circa hoc in Regiis Audientiis Prouisiones expediuntur, vt œconomi Ecclesiarum, qui laici esse debent, ad solutionem huiusmodi compellantur. Quomodo autem caussa ista, quæ spiritualis est, per iudices possit laicos agitari, dictum citato Titulo num. 66. Vbi cùm probabiliter in eo procedatur, non est negotium istud premendum nimis, ne nimis emungendo, sanguis eliciatur, vtinam Reges ad omnia, quæ agunt, probabiles haberent opiniones, eas scilicet, quas Scriptores pij & docti sine blandiendi studio complectuntur. Officiales ergo [Regiorum Officialium circa illos obligatio.] Regij, de quibus nobis sermo, circa hoc debent esse soliciti ratione muneris, & quidquid eorum incuria deperierit, soluendum ex integro. Deperire autem dicendum est; quod ab œconomo non exigitur ob respectum aliquem, licèt pius ipsis videatur. Cùm enim Rex fundatam intentionem habeat, non illis circa hoc arbitrium relinquitur, sed nudum ministerium demandatur.

Habet prætereà Rex portionem decimalem, [Fructus vacantium Ecclesiarum in earum debent vtilitatem expendi.] quæ Prælatis Ecclesiarum respondet, cùm illæ vacant. Et quod ad jus commune attinet, controuersæ quæstionis est ad quem fructus isti pertineant, de quo multi multa, & præ aliis Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. cap. 12. num. 19. & seqq. & in Politicâ pag. 596. & seqq. vbi Auctores congerit de eodem disserentes; & mihi quidem attentâ Iuris Canonici dispositione ita videtur dicendum, vt redditus tales in Ecclesiæ debeant vtilitatem expendi: sic enim accipiendum, quod dicitur in Cap. Quia sæpè, de electione in 6. [Cap. Quia sæpè, & Cap. Præsenti, explicata.] Quæ in vtilitatem dictarum Ecclesiarum expendi, vel futuris debent successoribus fideliter reseruari. Et Cap. Præsenti, de officio Ordinarij. Ibidem: Quæ vel in vtilitatem Ecclesiæ, vel futuris debent successoribus fideliter reseruari. Ex hoc enim habetur posse in vtilitatem Ecclesiarum expendi: ergo si nihil reseruetur successoribus, nulla illis irrogatur iniuria. Vnde planum habetur nullum successoribus jus ad redditus istos conuenire. Cùm ergo decernitur posse illos successoribus reseruari, mens Pontificum est, id faciendum, vt ipsi, quod non est à reseruantibus factum, studeant adimplere. Cur enim illis detur id, ad quod non habent jus, & in vtilitatem potuit Ecclesiæ conferri, vt liberè possint distribuere, & in proprias conuertere subuentiones? Vnde nec congruit sententia eorum, qui dicunt diuidenda illa bona inter Ecclesiam & Prælatum æquis partibus; juxta Iura siquidem non loquuntur, licèt rationabili aliàs loquantur arbitrio.

Erit autem illud magis Iuri conforme, [Quomodo stet successoribus integrè reseruandos.] si quis dicat redditus istos posse successoribus reseruari, non tantùm pro medietate, sed etiam ex integro, vt pro arbitrio distribuant, dummodo id sit in caussas pias intra diœcesim: quod enim sic expenditur, dici potest aliquo modo in Ecclesiæ vtilitatem expendi, cuius membra viua sunt fideles. Vel si genus aliud pij operis sit, quod non ad subueniendum indigentibus, sed ad Dei cultum spectet, vbicumque illud, dummodo intra diœcesim, vt dixi, satis apparet ad vtilitatem Ecclesiæ pertinere. Quod quidem juxta mentem sacri Legislatoris esse, ex ipsius apparet verbis, citato in Cap. Quia sæpè: sic enim ibi: Nos ipsorum ausus reprimere, & indemnitatibus Ecclesiarum præcauere [Cap. Quia sæpè.] volentes, &c. Vbi non Prælatorum indemnitatibus, sed Ecclesiarum tantùm attenditur: cùm tamen præmissum esset bona in Ecclesiarum vtilitatem expendenda, aut successoribus reseruanda: ergo quia successores in Ecclesiarum debent vtilitatem expendere. Vnde cùm grauissimi & sapientissimi viri censuerint non posse Regem nostrum redditus vacantium in Indiis vt proprios vendicare, sed in eorum applicatione [Ex Regia dispositione firmatum.] debere Iuris Canonici dispositionem amplecti, aliis oppositum opinantibus, de quo inferiùs: eorumque fuerit prælata sententia, & juxta eam tertia pars vacanti Ecclesiæ designata; non ita Ecclesia in rigore sumpta est, vt ad fabricam Cathedralis, aut ad alia eidem congrua, fuerit arctata designatio; vnde in vsus pios plerumque cedit, pro quibus rationes solent vrgentiores occurrere, quàm pro Cathedralium statu promouendo. Pro quibus videri potest Dom. Solorzanus suprà, num. 53. & seqq. Qui in specie positionis nostræ, num. 82. arbitrium Regium prædictum justius futurum asserit cum eâ moderatione, vt primo loco necessitatibus Indorum & Indiarum subueniatur, ex quorum Prouinciis pecuniæ istæ redditusue procedunt, argumento L. Præses. C. de seruit, & aqua. Indis ergo & [Indis priùs subueniendum & Indijs,] Indiis ex decimis subuenire, juxta dispositionem Iuris Canonici est, juxta quod debent in Ecclesiæ vtilitatem expendi. Et ita id est etiam generaliter asserendum. Si qui autem Textus sunt, videndi apud Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 11. num. 5. & cap. 12. num. 19. juxta quos ad successores videntur redditus isti spectare, exponendi sunt ita vt non aduersentur adductis, sed juxta datam explicationem: quòd scilicet reseruentur in Ecclesiæ vtilitatem expendendi sub prædictâ disiunctione. Nam Textus tales aut priores sunt adductis ex Sexto, & ita per istos exponendi, quibus vt posterioribus potiùs standum. L. Non est nouum 26. cum sequenti. D. de legibus. Vbi scribentes, aut posteriores: & similiter intelligendi juxta illos, ne legum correctio, quæ odiosa esse solet, admittatur. Vt est receptissima doctrina juxta L. Præcipimus. C. de appellation. Pro quâ, sicut & pro priori, Auctores, præsertim Societatis, agentes de Legibus, & Pater Sancius Lib. 2. de Matrimonio Disp. 24. n. 6.

Quidquid autem de hoc sit, in Hispaniâ [Specialis in Hispaniâ & Indijs dispositio, Regia auctoritate.] aliter se res habet, in quâ Pontifex redditus dictos, sicut & spolia alia, suæ Cameræ applicatos per Collectores colligit; idque jure suo, quia illorum est dominus. In Indiis autem ad Regem spectant quantùm ad eorum administrationem; qui ex illis tres partes conficiens, vnam successori tribuit pro sumptibus in expeditione Bullarum, Pontificiis ornamentis, & itinere faciendis: aliam Ecclesiis pro necessariis ad diuinum cultum: tertiam in opera pia sibi reseruat. Vbi non pauci nec indocti contendunt redditus dictos, cùm decimales sint, ad Regem pertinere: licèt enim decimas sibi ab Apostolicâ Sede concessas, in Ecclesias retulerit; non videtur tamen relatio ista ad vacantium redditus iuxta eorum intentionem extendi; quia vt extendi intelligamus nullum est vrgens fundamentum; vt allegationes continent, quas adducit Dom. Solorzanus Cap. 12. citato, nnm. 36. & seqq. Quibus tamen non obstantibus Rex noster contrariam est, vt diximus, sententiam amplexus, & distributio dicta per tertias partes obseruanda vlteriùs est, iuxta pium eius & religiosum imperium.

Sed non videtur in tali dispositione [Vnde iustificari possit, cùm ad Ecclesiasticos tantùm videatur Prælatos pertinere.] Iuris Canonici dispositionibus plenè stari, iuxta quod distributio dicta nullo modo ad laicos Principes spectat, sed ad Ecclesiæ Prælatos. Pro quo specialiter est Cap. Relatum 2. de Testamentis, & ex generali exemptione constat, iuxta quam Ecclesiastica bona, sicut & personæ, Ecclesiastici fori sunt, & ita in eorum administratione nequit se laica potestas immiscere. Pro quo præsertim est celebre. Cap. Ecclesiæsanctæ Mariæ, de Constitutionibus. Vbi sic dicitur: Nos attendentes [Cap. Ecclesiæ, S. MARIÆ.] quòd laicis (etiam Religiosis) super Ecclesiis, & personis Ecclesiasticis nulla sit attributa facultas, &c. Vbi Ecclesiæ nomine bona ad Ecclesiam spectantia comprehendi constat ex Cap. Cùm laicis, de rebus [Cap. Cùm laicis.] Ecclesiæ non alienandis, vbi idem, & eisdem ferè verbis statuitur, illis inquam: Cùm laicis (quamuis Religiosis) disponendi de rebus Ecclesiæ nulla sit attributa potestas: quos obsequendi manet neceßitas, non auctoritas imperandi. Sic ibi.

Cùm ergo hæc ita se habeant, non [Neque priuilegium pro eo vllum speciale.] videtur quomodo Rex noster, Canonici iuris auctoritate reueritâ, & retentâ obseruatione, administrationem dictam sibi possit arrogare. Pro quo nec speciale allegari potest priuilegium; quia circa hoc Pontifices minimè affecti comperiuntur; cùm sæpiùs tentauerint Collectores in Indias mittere, quales in Hispaniâ habent. De quo Dom. Solorzanus Cap. 11. citato, num. 26. Et id sanè ostendit quàm alieni sint à priuilegij huiusmodi concessione. Dicendum ergo videtur circa administrationem dictam Reges nostros Alexandri Sexti se concessione tueri, dum decimas illis donauit: & licèt eas Ecclesiis redonauerint, quoad [Ad Alexandri 6. concessionem reuocandum.] illas tamen, de quibus agimus, in ipsarum vacatione aliquale jus retinendum censuisse: non vt quidquam sibi acquirant; sed vt securè, conuenienter, & opportunè distribuant. Iuris ergo Pontificij dispositio quoad substantiam seruatur, quod, vt vidimus num. 111. præsertim intendit Ecclesiarum indemnitatibus præcauere: quod quidem egregiè præstatur: non verò quoad modum. Licèt autem Pontifices Alexandri successores nouum circa hoc priuilegium non inueniantur concessisse; immò & plures, vt vidimus, contrarium attentarint: quia tamen Alexandri priuilegium non abrogarunt, eo Reges nostri quoad hoc possunt verosimili opinatione gaudere. In quo quidem ostendere volunt nullo ad talem agendi modum propriæ vtilitatis respectu moueri; sed eo ipso, quem Pontifices Iuris Canonici auctores in suis decisionibus præseferunt; quòd scilicet vacantis Ecclesiæ redditus contra multorum ausus, ex auaritiæ stimulatione conceptos, in bonum Ecclesiæ seruentur, & vtiliter expendantur. Et hæc quoad prædictam administrationem.

Extant etiam plures Regiæ Schedulæ, [Ne Religiosi noua prædia acquirant vt Regijs schedulis caueatur.] quas in particulari commemorat D. Gaspar de Escalona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. cap. 33. §. 2. num. 9. quibus cauetur ne Religiosi noua acquirant prædia: non quidem circa hoc auctoritatiue quidquam disponendo; sed jubendo vt supremi Magistratus industriè hoc & solerter impedire curent non vi, sed industriâ: eò quòd nouorum prædiorum acquisitione decimæ, & consequenter Regij Noueni valde imminuti videantur. In quo quidem Rex noster grauem est passus deceptionem. Decimæ namque, & consequenter Noueni, in aliquibus Ecclesiis & in Limanâ omnium maximâ, his annis nimium quantùm excreuerunt. Quòd si alicubi imminutio [Ingens in prædicta cautione deceptio.] est aliqua deprehensa, non ex Religionum augmentis, sed ex aliis caussis est accidisse compertum. Ecce coram Deo, quia non mentior. Quod cùm & Regiis Ministris constare possit, peccabunt equidem grauiter, si id quod Religiosis beneficio Iuris communis, Pontificiâ beneficentiâ, & Regum etiam nostrorum Bullas Apostolicas in Regio Indiarum Consilio Registratas amplectentium auctoritate competit, studeant modis quibuslibet offuscare. Quos obsequendi manet neceßitas, non auctoritas imperandi. Ex Cap. Ecclesiæ. & Cap. Cùm laicis, iam citatis: & sanè expediret ampliùs, vt Reges nostri ex redditibus [Illis ex vacantibus aliqua meritò consignanda.] Ecclesiarum vacantium, quos, vt vidimus, in Ecclesiæ vtilitatem expendunt, portionem aliquam Religiosis cœtibus graues patientibus necessitates, consignarent. Hoc enim opus pium, & maximè pium est: vnde in Iure expressum, vt bona ad Ecclesiam spectantia Religiosis valeant applicari. Sic enim habetur in Cap. Relatum 2. [Cap. Relatum 2.] iam citato, ibi: Licèt autem mobilia per Ecclesiam acquisita (id est intuitu Ecclesiæ) de jure in alios pro morientis arbitrio transferri non possunt: consuetudinis tamen non est improbandæ, vt de his, pauperibus & Religiosis locis, & illis, qui viuenti seruierunt, siue consanguinei sint siue alij, aliqua juxta seruitij meritum conferantur. Sic Alexander Tertius. Diaboli autem fieri videtur inuidiâ, vt in huiusmodi largitionibus Religiosæ domus in Indiis consistentes prætereantur, vt sic indigentiâ crescente, Religiosa disciplina marcescat, sintque Religiosi ad propagandam fidem, & exempli ædificatione rem Christianam promouendam, minùs quàm esse oporteat efficaces.

CAPVT XV.

De Gabella, quæ dicitur Alcauala.

ALcauala genus impositionis est pro [Alcauala quid, & vnde dicta.] iis, quæ venduntur: de cuius in Hispaniâ origine plures Auctores agunt, sicut & de nominis originatione; & dum alij hoc, alij diuerso modo circa illam philosophantur, nihil esse certum eo ipso protestantur. Videantur P. Molina Disput. 665. vbi rem persequitur eruditè. Et Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 5. num. 48. & magis ex professo in Politicâ Lib. 6. cap. 8. & fortassè non inuerosimili dici coniecturâ posset Alcaualam dictam iuxta Hispanam vocem, Caual, quæ idem sonat ac iustum & æquale: Al autem idem est quod Ad; vt perinde sit atque Ad æqualitatem. Siue quia gabella hæc ad æqualitatem cum necessitate, pro quâ cœpit exigi, esse debebat; siue ad æqualitatem rerum, quæ vendebantur, non omnimodam, sed proportionatam. De quâ, & de rebus, ex quibus soluenda, longior posset institui tractatio, quales apud Auctores occurrunt, & videri inter alios possunt P. Molina Disput. citatâ, & seqq. P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, cap. 4. P. Fragosus Tomo 1. pag. 388. & seqq. & breuior summa apud D. Gasparem de Escalona in Gazophylacio lib. 2. Parte 2. cap. 2.

Et quod ad Indias attinet, moderatione [Qualiter in Hispaniâ, & in Indijs exigitur.] maiori, quàm in Hispaniâ exigitur, in quâ decima pro centum soluitur; cùm tamen in illis quatuor pro centum exigantur: idque non rigidè proportione seruatâ, sed incapitatione, determinatum aliquid ab iis, qui vendere solent, per modum annuæ præstationis exigendo: quod à Regiis ministris fieri non solet, ne grauior inde reddatur exactio; sed à mercatoribus ipsis, quorum gremium, seu Consulatus in se suscipit soluendi onus, determinatam scilicet annuam summam per modum locationis. [An Indiæ cum onere dicto Coronæ accreuerint: dubia quæstio.] An autem ex eo præcisè quòd Indiarum regna adiecta Regiæ Coronæ sint, ad Alcaualam remanserint obligata, nisi priuilegium circa hoc Reges per tempus aliquod concessissent, vt reipsâ concesserunt: quæstionis est jam parùm vtilis quoad rem moralem: quomodocumque enim res se habeat, constat priuilegium iam esse sublatum, & obligationem extare ei similem, quæ alibi; nisi quòd maior in Indiis appareat, quia maior videtur illius iustificatio, ob moderationem dictam. Et quidem Dom. Solorzanus suprà, affirmatiuam sententiam amplectitur, quæ tamen difficultate non caret: cùm enim onera ista regnis imponantur ob illorum necessitates, sintque illis proportionata; non debent noua regna cum eo grauamine ad Coronam venire, vt priorum regnorum necessitates suppleant, quandoquidem ipsa suas sunt etiam necessitates habitura. Iuxta has ergo onera imponenda sunt, quæ esse multò minores possunt, vt in Indiis accidit: & ita per annos plurimos ab onere vectigalium exemptæ, magna aliàs emolumenta Regibus contulerunt.

Sunt autem qui Alcaualam non penitus [Non esse iustam absolutè qui censeant.] iustam existiment, ex quibus Cardinalis Toletus Lib. 5. cap. 74. num. 2. ita scribit: Tales gabellæ, quæ ex his, quæ ad sustentationem propriam emuntur, exigi solent, magnam speciem habent iniustitiæ, & vix possunt justificari. Ex hac parte illa gabella, quæ apud [Cardinalis Toletus.] Hispanos dicitur Alcauala, videtur iniusta: quæ quidem exigitur tum ex mercibus, tum ex ijs quæ in proprios vsus emuntur. Nec solum ex hac parte iniusta videtur, sed etiam quia jam cessauit finis, propter quem fuit imposita; puta bellum Granatæ: & quamuis bellum esset, Reges illi sunt adeò diuites facti & gabellæ etiam aliæ adeò pingues, vt poßit prouideri sufficienter absque tanta exactione. Sic ille. Quod & tenent alij apud P. Sancium suprà, Dub. 13. ex alio principio, scilicet quia durissimum tributum est, & eatenus iniustum, decem pro centum exigere: quod & affirmat ipse Pater, dicens sic tenuisse plures Magistros Salmanticenses; vnde ait non teneri venditorem soluere decem pro centum, siue vnum pro decem, sed pro triginta vel quadraginta vnum.

Quæ quidem cùm apud graues [Esse tamen ostenditur ex benigna imponentis voluntatis interpretatione.] scriptores extent, neque exteros illos, sed Hispanos, & erga Reges suos piè affectos, non possunt vt leuia refutari. Sed ne Regum ipsorum pietatem & iustitiam videamur offendere, dum impositionem dictam iniustitiæ notâ traducimus: videtur dicendum aliud esse, quod verba sonant; & aliud, quod iuxta ipsorum mentem æstimandum venit. Verba quidem decimam sonant, sed decimam accipi non est Regiæ voluntatis. Quod quidem [Congrua pro eo P. Sancij doctrina, & notanda pro praxi.] ex eo ostendi potest, quod habet P. Sancius suprà, Dub. 12. num. 18. Vbi ait posse nos excusare à restitutione Alcaualæ multos mercatores, quibus publicam non discooperiunt merces, nec cogunt sub iuramento aperire veritatem, sed simpliciter stant eorum dictis, & ij minùs quàm sit, palàm faciunt. Cùm istis enim dissimulare possumus, nec illos obligare ad restituendum illud, quod ex occultatis mercibus non soluerunt, ex voluntate tacitâ, immò ferè expressâ custodum seu exactorum, notâ & approbatâ à suis dominis, qui consultò, dataq́ue operâ volunt, ac iubent his ministris, ne sint onerosi ac rigidi eis mercatoribus: sed potiùs leniter ac suauiter se gerant cum illis, stentque eorum dictis: atque hoc faciunt ob proprium commodum & emolumentum, gaudent enim omnes talia loca frequentare animaduertentes commodum & vtilitatem, quam inde reportant. Sic dictus Auctor: cuius doctrina [In Indijs id manifestius.] in Indiis manifestior habetur ex iis, quæ affert Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 975. §. Y ya en algunas, & seqq. Et id quidem quando ad rationem duorum tantùm pro centum solui iubebantur. Quid ergo de illâ velint, quando decem pro centum exiguntur? Hinc est quod approbat P. Sancius suprà, num. 2. ex Ledesmâ desumptum, vix vmquam Regem percipere vigesimam. Pro [Notanda & alia P. Molinæ.] quo etiam facit id, quod ait P. Molina Disputat. 674. §. Quinta conclusio: Quòd si tributa omnia integrè & fideliter soluerentur, Principes non imponerent tot, quot imponunt, quia pauciora imposita sufficerent; atque sola alcauala integrè soluta, ad ingentem summam perueniret. Sic ille, & benè. Et quo fit neque trigesimam, & fortè minùs multùm Reges præcipere. Præuidentes ergo in executione ipsâ ita futurum, partem adeò considerabilem designarunt, vt reipsa moderatum aliquid reportarent. Vt hîc etiam verum habeat illud, Iniustum petas, vt justum feras.

Videtur autem iuxta dicta Alcaualam [In Indijs moderatam videri.] in Indiis esse iustam, quia moderata est, ad rationem videlicet quatuor pro centum, si in omnibus partibus est æqualis. Quamquàm & hoc erunt qui negent: cùm enim sint qui dicant tunc tantùm esse iustam, quando soluitur vnum pro quadraginta, in quatuor pro centum excessus esse videtur, cùm ad rationem vnius pro quadraginta duo tantùm cum dimidio respondeant centum. Sed certè valdè moderata apparet, suppositâ benignitate; quæ iussa est circa exactionem adhiberi: sic enim idem accidet, quod nuper circa decimam dicebamus: multò scilicet minùs reipsa colligendum. Positâ autem tali moderatione an in conscientiâ sit soluendi obligatio, communis difficultas est, de quâ dictum aliàs. Esse autem [Ex nouitate impositionis vitandæ turbæ.] aliquando specialis in Peruuio, & Prouinciis adiacentibus potest, ex tributi huius nouitate in illis, de cuius introductione Historici Indici & adducti Solorzanus, & Escalona. Id autem accidit quando duo tantùm pro centum petebantur. Proximis autem annis ab Excellentissimo Comite de Chinchon Peruuiano Prorege duo addita: quia hoc conuenientius visum est quàm summam quamdam annuatim pendendam expromere à Rege pro vnione armorum expetita: & id fuit à Rege confirmatum, vt apud citatum Escalonam videri potest, num. 3. & 4.

Quoad duo ergo addita ob prædictum finem impositio præfata nouior est, & ita minùs [Quoad duo addita minùs obligare; quia nouæ impositiones minùs justæ censentur.] obligatoria, iuxta eorum doctrinam, qui gabellas nouiter impositas non obligare in conscientiâ affirmant, eò quòd minùs justæ censeantur: vt videri potest apud P. Sancium suprà, dub. 6. num. 5. & P. Molinam etiam suprà, num. 7. Vbi & addere aliquis posset, quandoquidem Indiarum regna ita sunt Regiæ Coronæ Regum nostrorum adiecta, vt onerari exactionibus possint sicut & alia; consequenter etiam eorum commoda debere sentire, iuxta notissimam Regulam Iuris in 6. quod [Quid pro Indiis attentione dignum] qui sentit onus, sentire debet & commodum. In regnis autem Hispaniæ onera gabellaria imponi nequeunt, nisi Comitiis vocatis, Procuratores ciuitatum, & Tribuni plebis ea probent, vt benè aduertit P. Sancius Dub. 2. num. 5. & talis seruatus stylus in alcaualæ impositione, dum illa est vndecimo Alfonso Regi concessa, vt citati Auctores referunt, & præsertim P. Molina Disputat. 665. Atqui nihil tale in Indiis peractum, vt in illis alcauala statueretur, & saltem quoad duo de nouo addita à præfato Prorege id videtur vrgere. Licet dici possit id, quod ex Dom. Solorzano adductum num. 118. Sed & quia illud suâ non caret difficultate, vt ibi demonstratum, eo se tueri possunt, qui obligationem istam rigidam arbitrantur. De quo hæc satis; si tantùm addamus Indos ab onere alcaualæ exemptos per ea, quæ adducit Dom. Escalona suprà pag. 151. num. 5. vbi & videnda alia.

CAPVT XVI.

De vectigali maritimo, vulgò Almoxarifazgo.

ALmoxarife, vnde Almoxarifazgo, vox [Almoxarifazgo quid designet.] est Maurica, & quidquid etymon illius sonet, de quo non plenè constat, Præfectum maritimis vectigalibus colligendis ex iis scilicet, quæ aduehuntur, aut extrahuntur, designat; & ius ipsum exactionis Almoxarifazgo dictum. Pro quo videri potest Dom. Solorzanus Tomo 2. Libr. 5. numer. 53. & in Politicâ Libr. 6. Cap. 9. qui in Prouinciis Indiarum ait esse maioris quæstûs ac ponderis circa Regios redditus, dictum generaliter Portorium, & magis in speciali [Idem quid Portorium.] pro illis explicatur à D. Escalona in Gazophylacio Peruuiano pag. 138. & 139. & aliquando quidem, teste Matienzo, quem Dom. Solorzanus [Ingens aliquando.] adducit, ita erat vectigal istud constitutum, vt ex mercibus, quæ ad Indias vendendæ comportabantur, quindecim pro centum soluerentur, & ex vino viginti: ex quibus media pars soluebatur in Indiis, media in Hispaniâ: & est illud iuxta Schedulam Regiam Anni 1566. quæ extat Tomo 3. pag. 449. Quod sanè nimis durum apparet: & ex eo tolerabile videri potuit, quia merces tunc magnis pretiis vendebantur. Sed mirum [Quomodo D. Solorzanus illud augeri quotidie dixerit.] est quod addit idem Dom. Solorzanus post adducta Matienzi verba Lib. 5. citato num. 54. Sic dicens: Quod tamen quotidie augeri videmus, Regiis neceßitatibus, & hostium, Piratarumque incursibus ita desiderantibus. Sic ille, non obscurè significans onus prædictum maius indies fieri: quod tamen in vino dici in primis nequit antè in Peruuiam afferri solito; adeò enim iam illud ex vineis natiuis abundat, vt externo non egeat, nec sit cur generosius apud Europæos debeat exoptare. Circa merces autem alias ad minorem est summam exactio ista redacta; ad rationem scilicet quinque pro centum, iuxta maiorem rei valorem, quem habet in eo Indiarum portu, pro quo registrum est factum. Quomodo ergo stare poterit id, quod ait Dom. Solorzanus, supra summam ingentem illam quotidie vectigal istud augeri?

Videtur quidem difficile, sed certè re [Eius dictum verum ostenditur.] attentiùs expensà potest vtrumque componi. Nam in portu Terræ-firmæ quinque dicta soluuntur, iuxta medium pretium, quod ibidem habent. Rursum cùm ad portum Callaensem perueniunt, alia quinque soluuntur: & deinceps cùm in portum Aricæ, aut ex Chilensibus alium prouehuntur, alia quinque. Ecce iam quindecim, vt dictum possit Auctoris præfati constare, non attentis verbis Matienzi, quæ aliam profectò [Quale pro ijs, quæ ex Indiis exportantur.] tunc vigentem dispositionem insinuant, sed quod re ipsâ deprehenditur. Circa merces autem, quæ ex Indiis in Hispaniam aut Prouincias alias, seu portus intra easdem transuehuntur, ratio est exactionis alia: de quâ Dom. Escalona pag. 139. & est quidem non leuis, si præter alia illud perpendamus vectigal istud pro nauigationis securitate solui consueuisse, dum mare ab hostibus liberum nauigantibus exhibetur: quod tamen in mari Australi seu Pacifico, est de subiecto, vt dici solet, non supponente; cuius securitatem non Regia classis, sed marium constituit immensitas, vt sit sanè rarum in illo hostile aliquid experiri quod ad vectigal pro mercibus ex Hispaniâ adductis referri potest, adeò accrescens ex eiusdem maris enauigatione, in quâ onerarias numquam pro securitatis commodo naues Regiæ comitantur.

Hinc oritur difficultas circa iustificationem [An obligat in conscientia. Vbi quid de alcauala resoluitur.] vectigalis dicti ei similis, de qua Cap. præcedenti. & qui illam in alcaualâ, si exactio sit vt lege præscribitur, non agnoscunt, in eo pariter denegabunt. Sed videtur similiter philosophandum, vt scilicet summa exactionis excessiua sit, sed quæ numquàm penitus persoluatur. Quod enim in alcauala euenit, in hoc etiam vectigalis genere deprehenditur; occultantur enim merces, neque rigidè cum mercatoribus agitur mercium inuolucra resignando, quod esset sanè incommodissimum; sed eorum statur dictis iuramento firmatis, asserentium merces tales esse easdem, quæ in registro continentur: iuxta Regiam schedulam, quæ habetur Tomo 3. pag. 474. Quibus aliam addo rationem. Nam Reges nostri, cùm [Ratio pro eo specialis.] sint præcipuum Catholicæ Ecclesiæ propugnaculum, plures habent aduersarios: sicut enim contra illam portæ inferi præualere nituntur; ita & contra illos, eiusdem inclytos defensores. Ex quo aliquando euenit vt intra patrimonialia regna etiam turbationes emergant externorum hostium flatibus concitatæ: pro quibus negari nequit quin immensi thesauri requirantur. Ne ergo frequentiores & nouæ exactiones molestæ vasallis accidant, & in earum præstatione nouæ difficultates oriantur: quædam præcipuè eliguntur, & augentur pro necessitatum incremento. Ex quibus vectigal, de quo agimus, vnum est: quod, vt dictum, maioris quæstûs & ponderis comperitur.

Circa obligationem autem Regiorum [Regiorum Officialium obligatio benignè declarata] Officialium, qui in portibus ad tale ministerium assistunt, dictum à nobis num. 23. & seqq. & quod ibi in eorum fauorem admissum & explicatum, ex eo firmari potest, quod in alcaualæ exactione Regia rescripta disponunt: quod scilicet benignè & vitatis molestiis exigantur, vt dictum num. 120. & circa vectigal etiam istud Regia est schedula Tomo 3. pag. 474. cuius mentionem faciunt Ioannes de Heuia in Labyrintho Contractuum Cap. 7. num. 20. & D. Escalona suprà pag. 139. L. F. in qua decernitur, vt, nisi denuntiator sit, dictis mercatorum stetur, nec vasa mercium aperiantur, dummodo iurent merces eas metipsas esse, quæ in registro continentur. Quod iuramentum nescio an vsu receptum, sic ita vt semper exigatur, & satius certè esset talem obligationem [Iuramentum mercatorum tolli valde futurum expediens.] auferri, cùm ex hoc periuriorum quamplurium occasiones oriantur. Et Iura quidem statuunt multorum testimonium non admittendum, etiam iuramento firmatum, qui ad eum, pro quo iurant, specialem habeant affectionem ob cognationem, aut rationes similes. Quis autem non videat erga propria bona homines, & præcipuè eos, qui mercimoniis viuunt, singulari affectione teneri? quomodo ergo eorum iuramentum non debeat haberi suspectum? Et vt eos conscientiæ suæ non existimemus immemores: cùm opiniones sibi fauentes habeant circa huiusmodi obligationem, & aliunde etiam aliæ sint, iuxta quas licitum est in iuramentis amphibologiâ vti, quando non leuis in eo vtilitas vertitur: qualis de eorum iuramento potest esse fiducia, aut æstimanda securitas? Præstat ergo obligationem iurandi tolli, & illam ministrorum diligentiâ suppleri, moderatione adhibitâ, quam iuxta voluntatem Regis esse in rebus talibus, iam remanet demonstratum.

CAPVT XVII.

De Vectigali alio maritimo, vulgo Aueria.

PRo præsidiariis classibus introductum [Aueria quid, & quando imposita & aucta.] illud, vt scilicet mercatores, & transfretantes alij ab hostibus securi se & sua possint mari committere, armis Regiis defendendi. Et in Peruuio quidem ob prædictam rationem initium habet, cùm Franciscus Drachius Anglicus pirata nauim Regiam solito transmitti thesauro onustam, nec militari aliquo tutamento munitam, Australi in pelago post Magallenicum enauigatum fretum, occupasset. De quo D. Escalona in Gazophylacio Parte 2. pag. 140. num. 3. Tunc enim Excellentissimus Prorex D. Martinus Henriquez classem instruendam statuit, & ita pro expensis in eâ faciendis dimidium pro centum reddendum esse decreuit, quod ad vnum excreuit posteà, & tandem ad duo: ex argento scilicet, quod Regiis nauibus exportatur ex Callaensi portu in Panamensem. Et ita affirmat citatus Auctor; cùm tamen certum sit solui etiam quando in onerariis sine aliquo Regio præsidio argentum registratur. Solent autem Proreges circa hoc cum mercatorum gremio compositione benignâ vti, & certâ quantitate acceptâ ad rationem registri fieri soliti, circa alia à perscrutatione penitus abstinere, neque in pœnam commissi capere, quæ non multo negotio possent explorare.

Et de iustificatione indulgentiæ huius [Indulgentia Proregum circa illam defenditur.] nullus moueri scrupulus solet, quia hoc modo vtiliter Regis negotium agitur, & communi etiam vtilitati consulitur. In registro enim grauissimum dispendium mercatores experiuntur, & commodo aliquo circa hoc eisdem denegato, pauciora ad registrum adducent, & modis aliis indemnitati facultatum suarum prouidebunt. Et hoc quidem Regium Indiarum nequit latere consilium; & cùm non damnet, vt damnare alia solet, non debet illicitum reputari. Quod enim de alcaualâ, & portorio dictum nuper, huic etiam exactioni potest attribui: vt scilicet nolit Rex amarè peragi, & Proregi suo non licere, quod Officialibus præfatis licitum esse pronuntiauit. Pro quo & iuuant quæ adducit D. Escalona suprà pag. 180. num. 16. & 17. & quem allegat Heuia: L. F. Nomine autem Officialium non veniunt nauales administri, qui se ad occultandas [Qui Officialium nomine intelligantur.] mercatorum gazas, & aliorum transfretantium offerunt, pretij non leuis obtentu: iis enim nihil tale licet, quandoquidem Regis stipendium ad tuenda ipsius iura recipiunt, vnde ex officio ad damna inde secuta tenentur, vt sæpiùs dictum; & pro quo videri specialiter potest Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. num. 75. & seqq. & in Politicâ Lib. 6. Cap. 9. in fine, vbi de Generalibus, Almirantis, Ducibus, Argenti-magistris, Contra-magistris, & militibus id affirmat. Sed quod ad duces attinet, distinguendum videtur: aut enim tales sunt quibus cura nauis incumbat, & ij meritò alijs adnectuntur, qui ex officio tenentur non cooperari vt iura Regia defraudentur. Alij autem sunt Infantarij, quibus præcipuè res militaris competit: & ij ratione officij nullam videntur specialem obligationem ad prædictam custodiam habere: & eodem modo de militibus asserendum, nisi quando specialis cura custodiæ illis committitur. Sicut & de Contra-magistris, quorum aliud est munus & multò potiùs de Nauarcho seu Piloto, ob eamdem rationem. Qui tamen ex alio generali principio obligari possunt, eo scilicet quòd cooperentur defraudationi Regiorum iurium, si ij, qui defraudant, ad manifestationem obligantur. Cùm tamen ij, quibus ex officio competit, ad restitutionem teneantur; quidquid de opinionibus sit, quæ circa manifestationem esse possunt, de quo dictum aliàs.

Et vt manifestatio talis in conscientiâ [Aueria an in conscientia obligat, pro quo pœnæ recensentur.] obliget, præter dicta de alcauala & portorio, est Regium rescriptum, quod habetur Tomo 3. pag. 474. in quo Philippus Secundus, clarissimæ memoriæ Rex ita statuit: El que encubriere el Aueria, y no pagare, allende de auer perdido la mercaderia, ô cosa que lleuare por registrar conforme à la Ordenanza, aunque condonado ò executado en perdimiento de la cosa, toda via queda obligado à pagar el Aueria della. Y aunque no sea denunciado, ni se sepa, està obligado à la pagar en el fuero de la conciencia. Y los que por [Philipp. 2. rescriptum obligationem talem statuentis, & quid ex illo vt actum deducatur.] descargo della vinieren restituyendo, no cumplen con restituirla à ninguna causa pia, sino que sean obligados à restituirla al Recetor, por si, ô por interposita persona, por ante el Escribano de la Aueria. &c. Vbi quidem Aueriæ tantùm restitutio in conscientiæ foro præcipitur, non autem alterius contra legem occultati. Quod autem re occultatâ per sententiam amissâ, obligatio in conscientiæ foro ad Aueriæ solutionem remaneat, nimis esset durum, & ita rescripto præfato id non videtur imperari; sed tantummodò quando denuntiator non extat, nec de occultatione habetur notitia. Quando autem est denuntiator, & proptereà in commissum inciditur, resque amittitur; tunc licet obligatio manere dicatur, de conscientiæ tamen foro nihil pronuntiatur.

Hinc est, vt si contingat Aueriam non [Si non petatur non deberi.] exigi, non restet obligatio restitutionis. Quod est juxta eorum doctrinam, qui dicunt obligationem talium legum esse disiunctiuam, seu alternatiuam, quarum sensus est: Ordinamus, seu, statuimus, vt quilibet vectigalia soluat, alioqui merces amittat. Quæ ita obligant, vt vnum ex duobus debeat eligi; vel soluere vectigalia, vel pœnam subire post condemnationem, si res fuerit apprehensa. Sic Nauarrus in Manuali Cap. 23. num. 54. non ergo debetur vtrumque. Quod & alij tradunt [Esse disiunctiuam, & non obligare ad omissionem & pœnam.] dicentes, quòd si culpâ Custodis, qui transfretantes denuntiare omisit, soluta vectigalia non fuerant, vtrumque Publicano, aut Principi non debetur; hoc est, tributum & res, in pœnam tributi non soluti: sed illud lucrum, quod ex duobus maius est, pretium scilicet mercis, aut merces ipsa. Pro quo videri potest P. Rebellus Parte 1. lib. 2. de Restitutione, Quæst. 16. num. 2. & est etiam conforme aliorum doctrinæ dicentium Officiales, qui sunt caussa damni in casu dicto, debere in conscientiâ illud resarcire; in optione autem Fisci, seu conductoris vectigalium Fiscorum accipere vel quantitatem pœnæ, quæ de jure à judice parti accusanti applicatur. Sic Ioannes de Medina Codice de Restitutione, quæst. 22. dub. vlt. §. & sic est vnus. Et Sayrus Lib. 10. tract. 2. cap. 14. num. 19. qui, sicut & plures alij, supponit non esse obligationem in defraudante gabellas ad vtrumque; quia obligatio Officialium est in subsidium, quando scilicet illi non restituunt, qui sunt caussa principalis, vt citati aduertunt, & præsertim Medina, & Sayrus, quibuscum sentit P. Fragosus Tomo 1. pag. 521. n. 89.

Ex eo autem quòd in rescripto præfato [Vt in conscientiâ non obligat, quæ succurrunt.] dicatur obligationem esse in foro conscientiæ, benè quidem intelligitur intentio Principis grauandi quantùm potest, iuxta satis receptam doctrinam. Per quod supponitur vectigal esse iustum, secundùm omnes circumstantias, quæ ad iustificationem sunt necessariæ, & ab Auctoribus præfatis, atque aliis explicantur. Hoc autem ita contingere in specialis casûs contingentiâ, est difficile iudicare. Vnde quidquid de illius intentione sit, si aliàs de iustificatione non constat, maior illius obligatio non erit, quàm si modus ille obligandi expressus non fuisset. Quemadmodum etsi non exprimatur, si aliundè materia legis grauis est, & sine graui obligatione redderetur inutilis, in foro conscientiæ ligat, iuxta dicta Titulo 2. num. 3. Expressio ergo nihil speciale operatur suppositâ legis æquitate, & adductis rationibus, pro illius obligatione. Sed suppositio, vt diximus, est difficilis, & quam negant plurimi. Cuius satis validum argumentum est, vix aliquem repertum, qui fraudatam restituerit Aueriam, cùm tamen sint innumeri, qui illam defraudarint. Nec credibile est illos animæ suæ salutem penitus neglexisse, cùm & Sacramenta suscipiant, & Christianorum ritu moriantur. Ipsi ergo, & ab ipsis consulti conscientiarum ductores, suppositionem dictam inficiati sunt, aut de illâ dubitarunt. In casu autem dubij vectigalia non obligare [In casu dubij non obligare vectigalia.] in conscientiâ, & ea præsertim, de quorum initio constat, multorum sententia est, pro quo videri potest P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, Cap. 4. dub. 6. num. 5. vbi plures adducit, quos & sequitur, sicut & P. Lessius Lib. 2. cap. 33. num. 63. vbi plures etiam allegat obligationem conscientiæ in nouis vectigalibus, aut veterum incrementis remouentes, quia de illorum iustitiâ satisfactio plena non habetur. P. Filliucius Tract. 28. cap. 7. num. 127. P. Molina Disp. 674. num. 9. §. Quinta conclusio, & alij. Rescriptum ergo prædictum reuerenter [Quid de rescripto dicto.] accipiendum est, & capiti imponendum, quod & rationes probabiles justum possunt comprobare: de illius autem efficaciâ quoad conscientiæ forum quis possit certum aliquid polliceri? Pro quo & facit, eo tempore, quo Schedula Regia transmissa, Aueriam ad rationem tantùm vnius pro centum persolutam. Circa illud ergo potuit grauamen conscientiæ constitui: cùm tamen posteà fuerit geminatum, hoc extra obligationem præfatam manet, & quidquid in posterùm adiiciatur.

Et tolerabilis quidem Aueria, quæ pro [Aueria Oceani maris grauis, & qualiter exigatur.] mari Pacifico soluitur, haberetur, si non alia quæstuosior succederet, ad expensas omnes Regiæ classis, quæ ex Hispaniâ in Indias mittitur: illæ enim pro rata ex aceruo diuitiarum, quæ ex Indiis comportantur, cuiuscumque fuerint, Regiis demptis, extrahuntur. Ex quo fit vt ad rationem duodecim pro centum quam solui contingat, moderatissima habeatur, esse enim maior multò solet, & ad viginti, & ampliùs non numquàm peruenire. Ex eo enim quòd pro certo habeatur plurima sine registro reportari, juxta id, quod verosimile apparet, vnusquisque grauatur. Habet autem hoc id commodum, vt ex tali pensione iuxta verosimiles in dictâ coniecturas, perscrutationis damnum euitetur, quæ fieri posset in Hispaniæ portubus, antequàm singulis educendi res suas facultas traderetur. In quo varia esse arbitria solent, dum Regij ministri, quibus visitatio est classis Regiæ commissa, pro iuribus Regiis integrè colligendis satagunt, & diuitiarum domini Aueriæ grauamen, quod excessiuum reputant, & præsertim argenti sui molestam & perniciosam detentionem, conantur destinare. Et vt exactio [Non esse justam quæ ostendere videantur.] ista æqua non sit, suadet in primis excessus dictus, iuxta Doctorum omnium in materia ista sententiam, de quâ dictum sæpiùs. Deinde. In Regiâ classe non solæ priuatorum expectantur diuitiæ, sed Regius etiam thesaurus: & ita exportationis illius expensæ non debent ad priuatos pertinere. Prætereà. Ex dubiis coniecturis non debent onera certa deduci, acsi id, quod coniecturæ indicant esset penitus exploratum: in dubio enim melior est conditio possidentis, vt est regula iuris notissima: si ergo aliquid ob coniecturarum verosimilitudinem eliciendum est, sit illud maximè moderatum, & sponte potiùs datum quàm extortum: quod aliquando factum, vt non debeat benignitate Regiâ, cuius auctoritate res agitur, indignum reputari.

Ad hæc, quæ videntur esse verissima, [Excusatio necessitatum vt debeat tolerari.] id dici tantùm potest, necessitates nimium quantùm vrgere, & ad ista, ac duriora sæpiùs, obligare. Et id quidem ego ita esse arbitror: oportet tamen vt temporibus bello infestis, bellum in propria viscera minimè conuertatur, & desideratissimi Hispaniæ portus ipsis sint maris tempestatibus, & hostilibus insectationibus grauiores. Neque ego pro necessitate temporum doctrinam exhibeo, sed generaliùs loquor, quia & extra necessitatis tempora, multa ex prædictis peraguntur: plurima tamen, vt creditur, citra Regis conscientiam, cuius erga subditos benignissimi animi plura & eximia habentur argumenta. Et verò quod modò non habet ille ex diuitiis Indicis, habebit postmodùm; omnia enim quæ in Hispaniam deferuntur, ad negotiationes prodeunt in lucem ex nauium vteris, & ex negotiationibus emolumenta maxima Regi accrescunt: vt meritò negotiantium quiuis dicere illi possit: Patientiam habe in me, & omnia reddam tibi.

In prædicto autem exactionis genere [Aliud exactionis genus ob personalem deportationem, quomodo erga Ecclesiasticos non debeat tolerari.] aliud interuenit, quod sine aliquo conscientiæ remorsu practicatur: estque personale ob calcatam, vt dicunt, nauim, & notabile profectò: personas scilicet Ecclesiasticas more aliarum ad eamdem compelli: sed certè cùm gabellæ genus sit, à quarum illæ solutione exemptæ sunt, non videtur quomodo id possit ita securè tractari. Si enim dicatur Regem non teneri gratis Ecclesiasticos suis in nauibus transportare, & ita quod soluitur, non gabellæ, sed solutionis ob commoditatem præstitam, rationem habere: est enim domus mobilis pro maritima habitatione, siue currus aquaticus, aut inanime iumentum pretio ab Ecclesiasticis obtinendum. Si inquam hoc dicatur, potest redargui manifestè: nam commoditatem transuectionis gubernatoribus nauium Ecclesiastici soluunt, & quæstuosissimâ quidem solutione. Præter hoc autem Aueria imponitur, quæ absque dubio gabellæ genus est ob dictos fines constituta: ergo ab illo debent Ecclesiastici esse prorsus immunes. Peccant ergo grauiter exigentes, [Sicut nec Aueria, quia gabella propriè est: secùs registrum.] & pœnas Ecclesiasticæ libertatis violatorum incurrunt. Sin minùs ostendant vnde in hac parte, quod exequuntur liceat: quod certè non poterunt, nusquàm circa hoc Pontificiâ Sede quidquam indulgente. Ad registrum teneri verosimiliter dici potest, quia lex ciuilis est ob commune bonum lata; & tales ad Ecclesiasticos extendi, sic Pontificio Iure conniuente, multorum sententia est, pro quâ Auctores congerit P. Fragosus Tomo 1. pag. 141. num. 305. quos & ille sequitur. Non ita ad Aueriæ solutionem; quia gabella est, cui omnis Pontificiæ Sedis resistit auctoritas: Ecclesiastici enim soluentes suam redimunt vexationem, vt in aliis contingit.

CAPVT XVIII.

De Regiis aliis emolumentis ex pœnis Commissi prouenientibus.

AGunt de illis Dom. Solorzanus Tomo 2. [Pœna commissi quid sit.] Lib. 5. num. 64. & seqq. & in Politicâ Lib. 6. Cap. 10. & Dom. Gaspar de Escalona in Gazophylacio lib. 2. Parte 2. cap. 12. per aliquot §. §. & talia sunt quæ ex amissione eorum habentur, quæ contra leges exportationem vetantes, aut modum illius specialem, conuehuntur. Pro quibus sit

§. I.

Duæ speciales prohibitiones expenduntur.

PRima est circa registrum: quidquid [Registrandi obligatio etiam ad non vetita extenditur.] enim sine illo transuehitur, vbi faciendum præscribitur, Fisco addicitur, quia Regia iura eo pacto defraudantur. Cui tamen rationi videtur esse contrarium id, quod habet citatus de Escalona, §. 4. num. 8. vbi ait etiam ea, ex quibus non debentur iura, debere registrari: ergo registri alia est ratio magis generalis, quàm ille reddit, num. 1. Vnde triticum. etiam cùm extra Prouinciam non exportatur, registro subiiciendum est. Ratio ergo est; quia notitia eorum, quæ transuehuntur, necessaria est: sic enim publicæ œconomiae congruit, & defraudationis Regiorum iurium cura deponitur, dum quod exportatur, Regiis fit Officialibus manifestum. Potest etiam accidere, vt non expediat aliqua extrahi, quia sunt pro eo loco necessaria, vt triticum, farina, legumina, & similia si quæ sint alia.

Aduertit autem citatus Auctor §. citato, [Si legaliter fiat, non incurri pœnam, etiam iuribus non solutis, quid momenti habeat.] num. 11. facto legaliter registro non cadere in commissum, qui iura Regiâ non soluunt, quia hoc per actionem specialem & determinatam petitur: licèt pœna non soluendi sint per quadrupli solutionem. Quæ distinctio quoad substantiam nullius momenti est: si enim defraudatio iurium quadrupli solutione mulctatur, quid interest quòd hac aut illâ petatur actione? Addit num. seqq. quòd si res registrata deficiat, non tamen [Doctrina quædam de re sine dolo pereunte discutitur, & eius Auctor notatur.] dolo eius qui eam registro subiecit, aut alterius, ad cuius curam pertinet, Fisco perit, & ita non potest petere æstimationem, est enim rei talis dominus. Ex Ordinationibus Regiarum Capsarum. An. 1573. Quod est sanè difficile. Si enim dolus abfuit, vnde Fiscus dominus? Si prætereà illi perit, ad quid tale dominium pereuntis, quæ, si extaret, ad suum dominum pertineret? Rogo enim, quando res talis Fisco acquisita est? Non quidem cùm registrata non est, quia dolus abfuit: nec sequenti tempore, quia ratio est eadem: ergo dominium, si datur, ad tempus, in quo perit, referendum. Si dicatur rem non registratam eo ipso pertinere ad Fiscum: ex eo autem quòd dolus abfuit, haberi illud commodum, vt æstimatio non petatur, quia domino perit. Contrà est; quia ex eo Fiscus fit dominus, quia in commissi pœnam inciditur, vnde & pœna ipsa absolutè vocatur commissum. Atqui in casu isto nequit dari pœna, quia non datur culpa: ergo nec Fiscus dominium acquirere. Qui discursus videtur [Pro expositis per violentiam in portubus non deberi portorium.] manifestus, & pro eo faciunt quæ citatus adducit num. 20. dicens ea quæ in portubus ob violenlentiam aliquam exposita reperiuntur, non cadere in commissum, quia dolus abfuit. Quod & cum aliis tradit P. Fragosus Tom. 1. pag. 401. num. 54. & habetur expressè, L. vlt. §. Diui. 2. D. de Publican. Quod autem addit citatus Escalona, in casu dicto deberi portorium, pro quo & citat P. Fragosum, durissimum sanè est, & ita iure Cæsareo reprobatum. L. Cæsar. & L. vlt. §. Si propter neceßitatem. D. de Publican. Et specialis per L. 1. C. de naufrag. lib. 11. vbi Bartholus & scribentes. Quod & tenet expressè P. Fragosus suprà, §. Neque refert. malè à præfato Auctore citatus, §. 4. num. 25. Nam neque in eo §. talis est numerus, & citato à nobis loco contrarium apertè protestatur. Cuius obuia est ratio: infortunia scilicet [Pia Cæsarei juris ratio pro illo.] aliena non esse ad lucra propria trahenda, & afflictis solatium, præsertim à Regibus, & non nouam afflictionem ingerendam. Quod enim ius habet Fiscus in aliena calamitate, vt de re tam luctuosa compendium sectetur? L. 1. C. de naufrag. Lib. 11.

An autem pœnam Commissi incurrat [Fatore non registrante an dominus incidat in commissum.] rei non registratæ Dominus, qui tamen Fatori suo jussit registrare, quæstio est, in quâ sunt qui negent, affirmantibus aliis, vt videri potest apud citatum Escalonam suprà, num. 25. Vbi ait pro Indiis legem extare, iuxta quam Fisco quidquid est tale adiudicatur: Domino autem actio contra Fatorem competit, qui sibi imputet prauam Fatoris electionem. Et certè oppositum fraudibus est expositum: posset enim quis in exteriori foro mandatum registri proferre, vt se eo in quocumque euentu tueretur: & tamen secretò aliud in mandatis dare; quia id sibi vtilius judicaret. Non est autem simile de eo, qui mercatori tradit cum obligatione registri, cuius interest, vt nullo modo sine registro id, quod tradit, deferatur: vt passim euenit in iis, qui facultates suas Commendatariis, qui dicuntur, exhibent Commendæ nomine, de quibus inferiùs Titulo 9. num. 212. & seqq. In illis enim nulla de iurium defraudatione potest esse suscipio, nec praua electio imputari; cùm Commendatarij dicti communiter fideles reputentur. Nemo enim alterius odio debet prægrauari, vt est regula juris comperta: nec fidelis in soluendis iuribus Regiis mulctari quasi infidelis. Sed cùm hoc à sententiâ iudicum pendeat, qui nimis esse solent litteræ Textûs addicti; nescio an audiendus sit, qui iustitiam casu in isto postularit. Potest autem resolutio fauorabilis pro foro conscientiæ deseruire, si quomodo possit compensatione aliquâ damnum huiusmodi reparari. Iuuat communis doctrina de excedente formam mandati, ex quo nulla est obligatio restitutionis in mandante. Pro quo P. Azor Tomo 3. lib. 4. cap. 10. quæst. 4. Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restitutione quæst. 2. Puncto 6. numer. 7. & alij.

In commissis non esse arbitrio locum [In commissis non esse locum arbitrio judicum.] in judicibus, communis sententia est, & ita vt certum affirmant Dom. Solorzanus, & D. Escalona, Et hic num. 30. consuetudinem aliquando vigentem carpit, quia ex prauâ persuasione processit edicti cuiusdam Philippi Secundi, vulgò iactari soliti circa eos, qui res sine registro exportant: ait enim mitiùs agendum cum illis, quia sunt rerum suarum fures. Neque enim de tali rescripto constat, iuxta quod voluerit in facti contingentiâ iudicari: licèt verosimile sit in familiari conuersatione tale aliquid ab eodem pronuntiatum. Quod & vti apothegma eiusdem refert Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 979. §. Y es para el mesmo. Quidquid autem de hoc sit, sunt nouiores schedulæ, arbitrium circa hoc penitus prohibentes, vt videri potest apud eumdem pag. 987. Para lo qual. Et D. Escalonam, num. 33. & in margine ll. QQ. Et recentior alia annis proximis, in quâ Rex noster aliter factum annullat, & carpit judices, qui ex Regiâ Gazâ se exhibent liberales. Onus ergo suum portent, qui cùm possent, registro facto, sibi consulere, & de alieno capite periculum facere, ei se exponere maluerunt. Iudices equidem contrauenientes grauiter delinquent cum restitutionis obligatione, quia Rex circa hoc suam habet fundatam intentionem, & illi ex officio debent legum dictarum obseruantiam vrgere, ex quarum violatione Regio Fisco grauia dispendia suboriuntur.

Secunda prohibitio, ex cuius violatione [Circa merces de Contrauando, an lex ad allata pro diuino cultu extendi queat: & pro negante parte arguitur.] in Commissum impingitur, est circa merces de Contrauando, de quibus dictum Titulo 3. cap. 3. & Titulo 4. cap. 10. Modò autem id speciale occurrit, quod in Schedulâ Ann. 1620. præcipitur; scilicet vt nihil ex mercibus sericis ex Sinâ in Peruuium adductis ibidem relinquatur; sed remittantur in Hispaniam, etiamsi dicatur aliquid pro cultu diuino adductum, aut vtilibus aliis posse ornamentis applicari. Quæ dispositio, quod ad cultum diuinum attinet, videtur sanè durissima; quia ex eo quòd aliquid huiusmodi ad diuinum cultum applicetur, nullum sequitur inconueniens. Ratio quidem, propter quam in Peruuio [Quia deficit ratio legis.] prohibetur genus mercium tale relinqui, etiamsi in parua quantitate sint, ea est, quam Dom. Solorzanus adducit in Politicâ pag. 985. Col. 1. quòd scilicet occasione relictarum aliæ introduci possent, ex prioribus illis esse simulando. Hoc autem in iis, quæ diuino cultui deseruiunt, locum non habere, omnino perspicuum habetur.

Deinde. Id non videtur sint scrupulo [Et quia videtur esse contra Ecclesiasticam libertatem.] stare posse violatæ Ecclesiasticæ libertatis; quia impediri Ecclesia nequit, quo minùs ornatum hinc inde conquirat, quem sibi commodiorem judicarit, quando ex eo nullum Regi aut Regno sequitur detrimentum, vt hîc contingit. Quale enim detrimentum apparet ex eo quòd quatuor Casulæ aut Frontalia ex Indico serico diuino applicentur obsequio, quod minori pretio emitur, & ita ad ornandas Ecclesias commodius habetur, quas videmus passim ob summa rerum istarum pretia minùs decenter ornatas? Et quidem [Quia facit de Ecclesiasticis mentionem: & quia illis non licet quod anteà licebat.] communis doctrina est statutum illud, quod de Ecclesiasticis facit mentionem, contra libertatem Ecclesiasticam militare, vt videri potest apud Dianam Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 59. vbi Auctores adducit, quod tamen hîc videmus contingere. Quando aliàs juxta communem etiam doctrinam, id contra illam esse censetur, quo stante non licet Clericis, quod eo sublato licebat, de quo dictum suprà, Titulo 3. num. 109. & 110. Et pro quo videri citatus Auctor potest Resolut. citatâ, & etiam 60. Quando ergo in præfatâ [Quomodo rescriptum exponendum.] Schedulâ hoc videtur prohiberi, intelligendum est de quantitate aliquâ notabili, quæ vt defendi ab inuasione Fisci queat, talis prætextus adiicitur, non tamen cùm attentâ rei conditione sufficienter constaret eam nomine Ecclesiæ emptam, & ad eius ornatum pertinere. Quoad Ecclesiasticos autem verosimiliùs dici potest prohiberi [De Ecclesia, non de Ecclesticis circa personalem emptionem, procedit Assertio.] posse emere, sicut alij; generali tamen prohibitione, quia est lex communi bono vtilis, & has Ecclesiasticos ligare in illis, quæ cum eorum statu non pugnant, communis resolutio est, de quâ dictum num. 136. & pro qua etiam videri citatus Auctor potest ibidem Resolut. 8. & Tract. 10. Resolut. 12. & P. Palaus Tomo 1. Tract. 3. Diput. 1. Puncto 24. §. 6. Diuersa enim est ratio Ecclesiæ & personæ quoad hoc: expedit namque vt Ecclesiastici ratione ornatûs proprij non sint communi commodo Reipublicæ perniciosi, sed se aliis conforment: in Ecclesiis autem ea est ratio specialis, quam adduximus, & ex eâ nihil sequitur communi vtilitati aduersum. Quemadmodum si lex esset ne quis serico vteretur, deberent Ecclesiastici tali se conformare legi; cùm pro Ecclesia nullas haberet vires, eò quòd pro ornatu Ecclesiæ multa deceant; quæ possunt Ecclesiasticis non decere.

§. II.

Circa tres alias prohibitiones.

TErtia circa aurum & argentum, atque ex iis fabrefacta versatur; ne scilicet ex [Prohibitio non adducendi aurum & argentum in Indias vt liget, sicut & armorum.] Hispaniâ in Indias deferatur: quæ non videtur in conscientiâ obligare, cùm ex tali delatione non sequatur inconueniens considerabilis momenti: sicut neque ex armorum, pro quibus alia etiam prohibitio est; nisi talia sint, quæ aliàs prohibita legibus reperiantur. Rationes enim, quæ mouere ad hoc olim potuerunt, iam cessarunt, vt obseruat Dom. Solorzanus suprà pag. 984. Col. 1. qui circa priorem prohibitionem videndus pag. 983. §. En quanto. Vbi pro eâ illam tantùm coniecturam adducit, non visum conueniens diuitias in Hispaniam magnis & sumptibus & periculis exportatas, in Indias reuehi, vbi illæ natæ, & vbi minùs necessariæ iudicantur. Quæ ratio cùm non videatur vrgere; neque ex illâ vrgendæ conscientiæ: quia quod ad sumptus & pericula attinet, spontè quidem assumpta, in caussâ sunt, quo minùs ingens auri & argenti copia in Belgium & Italiam transmittatur: cuius comparatione exiguum valde est quidquid in Indias potest inde eductum reuocari. Quod verò ad minorem necessitatem spectat, facilè confutari potest, ex eo quòd pretiosa monilia, & monetæ pulchriores, vtrobique applicari ad eosdem vsus possunt. Et specialis in eo videtur esse conuenientia, vt pretiosa aliqua singulari artificio elaborata Indiæ habeant, in quibus aurum & argentum, quibus totus inundatur Orbis, enascitur, prole suâ decorandæ. Cùm aliàs, si quid tale adducitur, vendendum & sic in maiori pretio rediturum, adducatur.

Quarta ad aurum etiam & argentum spectat, ne scilicet illud in Nouam-Hispaniam [Alia pro auro & argento in NouamHispaniam non deferendis.] ex Peruuio transferatur. Quod quidem eâ de caussâ videtur dispositum, ne Sinense foueatur inde commercium. Si ergo alio fine id fiat, non videtur currere prohibitio, aut conscientias vrgere; quia quidquid ita defertur, in Hispaniam tandem peruenit, & solum iter variatur. Quatenus verò illa ad merces alias extenditur, & neque vinum, aut quidquam aliud transuehi [Sicut nec alia, in conscientia non videtur obligare.] permittitur, non videtur item in foro conscientiæ obligare. Quod efficaci ratiocinatione concluditur. Nam commercium hoc aliquando fuit permissum, tum auri & argenti, licet in quantitate moderatâ, tum in rebus aliis, quæ ad pecuniam redactæ commercium istud incrassabant. Prohibitum tamen illud, quia appositi limites non seruati, & ex eo grauia inconuenientia sunt experimentis frequentibus comprobata. Atqui ex eo quòd semel aut iterùm commercium istud occultè ineatur, non peruenitur ad quantitatem illam, quæ si intra designatos contineretur limites, non habere inconueniens iudicata est: ergo cessat ratio prohibitionis, & ita etiam obligatio in foro animæ, ex communi doctrinâ de quâ dictum suprà. Tit. 1. num. 27.

Quod autem commercij prohibitio ad [Ex Noua Hispaniâ merces Hispanicæ quomodo afferri nequeant.] merces ex Hispaniâ adductas specialiter extenditur, ne scilicet ex Noua-Hispaniâ in Peruuium traducantur, ob eam scilicet rationem ne contractatio Terræ-firmæ, per quam ordinarius est transitus, minuatur, vt ait Dom. Solorzanus pag. 984. citatâ §. De la qual. Non plus videtur habere momenti, quia & ratio illa dubio valde fundamento innititur. Nam contractatio adductione mercium ex Noua-Hispaniâ non sine magnis sumptibus stare posset institoribus, vnde frequens esse nequit; quòd autem nonnumquàm exercentur, ad publicam conducit vtilitatem; id enim accidit quando in Peruuio raritas mercium pretium eorum auget, vt his ipsis, quibus hæc scribo, diebus, de quo & dictum suprà. Tit. 3. n. 21. Non ergo sequitur detrimentum aliquod Terræ-firmæ, cùm ex infrequenti aliâ contractatione non maius sit, quàm ex permissâ olim, si contractantes terminos sibi præfixos transgressi non fuissent.

Quinta est circa mancipia ex Africâ, [Neque mancipia ex Africa, & Æthiopia. Et qualis in eo conscientiæ obligatio.] aut Æthiopiâ adducta, non enim sine Regiâ facultate id fieri potest: si secus, transgressores eorumdem amissione multandi, & Africani in Indiis nullo modo passi consistere: quoad Æthiopes autem prohibitio cessauit, dummodo in eorum commercio Regia præscripta seruentur. Licet autem Barberiscos penitus illa prohibeant, non ita scrupulosè res agitur, vt ex illis aliquos non videamus sine remorsu aliquo conscientiæ toleratos. Non ergo videtur lex ista cum obligationis rigore recepta, licèt satis conueniens sit: non quidem ob rationem, quam adducit Dom. Solorzanus pag. 984. citatâ §. Asi mesmo. ex periculo, quod talium copia in nouis potest terris creare; nam ea generalis non est, & in Æthiopibus deuorata. Et cùm pauci illi sint, periculum restat nullum: sed ex pessimo illorum circa fidem Christianam ingenio, quam rarò ex corde suscipiunt: vnde in terris, in quibus de propagandâ agitur fide, non sine periculo impedimenti alicuius permittuntur. Indos enim possunt facilè peruertere, & quòd ædificant, demoliri. De Æthiopibus agendum inferiùs, vbi de Contractibus, Titulo scilicet 9. à num. 180. Quoad iura autem Regia eadem est ratio, quæ de aliis; & Regios ministros, qui defraudationi eorum cooperantur ob subornationem ex eisdem factam, aut aliàs grauiter peccare, & ad restitutionem obligatos manere, ex dictis sæpiùs constat. Et aliquando non tantùm ad compensationem [Regios Officiales in hoc genere cum restitutionis obligatione peccare.] iurium, sed ad mancipia ipsa reddenda tenebantur: quando scilicet sine Regiâ facultate nauigium aliquod ad portum, mancipiis oneratum, appellit. Tunc enim omnia illa Regio debent fisco addici: quæ ergo Regius minister titulo subornationis acquirit, Regis, saltem post sententiam, sunt, ad quam talis minister tenetur: & ita dum eam non pronuntiat, ad damnum ex eo secutum vrgetur: est autem damnum non in solâ iurium defraudatione, sed in mancipiorum amissione, vnde illa Regio fisco redhibenda. Quod tamen hucusque fecit nullus. Et quis speret qui secus faciat, futurum, cùm ad assecurationem huiusmodi conscientiarum Theologi, & vtinam inempti, succurrant.

CAPVT XIX.

De pœnis Regiæ Cameræ, & pro expensis Iustitiæ.

AGit de illis Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. num. 83. & 84. & [Pœnæ Cameræ & Iustitiæ quid sint, & de earum gemino discrimine inter se, & ab aliis.] copiosiùs in Politicâ Lib. 6. Cap. 11. locupletiùs autem D. Escalona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. Cap. 13. vbi multa adducit scitu digna pro iis, qui circa hoc curam sunt aliquam habituri. Sunt autem pœnæ huiusmodi omnes illæ, quæ propter delicta diuersa Regio fisco in pecuniâ soluendæ consignantur; in eo à præfatis de Commisso diuersæ: nam istæ in rerum prohibitarum amissione consistunt, non in pecuniæ quantitate. Neque discrimen hoc earum plenè conditionem exprimit: nam datur etiam pœna pecuniaria Cameræ applicata, quæ tamen Cameræ non dicitur: cùm scilicet à iudice imponitur secundùm illius arbitrium, & dicitur mulcta Cameralis. Vt ergo pœna Cameræ dicatur, debet esse à lege pro tali delicto designata. De quo discrimine agunt Peregrinus, & Richardus, quos adducit citatus Escalona suprà pag. 185. l. X. marginali respondente num. 18. A confiscatione item differt, quia hæc est bonorum captura, quibus se delinquens fecit indignum. A pœnâ item pro expensis iustitiæ, quia hæc non spectat ad fiscum, sed publici iuris est, per Regios administrata ministros: secus illa, vt nomen ipsum satis indicat. Est autem pro illis specialis minister deputatus, qui Receptor dicitur, [Receptoris pro illis officium & obligationes.] & officium pretio obtinet, atque ad rationem decem pro centum ex omnibus acquisitis: quia in eorum collectione multum est laboris & industriæ ab eodem collocandum, habetque plures, & magni momenti leges, ad quarum teneri obseruationem dubitari nequit: eritque tunc sub mortali obligatio, quando ex violatione detrimentum aliquod Regio fisco aut priuatis accidet iniustè vexatis. Negligentia etiam pariter culpabilis in illo eâ de caussâ, quando videlicet propter eam debita malæ conditionis fiunt, vt recuperari nequeant, aut non sine magnis expensis. Vnde cùm rationem reddet singulis annis, si quæ pœnæ solutæ non sint, diligentias debet pro eo adhibitas comprobare: quod si non præstet, illi imputatur defectus, vt ex Capitulis Instructionis constat, de quibus citatus Escalona pag. 190. num. 12. E. g. Si curauit vt incarceratus non exiret ex carcere ante pœnæ solutionem, quod est legibus & rescriptis cautum, quæ adducit Citatus pag. 184. l. G. respondente num. 6. Hac enim diligentiâ adhibitâ, si reus dimissus est, & sic debitum peioratum, non Receptori, sed Iudici damnum imputandum, ad cuius reparationem tenebitur, vt pœna scilicet integrè persoluatur.

Legibus & rescriptis, de quibus citatus [Prohibitio ne iudices Ecclesiastici pœnas pecuniarias laicis imponant, quo fieri iure possit.] Escalona pag. 186. L. L. O. O. respondentibus num. 31. prohibentur Ecclesiastici iudices pœnas pecuniarias laicis imponere, etiam Regiæ Cameræ applicandas. Vbi statim occurrit difficultas quo id iure fieri possit, cùm statuta laicorum contra libertatem Ecclesiasticam vim nullam habeant, & qui ea condunt Ecclesiasticis Censuris subiiciantur: de quo dictum paullò superiùs n. 142. Vbi ad ius nequit naturale recurri, iuxta quod possunt Reges subditos tueri, ne grauamina iniusta eisdem inferantur: qualia timeri possunt, si Ecclesiasticis iudicibus liceat pecuniarias pœnas laicis delinquentibus irrogare. Nam licet multoties non excedent, sæpiùs tamen potest excessus timeri, cùm experientia doceat auaritiæ in multis vitium dominari. Non inquam recurri potest: nam hac ratione non liceret pœnas pecuniarias imponi soluendas ab Ecclesiasticis: quod tamen est indubitatum, & Regiâ auctoritate munitum, dum statuit, vt pœnæ pecuniariæ, quas iudices Ecclesiastici imponunt, pro medietate Sanctæ Cruciatæ ab eisdem applicentur. Vt de Iure Canonico, Conciliis, Tridentino præsertim, non loquar, ex quibus hæc veritas manifestissimè demonstratur. Cùm tamen in illis eadem iuris naturalis ratio sit, quo & se Reges tuentur, vt recursum per viam violentiæ vti iustificatum admittant. Deinde, in casu, de quo loquimur, omnis auaritiæ suspicio abest: cùm enim pœna Cameræ Regiæ applicetur, nullum ex eo iudici emolumentum accrescit. Vt taceam id, quod de auaritiâ Ecclesiasticorum [Auaritiæ labes ab Ecclesiasticis vti singularis propulsata.] dicitur, in laicis multò potiori ratione suspicandum, minùs ad diuina attentis & maiorum obligationum ponderibus, vxoris, filiorum, & similibus prægrauatis. Nec de Ecclesiasticis tantùm locutus Propheta, cùm dixit: A minore quippe vsque ad maiorem omnes auaritiæ student. Vnde & sequitur: & à propheta vsque ad [Ierem. 6. v, 13.] Sacerdotem omnes faciunt dolum. Ieremiæ 6. v. 13.

Quid ad hæc? Illud certè, legem istam [Quomodo prohibitio dicta intelligenda, cum pœna Cameræ applicatur.] sano modo intelligendam, vt scilicet Ecclesiastici iudices admoneantur, eorum condemnationes à Regiâ Camerâ non admittendas, & ita frustrà eidem applicandas. In quo quidem non videtur libertas Ecclesiastica vllatenus violari: quare autem ita decretum à Catholicis Regibus, ea esse ratio potuit, quia non videtur conueniens vt Iudices Ecclesiastici more laicorum procedant per fiscales condemnationes, & iurisdictiones eo pacto confundantur, dum id, quod ab Ecclesiasticâ potestate imponitur, per laicam executioni mandatur. Vnde quod ex Sedis Apostolicæ priuilegio ex pœnis ab Ecclesiasticis impositis ad Regem spectat, Cruciatæ traditur, vt ab illâ executioni mandetur.

Est autem dubium graue, an sicut Ec [An imponî queat alteri applicanda.] Ecclesiastici iudices nequeunt pœnas dictas imponere Regiæ Cameræ applicandas, ita nequeant generaliter illas imponere laicis applicatione aliâ factâ, aut Cruciatæ scilicet pro medietate, vel ad pia opera, vt circumstantiarum visum fuerit conuenientiam postulare. In quo quidem negatiuam [Negantium sententia ob consuetudinem, quæ jus abrogauit.] partem tenent aliqui, qui id specialiter statuunt respectu violatorum Ecclesiasticæ immunitatis, dum confugientes ad Ecclesias extrahunt: licèt id jure liceret ex Cap. Si quis contumax. Cap. Miror. & Cap. Quisquis 17. Quæst. 4. id enim per consuetudinem contrariam abrogatum, vt testatur Glossa in Cap. Cùm multæ. Verb. Connubio 15. Quæst. vlt. quem sequitur Iulius Clarus in Practicâ, §. finali, Quæst. 30. num. 1. vbi citat Angelum de Castro inter Consilia Pauli de Castro eius patris Consilio 458. circa finem Lib. 2. Decianus in Tractatu Criminali, lib. 6. cap. 28. el. 2. num. 4. Ludouicus Pegguera in Praxi criminali, Cap. 16. num. 5. Vers. Verum tamen. Doctor D. Petrus de Menesses Fiscalis Regius in Limano Prætorio, in quo & posteà Regius Auditor Allegationis specialis, pag. 15. Qui pro hac sententiâ acriter depugnat, contendens neque per Concilium Tridentinum, neque per Constitutionem Gregorij Decimiquarti talem consuetudinem abrogatam, generalibus quibusdam doctrinis de consuetudinis vi, quando per legem contrariam specialis non extat abrogatio, vt hîc contigit. Licèt enim Concilium Seßione 25. cap. 20. de Reformatione, & Gregorius XIV. pœnas à Iure contra prædictos stabilitas confirment & innouent; non plus tamen roboris habent, neque aliter intelligenda eorum decisio, quàm Iuris ipsius decreta: & ita cum eisdem limitationibus, ampliationibus, restrictionibus, & exceptionibus, quas illa patiuntur: cùm relatum in referente sit cum omnibus qualitatibus. Cùm ergo circa pœnas pecuniarias contrarium induxerit consuetudo, circa illam restrictio est pariter Concilij, & Constitutionis decretis adhibenda. Eorum autem ratio videtur [Eorum ratio.] generaliter procedere: aiunt enim ex eo quòd nequeat judex Ecclesiasticus pœnam pecuniariam laicis imponere, non ab eo tolli jurisdictionis Ecclesiasticæ defensionem, cùm omnium maximam pœnam in suâ habeat potestate, excommunicationem inquam, quæ æquiparatur pœnæ mortis, Cap. Per venerabilem, qui filij sint legitimi. Et arma propria Ecclesiæ sint Censuræ. Cap. Dilecto, de sentent. excomm. in 6. Ergo numquàm licet pœnis pecuniariis vti. Vbi & argui à maiori ad minùs potest; si enim in caussâ immunitatis, quæ adeò est grauis, & in quâ Ecclesiæ graue præiudicium infertur, id non licet; neque in aliis equidem minoris momenti licebit.

Verùm generaliter loquendo hoc nequit [Reiicitur vt Canonico iuri contraria.] sustineri, quia Ius Pontificium absolutè probat huiusmodi potestatem. Et in Concilio Trident. Seßione 25. citato, Cap. 3. expressè decernitur verbis illis: Liceat eis, si expedire videbitur, in caußis [Concilium Trident.] ciuilibus ad forum Ecclesiasticum quomodolibet pertinenbus, contra quoscumque etiam laicos per mulctas pecuniarias, quæ locis pijs ibi existentibus, eo ipso quòd exactæ fuerint, applicentur, &c. caussas definire. Sic Concilium. Hinc communis illa sententia scriptorum asserentium Episcopum habere Fiscum, qui videri possunt apud Barbosam de potestate Episcopi [Episcopus habet Fiscum.] Allegat. 107. num. 16. & 17. ex quo ipse cum plurimis, quos citat. num. 18. colligit Episcopum posse pœnam pecuniariam indicere, eamque sibi, & Cameræ suæ applicare. Quod quidem licebit quando admodum pauper est, non obstante Concilij prohibitione: pro quo videndus idem num. 19. Nec modo id discutere ad nostrum spectat institutum; dum constet pœnas pecuniarias à judicibus Ecclesiasticis posse in caussis laicorum indici.

Quod autem ad specialem materiam [Non esse consuetudinem in contrarium.] immunitatis spectat, doctrina illa de consuetudine negari nequit quin sit verosimilis, suppositione constante, quòd scilicet talis consuetudo sit: quod tamen non videtur ita esse; nam consuetudinem talem negant Cardinalis Tuschus V. Ecclesia. Conclus. 8. n. 11. Farinacius in Practicâ criminali lib. 1. Quæst. 28. num. 5. in primâ editione. Et in Tractatu posthumo de immunitate Ecclesiæ, seu Appendice ad dictam Quæstionem Cap. 20. n. 319. Bobadilla in Politicâ Lib. 2. Cap. 14. num. 8. & alij. Ex quorum auctoritate conuincitur consuetudinem non esse constantem. Et licèt Glossa iam pridem de suo tempore testari potuerit, illud ad præsens minimè conducere potest, in quo res se aliter habere potest, & ad abrogationem consuetudinis auctoritas Concilij Tridentini conferre, ante quod scripsit Glossa, & aliqui ex citatis Auctoribus. Et ex hoc elidi potest id, quod ex doctrinâ quorumdam forsitan quispiam obiecerit; scilicet credendum esse vni Doctori de consuetudine testanti, præsertim (vt addunt aliqui) si præcellens sit; vt videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 7. de Matrimonio, Disput. 17. num. 8. Nam licèt demus ita esse; id intelligendum [Vni Doctori de illâ testanti vt debeat credi.] quando non est, qui contrarium asseueret; tali enim asseueratione res dubia redditur, etiam quando plures sunt, qui de consuetudine testantur: & ita ad firmandam illam consensus sine contradictione requiritur; vt videri potest apud eumdem. Præterquàm quòd sententiam dictam de fide vni adhibendâ Doctori, communiter scriptores reiiciunt, vt videri potest apud eumdem, & etiam apud Dianam Parte 6. Tractat. 5. Resolut. 28. vbi & plures Rotæ Decisiones adducit. Iuxta [In casus contingentia quid actum Limæ.] hæc ergo sententia Glossæ non eam habet auctoritatem, quam citatus D. Menesses contendit: nec Vicarius Generalis Limani Archiepiscopatus vacante Sede aliquid contra rationem egit, cùm pœnam duorum millium octiregalium Prouinciali S. Fraternitatis comminatus est, si ad executionem capitalis sententiæ contra reum ab Ecclesiâ extractum processisset. Quâ non obstante comminatione furcæ est addictus homicida; sic iudicantibus etiam Auditoribus criminum, & Prorege ipso auxilium impartito. Nec tamen pœna soluta, quia Regium Prætorium Fiscalis sui allegationi subscripsit, & Prouincialis est, eo sic pronuntiante, iuxta stylum indemnis absolutus. De quibus hæc satis: post quæ scripta visus Diana Parte 10. Tract. 8. vbi sententiam nostram eruditè & robustè firmat per totum. Videatur.

Pœnæ pro expensis iustitiæ, licèt ad Regium [De pœnis justitiæ in speciali.] Fiscum non pertineant, quia nihil ex illis collectum Regiis arcis infertur, ad Regem vt proprius illius prouentus deferendum: aliquomodo tamen dici possunt ad ipsum pertinere, quatenus scilicet ad defensionem iurisdictionis Regiæ deseruiunt, delinquentium persecutionem, & effectus alios, pro quibus, si tales pœnæ non suppetant, ad pœnas est Cameræ recurrendum, licèt cum obligatione redintegrationis, vbi primùm tales pœnæ fuerint. Et dubitari potest [Peculiaris difficultas circa conscientiæ obligationem.] an dispositio talis in conscientiâ obliget. Videriq́ue alicui posset non obligare: nam ex eo quòd restitutio talis non fiat, nullum Regio Fisco aduenit detrimentum: cùm enim expensæ, pro quibus pœnæ tales destinatæ sunt, ex pœnis Cameræ sint faciendæ ipsis deficientibus, nihil refert quòd restituantur, iterùm educendæ. Et ordinariè non talis esse earum copia solet, vt ad necessarias expensas penitus sufficientes habeantur. Nihilominùs certius est in conscientiæ foro obligare: quia pœnæ Cameræ propriè ad Regiam Gazam pertinent, non ita pœnæ aliæ: & cùm contractatio alieni inuito domino furtum sit, pro tali huiusmodi est habenda retentio, quando ab eo fit, qui non habet ad retentionem legitimam facultatem. Cùm aliàs, dum pœnæ justitiæ suppetunt, aliqua ex illis fieri soleant, inuitante sic copiâ, quæ non fierent, si pœnæ Cameræ ad illa essent extrahendæ. Ex quo fit Regio patrimonio ex tali retentione dispendium generari. Videatur pro aliis D. Escalona pag. 193. Cap. 14.

CAPVT XX.

De Regiis emolumentis ex Confiscationibus.

QVando sint illæ faciendæ, legibus est [Confiscationes quando contingant, & quid Regi ex illis in Indijs obueniat.] decisum, & tunc præsertim accidunt, cùm crimen læsæ Maiestatis diuinæ aut humanæ committitur: propter hæresim scilicet & Regiæ Maiestatis offensam, qualem leges exprimunt, vt proditionis, aut machinationis in personam Principis, aut grauis illius iniuriæ. Circa quod variæ, sed communes, agitari possent quæstiones; cùm tamen nos circa Indias singularem operam affectemus. In quibus peculiare illud occurrit, ex hoc scilicet iuris Regij membro, nihil ferè commodi Fisco illius prouenire. Pro læsâ enim humanâ Maiestate quid habeat, quando læsio talis nulla occurrit, omnibus Regi suo in tantâ regionum distantiâ fidem seruantibus inconcussam, pro Diuinâ autem nihil ampliùs: nam licèt non semel acciderit prædi vites aliquos ex Iudæorum fæce ab Inquisitione damnatos, quorum bona sicut & aliorum huiusmodi, concessione Sedis Apostolicæ Regio Fisco adiudicantur: ea tamen Reges nostri non leuant, sed administrationi Receptoris Tribunalis sancti relinquunt, vt ex illis expensas possint necessarias, quæ neque paucæ neque exiguæ esse solent, integrare.

In quo quidem Dom. Solorzanus [Circa confiscationes in S. Inquisitionis Tribunalis notata quædam, eò quòd ex illis nihil Regi obuenire de facto videatur.] Politicæ pag. 990. §. En las que, probare nequit confiscationes pingues, quales annis proximis acciderunt, ita Tribunali relinqui, & iis non obstantibus salaria Inquisitorum ex Regiâ Gazâ, acsi tales confiscationes non extitissent, postulari. Et quidem si confiscationes ad salaria & expensas sufficiant, non videntur posse tutâ conscientiâ salaria ex Regiis arcis exigere, sed ad eorum potiùs restitutionem obligari. Cùm enim confiscata ad Regem pertineant, & ex iis soluat, quo iure possunt salaria aliunde soluenda peti? Quando aliàs Rex de excusandis sumptibus ex patrimonio Regio faciendis adeò videatur solicitus, vt diuersis rescriptis vrgeat, iubens quotannis ab Inquisitoribus relationem iuratam exhiberi de confiscationum quantitate & valore; & quòd ita non facientibus minimè salaria à Regiis Officialibus persoluantur. Neque est cur admirationem moueat in Regibus Catholicis cura ista, quasi molesti illis videantur sumptus, qui circa Tribunal istud efficiuntur. Cùm enim illud fori Ecclesiastici sit, eius alere Ministros, & quidquid ad ipsum spectat necessariâ expeditione fouere, non videtur ad laicam prouidentiam pertinere.

Potest tamen retentionis ratio ex eo reddi, [Quid possit pro parte D. D. Inquisitorum verosimiliter responderi.] quòd licèt attento rerum præsentium statu confiscationes pro salariis & expensis sufficiant; debet tamen futuris euentibus prouideri. Si enim copia aliqua pro illis non suppetat, difficillimum erit necessitatibus occurrentibus subuenire: pro quo deseruire potest id, quod ante annos paucos vidimus in Limana hac ciuitate, horrendo scilicet terræ motu Inquisitionis domum ita concussam & quassatam, vt non potuerit sine magnis sumptibus reparari. Possunt enim vereri, ne si annis quibusdam integra salaria non petant, quia confiscationes succurrunt, id pro lege vlteriùs habeatur, & confiscationum deficiente subsidio, nihil sint ampliùs accepturi. Qui prætextus nescio quantum habere fundamentum queat; viderint ipsi, ad quos hæc videre spectat, & rem non leuis momenti non leui consideratione perpendant. Magno certè in Dei [Quàm promptum debeant Regi præstare obsequium.] Ecclesiâ Domini Inquisitores funguntur officio, quorum occultas & profundas dispositiones oportet reuereri: sed homines sunt, & vt de rebus sacris nihil interim dicamus, in ciuilibus istis deerrare faciliùs dispositio potest, & temporalibus commodis affectus aliqualiter adhærere. Ita ergo se Deo & Ecclesiæ decretis adstrictos intelligant, vt & Regi, cui sua non solùm non neganda, sed sponte & officiosè offerenda, & se etiam Dei & Ecclesiæ præceptis obnoxios arbitrentur. Et in hac quidem liberali & ingenuâ exhibitione Tribunalis sancti honori consulitur, cùm videant omnes quidquid ex confiscationibus colligitur, Regio reddi Fisco; vnde omnis auaritiæ suspicio in condemnatione diuitum submouetur. De quibus ex professo inferiùs Titulo 20.

Pœnarum autem talium Receptor [Receptor Tribunalis dicti in quibus peccare contingat.] grauiter in prædictis peccare potest, si videlicet suo arbitrio retentionem eorum foueat, quæ erat Fisco traditurus. Si aliqua non manifestet, sed occulta habeat, non quidem animo ea sibi vsurpandi, sed vtendi ad propria commoda, quod apertè est contra domini voluntatem. Si cum eisdem negotietur, aut mutuò tradat, vel domos ædificet. Si non exactè custodiat, & sic aliter, quod ipsi, vt reor, probè norunt, vnde in his rebus non ex ignorantiâ, sed ex inordinario affectu peccatur, si contingat quandoque peccari. Peccabunt etiam grauiter Tribunalis istius iudices, si circa hoc non inuigilent, & Receptoris diligentiam non studeant explorare. Sed de illis, vt dixi, fusior alibi tractatio.

CAPVT XXI.

De agris, pascuis, montibus, & fluminibus, ac Regio eorum in Indiis dominio, compendioque Fiscali ex eisdem.

DE hoc jure in Regibus Catholicis [Ius Regis circa agras, pascua, &c.] agunt Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 2. Cap. 28. num. 36. & seqq. & Lib. 5. num. 85. & seqq. Et latiùs in Politicâ Lib. 6. cap. 12. Antonius à Leone in Tractatu de Conformationibus Regijs, Parte 2. cap. 23. Doctor Carrascus ad leg. Recopilat. cap. 3. §. 2. num. 11. Et D. Escalona in Gazophylacio, Parte 2. lib. 2. cap. 20. & 21. copiosiùs aliis, & locupletissimè Lib. 1. Parte 1. Cap. 25. Casu 22. Circa quod pro fundamento adducenda Regis Schedula, cuius citati meminerunt: Philippi inquam Secundi sic loquentis: Por [Philippi 2. verba pro illo.] auer yo succedido enteramente en el Señorio, que tubieron en las Indias lor Señores dellas, es de mi patrimonio y Corona Real el Señorio de los valdios, suelo, è tierra dellas, que no estubiere concedido por los Señores Reyes mis Predecessores, &c. Sic ille, vt nequeat de hoc jure dubitari. Ex quo sequitur terras huiusmodi cum aquis, riuis, & omnibus attinentibus, posse ab illis donari aut vendi, siue in Emphytheusim tradi: id enim ad plenum dominium spectat, nec materia repugnat. Si tamen Indos excipiamus: [Indis terræ vendi nequeunt necessariæ, sed gratis concedi.] illis enim vendi nequit quod ad vitæ sustentationem necessarium habent. Cùm enim eorum progenitores jus habitationis in regionibus istis habuerint, & terras, quas ad sustentationem colerent; non potuerunt eorum posteris talia denegari. Vnde & manu teneri in earum possessione jubetur quæ ex antecedenti distributione habeatur, & confirmationem gratis, si eam postulauerint, exhiberi, vt ex Instructione constat, de quâ Dom. Escalona Cap. 25. citato, num. 48. & Parte 2. pag. 208. num. 5. Est autem illa Proregis Marchionis de Cañeta, el 2. juxta Regis voluntatem, num. 2. & 6. Quod tunc præsertim faciendum, cùm aliqui ex illis volunt vltra necessarias terras à Regiâ prouidentiâ traditas, alias colere: tunc enim, si pecuniosi illi sunt, vendi possunt, sicut & aliis, sed pretio moderato.

In hoc autem id diligenter obseruandum, [In distributione Commissariorum crudelitas aliquorum omnino Regum Catholicorum aduersa voluntati.] vt Indis terræ frugiferæ relinquantur, quas commodè & vtiliter possint incolere, & non quæ steriles, & plus laboris quàm fructûs tribuentes. In quo quidem aliquorum est Regiorum ministrorum inhumanitas explorata, qui nihil Regum nostrorum desiderio, decretis, instructionibus, monitis, magis aduersum disponere potuerunt: vnde & illi iteratis Schedulis huic malo volentes occurrere, Regio Senatu super hoc sapienter & efficaciter consulente, multa decreuerunt eorum pietate, & Catholico zelo dignissima, pro quorum executione isti mittuntur & illi; cùm tamen mittenti dicere aliquis Moyses possit: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es. Exodi. 4. vers. 13. [Exodi. 4. v, 13.] Qui scilicet rem hanc vt decet expediat, non propriæ vtilitatis intuitu, sed pio erga Indos affectu, & erga Regium obsequium pariter officiosus. Cùm enim ex agris, quos colunt, debeant Indi [Agri fertiles cur debeant illis dari.] tributa soluere, ad quæ non solùm in pecuniâ, sed etiam in quibusdam generibus soluere tenentur: terras certè habere congruas oportet, quæ & victui & tributo necessaria suppeditent: sin minùs sub onere miselli isti congemiscent, & neque cum gemitu poterunt quæ sui sunt muneris adimplere. Et hoc Commissariorum malum iam olim experimentis notissimum, & ita à Cuiacio Iurisconsultorum eruditissimo damnati ad Nouellam de mandatis Principum. Quàm autem grauiter peccent, satis perspicuum habetur.

Vbi dubitari potest an expediat ad [An expediat Religiosos distributioni terrarum Commissarios designari.] commissiones istas, siue pro depellendis Indorum iniuriis, siue ad compositionem generaliter faciendam, titulis possessorum inspectis, & vsurpationes non legitimas depellendas, Religiosos eligi, quod praxis recentissima comprobauit exemplo fortè R. P. Mag. Ludouici Lopez de Solis Ordinis Diui Augustini & in eo Prouincialis, qui jam pridem satis laudabiliter functionem istam obiuit in Prouinciis Peruuianis quibusdam Argyropolitanæ jurisdictionis. Et eam quidem, quam nondum Episcopus inchoauit, Episcopus est tandem Fluuij de la Phlata prosecutus; ex quâ dignitate ad Quitensem promotus, & ex eâ ad Argyropolitanam, eâ non obtentâ decessit, magno sui desiderio ob egregiam probitatem, sapientiam, & prudentiam, tempus adhoc vsque relicto. Sed certè ea cura illi demandata est, quando negotium istud minùs erat impeditum, & Hispani de reuersione potiùs in patriam, quàm de terris acquirendis cogitabant. Cùm tamen hisce temporibus aliter se res habeat, & commissio talis valdè contentiosa sit: & vltra odium, quod præsefert, judicatura sit penitus sæcularis. Diuum ergo Paulum, Theologorum [Ex D. Pauli doctrina negatur.] maximum, si circa casum præsentem consulamus, respondebit sanè, quod jam pridem Timotheo scripsit, ita dicens: Nemo militans Deo implicat se negotijs sæcularibus: vt ei placeat, cui se probauit. 2. [2. Tim. 2. v. 4.] Timoth. 2. vers. 4. Quæ verba pro Ecclesiasticis adducit Gelasius Papa in Cap. Consequens 88. distinct. & circa ea audiendus Diuus Hieronymus, vel quisquis est auctor Commentariorum in Epistolas D. Pauli inter eius opera circumlatus, sic enim loquitur: Comparatione militantium vtitur, [D. Hieronymus.] vt ostendat multò magis nos à negotijs sæcularibus liberos esse debere, vt Christo placeamus: cùm etiam sæculi milites à reliquis actibus vacent, vt poßint Imperatori suo placere perfectè. Sic ille, vbi de se, & similibus loquitur, de Religiosis inquam, quos sæcularia isthæc negotia magis dedecent, quàm militantem in sæculo, & arma simul tractantem dedecerent.

Pro quo & audiendus P. Cornelius, [Ex militiam professis vrgetur resolutio.] doctus & exactus Interpres, sic locutus: q. d. Miles non curat mercaturam, non opificium, non negotia ad domus, vrbis, aut regni regimen spectantia. Sic ille. Ergo nec Religiosus curare debet mensuras agrorum, & odiosum illud judicandi ista officium admittere, in quo præter continuatam distractionem, bona periclitatur opinio, & auaritia validas molitur insidias, quas non fuerit facilè declinare. Dilemma hoc mihi euidens est, quod & credo tale cuiuis rectè sentienti futurum. Aut Religiosi isti Deo militant: & ita ab Apostolo occupatio talis apertè remouetur. Aut non militant: & sic ad munus dictum minimè inueniuntur idonei, cùm id desit illis, propter quod ad munus, probitatem & integritatem requirens eximiam, eliguntur. Suis ergo residere sinantur in domibus, vt ibi, non terrarum, sed cœli immensa spatia, quò eorum dirigendus est cursus, metiantur.

Iam quod ad Hispanos spectat quibus [Hispanis quomodo terræ distribuantur, & quod præscriptione sine titulis se tueri possint.] terræ distribuuntur, satis est prouida dispositio, & nulli legitimos ostendenti titulos molestia infertur, sicut neque quadragenariam probanti possessionem, suffragante illi præscriptione, vt DD. Solorzanus, & Escalona aduertunt; estque juxta Instructiones, quæ mensurarum istarum judicibus obseruandæ proponuntur. Immò neque quadragenariam requiri, sed longissimam sufficere tradit ex citatis prior in Politicâ pag. 993. §. Aunque sin embargo: juxta regulas præscriptionis, & probabiles Doctorum sententias, pro quibus videri possunt quotquot de iustitiâ & jure agunt, & præsertim Societatis Auctores, ex quibus P. Molina Disput. 73. & 74. P. Lessius Lib. 2. cap. 6. Dub. 8. P. Turrianus Disp. 47. Dub. 7. & P. Gaspar Hurtadus Disput. 2. Difficult. 11. An autem qui [Etiam sine illis stare possessionem posse tutâ conscientiâ] titulos non habet nec præscriptione se tueri potest, sit tutus in conscientiâ non vtens compositione, inquiri meritò potest: & videtur affirmandum; quia licèt per generales regulas iniquus possessor, qui scilicet alienum occupat, tutus in conscientiâ non sit; in casu tamen præsenti specialis est ratio ex Regiâ conniuentiâ: non enim Reges nostri possessores tales vt apertè iniquos tractari permittunt, sed vt benignè cum eis agatur seriò admonent, vti qui spoliari eos nolint, sed honestâ compositione seruire. Dum ergo illi parati sint ad compositionem huiusmodi, non sunt vt grauis peccati rei condemnandi, atque ad restitutionem nimis onerosam arctandi. Pro quo etiam facit tales agricultores terras suo labore conditionis melioris reddere, & ita domino pretiosiores, vt non penitus inuiti censeri debeant, quandoquidem eorum negotium vtiliter agitur: & si labor huiusmodi non fuisset, terræ sic possessæ prorsus inutiles extitissent.

Illud tamen difficile occurrit, quod in [Ne terræ distributa Ecclesiæ vendantur quomodo statui potuerit.] Schedulâ Ann. 1535. habetur Tomo 1. pag. 65. & 66. Sic enim post commendatam terrarum distributionem additur: Con que lo que asi se les repartiere, no lo puedan vender à Iglesia, so pena que lo ayan perdido y pierdan, y se pueda repartir à otros. Videtur namque illud manifestè contrarium Ecclesiasticæ immunitati. Quod tamen conantur defendere D. Solorzanus suprà, pag. 994. in principio. & Dom. Escalona Parte 1. Lib. 1. pag. 98. num. 31. vbi ait quòd licet prædicta Schedula in Nouam-Hispaniam fuerit directa, juxta illam etiam est in Peruuio judicandum; quia ista duo regna eisdem legibus gubernantur, & eadem est in illis ratio. Putatq́ue rationem decisionis fuisse, ne decimæ, [Non extendi dispositionem vltra Novam-Hispaniam quia odiosa: neque in vsu apud Peruuianos.] & consequenter Noueni Regij minuantur. Sed certè cùm odiosa & pœnalis talis dispositio sit, non debet vltra terminum, ad quem est directa, protendi, vt est communis sententia, quam tenent Nauarrus, Castrus, Glossa, Emmanuel Rodericus, P. Suarez, P. Salas, P. Molina, P. Thomas Sancius, quos adducit & sequitur P. Palaus Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 5. Puncto 3. §. 4. num. 3. iunctis iis quæ habet, num. præcedentibus. Diana Parte 1. Tractat. 10. Resolut. 26. vbi alios refert. Deinde in Peruuio talis dispositio in vsu non fuit, & ita ab illarum regionum Ecclesiis, & Religiosis compositiones admissæ, non solùm quando tertij possessores, sed cùm primi. Ex quo Regij [Regiis Nouenis inde non minùs.] Noueni nullatenùs imminuti in eâ quantitate, quæ per eorum labores non ampliùs compensetur. Dum enim terras colunt, fructus habent quos vendant, & emptores cum venditionem repetunt, ex eâ jura Regia magis accrescunt, quàm ex portione tenui additâ Nouenis accresceret. Quin etiam quòd hac ratione laicorum bona copiosiora sunt, dum pro eleëmosynis non vrgentur, cùm habeant Religiosi vnde sustentari commodiùs possint: ex maiori autem bonorum in priuatis copiâ, in Regem sua etiam emolumenta redundant. Schedula ergo dicta, & quia immunitati Ecclesiæ iuxta receptissimam sententiam aduersa, & illis expedita temporibus, quibus res istæ non ita attentè, accuratè, juridicè, & religiosè prospiciebantur, non multùm videtur vrgere, quæ & aliàs per non vsum longissimi temporis meritò abrogata potest judicari.

Id autem quod de terris dictum est, ad [Aquæ eius sunt, cuius & terræ.] aquas etiam referendum; & fontes quidem ac scaturigines eius sunt, cuius & terræ, in quibus suam habent originem, vel quasi partes vel quasi fructus, & ita cum terris pariter conceduntur. Potest ergo quis eorum aquis pro libitu vti. Quod autem ex irrigationibus extra terras proprias fluit, impediri nequit quò minùs indigenti proficiat: vbi enim efluxerunt, jam domini prioris esse desierunt. Vnde qui vt vicino incommodent ac [Difficultas specialis de aquis post irrigationem effluentibus, an inutiliter possint diuerti.] aliò diuertant vbi vtiles illi esse nequeunt, inhumanè agit, & grauiter contra charitatem peccat. Credo autem & contra justitiam peccare, quia Rex, qui terras donauit aut vendidit, nullo modo voluit eas sic transferre, vt aquæ ipsarum, quæ vicinis vtiles esse possent, inutiles redderentur. Et quidem si Rex ita vellet, contra charitatem peccaret: ergo credendum non est inhumanum illum abusum voluisse. Ex quo fit sic tradidisse illas, vt earum dominos ad non diuertendas inutiliter cum vicinorum incommodis obligarit. Quia verò prætextus aliqui ad diuertionem dictam afferri solent, & vtilitates affirmari; sic facientes conscientias suas consulant, & Deo judice intentionis arcanum recognoscant.

De fluminibus autem maior videtur [Flumina esse communia.] esse difficultas, quia illa communia sunt, vt habetur Instit. de rerum diuisione. §. 2. vbi sic dicitur: Flumina autem omnia, & portus publica sunt; ideoq́ue ius piscandi omnibus commune est in portubus [Instit. de rerum diuisione.] fluminibusque. Sic ibi. Quod si ita est, licebit omnibus, qui prædia in Indiis habent, pro libito aquas educere ad irrigationem necessarias. Quod tamen ita non accidit: prohibentur enim tales sic agere, & pro irrigatione suæ sunt mensuræ & tempora constituta, vt omnibus prædiis aqua suppetat, pro quâ solet vsque ad sanguinem decertari. Fluminum ergo aquas Rex distribuit vt dominus, vt jam non publica esse videantur. Ad quod quidem cum distinctione mihi videtur respondendum. Sunt quidem flumina publici & communis vsûs, quando sic personalis est, [Quomodo cum eo stat aquas eorum distribui, vt ad Regium dominium pertinentes.] domesticus pro ordinariis ministeriis: vnde & bibere quis gratis ex flumine quouis potest, & ad domesticas necessitates quantum voluerit deportare. Hinc est illorum sententia, qui dicunt aquatores non debere alcaualum, quia aqua venalis non est. L. Mela. §. finali D. de alimentis & cibariis legatis. Pro quo videri potest P. Fragosus Tomo 1. pag. 400. num. 51. Non tamen licet vsus, ex quo detrimentum aliis prouenire possit: vt si quis velit partem fluminis in proprium commodum deriuare, ex quo alij damnum patiantur: cuius sunt generis deriuationes ad irriganda prædia; quæ si cuique liceant pro arbitrio, multis ad irrigationem necessaria copia deficiet, & ita detrimentum erit segetum manifestum. Oportet ergo vt super hoc superior adsit prouidentia, per quam vnicuique aqua sufficiens tribuatur, inter prædia irriguâ proportione seruatâ. Tunc ergo aquæ sibi specialiter attributæ vnusquisque est dominus, vt eam possit prout voluerit agrorum suorum plantis & sementibus applicare. Ex quo sequitur & fluminis esse [Fluuios cadere sub dominium posse, & in Indijs esse Regum.] dominium posse: sicut enim aquæ pro suo prædio attributæ dominus est: ita & qui agrorum omnium esset dominus, in quibus prædia existunt, posset totum flumen ad irrigationes sibi commodas applicare: vnde & illius etiam est dominus æstimandus. Posse enim flumina sub dominium cadere, communis sententia est, vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 4. num. 52. id tamquam certum statuentem. Et hoc pacto rectè intelligitur quomodo Reges nostri in Indiis fluuiorum domini dici possint, quatenus scilicet agros suo possent colere nomine, & fluuium integrum ad irrigationes eorum deriuare. Quando ergo agros cum aquâ necessariâ ad irrigationes tradunt, quod suum est tribuunt, & dominij actum exercent; nisi circa hoc velimus de nomine litigare.

Videtur autem ex prædictis sequi [Non peccari mortaliter eò quod plus aquæ, quam designata fuerit, assumatur.] neminem posse plus aquæ vsurpare sibi, quàm ei sic Regiâ impartione permissum: vnusquisque enim suæ est dominus portionis, vnde eam auferens iustitiam conuincitur violare. Et ita quidem generaliter asserendum est, vt ratio adducta demonstrat. Non tamen proptereà videtur de mortali peccato damnandus, & cum restitutionis onere, qui ex communi alueo plus aliquid sumat, quàm sit illi per publicam potestatem assignatum. Neque enim res ista cum eâ videtur obligatione disposita, neque necessitates terrarum ad vnguem dignosci possunt, aut propter vsurpationem huiusmodi notabile aliis detrimentum generari. Vnde & in hoc quotidianæ compensationes fiunt, dum quisque plusquàm illi impartitum sit conatur attraxisse. Sunt etiam damna alia vicinorum communia, quæ compensari hoc pacto possint, cùm de eorum non constet qualitate. Quin etiam quod aqua ex se res communissima est plusquàm terra, vt diximus: & licet ad dominium pertinere possit quæ fluminum est, non tamen cum eo rigore quo alia: & ita illius distributio non est sub mortalis peccati reatu scrupulosis limitibus obseruanda. Si tamen quis aquam iam in agrum alterius immissam, & intra [Limitatio notatu digna.] illum fluentem, inde ad suum deduceret, alueo, per quem decurrat, aperto, non videtur à reatu dicto excusabilis & restitutionis obligatione; quia aqua illa specialissimè erat sub dominio prædiarij illius, & sumptibus propriis inducta, & ita furtum in eo manifestè committitur, cuius & damnum ob irrigationis defectum pariter æstimandum.

Pro prædictis autem iuuant doctrinæ [Ex probabilibus sententiis præcedens doctrina roboratur.] probabiles grauium Scriptorum loquentium in simili. Si quis contra prohibitionem in loco publico communitatis pascat aut ligna cædat, non peccat mortaliter, neque ad restitutionem tenetur, quidquid de peccato veniali sit. Ita Dom. Sotus de Iustitia & Iure Lib. 4. Quæst. 6. Art. 4. & alij, ex quibus P. Lessius suprà Cap. 5. num. 55. Quorum ratio est, quia in rebus his communibus non censetur notabilis iniuria committi per eos, qui aliàs ius habent, nisi fortè enorme damnum inferatur. Idem est de incolis duorum oppidorum aut pagorum habentium loca compascua, vel syluas cæduas; si alij in aliorum pascuis pastionem exerceant, aut hinc inde lignentur, Sic P. Lessius ibidem & Bonacina Disput. 1. de Restitutione Quæst. 3. Puncto 7. num. 26. vbi alios adducit. Quorum ea est ratio: quia licet ius ad talia absolutè desit: tamen quia passim scitur contrarium ab vtraque parte fieri, censentur communitates vicissim condonare quod sublatum fuerit, contentæ mulctâ, si qui in furto capiuntur. Ergo & licebit quod de aquâ diximus propter similes rationes. Vbi & sine scrupulo à seruis vicini prædij aqua petitur, nonnihil pecuniæ dato. Cùm autem illi peccarese in hoc grauiter [Circa seruos & villicos notanda doctrina.] existiment, eâ certè ratione non licet, nisi illis id esse licitum quis persuaserit. Quod erit quidem frequenter, eo quòd miseri isti alimenta labori congrua non accipiant, vnde & possunt sibi consulere de bonis dominorum, & ita aquæ venditione. In villicis autem non sic accidit, qui ex officio damnis tenentur occurrere; vnde & ad restitutionem obligantur. Vide P. Gasparem Hurtadum Disput. 1. de Iure, Difficult. 32. §. Obseruandum. Nisi fortè villicus videat, sine detrimento prædij, cui præest, id stare posse, & satis sit circa rem istam instructus, quales non pauci inueniuntur.

CAPVT XXII.

De Officiis vendibilibus, & prouentibus ex iisdem Regio patrimonio adiectis.

SVnt illa quamplura in Indiis, sicut & in Hispaniâ: vnde quæ communia vtrobique sunt, non est cur laxo calamo persequamur. Posse illa vendi iam vidimus Titulo 1. Cap. 16. Sed inquirendum circa hoc §. §. seqq. quod discussione aliquâ videtur indigere. Et ita sit

§. I.

An transactâ venditione possit Rex contra illam reclamare, & læsionem opponere, eò quòd minori valde pretio fuerit celebrata.

ID quidem ita fieri videmus: vnde & non [Imprudens emptorum emptio.] est audacter improbandum, licet querelæ graues emptorum imprudentium audiantur; Imprudentium quidem: quia euentum talem quando ad emptionem prosilierunt, verosimiliter futurum minimè præcauerunt. Et modò quidem [Duo genera vendibilium officiorum, & in quo distractui non sit locus.] de officiis non ago vendi solitis: in illis enim nullus esse distractus solet; venduntur enim iuxta dispositionem legitimam à Regio Indiarum Consilio transmissam, à Gubernatoribus, attentis omnibus circumstantiis, vnde vix locus esse pœnitentiae potest ex parte vendentis: sed de Officiis aliis, quæ vendi non erat in vsu, aut nouiter introductis, cum salariis pinguibus. Eo enim ipso quòd salaria adeò pinguia sint, & quod pro officiis datur, illis improportionatum, potuerunt ementes pœnitentiam vendentis ob læsionem enormem, aut saltem magnam, coniectare. Quando [Rex ob læsionem magnam rescindere contractum potest.] enim enormis est, quia citra dimidium iusti pretij, eodem Rex vti iure, quo alij, potest. Si verò aliàs, potest similiter priuilegio frui, quo & multi alij, scilicet restitutionis in integrum: hanc enim Principi competere non recognoscenti superiorem circa bona Coronæ, & quæ Reipublicæ sunt, testatissima est Scriptorum doctrina, vt videri potest apud P. Molinam Disput. 574. §. Respublica, Bonacina Disput. 3. de Contractibus Quæst. 1. Puncto vlt. num. 25. qui plures citat P. Oñate Tomo 1. Disput. 22. num. 60.

Atque ex hoc proposita difficultas [Resolutio affirmatiua.] videtur expedita: potest enim Rex suo iure vti, & ita restitutionem ipse exequi, cùm Superiorem non habeat, à quo eam possit postulare. Videtur tamen instari posse ex doctrinâ communi circa restitutionem. Non enim ob læsionem quamlibet peti illa potest, sed quando contractus inconsultè, temerè, ac imprudenter est factus. Si enim quis sciens & prudens in eo processerit, non videtur locum habere. Neque enim captus, circumuentus, aut facilitate operans dici potest, quod Iura ad restitutionem requirunt, vt videri potest apud P. Oñate suprà Sect. 2. vbi plures Textus & Auctores adducit. Fiunt autem huiusmodi venditiones post attentam discussionem in Regio Indiarum Consilio, vbi viri attenti, maturi, & sapientes assistunt. Sed hæc non obstant: [Fit satis instantiæ ex sciente & prudente venditore.] quomodocumque enim læsio accidat, restitutionis remedium suffragatur: Textus enim adducti ab Auctore citato de Minoribus procedunt, in quibus captio, circumuentio & facilitas solet accidere, propter quæ illis remedio restitutionis ex legum beneficio succurritur. Quo non obstante etiam illo potiuntur, quando non ipsi, sed parentes, aut tutores, vel alij administrationem bonorum habentes, aliquid per contractum, vel quasi contractum egerint, ex quo illis læsio notabilis oriatur L. Tutor vergentibus D. de Minoribus. Et Cap. Constitutus, de in integrum restitutione. Pro quo videri potest P. Molina Disput. 573. §. etiam si tutor. Ex quo soluendum id, de quo statim.

§. II.

An ob non seruatam contractûs fidem possit esse locus compensationi.

QVando scilicet plus petitur pro Officio [Non esse locum compensationis absolutè loquendo.] ab eo, qui emerat; velsi dare renuat, alteri plus offerenti tradatur. Plus ergo det qui iam in possessione erat; ratione huius compensatione vti poterit? Si Verbi gratia, per plures dies à Tribunali abfuit, cùm esset Rationalis maior, aut Regius officialis, ratione cuius absentiæ ad restitutionem tenetur. Dicendum enim est absolutè loquendo non esse locum compensationi, quia fiscus iure suo vtitur, & qui emit, nihil supra iustum pretium tribuit, quandoquidem alij sunt supra id, quod ille dederat, offerentes. Si autem aliunde incommodum aliquod patiatur pretio [Limitationes quædam.] æstimabile, cuius non accipiat satisfactionem, vti poterit compensatione modo dicto, aut alio. Exempli gratia, Si ipse officium in Hispaniâ emit ibi dato pretio, pro quo transuehendo magnas fecit expensas, vnde plus æstimatur pecunia in Hispaniâ, quàm in Indiis. Vel si in Indiis soluit, sed suo periculo conducendam & expensis. Id quod videtur manifestum: nam restitutio talis fit restituto pretio ab emptore dato secundùm illius æstimationem: cùm ergo ita non fiat in casu, de quo loquimur, non est exacta solutio, ac proptereà damnum poterit compensatione sarciri. Neque enim minor est ratio in Rege cum priuatis contrahente, quàm inter priuatos ipsos. Pecuniam autem plus in vno loco, quàm in alio æstimari, citra dubitationem est: quod & in Iure habetur expressum L. 2. §. finali D. de eo quod certo loco. Ex quo P. Lessius Lib. 2. Cap. 23. n. 36. [Pecuniam plus in vno loco, quam in alio æstimari.] id infert, quod communiter alij recipiunt, eum qui dat centum aureos Antuerpiæ, vt recipiat Hispali, debere Hispali plusquàm centum accipere, quia Antuerpiæ habent maiorem æstimationem legalem: plus enim est Antuerpiæ habere centum aureos, quàm Hispali: vnde vt fiat æqualitas, debet Hispali plus recipere quàm centum. Quòd si det Hispali vt recipiat Antuerpiæ, non poterit Antuerpiæ accipere tantùmdem pecuniæ, sed minùs, seposito pretio traiectionis, & carentiæ suæ pecuniæ: quia alioquin non esset dati & accepti æqualitas in æstimatione, quæ in omni contractu est seruanda. Pro quo & videri potest P. Oñate suprà Disput. 17. num. 19. & potest casui nostro pariformiter adaptari.

§. III.

Cùm Rex præcipiat vt in venditione officiorum idonei & benemeriti præferantur, & minori pretio illa habeant; an hoc decretum in conscientiâ obliget ex iustitia cùm onere restitutionis.

DEcreti prædicti meminit D. Escalona [Decretum de prælatione benemeritorum ex iustitia obligare.] §. 2. num. 7. de Senatoribus vrbicis specialiter argentis: pro quo & videndus Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 1001. Col. 1. Ad quod videtur dicendum obligationem quidem iustitiæ esse. Inprimis distributiuæ, iuxta quam bona Reipublicæ sunt aptioribus conferenda. Deinde commutatiuæ: quia ratione officij, pro quo gubernator stipendium accipit, tenetur dispositioni legum stare; in iis præsertim, quæ ius tertij concernunt; vnde ad restitutionem salarij tenetur, iuxta quod omissioni functionis istius potest respondere: quæ licet exiguum spatium temporis contingat exigere, rem tamen non exigui momenti contingit. Cui resolutioni non obstat [Id videtur negare P. Sancius.] quod tradit P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, Cap. 1. Dub. 45. num. 10. vbi ait conferentem officium digno, omisso digniore, non peccare contra officium, & sic ad restitutionem non teneri: quia propriè ex officio tantùm obligatur prouidere bono publico, præficiendo ei ministros dignos, sed tantùm peccare contra fidelitatem officij. Non inquam obstat, quia loquitur attentâ [Sed non loqui in casu nostro monstratur.] tantùm ratione officij, & non secundùm specialem obligationem, quam contrahit, dum salarium accipit pro illius rectâ administratione. Item, in eo casu talis doctrina procedit, in quo non sit speciale decretum circa personas aliquas, sed generalis illa obligatio præferendi meliores, quam officium secum affert. Quando autem speciale decretum extat, alia est ratio: vt si decretum sit conferendi officia nobilibus, indigenis, &c. & ita accidit in casu nostro.

De restitutione autem respectu eius, [Onus restitutionis probabiliter negatur.] qui est defraudatus officio, maior est difficultas. Et quòd obligatio talis non sit, quæ onus restitutionis inducat, est satis probabile ex doctrinâ multorum, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà, num. 15. dicentium ex omissione dignioris ad officia publica, præferendo dignum, non oriri obligationem restitutionis. Vbi quæstio videtur esse de nomine, an peccatum sit contra distributiuam justitiam, vel commutatiuam. Distributiua enim communiter dicitur, cùm dici etiam commutatiua possit, quæ ius alterius respicit ex pacto cum Republicâ aut Gubernatore illius nomine. Sed quia ius illius non est in re, neque ad rem, ita vt iuri in re æquiualeat, sed imperfectum; ideò non oriri obligationem restitutionis. Quidquid autem de hoc sit, in casu nostro ratio est eadem, quia in eo de prælatione dignioris agitur: idoneus enim non ita accipiendus est, vt incapaci penitus opponatur, sed minùs capaci: de indignis [Circa idoneitatem notanda doctrina.] enim ob incapacitatem ex se constabat admittendos non esse, & ita non erat opus id cauere: cùm aliàs idonei & capaces in fundamentali Regiâ Schedulâ requirantur, de quâ Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 996. Pro quo & est alia, de quâ num. sequenti. Benemeriti etiam qualitas ad maiorem spectat dignitatem: qui enim benemeriti sunt, iunctâ idoneitate, clarum est pro officio esse aptiores, quia magis circa Rempublicam affecti, & ita maius ex ipsis illius commodum sperari potest, juxta dicta Titulo 1. num. 63. Nec [Non obstare à Rege ipso non fieri venditionem.] obstat prælationem minùs digni non fieri à Rege ipso, sed ab inferiori Magistratu, cui à Rege oppositum imperatur. Nam id quidem arguit sic facientem grauiter peccare, non autem ad restitutionem teneri: quia ex eo præcisè quòd contra legem faciat is, qui publica bona distribuit, quæ non sunt primariò in ciuium vtilitatem instituta, non magis peccat contra justitiam, quàm si lex talis non esset; quia lex nouam obligationem non imponit, sed naturalem declarat, vt dictum Titulo 1. num. 71. cum bonis Auctoribus: & ita non aliter quàm Princeps, qui suas circa hoc vices commisit, & stipendium quidem vterque accipit, vnde ex ea parte obligatio est eadem. Accedit, contra legem facientem in casu nostro, ad summum obligari in defectum præcipui debitoris, Regis inquam, qui maius commodum venditionis accepit: ad eum ergo, qui est prætermissus, recurrat: talis enim recursus admittendus, iuxta ea quæ adducit Dom. Solorzanus Pag. 1001. §. Y esto es. Quòd si repulsam patiatur, indicium erit probatæ venditionis ab ipso, & ita cessabit in inferiore Magistratu restitutionis obligatio.

Nihilominùs oppositum solidis valde [Obligationem restitutionis extare certum magis.] fundamentis nititur, & defenditur à multis & probatissimis Scriptoribus, vt videri potest apud P. Sancium suprà, num. 12. & in casu nostro est id quod adduximus, num. 70. de officiis, pro quibus sunt peculiaria personarum genera designata, vt nobiles, indigenæ, determinatæ familiæ, &c. tunc enim transgressio onus restitutionis inducit. Cùm ergo in officiorum, de quibus loquimur, distributione idonei, & benemeriti præferendi designentur, consimilis esse obligatio videtur. Pro quo & facit Schedula Ann. 1607. in quâ Rex noster Philippus Tertius profitetur se in horum officiorum venditione bonum Reipublicæ idoneitate præficiendorum plus quàm proprium interesse desiderare: vt videri potest apud Dom. Solorzanum suprà, pag. 1001. col. 1. vbi & alia in casu speciali. Quia verò vix erit qui de restitutione cogitet, probabilitate oppositæ opinionis extante; ideò illam conati sumus explicatione adhibitâ communire, vt minùs sit, circa quod conscientiæ possint Gubernatorum impingere. Qui in eâ quidem grauiter peccabunt, in quo eis nihil indulgere volumus: sed restitutionis grauamem molestissimum & periculosissimum remouemus.

§. IV.

An leges renuntiationis sint justæ, & obligent in conscientiâ.

VIdetur sanè in illis difficile quòd si [Difficultas circa dies 20. post renuntiationem.] renuntians non superuiuat dies viginti post renuntiationem, officium amittat: cùm possit contingere vt post emptionem tali renuntiationi locus non fuerit, superueniente morte. Item, quia cùm talis dispositio ob vitandas fraudes sit, quæ solent sub mortem in renuntiationibus talibus accidere, vt omnes agnoscunt, & constat ex Schedulâ Ann. 1622. apud Dom. Solorzanum suprà, Pag. 1005. §. Y porque: multoties illæ non sunt, quod constare facilè potest ex loco, tempore, aliisque circumstantiis: vel quia renuntiatio facta est in personâ filij, aut vnici aut maioris. Quibus euentibus inhumanum apparet officium [Obligare legem in illo.] deperdi, & hæredes nullum posse ex eo emolumentum reportare. Sed hæc non obstant, quò minùs leges renuntiationis justæ debeant judicari. Contractus enim ex conuentione legem accipere dignoscuntur, vt est ex Iuris attestatione certissimum. Quando ergo Rex & emens ita contrahunt, vt lege statutum est, videat qui emit quid sibi expediat, non enim ad contrahendum adigitur: & quandoquidem sub illis conditionibus sibi expedire reputat emptionem, non est cur debeat in contractu aut ipse aut alius iniustitiam reclamare. Quamuis ergo fraudes desint, ius ad officium amittitur respectu renuntiatarij, ac [Oppositum non improbabile.] hæredum, quia sic conuentum est, licèt fraudibus eo pacto sit intentum obuiari, quæ meliùs tali modo dispositionis vitantur, si videlicet prædicto modo feratur; quæ dicitur præsumptio iuris & de iure, iuxta satis vulgarem doctrinam: quamuis oppositum non videatur improbabile. Vnde si quis falso instrumento renuntiationem in suâ personâ factam probaret tempore requisito per legem; licèt grauiter in eo peccaret, in confectione scilicet instrumenti & illius vsu; officio tamen obtento, posset illud in conscientiâ retinere, ob communem sententiam de legibus in præsumptione fundatis.

In casu autem priore, quando videlicet [Casus excipitur, vitæ breuioris post emptionem.] quis non superuiuit viginti dies, non videtur locus esse dispositioni legis, & ita immeritò hæredes emolumentis officij priuarentur. Quando enim adimpletio conditionis stare nequit, non nocet ei, per quem non stat defectus implementi. Imputari non debet ei, per quam non stat, si non fecerat, quod per eum fuerat faciendum. Regula 41. Iuris in 6. vbi casus plures apponit Glossa. Potest autem in euentu dicto contingere, vt quis renuntiauerit: & tunc quæstio oritur an valitura renuntiatio respectu illius, vel officium sit hæredum cum obligatione medietatis pretij persoluendæ. Ad quod dicendum videtur non esse obligationem standi renuntiationi, nisi renuntiatarius sit etiam hæres: quia non est vnde obligatio oriri possit. Licèt ex eo quòd non fuerit locus dispositioni legis, id beneficij habeatur, vt non debeat officium amitti: ex eo tamen quòd non stante spatio ad renuntiationem statuto, illa valida futura sit, tale quid non sequitur: deficiunt enim quæ pro valore renuntiationis, vt illius forma, statuta sunt. Sed certè [Quid pro praxi.] casus est dubius, & ad forum iudiciale deducendus, ac pro renuntiatario sua etiam sunt fundamenta: vnde iudices poterunt quod sibi verosimilius videbitur, iudicare. Et ita circa hoc, grauamen conscientiæ nullum, pro quo inuestigando nos præsertim laboramus.

§. V.

An liceat renuntiatio facta in fauorem filiorum in eâ ætate, in quâ illi seruire nequeunt, dummodò per substitutum id præstare queant.

ALiqui negatiuè respondent, & iuxta [Circa renuntiationem in filijs seruire impotentibus, qui validam negant.] hunc sentiendi modum latam sæpiùs in Limano Prætorio sententiam affirmat Dom. Solorzanus suprà, pag. 1002. §. Pero sin embargo. Et hoc quidem ante huius caussæ decisionem, quæ iam extat quoad omnes, siue filios siue consanguineos, aut extraneos; vt videri apud eumdem potest Pag. 1003. in fine. & Tomo 2. Lib. 5. num. 112. Dom. Escalonam §. 1. num. 9. & Antonium de Leon. Tractatu de Confirmationibus Regijs, Parte 2. cap. 22. num. 22. Videtur autem [Schedulam circa hoc non justificatam videri.] decisio talis non penitus iustificata; quia leges Regni quoad Hispaniam contrarium statuunt, vt videri potest L. 41. & 42. Titul. 20. Lib. 2. & in Pragmaticâ, Ann. 1590. die 13. Iunij. Non patitur autem æquitas vt pro Indiis secùs statuatur, cùm non appareat ratio, quæ pro eo videatur vrgere: cùm præsertim in venditione officiorum profiteatur Rex velle se publico bono consulere, nec proprium interesse circa illam ampliare, sed arctare potiùs: vnde prohibet quædam erga eamdem fieri, quæ in Hispaniâ sunt vsu recepta, & ad maius interesse patrimonij Regij conducunt: vt videri potest apud D. Solorzanum Pag. 1001. Col. 1. & D. Escalonam §. 2. num. 5.

Deinde, hoc quod Schedula recentior [Ex aliorum sententia, alia pro eodem extante Schedulâ, robur adaitum, rationibusque alijs.] statuit, iam erat per aliam statutum An. 1581. de quâ Dom. Solorzanus Pap. 996. in principio. Et tamen, eo non obstante, plures aliter censuerunt, ob grauia fundamenta, quæ idem adducit Pag. 1002. §. En quanto, & seqq. Et tenuit expressè doctus & eruditus Antonius de Leon suprà, cap. 8. Non videtur autem plus vrgere nouior decisio. Prætereà, inconuenientia omnia, quæ ex renuntiatione tali timeri poterant, in venditione officiorum deuorantur: vendi enim possunt Minoribus, qui per substitutos seruiant, etiam in Indiis; cùm enim casus exceptus non inueniatur, Iuri communi statur, per leges paullò superiùs citatas. Ex quo videtur fieri non esse illas magni momenti: si enim talia essent, non apparet credibile à Regiis Consiliariis permittenda. Vbi ergo est eadem ratio, eadem debet esse Iuris dispositio. Tandem, decisio præfata in Indiis ægrè recepta est, & pro eâ instanter supplicatum, vt testatur Dom. Solorzanus Pap. 1004. §. De la qual. Quando autem leges tales sunt, non [Leges vt reluctantibus imponi nequeant.] videntur secundùm omnem rigorem obligare, quia inuitis imponuntur: cùm tamen in omni lege publicâ populi consensus requiratur: non enim inuiti possunt opprimi homines liberi & ingenui, qui occidi non possunt, vt loquitur Caramuel in Theologia morali, numer. 185. quod & tenent plures Doctores apud Dianam Parte 1. Tractat. 10. Resolut. 1. & 2. quos & ille sequitur, vt videri potest Resolut. 2. §. Sed quidquid.

Propter hæc videri alicui posset sententiam [Sententiam fauorabilem pro praxi nihil iuuare.] istam posse verosimiliter defensari. Sed certè, licèt verosimilis sit, in praxi nulli esse adminiculo potest. Cùm enim res ista ad forum exterius spectet, & à Regiis sit iudicibus agitanda: illi proculdubio in fauorem Fisci iudicabunt. Quid ergo Minori renuntiatario verosimile illud poterit suffragari? Item, cùm lex hæc neminem grauet, nisi volentem grauamen tale spontaneè subire, dum contrahit non debet amarè conqueri, & se iniustè grauatum proclamare. Vt num. 173. dicebamus. Et per hoc soluitur quidquid [Contrariæ fundamenta disiecta.] pro aduersâ sententiâ est adductum, & adduci potest. In Hispaniâ quidem contractum vult Rex currere aliter quàm in Indiis; suo iure vtitur, vt priuatus posset, si vtrobique contractum celebraret; cùm aliàs pro discrimine prudentes possint occurrere rationes. Quòd si æquitas vniformitatem suadet, id est vbi de contractibus agitur, contrarias pro diuersitate locorum non habentibus qualitates; cùm aliunde sint illi voluntarij, & neminem nisi volentem, & in re quidem maximè spontaneâ, grauent. Sicut autem contra æquitatem non censetur, quòd priuilegia aliqua emptoribus Indicis concedantur, quæ tamen in Hispaniâ non admittuntur, quia in vnaquaque terrâ suus vsus, vt notissimo prouerbio circumfertur: ita similiter in casu, de quo loquimur, æstimandum.

Inconuenientia autem, quæ similia in [Non esse idem inconueniens in renuntiatione, ac in venditione.] venditione & renuntiatione videntur, admitti quidem possunt: sed vt non deuorentur in renuntiatione, & in venditione admittantur, ea esse ratio potest: quia si qua illa sunt, patrimonij Regij incrementis compensantur; quod inuenitur in venditione, & non in renuntiatione: in hac enim nihil plus Rex habet, quàm si in beneficium cuiuslibet alterius fuisset renuntiatum: cùm tamen in illâ, ex eo quòd fiat in fauorem Minoris, plus debeat accipere, quàm si in personam capacem fieret. Et vt demus nullum maius interesse fore; non vult Rex multiplicari inconuenientia, quæ in vno permitti ratio non incongrua compellit. Et hæc insuper lex inuitis non ponitur, vt ex dictis constat; cùm nullus ad contrahendum nisi valdè spontaneus accedat. Vt taceam [Inuitis posse leges imponi.] Caramuelis doctrinam ab aliis improbari: inuitis enim leges imponi possunt, quando ad id justæ caussæ concurrunt, vt constat in omnibus legibus, quæ de gabellis, ac nonnullis aliis populo iniucundis, feruntur. Pro quo videri potest Diana Parte 9. Tractat. 5. Resolut. 18. vbi cum multis affirmat posse leges inuitis imponi. Quod & quamplures ac grauissimi scriptores tenent apud eumdem Resol. 1. citatâ. Quibus adde P. Palaum Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 13. Non est ergo cur debeat lex prædicta vt iniusta condemnari.

§. VI.

An qui officium emit, allegare possit enormißimam læsionem.

ALiquando illam contingere dubitari [Læsionem quamlibet non posse ab emente allegari, quæ probent.] nequit; non quidem dolo vendentium, sed ignorantiâ facti, in officiis præsertim nouis, vt in officio Cancellarij Limanæ Audientiæ compertum: quod magno emptum pretio, exiguum emptori emolumentum præstitit. Circa quod negatiuè resoluit D. Escalona §. 2. num. 8. cum aliis, quos citat in margine. Lit. L. & est quidem ita decretum per Schedulam Ann. 1609. & aliam 1617. apud eumdem. Quod justificari ex eo potest, nam respectu Regis idem statuitur, & ita allegare nequit quantumuis enormem læsionem. Quod quidem intelligendum est de officiis vendi solitis, de quibus leges loquuntur, non de aliis, de quibus num. 167. ne leges praxi contrariæ videantur. Nihilominùs Dom. Solorzanus [Contrarium praxi & ratione fundatum.] Pag. 1006. §. Pero sin embargo, affirmat in Limanâ Audientiâ huiusmodi expostulationes admissas, & in fauorem expostulantium judicatum, nihil contrarium Regio Consilio respondente: juxta doctrinam grauium scriptorum asserentium, propter dolum, qui in huiusmodi contractibus præsumitur, non posse allegationem læsionis dictæ, etiam per Principis rescriptum excludi. Sed certè, cùm non semper dolus sit, vt vidimus, ad aliud est solidius fundamentum recurrendum, quod ex ipsâ læsione desumitur adeò exorbitante: non enim justitiæ conforme, vt ea non reparetur à Principe, in quo supremum emicat exemplar æquitatis. Nec videtur ex eo [Par conditio ex parte Regis ad justificandum contractum non sufficit.] justificari, quòd Rex parem conditionem subeat, & se ad non opponendam læsionem adstringat: nam quid tandem sit ille facturus ignoramus: & prætereà conditio non est æqualis. Nam licèt patiatur ille læsionem, ius tamen ipsi ad recuperationem officij restat, quod per varios casus potest ad ipsum redire: quod secùs accidit in emptore. Item, Regi reparatio læsionis in vno vel altero exigui momenti est, adeò amplum patrimonium possidenti: priuato autem magni est profectò momenti, qui in emptionem officij totam solet substantiam impendere, aut eximiam certè portionem. Notasse autem iuuat in prædicto Audientiæ judicio non attentam Regij Concilij decisionem, vbi & ratio & commune ius contrarium videntur persuadere: vt hinc ad alia argumentum fieri queat, in quibus tamen hærere iudices solent, mulctam, aut increpationem eiusdem Consilij formidantes.

§. VII.

An officium renuntiari poßit in fauorem Ecclesiæ, aut Religionis.

CIrca hoc Dom. Solorzanus Pag. 1004. [Non posse officium in Ecclesiam aut Religionem renuntiari, qui, & quæ probent.] §. Y de lo que, & Tomo 2. lib. 5. num. 114. affirmat resolutionem iuxta dicta de Minoribus conformandam, propter rationem non solùm similem, sed vrgentiorem. Excluduntur enim qui seruire per se non possunt de præsenti; cùm tamen processu temporis apti esse possint: quod tamen in Ecclesiâ, & Religione locum habere non potest. Præterquàm quòd ius ad officia manet in fisco radicatum, vt si vacauerint, ad ipsum regrediantur: quod tamen stare nequit, si in eos, qui mori nequeunt, renuntientur. Præter repugnantiam, quæ inter officium tale, & statum sacrum apparet, ac diuersitatem fori, quæ non potest non Regiis esse judicibus permolesta, quia litibus obnoxia: vnde non videtur credibile renuntiationem talem iuxta Regis esse voluntatem.

Nihilominùs sunt qui contrarium [Contrarium placere alijs, & quæ eorum fundamenta.] censeant, quia casus iste non inuenitur exceptus, neque à simili argui potest in hoc genere, sicut non arguitur ex venditione ad renuntiationem in fauorem Minoris. Intercedit etiam hic Religionis fauor, propter quam solent etiam quæ stricti iuris sunt, vt priuilegia, de personâ ad personam extendi; quia summa est ratio, quæ pro Religione militat. L. Sunt personæ. D. de Religio. & sumpti. funer. Videatur P. Sancius Lib. 8. de Matrimonio, Disput. 1. num. 13. vt euidentius sit odia non amplianda circa illam, iuxta notissimam Iuris regulam, quòd odia restringi, fauores conuenit ampliari. Et quod alter non debet alterius odio prægrauari 15. & 22. in 6. Pro quo ipse Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 14. num. 70. [Resoluitur cum Rege circa hoc non contentiose agendum.] Ceterùm hæc omnia parùm proderunt, quandoquidem res ista ad tribunalia est Regia deducenda, in quibus contra Ecclesias, & Religiosos sententia proferenda. Vnde expediet non armis iustitiæ certare, sed benignitatem Regiam implorare. Neque enim insolitum est officia talia Religiosæ alicui familiæ concedi, per substitutos administranda. Adducta autem in contrarium non [Pro negatiua adductis respondetur.] vrgent: similitudo namque rationis in venditione deficit, vt vidimus. Quòd non moriatur possessor, fauore Religionis potest admitti: cùm possit etiam accidere, vt officium alicui venditum numquàm sit ad Regium patrimonium reuersurum. Cùm etiam per substitutum administrandum sit, nihil sequitur Religiosæ quieti, aut Ecclesiæ statui disconueniens. Quod autem ad diuersitatem fori attinet, minimi est impedimenti, siquidem cum substituto agendum, qui ad laicum forum penitus pertinebit. Faciat ergo Rex vt libuerit: cùm enim liberè vendat, emptorem poterit, quem maluerit, admittere, & non sibi [Conditionem non transferendi in Ecclesiam vt queat Rex apponere.] benè visum reprobare; conditionesque apponere congruentes, etiam Ecclesiasticis exclusis, vt in legibus, quæ de fideiussoribus agunt, & Ecclesiasticos non esse admittendos edicunt, sed laicos, quos vulgò dicimus Abonados, id est, bonis præditos. Similiter etiam Rex Mineras auri & argenti Ecclesiasticis vendere prohibet: & iis, quibus tradit, sub eâ conditione concedit, vt ad eos non perueniant, & sic alia, quæ in odium Ecclesiasticorum non fiunt, sed securitati propriæ consulendo. Vt si quis nolit Clerico domum locare, eò quòd ipsos difficiles in soluendo sit expertus. Videatur P. Sancius Lib. 2. Consiliorum Cap. 4. Dub. 57. num. 7. 8. & 9.

§. VIII.

An vindicato per retractum Regio Officio, à Regio Fiscali, quod renuntiatarius volebat sibi, sed iuxta minorem æstimationem, quàm reuera haberet, ad id testibus falsis inductis: si posteà pluris vendatur, debeat renuntiatario id, quod ipsi debetur, reddi secundùm æstimationem, quam prætendebat ipse, aut secundùm eam, quam venditio ipsa maiorem ostendit.

Exempligratia, Volebat renuntiatarius valere [Casus appositi decisio iuxta Regium rescriptum statuenda.] duodecim mille, vnde ipsi danda sex, si primus sit, aut octo, si secundus. Venditum est autem officium viginti quatuor, an danda duodecim, aut sexdecim? Et in fauorem renuntiatarij iudicatum in Quitensi Prætorio, affirmat Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. n. 118. & in Politicâ pag. 1006. in principio. Contrarium tamen pro lege statutum in Regio Consilio testatur ibidem. Quod & tenet D. Escalona §. 5. num. 4, & iure quidem optimo, tum ex iis, quæ prior ex citatis adducit: quia scilicet nulla renuntiatario infertur iniuria, si eidem detur, quod ipse fisco dandum contendebat. Licet ad hoc responderi possit, illum quidem ita contendisse, sed cùm ipsi fuerit frustratum intentum, standum vero officij pretio, quia ob prætensionem suam officium valorem proprium non amisit. Ideò euidenti aliâ agendum ratione, ex eo scilicet quòd per retractum fiscus dominium acquirit [Illius fundamenta.] officij, & ita vendit vt potest, nec tenetur ex suo dare alteri, qui ius nullum erga officium habet: dominij enim translatione ius omne amisit, sicut amitteret, si priuatus quiuis illud pretio obtinuisset. Iuuat Cap. Ex eo, de regulis iuris in 6. vbi sic dicitur: Ex eo non debet quis fructum consequi, quod nisus est impugnare. Et in pœnam quidem delicti priuari penitus omni emolumento potuit, vt non sit mirum si cum eo ita agatur, vt aliquid de pretio recipiat, in cuius potestate quantum esset illud valiturum officium ignoratur.

§. IX.

De obligatione petendæ confirmationis.

DEbet qui emit confirmationem à Rege [Pro confirmatione habendâ quid iuxta leges faciendum.] intra quadriennium petere, licet pro aliquibus remotissimis Prouinciis quinquennium, aut sexennium jndultum inueniatur. Intra septuaginta autem dies (aliàs sexaginta, vt apud Dom. Solorzanum citato Lib. 5. num. 105.) se debet renuntiatarius Proregi præsentare aut Gubernatori, secundùm quod in Regia schedula iam citatâ contentum. Id si non fecerit, officium amittet, & de illo Regis nomine disponetur, duabus tertiis partibus eidem datis, & alia Regio fisco adiudicata. Vbi quidem renuntiatario onus tantùm præsentationis intra dictum terminum constituitur, non verò primo possessori. Cuius ratio esse potest: nam in renuntiatione [Primi possessoris, & aliorum discrimen.] fraus aliqua præsumi potest ob dilationem, non verò in primo possessore, qui officium est auctoritate Regiâ consecutus.

Vterque autem confirmationem [In amissione officij cuius temporis habenda ratio in ordine ad pretium.] Regiam debet postulare. Circa quod dubitari potest, an si officium propter moram imputabilem amittatur, & sic Regio vendatur nomine, plurisque quàm emptum sit, habenda sit ratio valoris præsentis ad reddendas partes dictas, an eius, in quo est prior emptio celebrata, aut renuntiatio facta. Et videtur vti certum asserendum habendam præsentis temporis rationem: quia aut officium est sub dominio eius, qui amittit, & sic pretium ad eum spectat, vti rei propriæ, pœnâ conuentionali deductâ. Aut dominium translatum est in fiscum; & ita etiam eum suo valore transit, neque est cur debeat prior possessor eo defraudari. Si enim pœnam meretur, iam eam soluit tertiæ partis, & officij etiam amissione. Quòd si mora imputabilis non fuerit, quia scilicet submersa nauis, in quâ Acta ferebantur, aut aliud impedimentum minimè voluntarium superuenit: manifestum est amissionis pœnam [Cap. Non est.] non incurri; mora enim non nocet impeditis, quibus nec tempus currit. Sic in Cap. Non est, de regulis [Cap. Imputari.] juris in 6. vbi sic dicitur: Non est in mora, qui potest exceptione legitimâ se tueri. Et Cap. Imputari, ibidem. Et Cap. Cùm non stat. & [Regiorum Officialium circa prædita obligationes.]

Et quia de Regiis Officialibus titulus iste procedit, adnotare oportet illos grauiter peccare, si quadriennio exacto ad confirmationem impetrandam, & præsentandam concesso, illam non exigant, quia illâ deficiente, officium amittitur. Vnde & ad restitutionem tenentur damni inde Regio Fisco superuenientis, juxta sæpiùs dicta. Si tamen post quadriennium Confirmatio præsentata fuerit, non est admittenda: sed neque officium vendendum: quia Regium [Notandum pro venditione deficiente confirmationem.] Consilium solet circa hoc benignè se gerere, & indultum impartiri. Sic enim accipiendum quod dicitur in schedulâ Ann. 1627. non debere admitti, nisi priùs Regium Indiarum Consilium de re totâ certioretur. Non ergo vendi officia debent: alioqui inutilis esset certioratio. De quibus hæc satis.

CAPVT XXIII.

De Regiis Commendis, & magnis inde prouentibus.

COmmenda dicitur ius ad tributum [Commenda quid.] Indorum: ratione siquidem illorum talia tributa recipientibus commendati manent, vt ipsorum defensioni, instructioni, & temporali ac spirituali profectui curam debeant solicitam adhibere. Commenda ergo vt ad Regem spectat, & ipsius est incorporata Coronæ, ius ad tributa importat; de quibus dictum Titulo 1. Cap. 16. Nonnulla autem hoc loco adijcienda, ex quibus illud quæstionem pulsat, an sit standum Indici Prætoris informationi coràm [Circa numerum tributariorum standum esse informationi à lege præscripta, & non retaxa vltima.] Notario Prouinciæ, Indorum Parocho, atque ipsorum Regulo seu Gubernatore, juxta præscriptam formam, ex quâ constat tot & non plures esse Indos tributarios; vel tutâ conscientiâ possit tributum numeri maioris exigi, secundùm retaxam vltimam: sic enim in vsu esse consueuit. Et videtur manifestum standum eidem, quia authentica est, & fidem faceret in quocumque alio negotio: ergo & in isto; ex cuius opposito plures iniustitiæ sequuntur, dum alij pro aliis coguntur soluere: cùm vix ad designatam vnicuique taxam sufficientes habeantur. Et quidem retaxatio, seu reuisitatio, juxta quam exigi tributa solent, à Prætoribus facienda decernitur in Regiâ epistolâ Anni 1571. ex quo constat de eorum rectâ agendi ratione plenam fiduciam haberi: ergo & credendum illis in prædictâ informatione, quæ vim habet retaxationis. Quòd si [Obiectio ex Fiscalis citatione diluta.] dicatur retaxationem seu reuisitationem debere fieri cum citatione Regij Fiscalis, & Regiorum Officialium, qui designaturi aliquem sunt, retaxationis actis adfuturum, vt constat ex adductis à D. Escalona Cap. 15. num. 3. & ita, dum hoc non fit, Prætoris informationem non subsistere ad effectum remittendi tributa non soluta. Id certè non videtur obstare: nam citatio talis, & designatio interessentis actis, ad plenam & solemnem rei talis constitutionem pertinet, & vt eâ positâ non possit vlterior inquisitio fieri ad taxæ complementum, quæ priùs fuerat constituta. Ex quo non sequitur sufficientem fidem non facere instrumentum Prætoris, ad non vexandum illum, & præsertim Indorum Regulos; cùm tamen vlterior fieri inquisitio possit, vt tributarij, qui desunt, inueniantur. Et Indos quidem sua oppida passim deserere nec facilè à Regulis deprehendi posse, verius est quàm vt indigeat probatione. Vnde iniustè vexantur illi, vel quia non quærunt, vel quia absentiæ caussâ præsumuntur, dum suis eos commodis seruire faciunt, in custodiendis scilicet gregibus, aut nundinationibus exercendis: quod non rarò euenit; sed informatione præfatâ, suspicio remouetur.

Illud etiam quæstionis est, an species, [Species posse exigi modò in eadem, qua olim quantitate, licet mutetur valor.] quæ præter pecuniam vt partes tributi penduntur, iustè exigantur modò in eadem quantitate, quâ olim, cùm modò pretiosiores habeantur. Videtur namque illud minùs æquitati conforme, vt scilicet onus maius sit, cùm personæ non habeant mutationem. Sed dicendum id fieri tutâ conscientiâ posse: quia cùm rerum pretia passim mutentur, molestissimum esset & ferè impossibile tributa ad quotam prioris valoris resecare. Præterquam quòd si species pretiosiores sunt, etiam eâ ex parte substantia Indorum augetur, cùm maiori pretio possint fructus & textilia sua vendere, exemplo decimarum, quæ constantes sunt quidquid circa earum valorem diuersitatis obtingat: Decimæ enim & tributa comparari solent, ex adductis à Dom. Solorzano Tomo 2. Lib. 1. Cap. 21. num. 1.

Quæri item potest an ad vendendas species [Nouem præconia ad earum venditionem non semper necessaria.] nouem præconia ita necessaria sint, vt ea omittere graue peccatum sit, obligationem restitutionis inducens, nam totidem lege constituta sunt. Vbi certum est, si ex omissione detrimentum aliquod Regio patrimonio superueniat, obligationem restitutionis incumbere, iuxta sæpiùs dicta. Si autem attentis circumstantiis non indicentur necessaria, & solùm occupationem Regiis pariant Officialibus, nulla suberit obligatio. Quo euentu sine infidelitate aut mendacio testari Tabellio poterit necessaria præconia præcessisse [Tabellio vt fidem facere possit, Notanda doctrina] juxta legem: quia licet nouem non fuerint, juxta legis mentem pauciora sufficiunt, quando ex pluribus nihil sperari majoris interesse possit. Immò etsi dicat nouem, non videtur grauiter peccare, quia mendacium in re nullius momenti accidit: & vt videtur, etiam veniale, intelligi possunt nouem non numero, sed virtute aut æquiualentiâ: non obstantibus quæ adducit P. Oñate Tomo 1. Disput. 46. n. 102. & 103. quia nec iuramento, nec legibus, aut fidei publicæ id videtur contraire. Iuramentum enim grauem obligationem supponit: & vbi illa non est, nouam non addit, vt dictum aliàs, & præsertim Titulo 6. num. 4. Leges autem non vrgent, vt vidimus; nec præsidium publicæ fidei vacillat, quia in eo non læditur, cùm damnum ex prædictâ attestatione sequatur, in quâ & veritas iuxta æquiualentiam dictam reperitur. Ampliora loco citato initio Capitis dicta, & dicenda plura cùm de Commendatariis inferiùs disseremus, Titulo inquam 7.

CAPVT XXIV.

De monopolio niuis, & Regio inde compendio.

QVomodo illud Limæ fuerit [Monopolium niuis ritè posse constitui.] constitutum refert D. Escalona Lib. 2 Parte 2. Cap. 22. & potuisse à Rege id fieri, quæstuosâ ex eo acceptâ pensione, ex multorum doctrina circa hujusmodi rerum genera potest comprobari. Et videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 148. vbi ad propositum nostrum ait tunc licitum monopolium futurum, quando aliter rem, circa quam versatur, nemo sufficienti copiâ vellet inuehere ob sumptus, quos non facilè poterit recuperare. Id enim in casu nostro accidit: ingens enim niuis copia necessaria est ad satisfaciendum ciuium desiderio, temporibus æstu infensis, de quâ non posset haberi securitas, nisi monopolio auctoritate Regiâ constituto: cùm videamus, eo etiam extante, defectus aliquos accidere, quos molestissimos ciues experiuntur; non obstante amissione grandis lucri, & non leuis pœnæ conuentionalis incursu.

Videtur autem circa hoc specialis [Difficultas specialis ex defectu necessitatis, cui ista est pensio consignata.] emergere difficultas ex eo quòd, licet ad monopolium inducendum congrua ratio sit, quam adduximus, de copiâ sic meliùs prouisâ Reipublicæ: emolumentum tamen in eiusdem Reipublicæ vtilitatem conuertendum videtur, quando ex eo Rex nulli speciali necessitati comperitur occurrere: pro quâ pensionem posse tantum exigere, cùm monopolia concedit, Doctores indicant, vt videri potest apud P. Lessium loco citato. Circa quod & P. Molina apertiùs loquitur Disput. 345. §. Dixi monopolia, vbi illa eiusdem [P. Molina.] verba: Regem quippe tunc à peccato excusat publica neceßitas, in quâ est. Similiter P. Rebellus Parte 2. Lib. 9. quæst. 7. num. 3. Pater Azor Tomo 3. Lib. 5. Cap. 23. §. Tertiò quæritur. Ioannes de Medina Cod. de Restitutione quæst. 30. §. Penultimo Bonacina Disput. 3. de Contractibus quæst. 2. Puncto 6. num. 9. & alij. Vt enim testatur D. Escalona suprà, emolumentum hoc ad sumptus pro nouo palatio Boni Successus consignatum est, cuius certè nulla videbatur esse necessitas, vt voce publicâ circumlatum: iis præsertim temporibus, quibus opus est ad sacra extorquenda consurgere, vt negotium Regni & Religionis Princeps optimus prosequatur. Cùm aliàs grauis obligatio [Principes sumptus non necessarios tenentur sub mortali refecare.] sit supremis adnata Principibus ad sumptus inutiles, aut certè non necessarios resecandos, vt omnes clamant Scriptores, quorum aliquos congerit P. Oñate Tomo 2. Disput. 46. Sect. 2. in fine; junctis iis, quæ habet. num. 62. Pro quo & videri possunt P. Molina Disputat. 667. num. 5. P. Thomas Sancius Libr. 2. Consiliorum Cap. 4. Dub. 2. num. 8. P. Azor Tomo 2. Tib. 11. Cap. 7. §. Est quoque. P. Fagundez Tomo 1. in Decalogum Libr. 4. Cap. 15. num. 5. & alij. Quî ergo potuit monopolij niualis pretium ad sumptus dictos destinari? Illud namque ex ciuium bonis extractum, in eorum debuit vtilitatem dirigi, cùm aliud necessitas non videatur postulare. Per quod quidem grauamen Sisæ, quod iam diu premit, posset imminui, & ita tolerabilius redderetur.

Ad quæ responderi potest ædificia [Ædificia magnifica Reges decere.] magnifica Reges decere, & ad commune bonum quodammodo spectare, vt Regius splendor hoc pacto crescat, & apud nationes exteras in maiori æstimatione per Legatos videntes, & audientes habeantur. Pro quo sic Cassiodorus Lib. 7. 5. Regis nomine locutus: Hæc nostra sunt [Cassiodorus.] oblectamenta, potentiæ imperij decora facies, testimonium præconiale regnorum; hæc legatis sub administratione monstrantur, & primâ fronte talis dominus esse creditur, quale eius habitaculum comprobatur. Et ideò magna voluptas est prudentißimæ mentis, pulcherrimâ iugiter habitatione gaudere, & inter publicas curas animum fessum reficere dulcedine fabricarum. Sic ille. [Pro illis quomodo pensio aliqualis imponi queat. Quod casui præsenti applicatur.] Etsi autem pro huiusmodi fabricis grauari non debeat populus, quando aliæ decentes sunt; si tamen moderatum aliquid hinc inde corradatur, quod non ægrè toleretur, non debet vt injustum & penitus damnabile notari. In casu autem nostro sic contingit: vnus enim est, qui pretium monopolij soluit, & hic grauamen non subit, sed lucratur: illis autem, qui niuem asportare poterant, & quæstum ex eo fecisse commercio, si quid molestum accidit, minimæ considerationis est, quia ad lucrum aliunde, fortè securiùs, quærendum possunt animum applicare. Ciuibus insuper nihil infertur injurium, cùm niuem moderato pretio accipiant, & cum majori securitate, vt diximus.

Quòd verò emolumentum dictum in [Respublicas posse collectare juxta multorum sententiam.] bonum Reipublicæ posset conuenienter expendi, verissimum quidem est, sed ad id Rex non tenetur, quia ad sumptus publicos propria habet bona, & si illa non sufficiant, jus collectandi, quod Rebus publicis competit, eò quòd gabellæ, aut vectigalis nomine non veniat compellandum. Vnde illud in ipsis complures Doctores admittunt: vt videri potest apud P. Fragosum Tomo 1. Disput. 7. num. 68. & Tomo 2. Disput. 3. §. 5. numer. 122. vbi plures adducit. Quod cum multis tenet P. Palaus Tomo 6. Disput. 3. Puncto 6. n. 3. Licet sint qui contrarium censeant: accedente autem licentiâ Regis, quæ obtinetur facilè, scrupulus omnis abscedit. Quæ quidem ad iustificandam [Rationes aliæ pro iustificatione monopolij niuis.] consignationem prædictam videntur sufficere: cùm præsertim palatium dictum perfectum jam sit, pro cuius conseruatione, si faciendi sumptus, vt videtur necessarium, jam necessitas intercedit, ex quâ solent exactiones licitæ reddi: si autem minùs necessarium sit, quàm id, quod defertur, tot aliæ necessitates pullulant, vt ad eas subleuandas possit prouentus talis applicari. Cùm insuper minoris illud jam quantitatis sit, quia & minoris lucri monopolis, non ita vrgentibus caloribus, & sic rariore ad hydromelim concursu, ac moderatione circa hoc succedente, eò quòd multis incommodis nimius infrigidatæ aquæ potus obnoxius comperiatur.

CAPVT XXV.

De tabernarum peculiari designatione ad incrementa Regij patrimonij.

NOuum est hoc ad pecuniæ [Tabernarum Regiarum inuentum non ita probatum, & quid praxis circa illas.] collectionem inuentum, quod aliquibus minùs decorum est visum, vt scilicet in tabernis communium cibariorum Regia collocentur insignia, & Maiestas tanta vilissimis istis misceatur. Quod quidem credo numquàm in mentem omnium Regum maximi venisset (si & hucusque venit) nisi aliquorum, qui hac viâ suis compendiis student, adinuentionum istarum auctores, sordidior industria ad hæc descendere generalem prouidentiam impulisset. Et certè satiùs foret emolumenta ista oppidis relinquere, & ad propria condonare, æquiualenti quantitate aliunde corrogatâ, si necessitas ita postulauit. Verùm si ita placet, placeat quidem, & rerum istarum Auctores in suo sensu abundent. Res ergo ita disposita est, vt cuique oppido necessarijs tabernis assignatis, quæ ad curam vrbicorum Senatorum spectant, si quis vltrà velit tabernariam exercere, compositione id pecuniariâ obtineat, inæquali quidem iuxta diuersitatem Prouinciarum à triginta octi-regalium annuâ præstatione vsque ad quadraginta: in quibus Senatores vrbici nullam iurisdictionem exerceant, sed quidquid ad eas spectat per ministros Regios disponatur.

Circa quam ordinationem dubitari [Non esse justificatam dispositionem quæ videantur ostendere.] potest an quidquam contineat, propter quod minùs iustificata in conscientiâ videatur. Et occurrit sanè illud in primis, vrbicis Conciliis iurisdictionem & emolumenta diminui, quod non apparet iustitiæ conforme, cùm Conciliares officia emerint, attentis eorum commodis: debet autem Rex conuentis stare; aliàs conscientia periclitabitur: in contrahendo enim velut priuatus censetur, vt Doctores tradunt, quos adducit, & sequitur P. Fragosus Tomo 1. pag. 38. num. 104. & 105. Pro quo & videri potest P. Molina Disput. 261. ad finem. Deinde: non videtur conueniens dispositio: si enim oppidis necessariæ tabernæ designantur, quomodo aliæ permittuntur, quæ erunt sanè plurimæ, abundantioris compositionis gratiâ. Hoc autem inconuenientibus obnoxium non obscurè dignoscitur: sic enim vinum ad tertium quemque passum occurret, & ebrietatis occasiones Indos, Æthiopes, & viliores alios ex plebe ad eam, & damna eidem adnexa, prouocabunt. Quâ consideratione Excellentissimus Comes de Chinchon Peruuianus Prorex in Prouisione, quâ modum in hoc negotio obseruandum præscribit, jubet vt in suburbijs, in quibus habitationes esse Indorum solent, tabernæ non admittantur, compositione circa hoc prohibitâ.

Sed his non obstantibus Regium statutum [Sed defenditur illa, vt conscientiæ conformis.] iustificari potest ex illius motiuo, quod in fundamentali Schedulâ satis exprimitur, in quâ dicitur contributionem talem esse dispositam ob crebras hostium incursiones in mare Australe, quæ & timeri deinceps possunt, vt opus sit militare præsidium in portu Callaico semper sustentare: & generaliter ob ingentes sumptus in Vasallis tum Indicis, tum Hispanis defendendis factos. Quo nihil esse magis justificatum potest, iuxta generalem doctrinam scriptorum de exactionibus agentium. Deinde. Quod de conuentione cum Conciliaribus Vrbicis factâ dicitur, non videtur vrgere: quia Rex absolutè conuentis stat: numquàm enim se ad conseruandas res omnes statu in eodem obligauit, si res ipsæ variationem aliquam postularent: vt in casu præsenti contingit, & contingere etiam potest in contractibus priuatorum. Qui enim tenetur rem tradere, aut pretium soluere statuto tempore, ex accidenti potest aliquid minus commodum contrahenti peragere, substantiâ contractûs obseruatâ, vt videmus passim. Vnde contractus habet [Clausula in contractibus subintellecta.] implicitam clausulam, Rebus sic stantibus; per Textus & Doctores, quos adducit Marius Antonius Lib. 2. Resolut. 55. num. 29. & seqq. Item, ex æquitate aliquâ in contractibus bonæ fidei potest iudex arbitrari vt non penitus conuenta seruentur secundùm rigorem legis: vt habetur in §. [Qui bonæ fidei sunt. judicis arbitrium admittunt.] Actionum, Instit. de actionibus, & explicant omnes de contractibus agentes, præsertim ex Societate, quorum aliquos adducit Bonacina Tomo 2. Disp. 3, de Contractibus, quæst. 2. Puncto 1. num. 21. Cùm ergo Rex, etiamsi vt priuatus contrahat, personam supremi iudicis gerat; potest in contractibus suis, & in hoc præsertim, de quo agimus, qui bonæ fidei est, cùm sit emptionis & venditionis, ex æquo judicare. Cùm insuper id, in quo dispendium se pati possunt conqueri contrahentes, parui momenti sit, in quo & labore exonerantur ad complures tabernas propagando, non sine grauibus conscientiæ periculis, siue ob incuriam, siue ob iniustam extorsionem.

Quod autem vlteriùs opponebatur, [Inconuenientibus vt possit occurri.] solui ex eo valet, quòd Rex iustè potest prohibere, vt præter sufficientes tabernas aliæ non sint, nisi quas ipse ob rationes sibi benè visas censuerit permittendas. Sunt autem benè visæ rationes, quas eius litteræ manifestant. Vt autem ex illis grauia inconuenientia non emergant, ad illius per Ministros suos prouidentiam spectat: & ita vidimus à citato Prorege, viro prudentiæ & probitatis eximiæ dispositum. Et quidem Rege nihil circa hoc statuente, & rebus in pristino statu relictis, nullus inconuenientia ista in tabernarum multitudine vt specialia in Indiis proclamabat: nam quod ad Indos attinet, id sanè statutum, quod si seruaretur, in magnum eorum commodum redundaret. Et si tabernæ istæ non essent, in multorum domibus vini, quod ex eorum vineis prouenit, copia venderetur: Cur ergo modò ij, qui inconuenientia non deprehendebant in statu priori, ex eo quòd Regia dispositio superuenerit, inconuenientium aceruum deprehendunt? In quo quidem Regis piissimi attestationi [Attestationi Regis in pensionis impositione credendum.] credendum, qui in citatâ Schedulâ medium hoc ad leuamen aliquale occurrentium necessitatum licitum verbis illis appellat: Por todos los medios posibles y licitos. Vbi doctissimi & antiquissimi inter omnes occidui istius tractûs Prælati verba iuuat in comprobationem prædictæ attestationis adduxisse. Qui cùm à Rege nostro fuisset reprehensus, eò quòd Episcopum quemdam sine Bullis Pontificiis, & Regiis Executorialibus consecrasset, sic de vtroque agens est locutus in epistolâ, quam apud me habui: [Tucumanensis Episcopi pro eo verba.] Consecraui quidem; & benè me fecisse tunc credidi, cùm & Theologi essent rem probantes, & alia pro remouendo scrupulo adminicula concurrissent. Sed Rex meus errasse me asserit, & ita me errasse confiteor, cùm meliores ille apud se Theologos habeat, quàm ego, &c. Quod ergo ad conscientiam attinet, nullus videtur remorsus excitandus; quod autem ad conuenientiam, iam præfatus.

CAPVT XXVI.

De prouentu Vinearum Indicarum.

PLantatio vinearum in Indiis iam pridem [Plantatio vetita vinearum, sed frustrà, & quid proptereà tributi additum.] vetita pluribus rescriptis Regiis, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. cap. 7. num. 41. & D. Escalona Parte 2. Lib. 2. Cap. 28. num. 2. Quibus non obstantibus inualuit illa, & adeò copioso prouentu, vt iam superiùs expressimus num. 123. & cùm tot sint, ad multò plures fertilis gleba succurrit. Quia ergo sine Regiâ facultate plantatæ, visum est post longius tempus, aliquod inde quæsisse compendium: & ita Regio statuto decretum, vt duo pro centum vasa vinaria, in quibus vinum transuehitur, soluerentur. In quo quidem grauari se iniustè vinearum domini conquesti sunt, & res ad controuersiam juridicam reuocata. Postquam tamen rescriptum est à Rege & executio decreti instanter iniuncta, quæ tamen alicubi adhuc retardata. Fuit [De illïus iniustitia querelæ, sed fructu nullo.] autem hoc hominis cuiusdam arbitrium annis proximis Regio Consilio ad amplificationem Regij patrimonij & odij communis, oblatum: cùm iam pridem vinearum domini in pacificâ essent possessione, & qui de nouo plantare vellent, nullum iuris aut facti obstaculum inuenirent. Compositione enim Regiâ titulos terrarum habentes, licere sibi plantare quid quid videretur vtile, crediderunt. Neque enim in compositione, de non plantandis vineis quidquam actum: immò multoties compositio facta quando iam in terris, circa quas componebatur, vineæ aut adultæ aut nouellæ videbantur.

Fuerit ergo licet circa hoc iterata [Prohibitionem vsu receptam non fuisse, & legem vsu non receptam obligatoriam non esse.] prohibitio, sicut & circa oliueta, pro quibus tamen exactio nulla constituta hucusque, nihil obstare potuit, quia vsu non recepta, scientibus Gubernatoribus, & Regio non ignorante Consilio, cùm notissimum esset vinum ex Hispaniâ in regiones istas non asportari. Nihil autem manifestius quàm legem vsu non receptam, neutiquam vrgere, nec posse illius inobseruantiam castigari. Pro quo P. Suarius Lib. 4. de Legibus, cap. 16. P. Azor Tomo 1. lib. 5. cap. 4. quæst. 7. P. Salas de Legibus, disput. 13. Sect. 2. num. 11. P. Palaus Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 13. num. 9. cum aliis ab eisdem citatis. Solet autem ab aliquibus ad [Quid circa consensum Principis Auctores diuersi sentiant.] hoc vt lex vsu non recepta obligari desinat, consensus saltem tacitus legislatoris requiri, vt videri apud citatos potest. Et talem in casu nostro repertum iam vidimus; immò & plus quàm tacitum. Cùm tamen Doctores etiam sint, qui asserant, etiam cum omnimodâ legislatoris ignorantiâ, obligationem legis cessare. Et hoc certum arbitratur P. Palaus suprà; & non tantùm probabilius cum Doctoribus, quos adducit: non ergo multùm roboris habere videtur id, quod in Regiâ Schedulâ Proregi Peruuiano iniungitur; quòd scilicet vinearum Dominis inculcetur, ita [Schedula Regia dominis vinearum quomodo scrupulum indicendum statuat.] vt capaces reddantur, non potuisse illos sine licentiâ Regis plantare vineas, & licentiam à Proregibus concessam quibusdam, fuisse nullam; quia licet verè talis lex fuerit, & à præfatis id vt verissimum admittatur; habent illi, eo non obstante, quod apertè suffragetur. Cùm aliàs inueniantur rescripta, de quibus Dom. Solorzanus suprà, num. 43. in quibus supponitur plantatas vineas, Indos tamen pro illarum culturâ distribui prohibetur: licèt posteà prohibitio etiam fuerit intimata, sed à Proregibus executio suspensa, vt quæ magnis inconuenientibus subiaceret.

Nihilominùs Regia prætensio penitus [Pro justificatione prohibitionis Regiæ arguitur, & opposita diluuntur.] condemnanda non est, quia prohibitio bonis fundamentis innititur, saltem probabilibus: & cùm terræ ex compositione habeantur, sub eâ conditione iustè potuerunt tradi, vt vinearum in ipsis plantatio non liceret. Quamuis autem hoc in compositione ipsâ expressum non fuerit, inest tamen conditio, quia lege habetur generaliter posita, vnde non fuit opus declarari. Quando enim tacitum expresso inest, pro expresso habetur: vt cum Baldo, & Tiraquello obseruat Marius Antoninus Lib. 2. Resolut. 57. num. 72. & quia in generali concessione non veniunt ea, quæ quis non esset in specie verosimiliter concessurus, vt habetur Cap. In generali de regulis juris in 6. non [Cap. In generali.] est autem verosimile in generali concessione venire id, quod est aliàs lege prohibitum, cùm generalis concessio priuilegium non sit, sed contractus ab eo independens, quod cum re, circa quam versatur, nullam habet connexionem. Et ita interpretatio facienda, vt correctio juris communioris euitetur, juxta receptam Doctorum obseruationem, de quâ dictum alibi Tit. 4. n. 73. & pro quâ videri potest citatus Auctor Lib. 1. Resol. 103. num. 18. Quibus addi potest semper Reges nostros plantationi vinearum obstitisse; vnde contra factum nequit scientiæ & patientiæ eorumdem imputari.

Benè tamen verum est rationem, quæ [Rationem illius non subsistere, de sufficientia vini ex Hispaniâ adducti Regia Schedula.] pro iustificandâ prohibitione redditur, non penitus subsistere, vt patet ex verbis illis Schedulæ Ann. 1595. quam suprà Dom. Solorzanus adducit: Por muchas causas de gran consideracion, y principalmente, porque auiendo allà prouision bastante de estas cosas, no se enflaqueciese el trato y comercio con estos Reynos. Est enim impossibile vt ex Hispaniâ vinum omne necessarium pro regionibus istis afferatur, quod & carissimè constabit & multoties eius defectus molestissimi sentientur. Quod ex præsenti potest tempore euidenter comprobari, quando in ditione Noui-Regni Granatensis vna vini botisia, seu quadrantalis mensura, sexaginta octi-regalibus vix habetur, cùm tamen Prouinciæ illæ ex proximioribus Hispaniæ sint. Quid ergo in remotissimis accideret, vbi marium & terrarum tractus longissimi percurrendi? Quibus addi potest, licèt commercium circa vinum attenuatum sit, circa alia tamen mirè auctum: vnde ex hoc capite, attenuati scilicet commercij, quod quasi præcipuum ad prohibitionem adducitur, illius corruit fundamentum: & ita aliarum rationum non est curanda, quæ innuitur, multitudo: deficiente præcipuâ, quæ finem, & caussam motiuam dispositioni tribuit, iuxta receptam doctrinam. Non enim est credibile propter rationes [Cessante caussâ legem cessare.] parui momenti legem adeò rerum naturæ repugnantem, quæ aptas plantis terras exhibet, & hominum natiuæ inclinationi, subditis benigna Principis officia pro meritis poneretur. Cessante ex parte caussâ legis, cessat illa, quando magis est inutilis & nociua, quàm vtilis & proficua, etiamsi caussa præcipua non sit, vt videri potest [Quando etiamsi præcipua non sit.] apud P. Suarium suprà, Lib. 6. Cap. 9. in fine. Multò ergo potiùs quando præcipua caussa, vt in casu nostro: & licet aliæ vtilem reddent, magis tamen incipit esse nociua ob rationem dictam; quia scilicet necessaria copia ex Hispaniâ nequit opportunè deferri, & esset sanè molestissimæ penuriæ periculum.

Id tamen curandum, ne Indi ad vindemias [Indi ad vindemias non conducende.] conducantur, nisi ipsi sponte liberâ se offerant: experientiâ enim compertissimum habetur plurimos eo in labore perire & quia cælum ipsis insalubre, & quia multùm inconsideratè hauriunt, vnde lethales ipsis morbi generantur. Immò & dubitari meritò potest an sponte se [An etiam spontanei admittendi.] offerentes sint admittendi: & negari verosimiliter, quia admissio talis est cooperatio ad damna dicta, & charitas obligat ad subueniendum etiam in damnum sponte euntibus, materiam, si possumus, subtrahendo. Hinc enim & correctio fraterna obligat; cùm tamen certum sit peccatum non nisi sponte committi. Poterit autem admittens excusari ex eo quòd repulsus à se plures inueniet alios, non solùm admittentes, sed rogantes, neque enim ille à locatione suarum desistet operarum, iuxta probabilem aliquorum doctrinam: de quâ dictum Titulo 1. n. 146. & seqq. Licèt hîc non omnino accommodari possit, vbi de peccato se locantis non agitur, quod fortè in multis non est mortale ob eorum incapacitatem, aut inaduertentiam: sed de damno eorum corporali: ratio autem facta eadem est.

CAPVT XXVII.

De papyri signatæ quæstuosa nundinatione.

REcens est hoc in Hispaniâ ad vitandas, [Signatæ papyri motiuum, & forma in eo seruata.] vt dicitur, falsitates in publicis instrumentis, arbitrium: signatur enim papyrus Regio signo quadruplici differentiâ, anni currentis notâ adiectâ, & ita signata solùm Regio nomine venditur, pretio ab eodem designato. Quod cùm in Indiis non ita quæstuosum futurum crederetur, vt ex transmissâ quantitate constat; supra votum excreuit, & ampliore aliâ ibidem frabricatâ, iuxta instructionem, expensa. Circa quod discutienda nonnulla, iis omissis, quæ quoad totius rei expeditionem congerit Dom. Gaspar de Escalona Lib. 2. Gazophylacij, Parte 2. Cap. 29. & factum potiùs, quàm ius continent, sanctionem inquam, instructionem, declarationem.

In primis an grauamen hoc licitè possit [Difficultas circa illam ob caussam non subsistentem.] imponi, quia illius caussa in ipsâ Pragmaticâ sanctione contenta, non videtur solido veritatis præsidio roborata. Dicitur enim ita dispositum vt falsitates euitentur, quandoquidem in qualibet signatâ papyro annus apponitur, pro quo tantùm seruire potest. Quod ergo in eâ scriptum fuerit falsitatem eam habere nequit, quæ accidere multoties solet, cùm instrumenta conficiuntur annorum præteritorum numero consignato, quod ad multas & grauissimas potest iniustitias deseruire. Atqui per hoc damnis aliis non occurritur, [Falsitatibus non occurri.] quæ præter adductum, sunt sanè innumera: in papyro enim signatâ possunt falsitates immensæ conscribi: quod & experientia multiplex comprobauit. Immò & damnum illud de falsitate retro acti temporis non videtur penitus cautelatum: nam papyri anni præsentis possunt plures chartæ emi, & pro futuris euentibus asseruari. Propter quod incommodum vitandum videtur dispositum, vt quidquid huius generis transacto anno, pro quo seruire potest, & biennio in Indiis, superfuerit, vndique collectum in locum, in quo sunt Regia signa, deferatur: licèt in instructione dicatur hoc fieri, vt resignari possit, & annis sequentibus deseruire. Sed cùm non semper resignetur, quia copia illius est, neque comburatur, vt de Bullis Cruciatæ inuenitur dispositum, nec tamen vsu generali firmatum, facilè potest à falsariis charta multiplex comparari, scribentium ministerio, & prætextu commoditatis alicuius, vt in præsenti euenit, quando papyri communis est earitas ob raritatem, & papyrus signata emitur ad epistolas, & familiares alias functiones, cùm multò minori pretio constet.

Deinde. Pretium videtur excessiuum, [Ex pretij excessu difficultas augetur.] vt enim habetur in Pragmaticâ, & videri potest apud citatum Escalonam §. 1. n. 12. & seqq. Pro papyro primi signi viginti quatuor regales soluendi: pro secundi regales sex: pro tertij, regalis vnus: pro quarti, regalis quarta pars. Atqui vt constat ex eadem apud citatum num. 21. chartæ cuiuslibet quæstus seu sumptus in eâ factus, dimidium regalem non excedit. Licèt ergo in papyro quarti signi benignitas Regia præluceat, quæ pauperes, & Indos minimùm grauari desiderans, nullum ex illis emolumentum admittit, vt videri potest num. 8. verbis illis: Por quanto la intencion de su [Pragmaticæ verba, circa Indorum leuamen.] Magestad, y su voluntad, siempre ha sido, y es, aliuiarles (Indos scilicet) de qualquiera carga y grauamen. Quod ad Religiones Mendicantes extensum, vt videri potest apud eumdem §. 3. num. vlt. Licèt inquam hoc ita sit; in aliis tamen trium signorum chartis manifestus apparet excessus, præsertim in duobus prioribus. Cùm ergo in hoc genere contractus emptionis & venditionis sit, pretium non debet immoderatum apponi; aliàs iniustitia suberit & obligatio restitutionis. Nec videtur satisfieri ex eo quòd dicitur in Pragmaticâ citatâ, ad Regem spectare pretia rebus imponere, & ita circa hoc modo prædicto statuere potuisse. Nam licèt hoc ita [Pretium à Rege etiam positum, moderatum esse debet: quod mutatis circunstantiis non attenditur.] sit; pretium tamen debet esse moderatum, quod generale est, à quocumque ponatur; vnde & Rex id debet attendere, & circumstantias considerare, ex quibus rerum pendet æstimatio; vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 15. Dub. 2. & est apud alios obuium: vnde mutatis circumstantiis, solet pretium à Rege præscriptum non attendi: vt apud eumdem videri potest n. 14. & tenent Mercadus, Ioannes, & Bartholomæus de Medina, & P. Filliucius apud Bonacinam Tomo 2. Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 2. Puncto 4. num. 7. P. Hurtadus Disput. 2. de Contractibus Difficult. 1. in fine. Et alij communiter.

Prætereà. Aliunde videtur incongrua [Ex pauperum inde damnis argumentum.] talis dispositio, quia cùm diuitibus nihil officiat, pauperibus est nociua: illis enim papyri emptio parùm curabitur, vt lites promoueant: isti autem ab eis desistent, ne euentus dubij multiplici papyri emptione grauentur: vnde & assequendi quod suum est, subsidio carebunt. Vbi dici nequit damnum hoc communis boni vtilitate compensari, dum falsitatibus instrumentorum occurritur. Nam circa falsitates iam dictum; & dubitari prætereà potest quod damnum maius censeri debeat, aliqua instrumenta falsa confici, an pauperes suis bonis per iniuriam spoliari. Et licet pauperibus Regiâ sit benignitate prouisum, vt vidimus; id tamen non de omnibus pauperibus accipiendum, sed de illis, qui de solemnitate dicuntur, qui rarò litigant; cùm tamen alij opus habeant frequentissimè litigare.

Item. Grauamen hoc gabellæ cuiusdam [Et ex eo quò a sic gabelli prætextu boni communis.] genus continet, vnde iubetur vt circa Ecclesiasticos & Religiosos nihil contra eorum agatur voluntatem; ne scilicet Ecclesiastica immunitas violetur. Videtur autem inconueniens vt prætextu publicæ vtilitatis fisci negotium agitetur, & quòd, cùm vtilitas fisci præcipuum motiuum sit, vtilitas communis vt vnicum in Pragmaticæ exordio proponatur. Et quidem si communis vtilitas tantùm attenderetur, detractis expensis, de quibus iam dictum, nihil esset vltrà requirendum: sicut neque à pauperibus Indis, ac Religiosis exigitur, & ab aliis Ecclesiasticis detrectantibus constitutum pretium soluere, vt videri apud citatum Escalonam potest §. 3. num. 12. Impositio autem cùm propter publicam necessitatem esse debeat, iuxta dicta num. 190. non videtur iusta, nullâ necessitatis redditâ ratione, vnde nec videtur in conscientiâ obligare.

Nihilominus non debet vt iniqua talis [Defenditur vt iusta, & oppositis respondetur.] Pragmatica condemnari, in quâ probabiles rationes occurrunt, vt possit sustineri. Falsitatibus enim, vt potest, per eamdem occurritur: & si non omnia, aliqua publici statûs damna saltem euitantur. Et pretium quidem maius est quàm esse deberet, expensarum habitâ ratione: quod tamen iustificari manifestiùs potest quoad papyrum primi signi: quia cùm illa pro gratiis & muneribus Regiis, aut eius auctoritate impartitis deseruiat, potest illis Rex grauamen illud, leuissimum sanè donatariis, imponere: vt scilicet in talis pretij papyro titulos sint, & non aliàs, accepturi: quemadmodum onus mediæ annatæ imponit, quod nequit iniustum reputari. Quoad papyrum autem signi quarti, dictum iam n. 204. Quoad tertij, excessus non est notabilis, & ita ob auctoritatem Regij signi potest illo digna duci, quando etiam stipendium est iis tribuendum, qui in eius distributione, venditione, & curis aliis circa eamdem occupantur. Et ex multorum auctoritate etiam constat ex Regio signo monetæ valorem augeri, vt videri potest per citatos à Diana [Valor pecuniæ ex Regio crescit signaculo.] Parte 6. Tract. 8. Resolut. 1. §. Ad secundum, quod & ipse admittit quando excessus est modicus. Est autem eadem in papyro ratio. Restat ergo solùm papyrus secundi signi, sex inquam regalium. Et hæc cùm ad res momenti maioris adhibeatur, & rarior illius vsus sit, maiori pretio venit æstimanda, quia minus est hac ratione in illo grauamen, estque bifolium, & ita quasi duæ chartæ, & duo signa, quorum auctoritas exigit, vt non vili pretio diuendantur. Sic ergo apparet pretio non esse excessum talem, vt manifesta in eo iniustitia, re attentiùs expensâ, valeat deprehendi. Quod verò de pauperibus dicebatur solui ex eo potest, quòd licet aliquale in eo iniustitiæ videatur esse periculum, non est generaliter præsumendum; cùm in litibus incerta iustitia sit; & etiam si facilis succurrat litigandi modus, potentiores armis validioribus certant, vt frequentiùs debeant infeliciorem litis exitum sibi pauperes ominari. Quod malum remedio caret. Quæ autem circa instrumentorum fidem versatur falsitas, perniciosissimum malum est, cùm ex eorum fide totus ferè Reipublicæ status pendeat. Pro quo videri potest P. Fragosus Tomo 1. pag. 728. n. 295.

[Gabellam in papyri dispositione non esse.]

Iam quod ad vltimum spectat, negatur in hac dispositione genus aliquod gabellæ intercedere, quod ex dictis videtur sequi; cùm tantùm sit determinatio quædam pretij circa rem bono publico conuenientem. Neque oppositum sequitur ex eo quòd nolit Rex Ecclesiasticos ad vsum compelli; quia etiamsi gabella non sit, est tamen lex minùs congrua Ecclesiasticæ [Neque ad Ecclesiasticos extendi.] libertati, vt quæ onus imponat: ad has tamen Clerici non tenentur, vnde nec imponi illis potuit: vt videri potest apud Bonacinam Tomo 2. Disput. 1. quæst. 1. Puncto 6. num. 29. Dianam Parte 1. Tract. 10. Resolut. 12. & Parte 6. Tract. 8. Resolut. 1. §. Restat modò. P. Palaum Tomo 1. Tract. 3. Disput. 1. Puncto 24. §. 6. num. 6. & alios, qui licet fateantur Ecclesiasticos ligari legibus ciuilibus, exceptionem addunt oneris & præiudicij, quo libertas Ecclesiastica minuatur. Cùm autem gabella non sit; neque etiam fuit opus necessitatem exprimi, quæ ad illam imponendam impulisset.

Ex dictis autem videtur cessare, quod [Neque oppositum ex verbis Pragmaticæ deducî.] ad factum attinet, quæstio illa, An Pragmatica ista sit contra Ecclesiasticam libertatem, si videlicet ad Ecclesiasticos extendatur. Cùm enim eos Rex compelli vetet, quæstio in facto cessat. Si dicatur Regem suos admonere Proreges, vt opportunâ vtentes industriâ curent papyrum signatam in statum Ecclesiasticum introducere, vt videri potest apud citatum Escalonam §. 3. n. 12. ex quo videtur sequi legem ex intentione eius ad prædictos extendi; nolle tamen circa eos rigore vti. Responderi potest id non sequi, sed onus istud ad laicos tantùm dirigi, & neque indirectè Ecclesiasticos comprehendere, qui sponte illud subire possunt: non vt sponte obligationem subeant, sed vt semper illis integrum sit à voluntarij oneris supportatione desistere: est enim quasi donatiuum, quod Ecclesiasticis omnino licet: vnde & in gabellis idem contingere posset, nisi periculum esset in eo quòd voluntaria præstatio in obligatoriam verteretur.

Si autem onus tale ita imponatur, [Nec posse ad eos expressi dirigi, pro quo Auctores, & rationes.] vt ad Ecclesiasticos etiam extendi Regis voluntas sit, & ne aliter in eorum negotiis procedatur, libertati Ecclesiasticæ, iuxta nuper dicta, repugnaret: quod ex eorum doctrinâ colligitur, quos dudum adduximus, & aliorum apud ipsos: & ita in propriis terminis de papyro signatâ loquentes tenent Illustrissimus Arauso in 2. 2. D. Thomæ. Quæst. 95. Disput. 3. Sect. 5. & Diana Resolut. 1. citata. in quâ multa adducit; quæ eò tendunt, vt ostendat esse gabellam: quo constante, illatio est manifesta, cùm constet Ecclesiasticos ab illis esse prorsus eximios. Quia verò ex dictis responderi potest gabellam non esse; ideò ad fundamentum aliud recurrendum; quòd scilicet onus sit, & quidem non leue, ad quod nequeant Ecclesiastici compelli, vt citati tradunt, & apud eos alij, ac complures insuper apud Dianam Parte 6. Tract. 3. Resolut. 6. asserentes statuta laicorum non ligare Ecclesiasticos, quæ circa alienationem bonorum, contractus, & alia versantur, in quibus illis onus seu grauamen imponitur, quod minimè gabellæ rationem habet. Pro quo & videnda multa apud eumdem toto Tractatu illo, seu Apologeticâ disceptatione. Vnde si ponamus papyrum signatam eodem pretio, quo communis, Clericis tradi; si tamen ita compellantur eâ vti, vt non adhibitâ, nequeant in lite procedere, grauamen erit contra illorum libertatem; quia ad id, quod aliàs ipsis erat licitum, compelluntur, juxta dicta à nobis alibi: Vide Tit. 3. num. 109. & 110. & Tit. isto n. 142. & pro quo plures Auctores adducit Diana Resolut. 1. citata §. Sed hic minimè. Est ergo ratio oneris à ratione gabellæ diuersa.

Si dicas Ecclesiasticos teneri ad obseruandum [Ex obligatione seruandi commune pretium à Rege impositum, non benè. argui.] rerum pretium à lege taxatum, vt est communis Scriptorum doctrina, de quâ citati. num. 204. & ita etiam obligandos ad papyri signatæ pretium. Responsio est facilis: Nam aliud est teneri ad pretium, si re aliquâ vti velint, aliud ad ipsius vsum obligari, quando aliunde haberi potest pretio viliori; in illo enim, vt communis legis seruatur æquitas, in hoc Ecclesiastica violatur libertas. Itaque si Clericus emat [Quomodo illud Ecclesiasticos obliget explicatur.] triticum ex communi horreo, taxatum debet pretium reddere per publicam potestatem: sed non tenetur absolutè emere, si aliunde possit sibi prouidere, & sic de aliis. In nostro autem casu idem accidit: nam si Ecclesiasticus velit papyro signatâ vti, debet pretium pro se taxatum offerre: sed ad talem vsum nequit obligari, cùm possit communi vti papyro, vt poterat ante Pragmaticam signaturæ. Quòd si aliquando monopolium [Quid cum quorumdam rerum monopolium constituitur, designato pretio.] rerum quarumdam fiat, pretio earum designato per publicam potestatem, vt de niue diximus Cap. 24. illud certè onus non est, sed commodum, vt ibidem ostensum. Si verò contingat monopolium non eam commoditatem respectu Ecclesiasticorum habere, sicut neque respectu aliorum, sed solùm fisci, vt in chartulis pictis; onus etiam reputari non debet, quia non versatur circa res ad communes vsus necessarias, sed quæ omnino sponte assumuntur, & ab Ecclesiasticis satiùs esset non assumi. Quod Diana cum aliis benè aduertit suprà §. Ad tertium. Si autem ex necessariis sint, alia est ratio, vt videri apud eumdem potest: quamuis si necessitas cogat, nec possit in venditione discrimen Ecclesiasticorum & laicorum commodè obseruari, probabile fit in eo lædi Ecclesiasticam libertatem, vt ex mente multorum dictum Titulo 3. numer. 112. Quæ cùm ad Indias specialiter non spectent, à nobis delibata sufficiant, qui nonnulla alia minutiora prætereunda iudicamus, de quibus videri potest sæpiùs citatus Escalona, vt vno tandem satis quæstuoso Regij ærarij compendio rem istam terminemus, pro quo sit

CAPVT XXVIII.

De Concessione Bullæ Cruciatæ & emolumentis Indicis, secundùm specialia pro Indiis.

SVnt sanè in Indiis emolumenta Bullæ [Bullæ cruciatæ prouentus qualis.] Cruciatæ permagna, cùm eorum quantitas ad octingentorum millium ducatorum collectionem ascendat, vt testatur Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 25. num. 20. & in Politica pag. 717. Col. 1. qui multa de illa, sicut & D. Escalona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. Cap. 34. Nos hic peculiaria quædam diluemus, ex quibus sit

Primum, an transacto biennio, pro quo Bulla conceditur, si noua publicatio non fiat, præcedens valeat, aut possint quæ superfuerunt Bullæ ex publicatione præcedenti concedi.

CAsus accidit annis proximioribus: [Casus specialis de elapso biennio, nec Bullis adductis.] elapsum est enim biennium, & nouæ Bullæ desideratæ, de quarum certa transuectione notitia nulla succurrens, magnam peperit negotio in tanto confusionem. Pro deliberatione ergo consultatio habita, & Archiepiscopi Limani sententia requisita; & nonnulli quidem Bullam præcedentem valere censuerunt, sicut & in casu simili ante annos plures tenuerunt multi, vt testatur Dom. Solorzanus suprà Cap. 25. num. 24. [Valere acceptas qui censeant.] P. Henriquij, Emmanuelis Roderici, & Antonij Gomecij sententiam secuti. Sed quia hoc aliis visum difficile, nouam Bullarum distributionem [Quæ superfuerunt posse distribui aliorum iudicium.] necessariam censuerunt; dixeruntque posse eas, quæ ex præcedenti publicatione superfuerant, impartiri; licet illæ ad biennium tantùm fuerant destinatæ: sic enim de piâ potest mente præsumi Pontificis, ne fideles in regionibus adeò distantibus thesauro gratiarum adeò singulari priuentur. Quod & de Commissarij intentione pariter coniectandum, quæ Pontificiæ debet esse conformis, sicut & Regiæ. Cùm enim negotium hoc tanti momenti sit, & adeò abundans Regium interesse, illiusque tanta necessitas duris hisce temporibus; non est credendum vacationem istam sine fructu transire vllatenus volituros. Pro quo sunt vulgares doctrinæ de epicheiâ, coniecturis, præsumptionibus, ratihabitione, de quibus [Negantium maior pars.] pleni tractatus Doctorum habentur. Præualuit tamen negantium absolutè consilium, qui numero & auctoritate præcellebant, in quibus & Illustrissimus fuit Archiepiscopus, testatus planè, si de procuratione ante nouarum Bullarum aduentum ageretur, illam se in Metropolitanâ suâ Ecclesiâ minimè permissurum. Quod & Archiepiscopum Mexicanum pariter censuisse relatione accepimus, & pro eo acriter decertatum. Nihilominùs in designato distributionis loco eam continuatam sine publicatione à testibus oculatis accepi. Et ego quidem cum postremis hisce persensi, ratus contrarium solido fundamento destitutum.

Et quod ad sententiam eorum attinet, [Priorum de valore Bullæ ante Biennium acceptæ sententia refellitur.] qui valere elapsi biennij Bullam asserebant, minimè eorum est probanda doctrina, quæ auctoritate Doctorum innititur, ex quibus contrarium potiùs deducendum. Licet enim dicant illi posse quem gratiis Bullæ frui elapso tempore, ad fruitionem talem disignato; tempus tamen huiusmodi modicum esse debere affirmant, vt videri potest apud P. Henriquez Lib. 7. de [Tempus modicum esse debere, iuxta Auctores, qui id admittant. P. Henriq] Indulgentiis Cap. 20. num. 2. verbis illis: Si elapso anno & paucis diebus, non promulgetur secunda Bulla, quam constat paullò post promulgandam. Pro quo in Glossa L. N. alios adducit. Emmanuel Rodericus à D. Solorzano etiam adductus oppositum omnino sentit, aitque se non audere P. Henriquez sententiam amplecti. Vnde mirum est à præfato Scriptore pro contrariâ sententiâ citari. Neque Antonius Gomez aliter accipiendus, citatus etiam ab Scriptore præfato, si quidquam indulgeret: sed certè nihil apud ipsum tale, sed oppositum non obscurè, dum ait, gratias Bullæ anno elapso cessare, nec sufficere intentionem illam sumendi. Videatur Cap. 5. circa 5. quæstionem n. 2. & circa quintam & sextam clausulam num. 1. & 2. Cùm Emmanuele autem sentit P. Mendus in Bullam Cruciatæ Disput. 2. num. 7. & cum Patre Henriquez Ioannes Sancius in Selectis Disput. 55. num. 2. Villalobos Tract. 27. Clausula 4. num. 8. Trullench Lib. 1. Expositionis §. 1. Dub. 11. Ludouicus à Cruce in eadem Disput. 1. P. Escobar in Theologia morali Examine 17. Cap. 1. in fine. Qui tamen Tomo 1. Problematicarum Disquisitionum Lib. 7. num. 40. absolutè asserit anno elapso expirare. Diana Parte 1. Tract. 11. Resolut. 91. & alij, qui generaliter paruam distantiam tantùm admittunt, ita vt parùm pro nihilo reputetur. Atqui in nostro casu distantia erat magna, vt non possit illi doctrina de anno Ecclesiastico pro obligatione Confessionis adaptari. Et P. Bardi in [Ex anno Ecclesiastico nihil præsidij.] explicatione Bullæ Parte 1. Tract. 2. Cap. 6. Sect. 2. num. 32. rem exquisitiùs discutiens affirmat annum publicationis non posse prorogari supra annum solarem vltra dies triginta quinque: major enim annus Ecclesiasticus eum habet excessum, cùm minor ille sit, in quo Pascha incidat die vigesimâ secundâ Martij: maior, in quo die 25. Aprilis. Quem dicendi modum impugnat P. Mendus in Tractatu Miscellan. Appendice Cap. 14. Sed vt id demus, etiam protensio illa in casu, de quo loquimur, suffragari nequit: quia maior fuit, & multò maior crederetur futura fuissetque re ipsa, nisi nauigium vnum aleæ periculosæ expositum, fortunatum cursum habuisset.

Nullum ergo in Auctoribus de Bullâ [Sicut generaliter ex quibusuis sentiendi modis apud Auctores.] tractantibus pro illâ est sententiâ præsidium. Nam vel annum Solarem esse existimant, aut Ecclesiasticum, vel saltem duos tresúe dies extendi posse dicunt post nouam publicationem, vt videri potest apud P. Escobar suprà loco priori: ex quibus nihil potest casui, de quo disserimus, adæquari. Vnde ergo ita sentientes sentientiam probant? Recurrendum sanè iis est ad communes illas doctrinas de coniecturis, & ratihabitione, & ita idem est illorum, atque aliorum fundamentum, & sic pariter refellendi. Quod ergo ad coniecturas attinet, epicheiam aut præsumptionem, satis infirmum est: nam stante formâ dispositâ ad gratiæ alicuius [Epicheiam locum non habere, aut præsumptionem, contra formam præscriptam.] consecutionem, illi standum est, & contra eam nulla valet coniectura, aut interpretatio, nisi de concedentis constet voluntate. Voluntas enim per formæ appositionem ostenditur, vnde non potest nisi omnino verosimili contrariæ voluntatis significatione contra illam iudicari. Quod in grauibus negotiis præsertim obseruandum: per ea quæ adducit Marius Antoninus Lib. 1. Variarum Resolut. 11. numer. 4. & seqq. vbi quòd in dubio forma censetur substantialis. In casu autem nostro Bulla conceditur expressâ formâ concessionis, quòd per annum durare debeat, & in Indiis per biennium: ergo eâ non seruatâ actus corruit. Iuxta quam regulam in aliis ad Bullam spectantibus proceditur, vt in eleëmosynæ quantitate, in qualitate accipientium, in approbatione Confessarij, in visitatione altarium, ac similium: verbis enim concessionis insistitur, & aliter factum iudicatur nullum ex prædicto fundamento, quod benè in casu speciali, de quo agimus, exornat & roborat Antonius Gomez suprà.

Deinde. Forma concessionis quòd per [Vrgetur ex eo quòd biennij duratio nullo modo verificetur.] biennium duret, aliquomodo verificanda est, ita vt duratio ad biennium tantùm extendatur. Rogo ergo quomodo in casu nostro verificari possit? Non quidem anni solaris computatione, neque Ecclesiastici, vt iam ostensum: ergo nullo modo. Quod autem verificatio requiratur, extra dubium est, quia vbi non conueniunt verba, nec conuenit dispositio l. 4. §. Toties. D. de damno infecto. Pro quo Nauarrus Lib. 3. Consilio [Ad Pontificis mentem vanum esse perfugium.] 34. & Matthæus de Afflictis Decisione 355. n. 8. Si dicatur menti potiùs quàm verbis standum: sic dicentes ostendere debent vnde illis sit mens explorata Pontificis, qui nusquàm eam dispositioni suæ contrariam indicauit, vt sæpè accidit, & in Iure est obuium, in quo statuuntur multa, & statim adiiciuntur exceptiones per particulam Nisi. Vt videri potest in Cap. omnis vtriusque sexus, de pœnitentiis & remissionibus, vbi verba illa post generalem dispositionem: Nisi fortè de proprij Sacerdotis &c. similiter Cap. Si verò de sententia excommunicat. ibi: Nisi fortè eumdem Clericum &c. & alibi passim. Licet ergo pietas [Sicut ad illius pietatem.] Pontificia magna sit, quia tamen certis est adstricta limitibus, non est ad ampliora pertrahenda. Et quidem licet pietas magna præsumi debeat; Bullam tamen Cruciatæ nisi ad Regum nostrorum instantiam minimè concessissent: quo euentu fideles in Indiis thesauro gratiarum istarum essent penitus destituti. Quando ergo illum concedit Pontifex, non iuxta generalem pietatem facienda est interpretatio, sed iuxta eam, quæ certis est limitationibus coarctata. Cùm aliàs constet Pontifices in concessione Bullæ difficiles se exhibere, & eam negasse nonnullos, existimantes id, quod ex eadem colligitur, in iis rebus, pro quibus conceditur, non expendi. Neque [Contrà cuius voluntate arbitrari Commissarius nequit, neque etiam Par.] Commissarij voluntas alia debet præsumi, qui eo ipso quòd Commissarius sic ei, qui commisit, conformem se debet exhibere. Neque aliter de Catholico Rege iudicandum, cuius voluntas nihil potest voluntati Pontificis contrarium operari, qui est primum mobile in hoc genere, ab omnibus aliis inspiciendum.

Iam quod ad ratihabitionem attinet, [Neque ex ratihabitione argui posse.] ex prædictis videtur sufficienter improbatum: sed est prætereà contra illud instantia validissima. Nam ratihabitio hæc non est de præsenti, cùm in Pontifice nullum appareat de præsenti talis dispositionis indicium; de futuro autem nihil iuuat, quia illa est in quo per Bullam conceditur facultas eligendi Confessarium, qui ab omnibus possit peccatis absoluere (exceptâ hæresi.) Ad [Quæ de futuro ad confessiones non sufficit.] jurisdictionem autem in foro pœnitentiæ non sufficit ratihabitio de futuro, vt communiter tradunt Doctores, qui videri possunt apud Bonacinam Tomo 1. Disput. 5. Quæst. 7. Puncto 4. §. 1. num. 13. & 14. Dianam Parte 3. Tract. 4. Resolut. 68. & P. Gasparem Hurtadum Disput. 10. de Pœnitentiâ, Difficult. 5. Licèt autem sint qui existiment ratihabitionem de futuro sufficere, qui videri possunt apud P. Filliucium Tractat. 7. cap. 9. num. 240. qui num. 242. affirmat eorum sententiam non carere probabilitate; licet ipse contrariam teneat num. eodem. Licèt inquam sint, & sententia eorum aliquomodo probabilis; contraria [Illius certitudo.] tamen est probabilissima, & certissimam eam asserit P. Thomas Sancius Lib. 3. de Matrimonio, Disput. 35. num. 17. multos pro eadem adducens. Contra quam irrefragabili ratione, & grauissimorum scriptorum auctoritate munitam, vt vix iam sit contrarium tenens, non debet in grauissimo S. Cruciatæ Tribunali iudicari.

Restat ergo vt illorum iudicium, qui [Bullas quæ superfuerunt, non posse distribui.] distributionem bullarum ex iis, quæ superfuerunt fieri posse & debere existimarunt, efficaciter improbemus: estq́ue id facilè. Nam bullæ dictæ biennio tantum valituræ destinantur, vt in ipsis exprimitur. Quâ ergo veritate distribui possunt, vt illæ quæ pro sequenti biennio transmittuntur? Falsitas certè in re valdè sacrâ, & momenti summi committitur. Item, quâ auctoritate id præstat Commissarius? Illi quidem commissa non est; recurrendum est ergo ad coniecturas & ratihabitionem, & ita in fundamentum deuoluitur iam à nobis infirmatum. Demus autem id esse probabile, [Rei dubiæ pretium non debet esse idem: & quæ tunc obligatio.] sicut & priùs: res certè dubia relinquitur. Quâ ergo ratione sustineri potest, vt populo tamquàm res certa & indubitata tradatur cum onere contributionis id, quod valdè dubium est, & minimè ab eo admittendum, si dubium illi esse constitisset? In rebus sanè quæ vendi & emi solent, nequit pro vero tradi id, quod an sit tale dubitatur: vnde & obligatio restitutionis est, aut dissoluendi contractum. Est enim vitium rei secundum hominum æstimationem, & illud debere detegi omnium sententia est: pro quâ videri potest Bonacina Tomo 2. Disputat. 1. de Contractibus, quæst. 2. Puncto 6. vbi de hoc specialiter agentes adducit: & pro eodem extant alij complures. Præterquàm quòd contractus est nullus, quia inuoluntarius ob ignorantiam emptoris. Quod vt [Euidens instantia.] manifestiùs appareat, rogo sic distribuentes Bullas, an pecuniam, de quâ dubitaretur an esset legitima, ab accipientibus Bullas admitterent? Quis de hoc valeat vel leuiter suspicari? Ergo & quod tradunt exploratæ fidei sit oportet, aliàs contractus claudicabit: neque enim rationi congruit aut conuenit æquitati, alium Deum velle sibi, alium alteri, vt vulgaris habet loquendi vsus.

Et hæc cùm mihi certa sint, audio à [Aliter in Tribunali supremo videtur iudicatum.] Tribunali supremo S. Cruciatæ rescriptum, posse in casibus talibus Bullas distribui, quæ ex dudum elapso biennio superfuerunt: eâ redditâ ratione, quòd valde materialiter se habeat ad gratiæ consecutionem distributio Bullarum, quandoquidem sine illâ stare posset, vt in Iubileis, & Indulgentiis contingit, quæ sine traditione aliquâ instrumenti cuiusquam obtinentur. Quod quidem, si ita est, reuerenter accipiendum: & ex eo saltem constat sententiam eorum, qui volebant Bullam posse vltra biennium protendi, nequaquam admittendam. Pro quo vlteriùs [Ex quo saltem habetur publicationis tempus non posse extendi, pro quo & Bullæ iteratus tenor.] addo expressam clausulam Bullæ, in quâ Pontifex ita loquitur: Expirante anno omnes prædictæ facultates, & gratiæ & indulta expirent: tantumque poterunt caussæ pendentes ad finem perduci. Sic Paulus V. Vrbanus VIII. & Innocentius X. quibus nihil dici clarius potuit. Quod autem de distributione, quæ fieri ex Bullis residuis possit, declaratum dicitur, valde videtur difficile: neque enim materiale quid censeri potest, quod à Pontifice non est arbitrio Commissarij remissum, sed expressè decretum inuenitur: sic enim in citatâ [Difficultas magna circa declarationem, eò quòd acceptio non se habeat materialiter.] Bullâ habetur: Item mandatur vt summarium hoc per omnes Christi fideles, ad prædictum bellum contribuentes, qui huiusmodi gratiarum participes esse voluerint, recipiatur, & retineatur: ne circa sibi concessas gratias errare, neúe alij illas sibi vsurpare poßint, & vnusquisque qua facultate eisdem gratijs & facultatibus vtatur, docere valeat. Sic ibi. Vbi si dicatur ad notitiam gratiarum & reddendam rationem, sufficere Bullam, quæ traditur etiamsi ad annum præteritum spectet. Contrà est: nam eâ ratione non erit necessarium illam dari habenti eam, quam pro biennio elapso recepit: quod tamen non admittitur, neque admitti potest: nam ex eo fieret pro omnibus concessionibus, saltem eiusdem Pontificis, non esse necessarium nisi vnicam Bullam accipere, & eam seruare ad effectum per Pontificem designatum, quandoquidem in omnibus idem tenor gratiarum continetur. Quod cùm admitti nequeat, ex eo clarè apparet sumptionem distincti Summarij non se habere materialiter: vnde in eadem Bullâ sic etiam subditur: Ac vti idem omnes Christi fideles, non tantùm semel, sed bis singulo quoque anno, quo idem summarium sumpserint, tam perse, quàm per modum suffragij, &c. Vbi summarij acceptionem, tamquam rem ad substantiam concessionis omnino necessariam, Pontifex præsupponit.

[Quæ augetur ex publicatione facienda Bullis aduenientibus.]

His accedit, distributione factâ modo dicto, & aduenientibus posteà Bullis, publicationem faciendam. Ex quo sequitur eos, qui acceperant, non futuros in suâ conscientiâ quietos, cùm videant nouas Bullas publicari, & quas ipsi acceperant, ad elapsum biennium pertinere. Nec facilè eos tranquillare poterunt distributionis ministri, aut alij, qui caussam Tribunalis conentur defensare. Meritò ergo postulabunt vt sibi nouæ traduntur Bullæ, ad quod & qui distribuunt tenebuntur, nullâ nouâ acceptâ pecuniâ. Quod quidem à sinceritate & ingenuitate, quâ tractari res istæ debent, valde videtur alienum. Si autem dicatur non faciendam publicationem post Bullarum aduentum, sed post elapsum biennium ad distributionem earum, quæ superfuerunt, & consequenter aliarum, quæ posteà aduenient; id certè non videtur posse sustineri. Nam à die publicationis currit biennium, sicut [Non posse illam omitti.] annus alibi: & vnusquisque jus habet vt possit integro biennio frui. Atqui multi non sument Bullam elapsi biennij ob illius incertitudinem: neque enim tenentur cuilibet declarationi stare, cùm sint viri docti oppositum sentientes. Si autem sumant nouam post aliquos menses adductarum, biennium illis à publicatione integrum non relinquitur. Præterquàm quòd publicari non possunt Bullæ, de quibus non constat an sint peruenturæ, vt est valde contingens, submersâ, in quâ exportantur, naui, siue ab hostibus occupatâ. Publicatio ergo certam materiam requirit, vt ipsum nomen ostendit; id enim publicatur, quod occultum priùs erat, non quod possibile est vt sit; cùm possit etiam non esse, etiam moraliter loquendo. Quæ quidem docti & attenti negotij huius administri solerter aduertent, & viam hanc ita exhibebunt planam, vt nullum in eâ offendiculum fidelibus relinquatur. De quo cùm satis hæc sint, sit iam

Secundum, an Prorex inhibere possit Commissarium, quando ille commißionis limites videtur transilire.

REspectu iudicum aliorum expressa est [Prohibitione Audientiæ de causis Cruciatæ cognoscant.] prohibitio apud Dom. Solorzanum, qui tenorem erectionis Tribunalis in Indiis refert, pro caussis ad Bullam spectantibus cum plenitudine potestatis expediendis: sic enim in eâ dicitur: Sin que por via de fuerza, ni por otro algun modo, se puedan llebar, ni lleben las dichas causas à las dichas Audiencias Reales, ni introducirse, ni se introduzcan en ellas por manera alguna. Sic ibi. Sed durum satis apparet, vt si Commissarius velit aliquem iniustè vexare, nullus remaneat illi recursus, [Dura si generalis, videtur.] sed onus sit quantumuis importabile subiturus. Et tale aliquid visum aliquando, cùm Religionis cuiusdam supremus Prælatus ad reuocationem Religiosi à se extra vrbem abire jussi ob caussas sibi benè visas, per censuras cogeretur. In quo quidem Commissarius iuxta communem æstimationem affectu quàm ratione potiùs ducebatur. Vbi si dicatur nullum esse inconueniens in eo quòd sic coactus obtemperet, cùm possit Concilium S. Cruciatæ de re totâ certum reddere, à quo dubio procul remedium adhibendum. Id sanè nullius consolationis est violentiam patienti: remedium enim tale serò veniet, si tamen veniet, aduersantium informatione apud iudices remotissimos præualente.

Proptereà dicendum videtur Proregem [Ad Proreges non extendi in casibus extraordinarijs, quia & circa Cruciatæ Tribunal eius extenditur prouidentia.] posse in casu tali, & similibus, suam auctoritatem interponere violentias manifestas remouendo: non quidem iudiciali indagine, sed de facto, monitoriis in primis vtendo; iis autem non procedentibus, ad impediendum efficacem potentiam adhibendo. Pro quo facit in prohibitione præfatâ Proregis non fieri mentionem, & ita illius prouidentiam non exclusam, qui, vt ait P. Oñate Tomo 2. Disputat. 46. num. 60. in Indiis Tribunali Cruciatæ præsidet, & imperitat. & Dom. Escalona Lib. 2. Cap. 34. num. 9. ita in specie scribit: En casos extraordinarios, y de gobierno superior, [D. Escalon.] por razon de la quietad publica en competencias de Tribunales encontrados, se puede interponer el virrey, vsando para remediarlos de los poderes que tiene, como quien representa la Real persona. Sic ille. Debebit ergo tunc Commissarius cedere, & à censuris abstinere; [Quomodo id ritè præstandum.] & si absolutione opus sit, eam impendere, honesto colore quæsito: ad quod directo Proregis mandato non vrgendus, sed rei ipsius conuenientiâ, cùm iam contumacia non sit, quandoquidem Proregalis auctoritatis interuentu obedientia prohibetur. Non enim contumax dici potest, qui, vt non obediat in re sibi permolestâ, adiutorium licitum & vsitatum implorat; præsertim quando iurisdictionis excessus comperitur: Cùm [Excommunicatio solum pro manifesta & rationabili caussa.] non leuis sit culpa tantam imponere pœnam insonti: vt habetur in Cap. Sacro, de sententiâ excommunicat. vbi & illa extat Pontificis admonitio: Caueat etiam diligenter ne ad excommunicationem cuiusquam absque manifestâ & rationabili caußâ procedat. Sic Clemens Tertius. Vbi ergo neque rationabilis, [Cap. Sacro de sent. excommun.] neque manifesta est, quòd si grauatus auxilium opportuni fautoris exquirat? Adeundus sanè Ecclesiasticus Patronus; sed non adest: is ergo aditur, qui auxiliari potest, & Dei officio perfungi, cuius est violentiam passis subuenire.

Tertium, circa taxam pecuniæ ab accipientibus Bullam tribuendæ.

ESt illa in Indiis diuersa ab eâ, quæ in [Taxa contributionis pro Indijs. & specialiter pro Indis, servis, &c.] Hispaniâ, & regnis aliis Coronæ seruatur, in quibus solita publicari. Et habetur in speciali Instructione apud Alfonsum Perez de Lara in Libro trium gratiarum, Fol. 254. ex quo illam adducit Trullench Lib. 1. §. 3. dub. 1. & ex hoc P. Mendus Disput. 1. num. 11. Qui tamen in eo decepti, quòd pro Indis, quibus Religiosi, pauperes, & Æthiopes exequantur, duos regales Castellanos assignatos affirment; cùm tamen sint duo tomini, qui tres regales cum quartello constituunt. Tominus enim duodecim habet grana. Nisi fortè nomine Castellani eum intelligendum velint, quam nos Ensayado dicimus, sic enim idem est quòd Tominus. Talis ergo taxa pro [An milites eadem vti possint.] prædictis omnibus assignata. Et circa eam inquiri potest an valeat consuetudo, quæ esse dicitur, vt milites eadem perfruantur. In quo, si reuerà ita est, & sciente Commissario subdelegato id fit, non videtur notitiam talem Commissario generali defuisse, & ita eo sciente & annuente, licèt tacitè, potest consuetudo præfata sustineri. Quâ ratione vtuntur docti scriptores ad probandum [Consuetudo circa hoc potest præualere.] annum publicationis Bullæ esse Ecclesiasticum, & non solarem, quia vsus sic habet, sciente & patiente Commissario, vt videri potest apud P. Mendum Disput. 2. num. 7.

Potest vlteriùs quæri an Indis mendicis [Eumdem esse taxam pro Indis mendicis, quæ pro alijs.] pro minori pecuniæ summâ possit Bulla concedi. Nam inter Hispanos variæ classes sunt, iuxta diuersas eorum facultates: ergo & inter Indos aliquid huiusmodi statuendum est, cùm inter eos sui etiam diuersi status sint, & ita Caciquij pondus argenti insaiati debent contribuere. Verùm ratio ista conuenientiam quidem dispositionis ostendit; vnde & statui posset exiguum aliquid pro Indis mendicantibus, regalis inquam: de facto autem nequit admitti; quia nulla minor taxa extat, quàm prædicta: & in hoc arbitrari non licet subdelegatis Commissariis; aliàs possent etiam circa Hispanos taxam variare; quia non videtur consonum, vt idem à mendicante, ac seruiente actualiter exigatur; qui enim seruit, plus dare potest, cùm seruitij mercedem accipiat, & multoties copiosam. Præterquàm quod in Bullæ concessione non tam attenditur spirituale fidelium bonum eam accipientium, quàm subsidium pro bello contra infideles; ad quod nihili penditur id, quod ab Indis mendicantibus tribui potest. Et talis illi ingenij sunt, ac peculioli sui adeò tenaces, vt rarus futurus sit suâ sponte Bullam accepturus. Id autem in xenodochiis opportunè prouisum, vt morituris Bullæ, si eas non obtinuerint, tribuantur.

Circa eos, qui seruiunt, inquiri etiam [Circa seruientes difficultas, qui nam intelligendi.] potest, an ij solùm intelligendi sint, qui famulitio assistunt, quos vulgò vocamus Mozos, & communibus ministeriis destinantur. An verò etiam qui superius aliquod ministerium tractant, vt famulorum Præfecti, vel qui in prædiis villicis agunt: seruiunt namque omnes, & juxta voluntatem Dominorum res sibi iniunctas exequuntur. Ad quod negatiuè mihi videtur respondendum, attento modo loquendi Commissarij; ait enim: Y los hombres y mugeres de seruicio. Iuxta vsitatum autem modum loquendi nostrum nomine gentis de seruitio ij tantùm veniunt, qui in domesticis ministeriis seruilem, aut quasi seruilem operam præstant, &, vt dixi, vocantur Mozos, in quibus & qui anteambulones equestres, & qui Pages dicuntur, adolescentes inquam posttergales. Alij autem nominati non dicuntur tales: & licèt voluntati dominorum obsequantur, altius ministerium tractant. Quod quidem receptæ est [Verba vt accipienda, in quibus ampla esse significatio potest.] scriptorum doctrinæ conforme, asserentium verba sumenda esse secundùm vulgarem acceptionem, & non in omni earum amplitudine, quando de illâ non constat loquentem intelligi voluisse. Quod benè explicat & exornat Cardin. Mantica Decisione 59. num. 8.

Pro mendicantibus occurrit item dubitatio, [Qui nomine mendicantium veniant: vbi verecundantes venire ostenditur.] an soli illi intelligendi sint, qui ostiatim petunt eleëmosynam; hoc enim est propriè mendicare: an possit etiam ad alios extendi, verè inopes, licèt ostiatim ob verecundiam non mendicent. In quo dicendum videtur, omnes, qui ex eleëmosynis viuunt; tam viros quàm fœminas, quas non est decens ita mendicare, mendicantium nomine comprehendi, quia in omnibus eadem est ratio; immò & maior in iis, qui ob verecundiam ostiatim non mendicant: isti enim abundantiùs sibi consulunt, vnde diebus istis deprehensi sunt aliqui pecuniosissimi: licèt autem [A paritate rationis quomodo argumentum.] à paritate rationis non semper vrgeat argumentum, cùm de priuilegiis agitur aut dispensationibus, per notissimam regulam juris in 6. Quæ à jure communi exorbitant, minimè sunt ad consequentiam trahenda. Pro pro videri potest P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrimonio, Disput. 1. num. 32. vbi agmen scriptorum adducit. Hîc tamen non in solâ paritate nitimur, sed quia nomine mendicantium verè comprehenduntur ex eleëmosynis viuentes, cùm ad januam aliorum per se, aut per alios accurrunt, vt possint viuere, immò etiamsi non accurrant, sed alij ad subueniendum ipsis sponte moueantur, mendicantes dici possunt, non actu, sed habitu: sicut Religiosi Mendicantes dicuntur; etiamsi reipsâ non mendicent; quia eorum status ad mendicandum est dispositus, ad differentiam Monachorum. [In fauorabilibus vale extensio.] Præterquàm quod in fauorabilibus extensio fieri potest ob rationis paritatem, vt videri potest apud P. Sancium suprà, num. 33. vbi alios congerit. Et P. Henriquez Lib. 7. de Indulgentijs, Cap. 30. num. 3. vbi ait ex prædictâ ratione concessionem ouorum extendi ad ilac & caseum. Et pro similibus casibus sunt Auctores alij, vt videri apud eumdem P. Sancium potest num. 38. sicut & doctrinæ aliæ suffragantur apud ipsum num. 34. & seqq.

Quartum, circa vsum ouorum, lacticiniorum, lardi, & butyri suilli.

AN scilicet in Indiis eorum liceat vsus [Vsum ouorum &c. in Indijs non videri licitum sine Bullâ.] sine Bullâ. Commissarius enim generalis non licere contendit, & priuilegium Pij Quarti circa hoc vires iam non habere, cùm temporale fuerit, & illius ratio cessauerit. Propter quam rationem nouæ Bullæ circa hoc pro Prælatis, Præbendariis, ac Presbyteris aliis nuper expeditæ, quibus per communem Bullam Quadragesimæ tempore vsus prædictorum non licebat: licèt illæ de ouis tantùm & lacticiniis loquantur; & de suillâ pinguedine nihil in speciali concessum reperiatur. Quia verò vix erat, qui ad hunc effectum Bullam sumeret, subdelegatus Commissarius publico edicto transgressionem peccatum esse mortale declarauit, sub excommunicationis pœnâ Confessariis iniungens, vt id pœnitentibus aperirent. Videtur ergo judicio Commissarij standum ob illius summam in negotio isto auctoritatem. Immò circa illud videtur esse non obscura Pontificum mens, cùm Bullas circa prædicta concedunt, & solam hebdomadam Sanctam excipiunt. Supponunt ergo vsum talem minimè sine Bullæ acceptione licere: quod & ij pro certo habent, qui concessionem talem vt rem magni momenti, & in æstimatione speciali habendam, postularunt.

Nihilominùs in Peruuio (& idem [In Peruuio contrariam consuetudinem præualere.] fortè in aliis Prouinciis accidit) vsus prædictorum licitus, & omni scrupulo vacans, absque Bullæ receptione putatur: & apud religiosos ac viros doctos, ac conscientiæ suæ studiosos viget, etiam post præfatas declarationes: eo fundamento, quòd consuetudo circa hoc inueterata præualuit siue ratione alicuius priuilegij originem habuerit, siue aliàs. Consuetudinem autem posse legem ieiunij aliquatenus abrogare, indubitatum est, & ita videmus in Hispaniâ vsum extremitatum carnalium & intestinorum Sabbatis introductum: & quod generalius est, serotinam refectionem vbique gentium, & notabilem Cœnæ anticipationem. Circa quæ sine vllo conscientiæ remorsu proceditur, & in casu quidem nostro Prælati non solùm vident, nec contradicunt, sed etiam vsum eumdem amplectuntur: cùm sint illi & docti & pij. Quòd cùm accidit communis doctrina est consuetudinem esse [Vnde robur in illa.] rationabilem. Pro quo videri potest Diana Parte 6. Tractatu 5. Resolut. 5. & specialiter Parte 1. Tract. 9. Resolut. 21. vbi de consuetudine agit contra legem ieiunij. Cùm ergo hoc certum sit, videndum an ex adductis fundamentis tali sit consuetudini derogatum.

Et in primis declaratio Commissarij [Neque Commissarius eam potest improbare.] non videtur obstare, quia illa consuetudinis titulum non improbat, quem nec improbare potest, cùm ex dispositione Iuris communis habeatur vt lex Canonicâ consuetudine possit abrogari. Vt constat ex Cap. finali, de Consuetudine, & omnes Doctores admittunt. Solùm ergo asserit priuilegium iam cessasse. Atqui vsus dictus priuilegio non innititur, cuius nec memoria occurrit iam ab annis plurimis, & ea ratio inualuit quòd pisces in copiâ sufficienti non inueniantur, [Quibus fundamentis introducta.] nisi in maritimis, & cibaria alia exigui vigoris sint, regionesque istæ homines languidos reddant. Quæ vltima ratio iuuat pro regionibus etiam maritimis: sicut etiam quòd cum ita remotis, atque Europæ commodis destitutis, non ita est seuerè agendum, vt nihil de lege Ecclesiastici jeiunij fuerit remittendum: cùm sciamus in regionibus aliis, indulgentias aliquas circa illam tolerari. Sic in Belgio, diebus paucis exceptis, consuetudo permittit lacticinia etiam in Quadragesimâ, vt testatur Diana Resolut. 21. citata. Et in Indiis nostris ex solâ consuetudine Sabbatis est licitus Indis carnis vsus. Quid ergo si Hispanis vsus præfatus liceat? Nec maius habere pondus potest subdelegati edictum, de quo suprà.

Quod verò ad concessionem Bullarum [Ex Bullis specialibus nihil quod vrgeat, haberi.] specialium attinet, responderi potest ex illis nihil peculiare haberi quod vrgeat. Sicut enim non habetur ex eo quòd in Bullis communibus concedatur facultas ad vsum prædictum, vt ostendimus; ita neque in aliis pro Clero concessis, quia illæ non sunt specialiter pro Indiis postulatæ, sed pro regnis etiam aliis Hispanæ Coronæ, in quibus est Bullæ vsus introductus, & ita, sicut & aliæ ad Indias remissæ, contendente Commissario posse in illis effectum habere, ex motiuo dicto. Nec supponit Pontifex communem ieiunij obligationem, quæ in omnibus vigeat Hispanæ Coronæ regnis, sed quæ iuxta legem est Ecclesiasticam, quidquid de consuetudine regnorum quorumdam sit, quam non tenetur scire vt dispositio eius curret. Consuetudo enim non est aliquid iuris, sed facti, quod legislator scire non tenetur: cùm id solûm, quod est communis [Leges Pontificias consuetudines non abrogare.] iuris, debeat in scrinio pectoris retinere. Pro quo est Cap. Licet Romanus, de Constitutionibus in 6. vbi sic loquitur Bonifacius Octauus: Licet Romanus Pontifex (qui iura omnia in scrinio pectoris sui censetur habere) Constitutionem condendo [Cap. L Romanus.] posteriorem, priorem, quamuis de ipsâ mentionem non faciat, reuocare noscatur: quia tamen locorum specialium, & personarum singularium consuetudines & statuta (cùm sint facti, & in facto consistant) poßit probabiliter ignorare; ipsis, dum tamen sint rationabilia, per Constitutionem à se nouiter editam (nisi expreßè caueatur ipsa) non intelligitur in aliquo derogare. Sic ille. Iuxta hæc ergo, si Rex noster consuetudinem abrogari velit, Pontificis imploret auxilium, qui id facere poterit de plenitudine potestatis. Sed an expediat, alterius est considerationis; &, vt ego autumo, difficilè poterit stabiliri.

Et quod ad butyrum suillum, saginem, [De butyre suillo, & sagimine. Et quòd sine speciali concessione non liceant, quidquid nonnulli censeant.] seu lardum attinet, non est singularis, & sine exemplo Indica consuetudo, cùm sit eadem in Siciliâ, teste Dianâ Resolut. 21. citata & multis aliis in locis, eodem teste loco inferiùs allegando: apud quem etiam sunt Doctores aliqui asserentes, stante licito ouorum & lacticiniorum vsu, etiam licitum esse sagiminis: quod diuersimodè probant graues Societatis Auctores: alij, quia pinguedo non est caro, sed quid naturali augmento superueniens, ex Aristotele Lib. 2. de generatione: alij autem, quia minus est, & maiori concesso in consequentiam venit, iuxta multorum doctrinam apud P. Sancium Disput. 1. citatá n. 37. & seqq. Vtrumque autem est difficile, & ideò iudico sagimen non licere, etiamsi oua & lacticinia liceant, & ita virtute Bullæ non esse licitum illius vsum: quod tenet Diana Parte 10. Tract. 16. Resolut. 77. mutans, vt ille ait, re meliùs consideratâ, sententiam, quam docuerat Resolut. 21. citata. Si ergo alicubi licet, ad consuetudinem est præscriptam recurrendum. Sanguinem [Sicut neque sanguinem, quod non benè Hostiensi tribuitur.] autem licere diebus, quibus præfata licent, & si non defuerit, qui ita sit attestatus, absurdissima mihi assertio est, neque Hostiensi attribuenda, in Summa, de obseruantia ieiuniorum §. Quando n. 8. de sagimine enim, & non de sanguine locutus. Vult autem Diana citatâ Resolut. 77. non sagimine, sed sanguine legendum, & P. Azorium Lib. 7. Cap. 10. Quæst. 8. malè sagimen pro sanguine transcripsisse. Sed certè non erat cur errantem transcriptionem Auctori tanto bonus etiam Auctor adscriberet: nam Hostiensis pro assertione suâ citat Cap. Presbyter 82. dist. in quo non sanguis, sed sagimen habetur. Nam cùm ibi de pœnitentiâ, quam acturus erat Presbyter fornicarius, agatur, pro diebus remissionis ieiunij ita dicitur: Tantùm autem diebus Dominicis, & præcipuis Festis, modico vino, & pisciculis, atque leguminibus recreetur; [Cap. Presbyter.] sine carne & sagimine, ouis & caseo vtatur. Sic ibi Iuxta quæ non est eadem ratio de ouis & sagimine, cùm vnum, permissis alijs, constet prohiberi: & sagimen quasi quod ad carnem spectans, eidem societur. Quòd si inferiùs sagimen, oua, & casus permittuntur; ideò est, quia plus aliquid post diuturniorem pœnitentiam indulgetur. Vnde non benè Glossa ibi argumento id esse ait vt [Glossæ sententia reprobata.] liceat comedere de sagimine illis diebus, quibus oua & caseum licet: pro quo adducit Cap. Denique 4. dist. vbi tamen de sagimine nec verbum; sed [Cap. Denique.] lacte, caseo, & ouis vti prohibentur illi, quos Ecclesiasticus gradus exornet, in Dominicis à Quinquagesimâ, iuxta veterem consuetudinem. Si quid autem ex eo licet colligere, id certè est, cùm prædicta prohibentur, etiam sagimen; propter rationem ibidem adductam prohiberi: quia scilicet sementinam trahunt originem carnis: neque expressum sagimen, quia de illo non videbatur posse dubitari.

Quintum, circa Bullam Compositionis. Vbi specialis difficultas, cùm quantitas est ingens, & supra communem compositionis modum.

POtest quis in Indiis compositione vti, [Compositio vt currat in Indiis in qualibet quantitate.] duodecim regalibus pro triginta ducatis, quæ dominis debentur incertis, erogatis: quòd si debitum maius sit, plures Bullas sumere, eadem pro singulis quantitate redditâ, vsque ad summam nongentorum ducatorum. Quòd si debitum amplius sit, quàm vt Bullis acceptis satis fieri eidem possit, adeundus Commissarius, qui ad hoc specialem instructionem habet, in quâ continetur vt compositio fiat ad rationem decem pro centum, consideratione habitâ & maioris culpæ, quæ in vsurpatione excessiuæ adeò quantitatis interuenire solet, & etiam quia ex illâ æquum apparet, vt maius emolumentum pro opere momenti tanti, quale Cruciata concernit, accrescat; cùm & hoc non frequenter eueniat, minusque videatur difficile, quandoquidem excessiua quantitas relinquitur debitori. Non est autem necessarium vt tota illa quantitas debita ad rationem decem pro centum componatur, sed compositione per Bullas factâ vsque ad summam dictam nongentorum ducatorum, inde alius compositionis modus assumendus.

Sed quid si compositione factâ per Bullas [Specialis difficultas.] hoc biennio prædicationis, compositio pro summâ reliquâ in biennium aliud differatur? Poteritne tunc per Bullas multiplicatas fieri, vel vtendum necessariò compositione ad rationem decem pro centum, sicut præstandum fuerat elapso biennio? Et dilatio quidem potest esse licita, ac etiam illicita: si enim satisfactio fieri hoc biennio possit, ad sequens differri nequit: immò nec ad breuius spatium; quia restitutio statim facienda est, iuxta regulas, quas Doctores pro ea tradunt; si autem non possit, clarum est in eo non esse peccatum. Potest tamen esse dubium, an qui hoc biennio, vel hoc anno, vt in Hispaniâ, restituere nequit eo modo, quo incerta restituenda sunt, poterit tamen sequentibus, teneatur ad compositionem de præsenti. Et dicendum non teneri, quia compositio loco restitutionis succedit: cùm ergo illa non obliget in præsenti, neque etiam compositio: hæc enim rationem habet gratiæ ac priuilegij, & priuilegiis vtimur cùm volumus. Quod est P. Mendi doctrinæ conforme Disput. 32. num. 51. quamuis oppositum probabile alicui videri posset ex illorum sententia, qui dicunt teneri ad audiendam Missam, qui priuilegium habet ad audiendam illam in Oratorio [Priuilegium aliquando obligat, sed non est obligatio quærendi illud.] tempore Interdicti; est siquidem sublatum impedimentum adimplendi præceptum. Sed certè similitudo non videtur penitus congruere: nam aliud est habere priuilegium, & eo teneri vti; aliud autem priuilegium teneri quærere ad satisfaciendum obligationi; hoc enim posterius admittendum non est, & ita non tenetur quis priuilegium Oratorij quærere ad satisfaciendum obligationi Missæ audiendæ: & ita nec priuilegium Compositionis. Quamquàm & contra hoc possit vrgeri: nam priuilegium iam quis habet, ex eo quòd Bulla Compositionis publicetur: Compositio autem ipsa est vsus talis priuilegij; & ita per priuilegium tollitur impedimentum satisfaciendi præcepto restitutionis, curritque doctrina de Missa, & aliis similibus.

Si ergo dilatio licita fuit, multiplicatis [Prosequitur resolutio, cum notanda doctrina.] Bullis potest fieri compositio. Quòd si secundâ compositione factâ sit vlterior quantitas, ad quam nequeunt Bullæ pertingere, eadem consideratio habenda est, an scilicet eo anno vrgeat satisfactio, an non. Si autem fuit illicita, maius est dubium; & ex doctrinâ P. Mendi dici potest locum esse compositioni; licet in casu nostro non loquatur in praxi, quam allegat, sed quando compositio culpatè differtur. Nihilominùs iunctis iis, quæ præcesserant, huius videtur esse sententiæ; cuius esse fundamentum potest, quia talis est Pontificis mens per Commissarium declarata, dum ad compositionem admittitur quicumque restitutionem diu deprehenditur distulisse. Sed quidem Instructionis forma contrarium videtur persuadere, in quâ dicitur vt compositio per Bullas vsque ad summam dictam fiat, & si vlterior sit, Commissarius adeatur, qui modum compositionis attendet, & est is, quem diximus, ad rationem decem pro centum. Hoc ergo biennio fieri aliter compositio nequit: ergo nec sequenti. Illationem ostendo: nam Instructio generalis est, & non pro hoc tantùm anno: nihil enim tale exprimit, & ita vt iacet est intelligenda. Item. Sic differens grauiter peccat contra iustititiam; ergo nequit illi prauitas sua esse proficua, vt scilicet minori adeò contributione satisfaciat excessiuæ obligationi. Nemo enim ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest. L. Nemo 134. Instit. de regulis iuris.

Est insuper circa hoc difficultas, [Quomodo sine Bullis compositio fieri queat, quæ à Pontifice vt necessariæ proponuntur.] quomodo compositio hæc fieri sine Bullis possit, quas tamen necessarias esse Commissarij verba significant, dum sic ait: Y mandamos precisamente, que recibais en vos esta santa Bulla, porque asi lo quiere y manda su Santidad, y que de otra manera no goceis de composicion, que por ella se os concede. Ad quod responderi potest prædicta verba intelligenda de compositione ordinariâ, & iuxta determinatam quantitatem: de extraordinariâ verò aliam esse rationem, ad quam Commissarium facultatem habere non est æquum dubitare; licet in eius Instructione non extet mentio Apostolicæ concessionis, nisi ad compositionem per Bullarum acceptionem: quandoquidem ipse testatur sic faciendam à Pontifice constitutum. Et quidem compositionem, quæcumque illa sit, vt Commissarius Pontificis facit ad conscientiarum exonerationem: ergo debet extare commissio ab eodem Pontifice facta. Et talis est, quam verba illa in Bullâ concessionis indicant. Item conceditur facultas eidem Commissario, vt dictam subuersionis [Concessionis tenor.] quantitatem à fidelibus, vt prædicitur, pro viuis & defunctis erogandam, iuxta personarum qualitatem, & bonorum quantitatem arbitrari poßit. Quam facultatem ad Bullam etiam Compositionis spectare sentit Trullench in illius expositione Dub. 3. in fine. Quod tamen ita compertum non est, vt ex eo sequatur posse compositionem facere sine Bullæ exhibitione.

Sic autem fieri posse vt certum admittunt [Centior compositio, quæ sine Bullis fit, contra Trullench.] Scriptores; immò P. Henriquez Lib. 7. de Indulgentiis Cap. 34. hunc compositionis modum reputat tutiorem, quia cùm pro maiori summâ fiat, plus in illo apparet satisfactionis; minor enim restat summa soluenda, si compositio non subueniret; sicut in Indulgentiis ea certior, cuius maior est caussa, vt communiter Doctores obseruant. Sed Trullench Dub. citato num. 4. æquè tutum vtrumque existimat, quia modus vterque est licitus, & à Commissario Papæ auctoritate dispositus, & qui per Bullæ traditionem facilior pro maiori summâ in belli subsidium comparandâ. Sed certè P. Henriquez pro [P. Henriquez verosimiliùs locutus.] se habet multos; qui videri possunt circa num. 4. in Glossa. L. Y. & Z. valde enim dubitant illi de compositione, quando minimum est id, quod datur, & hac ratione varietas notabilis circa compositionem accidit: nam cùm annis præteritis per quamlibet Bullam componerentur quinquies mille merauedini, modò tantùm bis mille componuntur. Erat ergo compositio prior minùs conueniens, & animaduersa doctrina grauium Scriptorum circa hoc aut dubitantium aut apertè loquentium, potuit summa compositionis augeri: licet adhuc eâ positâ, prædictorum Auctorum assertioni non sit plenè satisfactum. Potest ergo conuenienter dici compositionem sine Bullâ esse tutiorem, quia ob maiorem summam fit. Quamuis autem modus alius sit minùs tutus, cùm tamen probabilibus nitatur principiis, sufficiens est ad conscientias tranquillandas. Debet enim pro Pontifice in dubio facti præsumi, [Pro Commissario generali qualiter præsumendum.] vt etiam admonet Cardinalis Lugo Disput. 6. de Iustitia num. 150. & Disput. 21. num. 95. Sed cùm compositionis taxa non à Pontifice, sed à Commissario sit, non est similis obligatio ad præsumendum pro illo, licet eius auctoritas validam fundet coniecturam in re tantâ cum consilio doctissimorum hominum procedentis. Vbi doctrina citati Cardinalis Disput. 21. num. 94. opportunè cadit: ait enim quòd licet taxa Bullæ non fiat à [Taxam à Pontifice non ignorari.] Pontifice, sed illa Commissario remittatur; non est credibile illum eamdem ignorare, & eorum aliquem saltem errorem Ministri sui minimè tolerabilem in re tanti momenti neutiquam correxisse. Quæ coniectura verosimilis est, sed quæ certitudinem non inducat: cùm sit aliàs sententia eiusdem Cardinalis num. 95. citato §. Distinguendum, Pontificem non posse compositionem concedere pro omnibus debitis incertis sine sufficienti caussa, quæ si reipsa non sit talis, compositio erit nulla: pro quo & alios adducit [Sufficiens caussa pro compositione necessaria.] §. præcedenti. Ad sufficientiam autem caussæ etiam quantitas compositionis conducit, vt est clarum: quod totum in facto consistit, in quo nequit esse omnimoda certitudo. Quidquid de hoc sit

Vlteriùs inquiro an Commissarius [In casu non frequenti an Subdelegatus compositionem concedere possit in minori quantitate, quâm taxa habeat.] subdelegatus possit facere compositionem sine Bullâ, quando quantitas numerum Bullarum excedit in minori quantitate quàm sit Decima pro centum à Generali Commissario designata. Et communiter quidem nequit, quia aliàs taxa esset inutilis, quod dici nequit, cùm ab eo designata sit, qui circa hoc supremam habet potestatem à Pontifice delegatam. Difficultas ergo est pro casibus rarò contingentibus, vt ille, in quo ego interuentor extiti, cuius opera quantitas sexaginta millium octi-regalium compositionis est beneficio temperata. Instabat debitor in casu tali debere sibi decimæ rigorem emolliri, non vsuro aliàs compositionis remedio, sed aliud ad conscientiæ tranquillitatem quæsituro. Sex ergo pro centum offerebat, & vt possent admitti, rationes istæ succurrebant. Prima, hoc non esse contra dispositionem [Prima ratio pro parte affirmàtiua, ex præsumpta Commissarij voluntate.] aliquam Pontificum; sed solùm deuiare ab instructione Commissarij, qui sicut designauit decem, potuit sex, aut minus aliquid assignare. De Commissarij autem voluntate verosimiliter posse præsumi, quia ille in suæ commissionis exercitio id præcipuum attendit, vt ad Regios sumptus contra infideles maximam pecuniæ copiam per licitas compositiones exhibeat: atqui hoc compositione tali conuenienter assequitur, quæ si non fiat, maximum Rex noster emolumentum amittet: ergo meritò potest de illius voluntate præsumi. Vbi communis illa & frequenter vsurpata Scriptorum doctrina quadrat, si quando aliàs, de præsumptione, ratihabitione, coniecturis: pro quo videri possunt Doctores, quos adducit P. Thomas Sancius Lib. 3. de Matrimonio Disput. 35. num. 15. & Glossa in Cap. Ratihabitionem, de regulis iuris. Hîc enim Regium interesse vertitur sine damno tertij, quod summum habet pondus, vt nihil videatur posse in contrarium, quod momenti sit alicuius, adduci.

Alia ex temporis circumstantiâ desumpta. [Secunda ex temporis circumstantiâ.] Cùm enim Rex noster calamitosis temporibus magnâ indigeat pecuniæ copiâ vt bella possit ingruentia vndique sustinere, incredibile est compositionem istam, quæ absolutè fieri potest, sibi gratam non futuram, & consequenter Commissario, qui, vt diximus, in hanc maximè curam incumbit. Vnde quod de ratihabitione dictum, plus hac additâ circumstantiâ vrget. Et licet plures sint, qui ratihabitionem de futuro consensu sufficientem non esse dicant, vt vidimus n. 216. id tamen est in materiâ Sacramentorum, quando [Ratihabitio de futuro quando valeat.] ex consensu alterius valor eorum pendet, vt in Confessione, & Matrimonio, non verò in aliis, quorum valor stare potest independenter ab omni aliâ voluntate præter voluntatem conferentis: vt videri potest apud P. Sancium suprà num. 17. & 24. Præterquam quòd ratihabitio in casu isto potest non tantùm de futuro, sed etiam de præsenti censeri: quia Commissarius in eâ est semper moraliter voluntate, vt Regiis commodis suo seruiat officio, & nihil contrarium velit. Et vt demus in actuali voluntate non esse, de præteritâ est valde verosimilis coniectura, saltem cùm officium auspicatus est, & Dei, ac Regis seruitio [De præterito item.] suam industriam dedicauit. Ratihabitionem autem de præterito ad similia sufficere, communis resolutio est: & in ordine ad audiendas Confessiones, in quo omnium maxima difficultas est, sufficientem esse docent plures, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà num 21. & iuxta hunc explicandi modum verosimilior dicenda est sententia eorum, qui affirmant absolutè ratihabitionem etiam de futuro in Confessario sufficere, vt non velint illam esse defuturo, licèt de futuro [De futuro notanda explicatio.] videantur exponere, sed de præsenti, aut præterito; quia semper minister huius Sacramenti ordinarius in eâ fuit voluntate, vt omni rationabiliter de suâ voluntate præsumenti licentiam velit concedere; quæ voluntas moraliter perseuerat, quia non est credendum velle illum tot sacrilegia fieri, & oues suas adeò grauia animarum subire dispendia. Cuius indicium est expressa ratihabitio, quando factum agnoscit, vt non tunc valere actus incipiat, sed valor illius præteritis comprobetur.

His ratio tertia iungebatur, ex eo quòd [Tertia ratio ex casus raritate, de quibus leges non tractant.] casus esset extraordinarius, & de quo non sit arbitrandi facultas denegata. Vix enim tale aliquid vnquam accidit, vt scilicet ingens adeò summa in compositionem venerit. Quando autem casus extraordinarius est, non solent de illo communes leges procedere, sed aliquod iudicibus arbitrium reseruatum. Legislator enim non potuit omnes casuum contingentias præuenire, & si vellet legem ad omnes extendi, damnosa esset multoties dispositio: quod tamen non est admittendum in eo, qui de communi bono specialem solicitudinem gerit; qui etsi secùs vellet, minimè in eo esset audiendus, cùm lex ad præiudicialia nequeat extendi. Pro quo videndus P. Suarez Lib. 6. de Legibus Cap. 7. num. 3. 11. & 13. & P. Palaus Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 3. §. 2. Et circa huiusmodi casus versatur Epikeia, quæ correctio legis dicitur, quia iuxta Aristotelem Lib. 3. [Et pro quibus Epicheia, cuius explicata conditio.] Ethicorum, cap. 10. legem emendat in eo, in quo illa peccat. Quod ita intelligendum est, non vt lex peccare possit omnem actum contingentem comprehendens, verè enim non comprehendit, nisi rationabiles, & communi bono congruentes; sed quia supplet id, quod lege caueri non potuit, quia non potuit ad omnes actus descendere: vnde generalitatem illam, secundùm quam loquitur, limitat, & ita quasi emendat. Quod benè citati Doctores explicant, & alij apud ipsos, atque ante omnes Diuus Thomas 1. 2. quæst. 96. art. 6. alibi datus, sed hîc etiam audiendus, dum sic in Corpore loquitur: Quia legislator non potest omnes singulares casus intueri, proponit legem secundùm ea, [D. Thom.] quæ in pluribus accidunt, ferens intentionem suam ad communem vtilitatem. Vnde si emergat casus, in quo obseruatio talis legis sit damnosa communi saluti, non est obseruanda, &c. Luculentiùs autem 2. 2. quæst. 120. quæ est de Epikeia, in cuius Articul. 1. sic loquitur: Legislatores attendunt ad id, quod in pluribus accidit, secundùm hoc legem ferentes: quam tamen in aliquibus casibus seruare est contra æqualitatem justitiæ, & contra commune bonum quod lex intendit, &c.

Addebatur & quarta: nam dubitari [Quarta ex probabilitate, rationum & auctoritate ita sentientium.] nequit pro parte hac probabilem rationem extare, cui probabilitati auctoritas sic iudicantium maius pondus conciliabat: hoc autem sufficiens est ad dispensationem legis in iudice inferiori, vt tradunt P. Azor Lib. 7. cap. 29. Quæst. 6. P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrimonio, Disput. 17. num. 8. Diana Parte 1. Tractat. 10. Resolut. 33. & alij. Quia non est credendum aliam esse Pontificis intentionem circa suas leges, ac Dei circa suas, in quibus permittitur inferiori dispensare. Quæ sunt verba P. Sancij. Quod autem de Pontifice dicitur, de inferioribus aliis iudicibus etiam accipiendum, in quibus eadem ratio militat, vt scilicet leges suas non prorsus indispensabiles esse velint & diuinis in hoc illas anteferre. Videndus etiam P. Suarius Lib. 6. citato, cap. 8. & P. Palaus suprà num. 4.

Tandem ex eo pars ista firmabatur, [Vltima ex occasione vlteriorum compositionum.] quia benigno hoc compositionis modo moueri alij possent ad eamdem postulandam. Quod quidem non oberat quominùs casus iste deberet rarò contingens iudicari; quia vt aliquot compositiones tales fierent, specialis concursus circumstantiarum inerat, nusquàm aliàs visus, & vtinam nec videndus. Hinc ergo maius commodum compositionis eam magis verosimilem efficiebat; immò & necessariam, quia magna vtilitas pro necessitate computatur: vt est communis scriptorum doctrina, & amissio lucri pro damno habetur: vnde & ratione illius benigna est interpretatio legis facienda, vt docent P. Suarez suprà, num. 14. & P. Palaus num. 3. In nostro autem casu non vnius tantùm lucri iactura erat, sed plurium, vnde Commissarij lex potuit benignè interpretari.

Propter quæ à Commissario Prouinciæ [Iuxta dicta est facta compositio.] de los Charcas, qui Commissario Generali immediatè subest, licèt in nonnullis obsequi Limano debeat, cum Regij Auditoris, & Quæstoris eiusdem Tribunalis Consilio, compositio modo dicto facta est, ad rationem scilicet, sex pro centum. De quo cùm ad Limanum Tribunal fuisset scriptum, Regius Auditor in eo adstans, omnibus scilicet antiquior, prorsus abnuit, & ita cum facti improbatione rescriptum: eò quòd forma in talibus compositionibus à Generali Commissario proposita, non fuerit obseruata; & ita nec securitati conscientiæ se componentis consultum: sicut neque saluti corporis infirmi consuleret, qui decretum à medico pharmacum commutaret, & quid pro quo, vt vulgò dicitur, impartiret. Nihilominùs quod factum cùm fundamentis adductis fuerat, non potuit penitus infirmari. Vnde quod improbatum tunc, similis compositionis opportunitate succedente, ab ipso Limano Tribunali factâ compositione probatum, re scilicet meliùs ponderatâ. Nec scio id à Generali Commissario reprehensum, qui fortè neque de hoc certior factus, quia vbi dubium non est, sed probabili ratione proceditur, non est necessarium ad superiorem recurrere, & illius iudicium explorare: licèt conueniens esse possit ad modum procedendi securiorem. Quod est P. Suarij doctrinæ conforme suprà num. 4. & 6. vbi enim ex verosimilibus Theologiæ aut Iuris principiis agitur, recursus ad superiorem non est necessarius, si præsertim de illius potestate agatur. De quo hæc satis.

Sextum, circa Bullam defunctorum.

ILlud speciale in Indiis circa illam occurrit, [Taxæ diversitas in Indiis pro diuersitate personarii] quod ad differentiam taxæ, & personarum spectat, pro quibus applicatio facienda: & pro quo sic statutum. Y la Limosna de las Bullas de Difuntos Españoles, à quatro reales, ô su valor, por el alma de qualquiera persona, hombre, ô muger Español. Y los Indios, y Morenos, y Españoles pobres, y los que siruen à otros, Frayles, y Monjas, dos réales por cada persona difunta. De manera que en las dichas Bullas de Difuntos no ha de auer mas que las dichas dos tasas, y diferencias. Vbi quidem non prorsus expressum an Hispanus sumens Bullam pro Indi animâ aut Æthiopis, eleëmosynam eamdem tribuere debeat, quam pro animâ Hispani debet: solùm enim dicitur debere quatuor regales tribuere pro animâ Hispani defuncti. Verùm licèt non exprimatur, ex eo videtur non obscurè deduci; quandoquidem pro animâ Hispani tantùm illa maior taxa constituitur. Et ita aduertit P. Mendus Disput. 36. num. 6. Potuit autem hoc ita [Indorum in eâ bono consultum.] disponi, quia cùm pro Indiis illa sit taxa constituta, Indorum bono est tali assignatione consultum: vt scilicet Hispani in benefaciendo Indis reddantur promptiores. Vbi & dubitari potest [Non Hispanis defunctis an prodesse possit.] an Hispanorum nomine illi tantùm veniant, qui verè tales sunt, & ad quos tantùm beneficium dirigatur: sic enim neque Italis, neque Belgis Bulla prodesse poterit; vel si potest prodesse, an sit satis pro ipsis minorem taxam erogare.

Ad quod mihi videtur vti certum [Resolutio affirmatiua.] respondendum. Hispanorum nomen non esse positum taxatiuè, sed per contrapositionem ad Indos: quod est iuxta Indorum ipsorum loquendi morem, qui Europæos omnes, albos scilicet homines, & ex iis progenitos, Hispanos vocant, & communi nomine Viracochas. Et verò Bulla Defunctorum extra Indias ad Hispanorum animas non arctatur, quia id ex nullâ ipsius clausulâ colligi potest: ergo neque illa, quæ pro Indiis conceditur, quæ minùs ampla non est, & ita quemadmodum qui in Hispaniâ aut Siciliâ degit, potest illam pro anima eius, qui in Indiis defunctus est, sumere, ita ex conuerso. Nec [P. Mendum contrarium non docere.] moueat quemquam id, quod habet P. Mendus supra, num. 5. posse scilicet hanc Bullam sumere eos qui pro se possunt Bullam viuorum accipere, & pro eorum animabus, qui viuentes Indulgentiis fungi valerent. Cùm enim exteri non possint pro se Bullam sumere, non videtur iuxta prædictam doctrinam pro eisdem posse Bullas sumi, vt defunctis prosint. Non inquam moueat, quia Auctoris dicti alia est valde diuersa mens: cùm enim se referat ad ea, quæ dixerat Disp. 4. de iis, qui Bullæ indulgentiis frui possunt, [Pro Catechumenis an sumi queat.] ex illis tantùm colligitur non posse sumi pro Catechumenis: sic enim ipse tenet, aliis contrarium sentientibus; sicut nec pro aliis Bullam, quæ viuorum est, ad effectum aliquem post ipsorum mortem. Hoc ille vult, & non aliud; vnde ineptè ad casum præsentem aduocatur. Quòd verò minor taxa possit pro exterorum animabus tribui, nullo modo potest admitti: quia aliàs Bulla defunctorum fauorabilior esset respectu exterorum, quàm Hispanorum; cùm tamen contrarium esset potiùs asserendum: quia cùm ipsi viuentes vtantur Bullâ, & suas pro eâ facultates impendant, æquissimum est vt defuncti, si aliqua futura est inæqualitas, maius beneficium assequantur.

Circa Indos autem, pro quibus ab [Indorum nomine an veniant mixtim geniti.] Hispanis minor taxa requiritur, dubitari potest quinam veniant eo nomine: vbi quæstio eadem coincidit, an Hispanorum nomine illi intelligendi sint, qui ex Europæis, & Indis mixtim sunt progeniti, an verò Indorum nomine censeantur. Circa quod in primis dico natum ex Europæo & Indâ, aut ex Indo & Europæâ, quoad hunc effectum non esse Hispanum censendum (vt hoc nomine Europæos omnes complectamur.) Sic P. Quintanadueñas de Præceptis [Qui affirmant, & nonnullorum fundamentum.] Ecclesiæ, Tractat. 6. Singulari 6. generaliter statuens sic genitos omnibus Indorum priuilegiis gaudere, vnde & eo, de quo loquimur: & ante eum Ludouicus Miranda in Manuali Tomo 1. quæst. 43. articul. 2. §. Præter. & in specie nostri casûs P. Mendus suprà, num. 8. qui ex eo probant: nam ex Indo genitus, Indus est; quia filij patris sequuntur originem. L. Assumptio. 6. §. Filius. D. Ad municipal. & alibi vbi scribentes. Si autem mater Inda sit, inde etiam computatur origo, vt est compertissimum. Vnde & consanguinitas pariter ex lineâ maternâ ac ex paternâ ducitur: & similia ex vtraque impedimenta oriuntur. Sed [Quod claudicare ostenditur.] certè fundamentum hoc videtur claudicare, & dum vnum probat, aliud destruit. Qui ex Indo genitus, Indus censeri debet: ergo qui ex Hispano, debet haberi Hispanus: atqui Hispanus absolutè talis, priuilegiis Indorum non fruitur: ergo neque mixtim genitus, si absolutè talis est. Nec satisfacit P. Quintana dum tantùm probat genitum ex matre Indâ esse mixti sanguinis verè & propriè. Quis enim de hoc dubitat? cùm sit subiectum quæstionis. Quòd autem fœminæ ad genus spectent, & consanguinitatem fundent, etiam est indubitatum. Ast hoc non obstante, ex Indo genitus & matre Hispanâ Indus absolutè dicitur: ergo & Hispanus ex parte Hispano & Inda matre progenitus.

Ideò meliùs probari potest; quia ex [Melior ratio ex mixtione, ex qua fit, vt mixtum absolutè simplex non sit, ex quo constat.] Hispano patre genitus, & multò magis ex Hispanâ matre absolutè Hispanus non est, si ex matre Indâ aut Indo patre veniat origo: ergo cùm tantùm pro Hispanis maior taxa Bullæ exigatur, non debent eo nomine comprehensi judicari. Antecedens ostendo: nam mixtum non est absolutè simplex, ex quo æqualiter est compositum, neque eius nomine absolutè gaudet, vt est penitus exploratum, præsertim in viuentibus: genitus enim ex asino & equâ, non est asinus, neque equus, sed mulus; ex sue & apro, neque sus, neque aper est, sed hybrida: ex pardo & leæna, non pardus, nec leo, sed Leo-pardus. Et sic in aliis: ergo similiter in casu, de quo loquimur. Quæ certissima persuasio apud Indiarum incolas in caussâ fuit, vt pro sic natis specialem gratiam à Sede Apostolicâ eorum salutis soliciti curatores exposcerent, vt Indorum possent priuilegiis quoad iucunda matrimonia frui. Vbi [Responsiones aliquæ confutatæ.] nequit dici vulgarem illum fuisse sensum, de quo non curandum, iuxta ea, quæ adducit P. Quintana suprà singulari 7. num. 7. Quia sic existimantes & petentes, non vulgares homines, sed valde sapientes & experti fuerunt. Nec responderi vlteriùs potest priuilegia ista ad tollendos scrupulos postulata: nam si eâ ratione id tantùm factum fuisset, ante postulationem fuisset vtique practicatum virorum sapientium Consilio, vt in aliis accidit: & specialiter comprobari potest in Priuilegio Pij V. ad recitandum diuinum Officium totum manè ratione itineris, occupationis, aut maioris deuotionis, & Matutinum ante solis occasum, de quo in Priuilegiis Societatis. V. Horæ Canonicæ. De hoc autem inferiùs ex professo agendum, vbi de Indorum priuilegiis: ad institutum enim præsens ratio adducta sufficit, quæ est penitus manifesta.

Quod autem de mixtâ Hispanorum & [De Æthiopibus idem quod de Indis.] Indorum generatione est dictum, similiter est de generatione mixtâ Æthiopum asserendum propter eamdem rationem: natus enim ex Hispano patre & matre Æthiopissa, neque Hispanus neque Æthiops est; neque reipsâ neque communi æstimatione. Nec ad casum, in quo sumus, necessaria est quæstionis illius non ita expedita discussio, an scilicet Æthiopes priuilegiis Indorum gaudeant, de quâ, Deo dante, inferiùs Titulo 12. n. 129. cùm modò sit satis scire illos non esse Hispanos absolutè, & ita pro defunctorum animabus quæ sumitur Bulla, minori est taxâ regulanda: sicut & de quacumque aliâ mixturâ dicendum.

Illud profectò difficilius, an ex Hispano [Difficultas peculiaris de Quarteronibus.] patre, & mixtim genita matre, siue Indicus, siue Æthiopicus, aut quilibet alius sanguis sit, natus filius Hispanus censendus sit; & ita priuilegio dicto nequeat frui: vel etiamsi Hispanus dicatur propter mixtionem dictam, idem sit illi concedendum. Circa quod aliqui affirmatiuè prorsus [Affirmantium quorumdam fundamenta.] respondent, quatenus de omnibus priuilegiis loquuntur: & id probabilitate non carere existimat P. Quintana Singulari 7. citato, pro eoque aliqua fundamenta adducit. Primum ex eo quòd [Primum.] isti verè Indorum filij sunt, eâ receptissimâ loquendi formâ, quâ & aui & proaui vocantur parentes: sic enim & Abrahami & Dauidis filius dicitur in Euangelio Christus. Secundum; quia [Secundum.] in istis est ratio eadem, quæ in Mestiziis, Indicus scilicet sanguis, ad quem Pontifices attenderunt, cùm gaudere illos priuilegiis Indorum in matrimoniis indulserunt. Tertium; quia Pontifices in [Tertium.] priuilegiis solùm requirunt vt sint mixtim progeniti, quod de prædictis verificatur, & licet Mestizios vocent, id non est taxatiuè intelligendum, sed demonstratiuè, & exempli gratiâ; exempla autem non arctant regulam, iuxta communem doctrinam, de quâ suprà. Quartum; quia licèt [Quartum.] Pontifices tantùm ad postulata respondere soleant, & sic ad postulationem pro Mestiziis Paulus V. & alij fauorabilem præstiterint responsionem; cùm tamen illi ad priuilegij fruitionem solùm exigant quòd sint mixtim progeniti; huic est regulæ potiùs attendendum. Quintum; quia [Quintum.] vulgaris opinio, quæ pro Indis eos non habet, non est curanda, quia frequenter erronea. Ex quibus non solùm prædictos, qui scilicet tres partes Hispani sanguinis habent, sed etiam qui tales dicuntur ob quartam additam portionem, quia ex matre Quarteronâ, similiter priuilegiis gaudere eisdem ibidem arbitratur; licèt cum formidine, & ita rem doctioribus expendendam & iudicandam relinquit, addens in fine communissimam doctrinam de priuilegijs Principum latissimè interpretandis.

Sed certè adducta momenti sunt [Negatiua sententia statuitur.] perexigui ad nimiam istam, & plus nimio latam extensionem. De priuilegiis quidem circa matrimonia pro Mestiziis concessis ad alia Indis propria extensionem fieri non patiuntur viri doctissimi, vt videri potest apud Dom. Solorzanum Tomo 2. lib. 2. cap. 28. num. 52. & tenet etiam Cardinal. Lugo in Responsis moral. lib. 6. dub. 5. num. 3. & 4. Quid illi de extensione ad Quartarones dicerent? Et tamen hac non contenti, nescio qui fauorum amplificatores eximij ad Quarteronum filios extensionem trahunt, ex quo fit vt ad Quarteronum filios; nepotes, & pronepotes, non sint qui extendant defuturi. Et hæc ratio contra [Primi fundamenti conuulsio.] illos facit: nam Christus Dominus (vt suo eos vrgeamus exemplo) filius dicitur Dauidis & Abrahæ, & tamen quamplures generationes præcesserunt: ergo similiter in casu nostro. Quòd si hoc non admittitur, primum ex adductis fundamentis infirmum esse conuincitur. Sicut & secundum, [Secundum conuulsuum.] scilicet consanguinitas, propter quam hæreditates ad valde remotos transire solent, & in Maioralibus est notissimum: cùm ergo ea ratio nimiùm probet, nihil probare concluditur. Tertium item [Tertium corruere.] fundamentum corruit, si Pontificum intentio mixtionem sanguinis tantùm respicit, & Mestiziorum nomen exempli tantùm gratiâ in eorum est Bullis expressum. Similiter & quartum, quod [Quartum infirmatum.] ad præcedentia reducitur, de respectu sanguinis mixti, & intentione Pontificum, quæ pro regulâ habenda, quidquid postulatio contineat, cui respondere solet Pontificia decisio: ratio enim mixtionis huiusmodi in multis aliis reperitur. Quintum insuper; quia licet vulgus remotiores [Sicut & quintum.] in gradu pro Indis non habeat, errare in hoc, sicut In aliis, existimandum est, & magno illo argumento mixti sanguinis corrigendum.

Iuxta hæc ergo videtur necessariò [Ex eo quòd superet sanguis in mixtione. denominatio absolutè desummitur in ordine ad priuilegia.] dicendum non quamcumque mixtionem sufficere ad hoc vt ex Indico veniens sanguine nequeat Hispani nomine absolutè gaudere. Si enim sauguis Hispanus superet, talis absolutè reputatur, vt in filio Hispani & Mestiziæ, & sic in mixturis aliis. Quemadmodum vinum modicè lymphatum absolutè dicitur vinum, secùs si tantumdem sit aquæ ac vini. Quâ ratione docti Theologi affirmant vinum in calice cum aquâ modicâ consecrationi dispositum, in Christi sanguinem immediatè cum aquâ simul conuerti; quia totum illud absolutè dici potest vinum secundùm receptissimum loquendi morem. Pro quo P. Ægidius de Sacramentis, quæst. 74. in Dubio circa Articulum 8. & alij, quos adducit P. Martin. Tomo 4. Disputat. 29. num. 56. Et licet hoc non admittat Auctor iste cum aliis multis: nihilominùs ex illius doctrinâ præsens positio firmatur: ait enim num. 61. formam consecrationis Calicis, cùm dicitur, Hic est, non totum contentum, sed vinum tantùm designare ex institutione Christi, quia in illo vinum præcipuum est, ex quo denominatio sumitur. Idem ergo est in casu nostro dicendum: quod scilicet denominatio sit à præcipuo desumenda. Sic & aqua absolutè calida dicitur, in quâ calor excellit, licèt non sit summus, & ita cum admixtione frigiditatis; sicut & frigida, cùm frigus est maius: & idem est in temperamento aliarum qualitatum, sicut & in rebus aliis, quorum obuiæ exempla succurrunt.

Non ergo ita fauores in priuilegiis ampliandi, vt voces extra propriam & absolutam [Priuilegia juxta propriam vocum significationem exponenda.] significationem abducantur. Priuilegij enim verba sunt attendenda. Cap. Porrò, & Cap. Recepimus, de priuilegiis. Et quæcumque illa sint, strictè interpretanda, habetur in Cap. 1. cum sequenti, de filiis Presbyterorum. Cap. Ex tuarum de vsu Pallij. Cap. Quamuis, de rescriptis. Pro quo [Cap. Porrò, de priuilegijs.] videri potest Marius Antoninus Lib. 1. Variarum Resolut. 11. numer. 6. Verba Capitis Porrò non prætermittenda: sic enim ibi Pontifex: Quod totum ex inspectione priuilegiorum pleniùs aduertere potes, & secundùm quod inueneris, ita obserues. Sic enim eos volumus priuilegiorum suorum seruare tenorem, quòd eorum metas transgredi minimè videantur. [Priuilegia contra ius non esse latè interpretanda] Sic ibi. Item, Beneficium Principis latè interpretandum est, vt plures Textus & Doctores firmant: id tamen intelligendum quando est præter ius, non verò si contra illud: tunc enim strictè interpretandum esse communissima sententia tenet; quam sequitur P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrimonio Disputat. 1. num. 4. vbi complures adducit, & mirum valde est P. Quintanam Singulari. 7. citato. num. 8. ad fundandam sententiam illam, pro quâ militat vt probabilem euincat, P. Sancium afferre loco citato; quasi absolutè statuat beneficium Principis non esse strictè interpretandum. Licet ibi id asserat de beneficio præter ius; oppositum tamen affirmans & probans de beneficio contra ius. Nam in casu nostro priuilegium non est præter ius, sed contra illud, vt est manifestum, quandoquidem iuxta ius commune est obseruantia Festorum & ieiuniorum, Matrimonij impedimenta, & alia, de quibus inferiùs.

Vt ergo quod ad præsentem caussam [Bulla pro Quarterone eadem quæ pro Hispano.] spectat concludamus, pro Quarterone, & vltrà, Bullam sumens, eleëmosynam pro Hispanis designatam debet contribuere, quia absolutè Hispani sunt, vt benè obseruat Card. Lugo supra. n. 5. vnde ad munia omnia & officia admittuntur, quæ conferri Hispanis consueuerunt: quod est aliud pro sententiâ nuper positâ argumentum. Quòd si aliquis probabilem iudicans oppositam, taxam minorem offerat, periculo se frustrandi piam contributionem exponit. Vbi dubitari potest an talis [Specialis difficultas de dimidiato fructu Bullæ.] Bulla saltem dimidiatè proficiat. Exempli gratia, Sit anima per mensem in Purgatorio futura, iuxta id, quod eius peccata merentur; si offeratur suffragium Bullæ, pro quâ taxa eleëmosinae designata, integrè reddita est, statim inde emergens ad Sedes beatas ascendet. Si ergo ex falsâ opinione taxa minor offeratur, exibitne post dimidium mensem, an verò Bulla nihil ei ad remissionem pœnæ deseruiet? Et quòd dimidiatus Bullæ fructus esse possit, ex doctrinâ colligitur, quam habet P. Mendus suprà. Cap. 1. num. 2. vbi ait posse Bullam sumi pro pluribus, vel pro omnibus animabus, vt inter eas fructus Indulgentiæ, qui ad vnam liberendam sufficeret, diuidatur. Sed contrarium videtur [Negatur ille in casu, de quo agitur.] certius: quia fructus diuidi potest quando pro Bullâ exhibita est eleëmosyna designata: quando autem non exhibetur, deficit conditio omnino requisita sine vllâ limitatione. Quemadmodum in Bullâ pro viuis, si quis tribuat eleëmosynam pro pauperibus assignatam, cùm tamen pauper non sit, nullum potest ex eâ fructum reportare, neque dimidiatum, neque partialem, quia conditio requisita deficit.

Sed quid si ex falsa opinione duplex [Dubium aliud de duplici dimidi am eleëmosyna integrantè vnam.] Bulla pro eodem defuncto sumatur, iuxta concessionem Gregorij XIII. cùm anteà vna tantùm sumi quotannis posset: an duplex illa pro vnâ sufficiet, cùm ex vtraque taxa maior integretur? Respondeo idem prorsus dicendum, quia Bullæ illæ non sumuntur per modum vnius, sed vt duæ, & pro qualibet taxâ debet designata conferri, quod tamen non fit. Melius ergo faciet, qui vnam tantùm Bullam sumet, taxam maiorem tribuens, in quo dubium esse potest nullum, quàm duas, opinionem minimè tutam amplexus. Quam etiamsi valdè probabilem dicamus, dubia tamen est; & si falsa, suffragij multiplicati fructus erit nullus, nisi communis eleëmosynæ, si fortè habeat rationem talis.

Sed circa præcipuam resolutionem [Aliud circa filium Mulatæ serita.] videtur esse difficultas in prole ancillæ. Nam sicut Quartero ex Hispano & Mestiziâ Hispanus est, ita & ex Hispano & Mulatâ Hispani & Æthiopissæ filia. Si autem talis Mulata serua sit, quia seruæ filia, illius filius similiter erit seruus, quia partus sequitur ventrem. Ex quo fiet Hispanum esse Hispani seruum; quod videtur absurdum, & à communi loquendi vsu penitus abhorrere. Si autem hic Hispanus non est, corruit fundamentum de excessu in mixtione, de quo. num. 249. & idem argumentum fieri potest de filio Hispani, & Mestiziæ captiuæ, quæ scilicet filia sit captiuæ Indæ, quales Chilenæ sunt bello captæ. Ad quam difficultatem dici potest, Primò ratione statûs seruilis filium prædictum non reputari Hispanum, sed inter gregem illum infimum numerari, quia communis existimatio ita habet. Neque id mirum, cùm iuxta ius commune serui habeantur pro nullis L. Quod attinet, Instit. de regulis iuris. [L. Quod attinet. Inst. de reg. iuris.] vbi sic dicitur: quod attinet ad ius ciuile, serui pro nullis habentur: non tamen ex iure naturali: quia quod ad ius naturale attinet, omnes homines æquales sunt. Sic ibi. & L. Seruitutem. Instit. eadem sic dicitur: Seruitutem mortalitati ferè comparamus. [L. Seruitutem. Ibid.] Secundò dici potest seruum dici posse Hispanum absolutè, quod necessariò fatendum est in quartâ, quintâ, & vlterioribus generationibus, si quis seruæ filius reperiatur, vt reperiri potest. Neque [Hispanus quomodo esse Hispani seruus queat.] est vlla repugnantia in eo quòd Hispanus sit seruus ratione mixturæ alicuius, cuius oppositum minimè probatur: quidquid de iure ciuili dictum sit: cùm iuxta illud in generationibus ius naturale etiam attendatur, & ita ratio etiam debet attendi mixturæ, licet quoad iura & actiones serui pro nullis reputentur. Pro quo hæc sufficiat delibasse.

APPENDI X.

An Religiosis liceat vsus Bullæ Cruciatæ. Vbi præsertim de electione Confessarij.

§. I.

Vsum esse quoad aliqua licitum. Et qualis debeat modus in eleëmosynæ contributione seruari.

PRimum ex propositis est indubitatum, [Religiosis licere vsum Bullæ, etiamsi ex bonis suis non contribuant.] nam in Bullâ ipsâ id habetur expressum, dum Regulares datâ eleëmosynâ ad illius participationem admittuntur. Videtur autem circa hoc aliqualis esse difficultas ex tenore ipsius Bullæ: dicitur enim in illâ eleëmosynam debere tribui ex propriis bonis, De bonis suis. Vnde Scriptores communiter obseruant ex bonis furtiuis non posse fieri, quia propria non sunt. Atqui Religiosi propria non habent bona: non ergo videntur gratiâ istâ posse frui. Verùm hoc obstare nequit, quandoquidem de Pontificis mente constat. Et ita cùm dicitur de bonis suis, ita exponendum est, vt bona malè acquisita tantùm excludantur, vel quæ aliena sint sine liberi vsûs facultate: id quod magis explicatur in eadem Bullâ, dum dicitur Ex bonis sibi à Deo collatis. Quod enim Religioso confertur à potente conferri, & Religiosè admittitur, à Deo collatum dici debet. Quod tamen dici nequit de bonis meretricum, & [Circa meretrices quid certius.] aliorum per turpem quæstum habitorum, & ideò ex illis non posse Bullam sumi tenent Acosta, Vega, & Nugnus apud P. Mendum Disputat. 4. num. 4. licet ipse contrarium censeat ibidem cum Emmanuele Roderico in Additionibus ad §. 1. circa num. 15. Quod & tuentur Cardinalis Lugo de Pœnitentia Disput. 27. num. 87. §. Vnde obiter. Diana Parte 1. Tract. 11. Resolut. 101. Trullench Lib. 1. §. 3. Dub. 1. num. 10. & alij communiter: quod mihi non videtur absolutè iuxta mentem Pontificum ob prædicta verba. Si enim illa specialem aliquem respectum ad turpem acquisitionem non haberent, quid necessè erat nouo eo vti loquendi modo, cùm in præcedentibus vsus verborum illorum extet, De suis bonis? & ex se certè indecentiam videtur habere, vt meretrix in statu eo infami existens, propter quem in Dei & hominum oculis abominabilis est, ex turpi quæstu ab Ecclesiâ beneficium accipiat circa relaxationem ieiunij: vnde & pro aliis similiter pronuntiandum. Potest autem id verosimiliter admitti, [Omnino verosimilis resolutio] quando meretrix ex cœnoso illo statu conatur emergere, & sic commodis spiritualibus Bullæ frui: ex tunc enim bona meretricio acquisita commercio possunt dici à Deo donari vt media reparationis eius, cùm velit eisdem vti piè & Christianè: & sicut posset eleëmosynam præbere pro satisfactione peccatorum, ita & pro Cruciatæ fine, vt sic satisfactionem pleniorem assequatur. Sed seriò de vitæ emendatione agenti expediet viam tutiorem sequi, & ex bonis ritè acquisitis Bullam sumere, quod valde facile esse poterit, cùm adeò sit contributio moderata. Vnde magis inuerosimile est, quod aliqui dicunt apud D. Machadum Tomo 1. pag. 19. col. 1. ex furtiuis posse Bullam sumi.

Sed illud quæstionem pulsat, quid à Religiosis faciendum vt eleëmosyna pro Bullæ consecutione validè & licitè fieri possit: an scilicet Prælati licentia necessaria sit, an sufficiat petita, & non obtenta, vel vtroque deficiente valida receptio sit: non quidem furtiuè aliquid ex bonis conuentus accipiendo, sed ab amico, aut alio liberaliter tribuente. Ad quod respondeo neque licitam, neque validam esse susceptionem [Religiosis nec licita nec valida Bullæ sumptio sine Prælati licentiâ.] Bullæ contra Prælati expressam aut tacitam voluntatem, nisi ille iniustè neget. Sic Auctores, quos adducit P. Mendus suprà num. 17. quos & ipse sequitur num. seq. quidquid dicat Trullench suprà num. 11. validam receptionem affirmans sibique contrarius quoad hoc vltimum: cùm §. 1. Dub. 7. num. 3. dicat posse sine licentiâ eam sumi, & in hoc conuenire Doctores, quia in Bullâ ipsâ conceditur: quod est à veritate alienum. Vnde nec audiendus Iuniparus à Drepano 1. parte Secundæ Disputationis, Quæst. 5. Cap. 3. num. 3. idem [Pontifitis mens vnde constet.] tenens. Et ratio est: quia Pontifex non intendit subordinationem debitam in Religiosis imminui, quam tantopere inuiolabilem desiderat, vt ex variis decretis circa reformationem elucet: ex nullâ enim Bullæ clausulâ id potest colligi, sed potiùs oppositum: nam de Religiosis ad exercitum pro exercendis Ecclesiasticis ministeriis, ituris, ait debere id fieri cum licentiâ Prælatorum: ergo cùm eadem ratio paupertatis sit, quæ & obedientiæ, id etiam circa eleëmosynam affirmandum. Et quemadmodum qui contra voluntatem Prælati in exercitum irer, non gauderet beneficio Bullæ, ita & qui eam sine licentiâ Prælati sumit. Prætereà, ad finem Bullæ non est necessarium sine licentiâ Prælatorum procedi: ergo incredibile est eamdem abrogatam. Antecedens constat: nam Prælatus nequit licentiam negare, nisi ob iustam caussam: si verò caussa talis sit, non est iuxta Pontificis mentem talis beneficij concessio: pro quo citati. Vix autem apparet ratio, propter quam Prælatus illam negare sine graui peccato possit: quod & citati agnoscunt, & Iuniparus. Quæst. 1. num. 5. Nihilominus esse illa [Quæ causa esse iusta possit negandi illam.] potest, si quis à Prælato licentiam petat, & pariter pecuniam ex bonis Monasterij, sitque illud valde egens, vt vix ad victum necessaria suppetant; tunc enim iustè negare potest; sed non absolutè, vt scilicet à nullo petere possit aut oblatam accipere: hoc enim est contra Pontificis mentem. Cùm enim velit Religiosos Bullâ frui, sciatque eos in particulari bona propria non habere; eo ipso voluntatis suæ esse ostendit, vt seruatâ regulari disciplinâ modis conuenientibus eleëmosynam pro illâ erogandam exquirant. Si [Quidsi iustè negetur.] autem Monasterium abundans sit, vnde & Prælati externis frequentes eleëmosynas largiuntur, videntur peccare grauiter, si subdito petenti eleëmosynam pro Bullâ negant: quia in eleëmosynis Religiosi ipsi sunt externis præferendi, & ista satis exigua est; cùm alias in ordine ab bonum spirituale magni momenti sit. Negatur ergo iniustè, & sic pro concessà habenda: vnde poterit Religiosus clam id sibi ex pecuniâ aut bonis aliis domus assumere, ex quo Bullam consequatur.

Potest etiam casus alius occurrere, [Casus licitæ negationis proponitur, pro quo resolutio notanda.] propter quem videri possit licentiam concedere non teneri Prælatum, si videlicet intelligat Bullæ vsum apud suos vigere in ordine ad electionem Confessarij pro reseruatis. Cùm enim Pontifices talem vsum illicitum protestentur, de quo posteà, videtur rectè etiam posse à Prælatis remoueri: & ita etiam id fieri, quod ad prædictum remotionis finem pro tempore necessarium iudicarint. Et hoc quidem ego absolutè loquendo certum iudico, quia id non est vsum, sed abusum Bullæ tollere, iuxta Pontificum voluntatem. Est autem difficilis executio, quia notitia abusùs istius non potest haberi nisi ex Confessione: quâ tamen notitiâ vti Prælatus nequit, non solùm quando ipse Confessionem audiuit, sed quomodocumque ad eum deuenerit, eò quòd generaliter prohibeatur. Deinde. Negatio nullius effectûs erit: licentia enim iniustè negata censebitur, & ita ad Bullæ sumptionem procedetur. Præterquam quod in Communitate Religiosa plures sunt, qui Religiosè viuant, & reseruata non committant; vel si quidquam huiusmodi humanitus acciderit, ad certa remedia confugiunt. Hi autem propter paucorum abusum, qui, si Bullam sibi prodesse non posse existiment, alias exonerandæ conscientiæ vias inquirent, non debent Bullæ beneficio priuari; cùm eorum conditio non debeat esse peior, quàm sæcularium potentium illo gaudere, nec sit æquum aliorum odio prægrauari, vt est regula satis nota iuris in 6. Circa tacitam autem licentiam, aut illius negationes, communes regulæ obseruandæ sunt, quas Doctores tradunt de votis obedientiæ & paupertatis agentes, & de Ministro Confessionis, aliisque, & res tota ex circumstantiis pendet prudenter expendendis.

Esset autem magnum in hoc genere [De quodam priuilegio ad eleëmosynam pecuniariam cum Orationibus commutandam, & Missis.] leuamen Religiosorum, si priuilegium illud in viridi observantiâ versaretur, quod Corduba in Annotatione ad Compendium. v. Cruciatâ §. 5. Patribus Minoribus concessum refert, & ex eo Villalobos Tract. 27. Clausula. 12. num. 30. & ante eum meminit eiusdem Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. quæst. 21. artic. 10. à se visum attestatus; vt scilicet possint omnibus frui gratiis spiritualibus & corporalibus, quæ ab Anno. 1533. conceduntur in quibusdam Bullis S. Cruciatæ: dummodò pro Bullâ loco eleëmosynæ Sacerdotes celebrent duas Missas: laici verò dicant ducentos Pater noster, & Ducentas Aue MARIA, secundùm Pontificis intentionem. Circa quod Trullench suprà. num. 11. ait se haud [Non habere iam vim multipliciter ostenditur.] credere in viridi obseruantia esse, eò quòd videret Religiosos etiam Minores diligenter curare accipere Bullam. Et videtur id certum, tum ex dictorum Religiosorum praxi, tum etiam aliorum, qui priuilegio eodem per communicationem gauderent: nec poterat latere eos, cùm in dicto Compendio extet. Præterquam quòd cùm hoc priuilegium videatur Cruciatæ intentioni contrarium, quatenus ratione illius minor fit pecuniarum collectio, videtur concessione ipsâ Bullæ reuocatum, dum Regularibus absolutè onus contribuendi eleemosynam à Commissario taxatam imponitur, qui eam pro omnibus taxat, etiam pauperrimis, iuxta Pontificis mentem, volentis omnes opus istud adeò vtile ad Dei gloriam promouere. Nec latere poterat priuilegium hoc, & communicatio ferè omnium Religionum in illo, ex quo concessio Bullæ pro Regularibus in ordine ad intentum dictum ferè inutilis redderetur. Pontifices enim in concessione Bullæ Regularium commoda præcipuè non spectant; aliàs illam pro omnibus Christiani orbis regionibus concessissent; cùm tamen constet ad pauciores illam pertinere. Si prætereà addamus fuisse hoc viuæ vocis oraculum Pauli Tertij, & ita iam reuocatum. Licet P. Quintana Tomo 1. in [Indulgentiæ an reuocatæ reuocatione Oraculorum.] Appendice Tractatus 4. Dist. 12. num. 8. dicat quoad Indulgentias vim suam habere, quæ per reuocationem generalem non censentur reuocatæ. Quod quidem est satis incertum: & licet ob titulum Oraculi reuocata non sit talis concessio; quatenus tamen Indulgentia est, à Paulo V. reuocatam non videtur posse dubitari, dum Indulgentias Religiosorum ad paucas reduxit, de quo etiam inferiùs.

Circa Nouitios communis resolutio [Nouitius licentiâ non egere, & taxâ professorum frui posse.] est posse illos vti Bullâ, etiam renitente Prælato, pro quâ aliquos adducit P. Mendus suprà n. 21. & Trullench Lib. 1. §. 1. Dub. 7. num. 1. eosdem secuti, ex communi doctrinâ, circa quam Nouitij gaudent Religionis priuilegiis, vt adducti ponderant. Sed certè doctrina illa necessaria non est absolute loquendo, quia ad gaudendum priuilegio illius non est necessarium priuilegium nouum, gratia, aut communicatio in illâ, cùm tale beneficium sit commune omnibus fidelibus in regnis, pro quibus Bulla conceditur. Potest autem prædicta deseruire doctrina in ordine ad taxam eleëmosynæ; non enim tenentur maiorem tribuere, quàm à Religiosis communiter postulatur. Quoad receptionem autem renitente Prælato, doctrina alia communis suffragatur; iuxta quam Nouitij non tenentur ad onera, censuras, præcepta & alia, quæ odiosa reputatur: quod & adducti expendunt in proposito: & eorum plures in ordine ad electionem Confessarij pro reseruatis licentiam non esse necessariam affirmant, quia onus est, & quidem grauissimum Religionis. Sed de hoc inferiùs. Videtur autem esse aliqua difficultas in eo quòd Nouitius gaudeat [Instantiæ vt sit licentia necessaria fit satis.] fauore Religionis in ordine ad Eleëmosynam, & non debeat onus licentiæ petendæ sentire; vbi de absolutione à reseruatis non loquimur: nam vt est regula 55. iuris in 6. Qui sentit onus, sentire debet commodum. Et ex contrà. Verùm hæc regula in Nouitiis fallit, sicut in aliis, de quibus Glossa ibi scilicet ratione ætatis, personæ, & naturæ contractuum, quorum explicationem & exempla ibidem videnda. Dicendum item Nouitium, etsi sentiat commodum, non esse ab oneribus immunem, cùm pondus obseruantiæ Religiosæ sustineat: quòd autem onera quædam non sentiat, id non debet esse mirum, quia etiam commodis aliis caret, quibus Professi potiuntur, in habitu, tractatione, honoribus, liberiori agendi ratione, aliisque.

§. II. Quoad Ieiunia quid Religiosis liceat per Bullam.

ID tantùm licet, vt sexagenarij possint ouis & lacticiniis vti. Vbi primò inquiri [Sexagenarios posse vesci carnibus in diebus ieiunij, qui & quæ probeat,] potest an ad hoc sit opus Bullâ? Et videtur non esse: nam sexagenariis est licitus carnis vsus, vt ex Peromato adducit Benedictus Remigius in Practica Parochorum & Confessariorum pag. 220. qui & pag. 221. id non omnino improbabile putat, ex ratione ipsius Peromati, quia scilicet sunt malè sanis viciniores: & viro in suâ arte doctissimo credendum est. Quod & roborare ex eo possumus, quia annus sexagesimus tertius est climactericus, & in quo frequentiùs solet vita periclitari: ergo sexagenarij sunt viciniores malè sanis, siue proximi periculo amittendæ salutis, & ita carnibus vti possunt, sicut alij, qui simili periculo obnoxij comperiuntur. Prætereà, communis opinio sexagenarios ab onere ieiunij releuat; atqui eadem ratio subesse videtur ad releuandum eosdem ab obligatione abstinentiæ à carnibus: nam proptereà prior illa obligatio cessat, quia natura in statu debilitatis existit, & ita opus habet per sequentem cibi sumptionem roborari: cùm ergo caro ad effectum huiusmodi accommodatior sit; & ad infirmitatum propulsationem opportunior, videtur clarè conuinci eamdem pro illâ rationem suffragari. Item: quidquid præter carnem [Quæ alimenta senibus incongrua.] sexagenarij comedere possunt, alimentum pro illis conueniens non est, vt facilè ostendi potest. Legumina debilioris virtutis sunt: pisces phlegmaticum humorem nutriunt, quo senes abundant: lacticinia conditionis sunt non sanæ, & ita infirmis prohibentur: oua, etsi recentia congruum alimentum sint, non recentia tamen satis incongruum: est autem difficile recentia semper præ manibus habere: quòd si alicui obuium, ex eo non debet argumentum sumi, sed ex eo quod frequentiùs accidit. L. Nam ad ea. D. de Legibus: carnes autem satis obuiæ sunt. Quòd si illarum vsus sexagenarijs licitus est, etiam ouorum erit & lacticiniorum, vt communiter Doctores obseruant, quia multò id minus est, & cui licet plus, licet & quod minus est, vt est regula iuris in 6. scilicet in eodem genere, vt dictum aliàs.

Aliunde etiam id probari potest, ex [Probatio alia ex quorumdam sententia de anno 55. in quo cessat ieiunij obligatio.] quorumdam scilicet sententia asserentium post annum quinquagesimum quintum legem ieiunij non obligare, vt testatur Victorellus ad Caput 4. Lib. 6. summæ Cardinalis Toleti §. Senes. Et apud Angelum v. Ieiunium, num. 15. Iuxta quam doctrinam, quæ non videtur probabilitate carere, eò quòd iam natura in eâ ætate non parum debilitatis contraxerit, cui oporteat per aliquot cibi non exiguas portiones subueniri. Iuxta illam inquam sexagenariis plus est aliquid concedendum maiore debilitate laborantibus, & inualetudinis periculo admodùm vicinis, vt paullò superiùs dicebamus. Cùm ergo carnes illis concedendæ non sint, videtur consequens vt oua & lacticinia concedantur: non ergo pro eorum vsu necessaria erit Bulla.

Verùm quod ad sententiam Doctoris [Sexagenarijs vsum carnium licere non admittenda sententia.] Peromati spectat, illa non videtur admittenda, quia contra omnes Doctores militat, & citatus Remigius dum eam non omnino improbabilem reputat, aliquomodo improbabilem esse eo ipso profitetur, qui & nimis laxam eam vocat, & ita addit non esse à communi Doctorum sententiâ recedendum. Licèt ergo Peromatus in suâ arte peritissimus fuerit, & medicis in arte peritis credendum sit, vt habetur in Cap. Significasti, 2. de [Peritis in suâ arte vt credendum.] homicidio, & Doctores generaliter notant in aliarum artium peritiâ, pro quo videri potest Barbosa in Collectaneis ad citatum Caput: non spectat tamen ad illos de obligatione, aut obligationis cessatione definitiuam sententiam pronuntiare, quia res hæc sacra est, & ad superiùs tribunal spectat: vnde quidquid illi dixerint, si Theologorum judicium ex aduerso stet obligationem legis agnoscentium, non est ab illâ recedendum. Pro quo videri potest P. Azor Tomo 1. lib. 7. cap. 18. §. Quartò quæritur. Ecclesia enim præcipere aliquid potest cum aliquali valetudinis detrimento, vt [Non obstante inualetudine aliqua jeiunium ab Ecclesia posse præscribi.] constat ex ieiunio quadragesimæ. Quis enim dubitet illud tale non esse, in quo caro per abstinentiam atteritur: id quod Ecclesia ipsa, quæ tale præceptum imponit, in diuinis officiis recognoscit, vt cùm loco quodam ait: Vt qui per abstinentiam macerantur in corpore. Et alibi: Quæ se carnis maceratione castigat. Vnde est communis resolutio Doctorum non quamlibet debilitatem & fatigationem [Non quamlibet infirmitatem excusare.] corporis ab obligatione ieiunij excusare. Pro quo videndus P. Thomas Sancius Lib. 5. Conciliorum, Cap. 1. dub. 14. num. 1. Vbi sic ex omnium sententia scribit: Non quæcumque infirmitas, [P. Thomas Sancius.] aut quicumque dolor capitis excusat, sed standum est arbitrio boni viri, vel medici. Sic ille; cùm ergo non quodlibet valetudinis detrimentum à lege ieiunij excuset, poterit Ecclesia sexagenarios obligare, etsi ea sequantur incommoda, quæ superiùs sumus prosecuti, quidquid circa illa Medici iudicarint. Vt autem non solùm possit, sed etiam reipsa ita velit, argumentum validissimum ex Doctorum omnium attestatione desumitur, contra quos temerarium fuerit opinari, vt est communis Theologorum vox.

Addit Remigius sufficere sexagenario [Quomodo leuis caussa sexagenarijs ad esum carnium sufficiat.] aliqualem caussam habere, ad concedendum illi carnium esum: sicut timorati omnes, & bonæ conscientiæ viri hactenus censuêre. Et hoc quidem ille absolutè profert, etiamsi talis Bullam non sumat. Ex quo habenti Bullam caussam leuiorem sufficere; aliàs illa nihil concedet. Et quidem cum in aliis eximios quosdam fauores Bulla contineat; non est credendum circa hoc, speciale nihil indulgere. Pro iis autem qui in Indiis degunt, minor adhuc caussa est sufficiens, quia alimenta debiliora sunt, & consequenter natura debilior, vnde faciliùs cum talibus potest dispensari. Et dispensatio quidem ad Prælatum non spectat, sed ad Confessarium post consultationem Medici: sic enim Bulla præscribit. Sufficiet autem Medicum damnum imminens attestari: quod si graue sit, certum est dispensatione opus non esse: poterit autem esse necessitas Prælatum [Dispensationem ad Confessarium, & non ad Prælatum pertinere.] adeundi, vt sciat quid Medicus dixerit, ne, si eo inscio fiat, contra subditum sic operantem indignetur. Si autem damnum leue esse dicat, & suo iudicio non sufficiens ad esum carnium, nihilominùs Confessarius dispensare poterit, quia ad talem dispensationem leuis, vt diximus, caussa sufficit, quæ scilicet aliàs sufficiens non esset: vnde seruatur quod Pontifex iubet; Medici inquam corporalis & spiritualis Concilium adhiberi.

Iuxta quæ constat sexagenarios non [Sententia de habentibus 55. annos reprobata, generaliter loquendo.] esse ob præfatum titulum à lege prohibente ouorum & lacticiniorum vsum exemptos. Idem autem esse non obstante fundamento alio de exemptione ob ætatem 55. annorum, ex dictis etiam colligi potest; quia nullus Doctor eos propter senectutem etiam procedentem vsque ad sexagesimum excusat, & Ecclesia potest eos, nisi specialem aliquam debilitatem sentiant, ad abstinentiam dictam obligare, sicut circa esum carnium. Opinio autem de excusatione quinquagenarij cum auctario quinque annorum, absolutè loquendo non est admittenda, quia eam Doctores communiter reprobant, & qui plus fauent, non parùm se præstitisse existimant, si sexagenarios esse excusandos euincant, quod negant plurimi. Est [In multis admittitur etiam minoris ætatis, quia ætas senectutis non est determinata.] autem valde probabile in multis ex quinquagenariis dictis obligationem cessare ieiunij, quia senectus festinauit in illis, debilitate virium, & incommodis aliis senum propriis deprehensâ. Quod obseruat P. Sancius suprà Dub. 4. num. 3. idque ex multorum Doctorum, quos num. 2. adduxerat, doctrinâ deducit, asserentium ab Ecclesiâ non esse determinatum tempus senectutis, in quo cesset obligatio ieiunij; sicut neque ex naturâ rei est determinata senectutis ætas. Pro quo & Thomas à Jesv in Expositione Regulæ Carmelitarum, Parte 3. cap. 8. dub. 4. Ex quo fit non solùm quinquagenarios cum additamento quinquennij, sed & minoris ætatis, ab obligatione dictâ immunes [Illius signa.] habendos, quia in illis adproperauit senectus, cuius indicia, præter debilitatem, sunt nimia canities, dentium ac molarium defectus, in somnia pituitæ copia, quòd lumen oculorum eorum & ipsum non sit cum eis, vt dolebat Vates, &c.

Stante ergo obligatione dictâ absolutè [Annum sexagesim um sufficere esse inchoatum.] loquendo, inquiri secundò potest an ad gaudendum priuilegio Bullæ in esu ouorum & lacticiniorum debeant anni sexaginta esse completi, vel sufficiat esse inchoatos. Et videtur satis probabile inchoatos sufficere; quia cùm lex numerum annorum in fauorabilibus præscribit, sufficit vltimum esse inchoatum. L. Quâ ætate. D. de testamentis, nisi contrarium exprimat, vt exprimit Concilium Tridentinum, cùm de professione Religiosa loquitur Seßione 25. de Regularibus, cap. 15. non tamen in ætate ad Ordines sacros, vnde vsu receptum est vt annus vltimus inchoatus sufficiat. Pro quo Doctores, quos adducit Barbosa circa Cap. 12. Seßionis 23. Cùm etiam sexagenarius [Nomen sexagenarij inchoatum designare.] non eum tantùm significet, qui sexaginta annos habet, sed qui sexagesimum ingressus est. Currens enim annus cum omni proprietate sexagesimus dicitur, sicut & alij currentes; aliàs non esset conueniens ille significandi modus, cùm nequeant numero anni præcedentis designari. Et sicut annus, ante quem alius non est, primus dicitur, etiamsi completus non sit, vnde Pontifices dicunt, Pontificatûs nostri anno primo; ita est de sequentibus dicendum. Sicut ergo annus sexagesimus dicitur, ita & ab eo sexagenarius potest quis appellari. Vnde sapienter Caietanus. V. Ieiunium, ait excusari sexagenarium, seu sexaginta annorum. Vbi sexagenarium vocat eum, qui sexagesimum agit: sexaginta autem annorum illum, qui compleuit. Et est iuxta regulam aliquorum, quos adducit Siluester. V. Ætas. num. 4. dicentium, cùm annus explicatur per genitiuum, illius complementum designari: & ita tenet P. Mendus Disput. 18. num. 10. Est autem hoc priuilegium [Sexagenarios à lege jeiunij excusatos, cum quo stat Bullæ concessio.] ab eo independens, quod in sexagenariis quamplurium sententia Doctorum agnoscit, vt non teneantur ieiunare; quam robustè confirmat P. Sancius Lib. 7. de Matrimonio Disput. 32. num. 17. & dubio 4. citato, num. 6. vbi & pro eadem Doctores adducit. Pro quâ etiam aliis citatis militat Diana Parte 1. Tractat. 9. Resolut. 20. Trullench Lib. 1. §. 4. dub. 4. num. 4. adducens Nauarrum, & P. Lessium Lib. 4. Cap. 2. num. 41. Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 5. num. 60. aliis adductis. Remigius Pag. 217. num. 1. Bassæus V. Ieiunium 2. num. 6. §. Proinde, tamquàm pro maximè probabili, sicut & alij apud ipsum. Est inquam independens, quia licet sententia dicta vera non sit, & quis contrariam teneat, potest priuilegio Bullæ vti, non quidem lege ieiunij solutus, sed illud esu ouorum ac lacticiniorum peragens.

Moniales etiam eodem beneficio gaudent: [Moniales quinquagenariæ simili priuilegio gaudent.] sed quia est opinio, iuxta quam illæ, si quinquagenariæ sint, à ieiunij obligatione eximuntur, quam tenet P. Sancius Dub. 4. citato num. 6. vbi sic absolutè pronuntiat: Et ideò fœminæ quinquagenariæ deobligantur à ieiunio: licèt citatâ Disput. 32. in fine, eam non esse in praxi tutam [P. Sancius.] affirmet. Naldus V. Ieiunium num. 2. Narbona, Zoësius, Machadus, & P. Pellizarius, quos adducit Diana Parte 9. Tractat. 7. Resolut. 73. qui ait se eam non audere tamquam improbabilem damnare, quam & non improbabilem affirmat Trullench suprà. Quia inquam talis opinio probabilis extat, vnde eam vt talem ex Dianâ proponit P. Busenbaum in Medulla Theologiæ moralis, lib. 3. tractat. 6. cap. 3. dub. 2. num. 2. Dubitari potest an in eâ ætate Bullæ beneficio gaudeant, sicut viri in sexagennali. Et videtur sanè probabile; probarique potest ex eo quod plures ex citatis Doctoribus adducunt, ad probandum sexagenarios lege ieiunij non teneri, priuilegium Bullæ pro ipsis in ordine ad oua & lacticinia: Quasi consentaneum naturæ sit, vt in eâ ætate defectui naturæ consulant, vt post alios loquitur Diana Resolut. 20. [Diana.] citatâ. Ergo cùm in eâ concessione Moniales etiam comprehendantur, vt est innegabile, & ratio eadem militet in illis, si quinquagenariæ sint, videtur satis verosimile ad illas tale beneficium extendi. Item, iuxta dicta num. 250. beneficium Principis latè interpretandum est, quando non est contra ius: atqui in præsenti ita accidere ostendi ex eo potest, quia licet priuilegium edendi oua & lacticinia contra ius sit, in eo tamen quòd quinquagenariæ fœminæ viri sexagenariis exequentur propter rationem eamdem in ipsis repertam, & fortassis in illis maiorem, ob conditionem sexûs notabiliter debiliorem, nihil speciale contra ius fit, sicut nihil speciale fit in [Senescentes ante 60. gaudere aliorum priuilegio.] viris præter communem dispensationem. Ex quo fundamento existimare aliquis posset eos, qui ante annum sexagesimum senescunt, iuxta dicta num. 263. priuilegio Bullæ gaudere, quia sexagenarij sunt, non formaliter sed æquiualenter: & sexagennalis annorum numerus valde materialiter se habet in ordine ad Pontificum intentionem, qui naturæ intendunt debilitati consulere in eâ ætate frequentiùs occurrente. Sufficere autem [In fœminis 50. inchoatos sufficere.] in fœminis quinquagesimum annum inceptum affirmat Narbona apud Dianam Resol. 73. citatâ. Sicut & alij de sexagenariis apud eumdem, & etiam apud P. Busenbaum suprà. Et non solùm obligationem Ecclesiastici ieiunij cessare, sed [Etiam in jeiunijs ex voto, aut præcepto similiter philosophandum.] etiam Religiosi ex præcepto, atque etiam ex voto, nisi post eam ætatem facto, aut cum expressâ illam comprehendendi voluntate emisso, tenet P. Pellizarius Tractatu de Monialibus, cap. 6. num. 25. & ante illum P. Sancius Lib. 4. operis moralis, cap. 11. num. 54. & 55. Licèt autem ex beneficio Bullæ id tantùm liceat quod diximus, illud priuilegia alia non excludit, quale est Religioni equestri D. Iacobi à Leone X. concessum, & nuper impressum Matriti iussu Ordinis eiusdem, [Priuilegium aliud simile Ordini S. Iacobi concessum.] vt scilicet en los dias quadragesimales, y otros del año, en que se prohibe comer carne, manteca, hueuos, y lacticinios, por derecho, ô costumbre, ô por regla, ô estatuto de la dicha Orden, ô en otra qualquiera manera, podais libre y licitamente comer dicha manteca, hueuos, y lacticinios, y carne, con consulta de ambos Medicos, temporal y espiritual. Cuius communicatio latissimè patet, sicut & alia ibidem, iuxta quam Confessarij podran commutar en otras obras de piedad, los votos, ayunos, y quales quiera otros preceptos: quinque tamen ordinariò excipiuntur. Non videtur autem certum prædictam [De illius vigore præsenti dubitatur.] Bullam modò vim suam retinere, quia ex eo fieret Religiosis non esse Cruciatam necessariam; quia omnia ferè in illâ concessa, vigore dictæ Bullæ licent, etiam quoad electionem Confessarij, qui absoluat à reseruatis etiam Sedi Apostolicæ, nonnullis demptis. Communicatio enim ad omnes ferè Religiones extenditur. Vnde & Bulla Cruciata de Equestribus Ordinibus mentionem specialem facit. Videantur dicta num. 257. & clausula illa Bullæ eiusdem: Excepto las concedidas à los superiores de las Ordenes Mendicantes para con sus Frayles, de quâ etiam num. 274. præter illas gratiæ aliæ omnes reuocantur; quia verò probabile est idem esse de Ordinibus dicendum, qui priuilegium communicationis cum Mendicantibus habent, videant Iacobitæ an ex illis sint, & tunc suâ Bullâ, nisi S. Cruciatæ Tribunal obstiterit, perfruantur. Vide num. 286. & seqq.

§. III. An vsus Bullæ quoad jeiunia, & alia possit à Prælatis limitari.

DIco primò. Generaliter loquendo id [Assertio 1. superiores non posse vsum Cruciatæ limitare.] fieri nequit; quia si par in parem non habet potestatem, multò id potiùs de inferiore dicendum, vt est omnium comperta doctrina vnde si Commissarius etiam subdelegatus tale quid nouerit, Prælatum huiusmodi poterit dignâ animaduersione ferire. De quo P. Mendus Disp. 4. n. 21. Quidquid cum Villalobos dicat Diana Parte 1. tract. 11. Resol. 99.

Dico secundò. Ratione alicuius priuilegij [Assertio 2. posse ex priuilegio.] potest facultas prohibitionis haberi. Id clarum; quia cùm totum Cruciatæ negotium à Pontificis voluntate dependeat, potest illud pro libitu dispensare.

Dico tertiò. Nulla extare in Prælatis [Assertio 3. neque tale priuilegium dari posse, ex suppositione concessionis Cruciatæ.] potestas potest, ratione cuius valeat Bullæ vsus impediri, neque à Pontifice concedi suppositâ facultate illam accipiendi, vt modò, conceditur. Quod probo: nam aliàs Pontifex sibi esset contrarius, dum quod vnâ concedit viâ, aliâ impediri permittit. Esset etiam contractus claudicans ex parte illius, dum eleëmosynam petit & accipit ab eo, qui sub spe concessionis attribuit; & eam quam promittit gratiam, non plenè largitur, quandoquidem ad eam impediendam aliunde tribuit facultatem. Si dicas promittere, sed cum subordinatione conuenienti erga Prælatos, quod ipsi recipientes agnoscunt, & ita iniuriam illis non fieri, quæ scienti & volenti non fit, vt est vulgaris iuris regula. Contrà est; quia id nequit admitti: accipientes enim Bullam non ita intelligunt, sed potiùs oppositum, & in Bullâ limitatio talis non est: neque esset qui illam sumeret, si tale sibi quidquam persuaderet.

Dico quartò. Si à Pontifice concedatur [Assertio 4. sine graui peccato limitari non posse, etiam posito priuilegio.] facultas limitandi gratias Bullæ, peccabit grauiter Prælatus, qui id sine graui caussâ faciet: Probatur; quia valde irrationabile est vt beneficio Principis defraudetur quis, pro quo præsertim pactum præcessit, ex inordinatâ inferioris cuiuslibet voluntate. Id quod respectu Pontificis maximè locum habet, negotium agentis salutis animarum. Vnde circa hoc dicendum, quod circa Bullæ sumptionem diximus num. 255. vsum scilicet esse licitum, non obstante prohibitione, quia nullius illa roboris est.

Dico quintò. Aliqua sunt, circa quæ non [Assertio 5. In quibus ratio esse congrua limitationis nequeat.] potest rationabilis caussa prohibitionis inueniri. Hoc patet in Indulgentiis per Bullam concessis. Quæ enim ratio adduci queat ad eas prohibendas, ex quibus eximium adeò lucrum animarum resultat, & ex quibus nihil sequi potest, quod aliquatenus possit Regulari obseruantiæ contraire? Et ex hac regula sunt alia mensuranda: si enim Regulari disciplinæ non aduersentur, eorum nequit vsus prohiberi.

Dico sextò. Circa ouorum & lacticiniorum [Assertio 6. quæ obligatio Prælatis sit, circa cibos sexagenarijs prouidendos. quando illos vllo modo nequeunt prohibere.] priuilegium potest prohibitio versari, non directè, sed per accidens, siue per substractionem materiæ, quatenus Prælatus non tenetur specialia alimenta priuilegio gaudentibus prouidere, cùm ad communem tantùm victum pro iis, qui ægroti non sunt, videatur obligatus. Quod quidem intelligendum est quando domus bonis caret ad huiusmodi ciborum differentias, aut sine alio notabili incommodo id fieri nequit. Si autem non ita egeat, & incommodum non est notabile, debet priuilegio gaudentibus condescendere, idque sub mortali; quia Pontifex illis priuilegium concedit, quo vti queant secundùm obseruantiam regularem, ita vt non debeant pro comparandis ouis & lacticiniis pecunias quærere, & eas Prælatis offerre, aut ipsi emere, & paranda curare domi, vel apud sæculares: quæ quidem Religiosam non decent grauitatem. Res autem hæc non debet iudicari leuis, cùm circa id versetur quod sub mortali prohibetur, iuxta receptam, communique vsu firmatam sententiam; & licet prohibitio sub veniali tantùm obliget; non ideò Prælati obligatio leuis censenda est; quia eo ipso quòd talis sit, maius ius est sexagenariis ad vsum talem, & ita maior est obligatio eisdem prouidendi.

Dico septimò. Quod ad factum attinet, [Assertio 7. specialis facultas ad limitandum Cruciatam à Gregor. XIII. concessa Societati.] Gregorius XIII. in Bullâ Ann. 1575. die 3. Maij, quæ incipit: Decet Romanum, & varia continet indulta pro Societate nostrâ, sic post alia loquitur: Ne quis autem Apostolicorum indultorum prætextu regularem ac exemplarem instituti prædictæ Societatis disciplinam, quam modis omnibus retineri & conseruari volumus, dissoluere aut relaxare præsumat, non esse, nec fore vnquam mentis nostræ, aut Sedis Apostolicæ, vt personæ Societatis absque expreßâ superiorum eiusdem Societatis licentiâ, vtantur facultatibus, quæ in Iubilæis, Bullis Cruciatæ, Confeßionalibus, aut alijs quibuslibet Apostolicis indultis, siue Communitatibus siue priuatis personis, siue piis locis, aut quomodocumque aliter hactenus concessæ sunt, aut in posterùm concedentur, etiamsi in illis expressè indulgeatur, vt omnes Regulares, etiam Mendicantes, huiusmodi facultatibus vti possint. Sic ille. Ex quo videtur apertè [Quid prohibere possint illius Superiores.] sequi posse Superiorem Societatis Bullæ vsum prohibere tantùm in his, quæ regularem disciplinam videntur relaxare, secus in aliis, de quibus dictum Assertione 5. ad quæ etiam spectat, quod Assertione præecedenti diximus: vsus enim ouorum & lacticiniorum in Sexagenariis nequaquam Religiosam disciplinam dissoluit aut relaxat, sed valde illi conformis est, cùm ad charitatem Superiorum spectet Senum curam specialem gerere, quod diuinis & humanis legibus admonemur. Et videri pro eo potest Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 5. numer. 60. & sic alia, quæ in Bullâ Cruciatæ occurrunt, præter electionem Confessarij, de quâ infrà.

Pro ampliori autem Indulti præfati [Declaratio eiusdem Pontificis circa suum Indultum] declaratione extat eiusdem Pontificis Oraculum, de quo in Compendio Societatis. V. Gratiarum vsus. §. 2. vbi sic dicitur: Declarauit prætereà posse Superiorem, dum huiusmodi licentiam concedit, limitare eam ad vsum vnius, aut alterius facultatis, & prohibere vsum reliquarum, etiam eadem Bullâ aut Indulto contentarum. Sic illic. Sed cùm Oraculum hoc viuæ vocis fuerit, poterit illi reuocatio generalis Oraculorum obstare; nihilo minus sine illo stat, quod in eodem expressè continetur. Nam ipse in Bullâ citatâ affirmat nullius gratiæ [Sine eâ stare priuilegium eiusdem posse.] vsum in Societate licere, si Religiosæ obseruantiæ aduersari queat, sine expressâ licentiâ Superiorum: ergo possunt illi, quas aduersari rati fuerint, prohibere, & aliarum vsum liberum relinquere, quia ex qua parte non aduersatur, non est cur nequeat vsus non licere. Neque enim priuilegium adinstar sententiæ est, quæ nequit [Quod potest ex parte admitti, & ex parte recusari.] pro parte admitti, & pro parte respui, per Textus & Doctores, quos adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 22. num. 19. Sed cùm sit gratia, admitti sanè pro eâ parte potest, & pro aliâ non probari, quia gratia esse desinit, & oneris habet rationem. Vnde Pontifices multi Bullam concedentes, & decernentes Regularibus eam esse communem, electionem Confessarij non esse licitam sine Superiorum facultate quoad reseruata pronuntiarunt: profitentes planè posse gratiam in ordine ad quædam admitti, & in ordine ad alia recusari: ergo etiam non extante Oraculo prædicto, id, quod intendimus, stabit.

An autem Ordines alij simile aliquod [Præfato priuilegio Religiones gaudere, quod reuocatum non est.] priuilegium habeant, ipsi viderint; præfato equidem gaudere poterunt Mendicantes, & alij, qui gratiam communicationis habent. Neque suspicandum est priuilegium dictum à Pontificibus Gregorij successoribus, qui Bullam concesserunt, esse reuocatum, dum tale quid ab ipsis non inueniatur expressum, & ipse Gregorius non fore Sedis Apostolicæ intentionem talem apertè fateatur. Licet enim ille successoribus manus ligare non potuerit, quominùs circa hoc pro arbitrio disponere valeant: dum tamen contrariam dispositionem non proferunt, standum est priori tanti Pontificis decisioni: aliàs verba illa nullius essent effectus, & inutiliter prorsus adiecta, quod constat dici non posse nisi ab eo, qui reuerentiam Apostolicis statutis debitam penitus ignorarit. Ex quo fit neque à Commissario [Neque à Commissario potest reuocari.] posse tale indultum suspendi, quia ad hoc conceditur, vt non possit impediri, cùm versetur circa Bullam ipsam. Et ab eiusdem Gregorij Commissario planum est non potuisse suspendi: atqui omnes alij aliorum Pontificum non maiori circa hoc gaudent potestate, quando quidem non alia est eorumdem Pontificum mens, ex verbis Gregorij constat, dum id non exprimunt: ergo neque suspendi ab illis potest. Præterquam quòd gratiæ à Commissario suspensæ reualidantur acceptione Bullæ: ergo ea à Religiosis sumpta, Prælatorum potestas vim suam resumit: & certè si Prælatus Bullam sumat, id erit apertius. Cùm aliàs ex ipsius Bullæ tenore constet non suspendi gratias & facultates Superioribus Ordinum Mendicantium concessas in ordine ad suos Fratres: ex quibus vnam hanc, de quâ loquimur, esse liquet. Et pro suspensione dictâ sit iam

§. IV.

Bulla an sit Religiosis necessaria ad Indulgentias lucrandas & gratiarum aliarum fruitionem.

IN primis certum est Bullam necessariam [De quibus certum Indulgentiis.] esse ad earum Indulgentiarum lucrum, & gratiarum vsum, quæ per Bullam ipsam conceduntur: idque ex Bullæ ipsius textu habetur manifestum, dum in ea dicitur: Y por por quanto [Bullæ tenor.] vos. N. distes la Limosna, que auemos tasada y declarado, y recebistes esta dicha Bulla escrito en ella vuestro nombre, declaramos, que aueis conseguido, y se os conceden las dichas Indulgentias, gracias, y facultades &c. Quod quidem circa Religiosos ita intelligendum est, vt si aliàs gratiam aliquam similem habeant, quæ ad sæculares non spectet, de quo inferiùs, Bulla pro eius vsu non sit ipsis necessaria. Sic enim Religiosi visitantes Ecclesias suas, & in eis pro exaltatione S. Matris Ecclesiæ orantes, pro extirpatione hæresum, Principum Christianorum concordiâ, ac salute Pontificis, in diebus Stationum, Indulgentias omnes lucrantur, quæ Romæ intra & extra muros possunt obtineri: concessione Pauli V. qui Indulgentias Religiosorum ad certum censuit numerum reducendas. Per Bullam autem similis concessio habetur, & conceditur visitantibus quinque Ecclesias, aut quinque altaria in vnâ, aut pluribus, & pro concordiâ Christianorum Principum, ac victoriâ contra infideles orantibus. Vide tamen infrà. num. 282.

Deinde. Verba Pontificum præmittenda [Facultas suspendendi gratias Commissario concessa Tenor suspensionis.] sunt, ex quibus fauor Religiosis in hac parte exhibitus possit intelligi, & circa illorum tenorem dubia quædam occurrentia pariter expediri. Sic ergo aiunt illi, Item Prædicto Commissario, & Receptori generali datur facultas, vt suspendere poßit dicto anno durante, omnes similes & dißimiles Indulgentias, & facultates ab eisdem, & Sede Apostolicâ, vel eius auctoritate, quibusuis Ecclesiis, Monasteriis, Hospitalibus, piis locis, Vniuersitatibus, Confraternitatibus, & singularibus personis &c. concessas. Ita vt neque interim publicari poßint, neque publicatæ cuiuis hominum communiter, vel diuisim suffragentur: exceptis tamen conceßis Ordinum Mendicantium Superioribus quoad eorum Fratres tantùm. Item. Dicto Commissario etiam conceditur facultas, vt ipse per se, vel alium; seu alios, quando, & quoties sibi videbitur, Indulgentias, & alias gratias per eum suspensas, in fauorem illorum, qui præsentium gratiarum in hanc caussam pro Religionis defensione concessarum participes effecti fuerint, reualidare absque aliquo præmio poßit. Sic Pontifices; iuxta quorum concessionem [Gratiarum reualidatio quomodo fiat.] Commissarius, cùm publicatur Bulla, durante prædicationis tempore, prædicta omnia suspendit, & Bullæ solâ acceptione reualidat, vt illis vti particulares personæ possint: alia autem quæ personalia non sunt, eatenus currere permittit, quatenus eisdem fruituri Bullam habeant, vt Iubilæa, stationes, & similia, pro quorum reualidatione nihil accipitur, iuxta Pontificiam determinationem: licet Notariis stipendium aliquod [Notariis quod datur scrupulosiùs attendendum.] dari soleat ab iis, qui reualidationis testimonium accipiunt, quamuis multoties necessarium non sit, & vna Commissarij Rubrica sufficiat, & fortè neque istâ opus sit. Vnde animaduertendum, cauendumque, ne in negotio hoc, in quo locum esse quæstui Pontifices nolunt, immò & ab eo abhorrent, aliquid huiusmodi misceatur. Scio nonnumquàm Iubilæa aliqua non publicari, ne sumptus fiat semper onerosus in eo, quod gratuitum esse decernit benignitas largientis. Quomodo autem licere possit, ostendit P. Quintanadueñas in Appendice Tract. 2. Dub. 5. In suspensione autem dictâ eamdem exceptionem Mendicantium Ordinum Commissarius adhibet, quam Pontifices præmiserunt & ita circa illam difficultates quædam dissoluendæ, si fortè pro iis possit lux sufficiens inueniri.

DIFFICVLTAS I.

Quid nomine Indulgentiarum, Gratiarum, & facultatum intelligatur in prædicta exceptione pro Ordinibus Mendicantibus.

Ubi de forma absolutionis per Bullam.

INdulgentiæ notio satis perspicua est ex [Indulgentia quid.] communi & recepto vocis vsu; est enim remissio pœnæ peccatis debitæ, extra Sacramentum per applicationem thesauri Ecclesiæ, satisfactionum, inquam Christi quæ infiniti valoris est, & Sanctorum, quas quidem obtulerunt ipsi, sed pro eorum peccatis superabundantes fuerunt; vnde ex mensurâ ita coagitatâ & supereffluente multum est relictum, quod in acceptatione Dei thesaurizatum prodesse aliis potest, quorum defectus eorum compensatione suppletur. Vide bonam explicationem apud Trullench Lib. 1. §. 1. Dub. 14. ex bonis Auctoribus deductam, & præ aliis ex P. Suario Tomo 4. in 3. Disput. 49. [Difficultas ex eo quòd dicatur extra Sacramentum concedi.] Sect. 1. Vbi illud quod dicitur Extra Sacramentum, difficultatem videtur habere. Nam licet communiter ita fiat, non tamen omnino necessarium apparet: quia concedi Indulgentia plenaria potest confitenti sua peccata: quamuis enim hoc fieri generaliter nequeat, aliàs vsus pœnitentiarum Sacramentalium penitus tolleretur, in quo grauissimum esset animarum detrimentum, tum ob earum vtilitatem, tum ob peccandi licentiam, quæ inde resultaret. Quod tamen aliquando concedatur, vt in horâ mortis, propter rationem aliquam specialem, non videtur repugnare: immò in vsu habetur pro Religiosis morti proximis, & aliis imagines aut grana benedicta habentibus. Vbi licet dici possit Indulgentiam tunc non esse virtute Sacramenti, sed Confessarium eius virtute eam pœnam remittere, quæ iuxta institutionem Christi Sacramento respondet: à Pontifice autem simul fieri applicationem ex thesauro Ecclesiæ: id non videtur satisfacere; quia nec videtur repugnare vt à Pontifice concedatur Sacerdoti potestas plenariè absoluendi, aut etiam non plenariè: in quo euentu virtute absolutionis Sacramentalis fit remissio ex intentione ipsius, vnde Indulgentia etiam Sacramentalis est.

Ad hoc dici potest concessionem [Expedita illa, cum notanda doctrina.] Indulgentiæ dictæ non repugnare, & verbis absolutionis posse concedi: nihilominùs extra Sacramentum dici, quatenus non fit virtute Sacramenti, sed illi contingenter adiungitur: absolutio enim talis pœnitentis, iuxta dispositionem eius omnino eadem stare posset, & verè staret, etiamsi nulla existeret Indulgentia. Quòd autem ex intentione eius extendatur ad pleniorem pœnæ remissionem, contingens est, quia eisdem verbis potest applicare, quod ex thesauro Ecclesiæ Pontifex applicandum relinquit, & absolutionis nomine significari potest in forma consuetâ, licet illa ad peccata, & non ad pœnas expressè dirigatur. Vide P. Suarium Tomo 4. cit. Disp. 10. Sect. 2. num. 7. P. Henriquez Libr. 4. Cap. 11. num. 3. & Remigium pag. 283. Col. 2. Sicut dicunt plures etiam ex Confessarij intentione extendi posse ad excommunicationem, quod & frequenter accidit, dum quis excommunicati confessionem audit, & oblitus eius absoluit à peccatis: tunc enim ex intentione præcedenti absoluendi, ad excommunicationem forma absolutionis extenditur: quia vult hîc & nunc verè absoluere à peccatis, & consequenter impedimentum absolutionis tollere, quod excommunicatio apponit, & vt demus posse absolutionem à peccatis stare, manente excommunicatione, vt aliqui censent; est tamen illud illicitum; & qui absoluit, excommunicationis oblitus, nihil facere intendit, quod ex se licitum non sit. Pro quo benè arguit Cardinalis Lugo Disp. 16. de Pœnitentia num. 624.

Et hoc modo intelligenda est forma [Forma absolutionis Bullæ quomodo intelligenda.] absolutionis, quæ in Bullâ apponitur: remissio enim pœnæ intra eamdem includitur, cuius summa est: Absoluo te ab omnibus censuris, etiam Sedi Apostolicæ reseruatis, & ab omnibus peccatis, & concedo tibi Indulgentiam plenariam, & remißionem plenam omnium peccatorum tuorum, & pœnarum, quas propter illa in Purgatorio pati obligatus eras, in nomine Patris, & Filij, & Spiritus Sancti. Licet enim forma absolutionis dicatur, & ita videatur omnino Sacramentalis, non tamen ita accipienda est, sed iuxta datam explicationem. In quâ illud difficile [Specialis difficultas circa illam.] quomodo post Indulgentiæ plenariæ concessionem, per quam omne illud habetur, quod beneficio Bullæ obtineri potest, remissio peccatorum & pœnarum sequitur: præcedit enim absolutio à censuris, deinde à peccatis, & quia per illam non omnis pœna remittitur, additur Indulgentia plenaria; quæ non ad peccata, sed ad pœnas pertinet peccatorum; ergo stare nequit vlterior peccatorum remissio, sicut nec pœnarum, quæ subditur, cùm iam per Indulgentiam plenariam remissæ præmittantur. Ad quod dici potest ea, quæ de remissione peccatorum, & pœnarum adduntur, tantùm esse prioris beneficij explicationem; quia enim non omnes capiunt verbum [Expedita cum obseruanda doctrina.] istud, quid scilicet Indulgentia plenaria sit, & quid operetur simul cum remissione peccatorum, vtrumque additur cum maiori expressione; non quòd puræ declarationis rationem habeat, cùm addatur verbum Otorgar; sed quod factum iam virtute absolutionis, & concessionis Indulgentiæ, ratum habeatur. Vnde & additur. In nomine Patris &c. Quæ verba non ad solam declarationem referenda sunt, sed ad beneficij auctorem præcipuum. Et quidem verba illa posterioris remissionis peccatorum, possent conuenienter tolli; neque enim de remissione pœnæ accipi possunt, cùm de illâ statim, vt de re omnino diuersâ subiiciatur: & pœnarum, quæ propter illa &c. Propter breuissimam etiam distantiam absolutionis & Indulgentiæ potest verbum Otorgo, ad illam referri, vt etiam dicatur fieri, quod immediatè ante factum est, & quodammodo pertinet ad illud: vt cùm quis donationem facit inter viuos, quibus verbis illa perficitur, & nihilominus alia adduntur, quibus illa ampliùs declaratur, omnia ad illam censentur spectare; quod & in testamento accidit, eo nomine satis significato; & tamen addit quis illam esse suam vltimam voluntatem &c.

Sed superest adhuc scrupulus circa formam [Dubium emergens ex verbis, In nomine Patris &c. in fine additis.] prædictam, ex eo quòd in fine illius additur, In nomine Patris &c. vsque ad illorum enim verborum prolationem non videtur effectus absolutionis haberi, sicut neque est absolutio ipsa perfecta. Vt enim constat ex Concilio Tridentino Sessione 14. Cap. 3. Forma absolutionis plus aliquid continet quàm verba illa; Ego te absoluo; cùm sic definiat: Docet prætereà Sancta Synodus Sacramenti Pœnitentiæ formam, in quâ præcipuè illius [Sacramenti Pœnitentiæ forma ex Concilio Trident.] vis sita est, in illis Ministri verbis positam esse: Ego te absoluo &c. Illud enim & cætera indicat alia esse necessaria. Quòd autem sint illa, In nomine Patris &c. ex sequentibus Concilij verbis deducitur, dum sic subdit: Quibus quidem de Ecclesiæ Sanctæ more preces quædam laudabiliter adiunguntur; ad ipsius tamen formæ essentiam nequaquam spectant, neque ad ipsius Sacramenti administrationem sunt necessaria. Sic Consilium. Atqui verba illa In nomine Patris &c. non sunt preces, de quibus Concilium loquitur; vnde plures Doctores obseruant esse verba illa, quæ ante præfatam formam dicuntur, adduntque proptereà addi vt impetrent aptam dispositionem, & ne intentione & formâ Minister abutatur. Sicut in Missâ ante consecrationem petit Sacerdos oratione id, quod certâ lege effectum habet; vt videri potest apud P. Henriquez suprà num. 7. & apud citatos ab ipso in Glossa L. T. & V. Vnde non videtur satisfacere quod ait Cardinalis Lugo suprà Disput. 13. num. [Verba prædicta an veniant nomine precum.] 38. verba illa In nomine Patris &c. esse deprecatoria: licet enim hoc ita sit, de illis tamen non loquitur Concilium iuxta citatos Doctores, neque secundùm communem existimationem Ministrorum huius Sacramenti pro precibus habentur, sed protestationis sunt auctoris præcipui, cuius virtute perficitur Sacramentum: vnde incertum est an rationem habeant precum, cùm tamen Consilium de certis precibus sit locutum. Et ita, protestationem talem sub formâ verborum prædictâ esse de substantiâ Sacramenti tenent Durandus, Maior, & Petrus Sotus apud P. Suarium suprà Disput. 19. Sect. 1. n. 19.

De hoc dictum à me Tomo 2. Theologicorum [Dubij præcipui resolutio, iuxta duas contrarius opiniones.] Problematum, & quòd sententia dicta sit probabilis negare non possum, quia & bonos habet Auctores, & fundamenta non leuia, licet opposita sit communior, & pro se agmen habeat Auctorum. Si iuxta eam loquamur, dicendum verba illa esse de necessitate administrationis Sacramenti licitè conferendi, non tamen validè: & Concilium de priori necessitate locutum, vt ex eiusdem verbis colligi posse videtur, dum de precibus ait ad ipsius formæ essentiam minimè pertinere, neque ad ipsius Sacramenti administrationem: sunt ergo aliqua verba, quæ ad essentiam formæ spectant, & alia quæ ad illius administrationem necessaria sunt. Si ergo Sanctissimæ Trinitatis expressio ad essentiam non spectat, dicendum est ad Sacramenti administrationem esse necessariam ex Ecclesiæ præcepto. Illud ergo & cetera hoc indicat, & satis est vt ad formam dicantur talia verba spectare, & nomine formæ comprehendi; sicut de formâ consecrationis Calicis communiter dicunt Theologi; & in consecratione Hostiæ particula Enim de essentia non est, sicut aliæ in aliorum Sacramentorum formis; & tamen omnes nomine formæ designantur. Iuxta contrariam autem sententiam viâ est contrariâ procedendum, dicendumque vsque ad prolationem dictorum verborum non esse formam perfectam; nec tamen ex eo sequitur Indulgentiam haberi virtute Sacramenti, licet intra formam ipsam videatur contineri; quia id per accidens se habet, nec propriè pars formæ est, sed cum adiunctâ explicatione. Neque est contra rationem formæ, [In forma quomodo admisceri aliqua non spectantia ad illam possint.] in quâ inuocatio SS. Trinitatis de substantiâ est, si quidquam inter illa, & substantialia verba proferatur. Vt si quis in formâ Baptismi dicat Ego te baptizo seruum Christi in nomine Patris &c. quæ forma absque dubio est valida; cùm tamen verba illa Seruum Christi ad eam non spectantia, misceantur, Quia verò explicatio talis apparet difficilis, & Theologis non probanda, ideò priori fententiæ potiùs adhærendum. De quo hæc satis.

Indulgentiæ ergo explicato nomine, ad [Gratiæ nomine quid in Bulla intelligatur.] Gratiæ nomen veniamus, quod est latissimæ profectò significationis, & beneficium omne complectitur, seu gratuitam concessionem. Pressiùs autem sumptum vt ab Indulgentiâ distinguitur, gratuitam significat concessionem Pontificis, aut alterius potestatem habentis ab ipso, ad aliquid, quod per Bullam conceditur, independenter ab illâ stare nequit aut ei simile, etiam spectans ad merum vsum Sacramentorum, propter dicenda circa facultates. Sic ergo gratia est posse comedere carnes, oua, lacticinia, & sagimen, vel non ieiunare in diebus prohibitis: posse audire sacrum tempore Interdicti: posse item Eucharistiam sumere: quibus similia sunt posse laborare in die festo: posse Officium speciale recitare omisso communi: posse item illud anteponere aut postponere, modo non permisso: posse vnâ Missâ obligationi plurium satisfacere, & sic alia. Pro hoc videri potest P. Mendus Disput. 29. cap. 5. qui tamen non ita exactè rem explanat, licèt ea, quæ affert, ad præsens possint negotium deseruire.

Facultates sequuntur, & videntur esse [Facultates quid in eâdem.] illæ, ratione quarum aliquid effici potest, aliàs non factibile, vt Oratorium habere priuatum, in quo Missa celebretur: admittere ad illam aliquos tempore Interdicti: posse eligere Confessarium ad specialem absolutionem. Quibus similes sunt posse Missam, quæ in loco distanti celebratur, adspicere, & sic eam audiendi præceptum adimplere: posse eligere sepulturam in loco sacro, quem maluerit quispiam: posse laicum decimas exigere: posse baptizari domi filios, Principum cùm non sint: posse Capellanum designare, qui domesticos absoluat, & similia. Et hic explicandi modus iuxta subiectam materiam aptior occurrit: licèt P. Quintanad. ex Iuris lexico alium explicationis modum adducat Tomo 2. Tractat. 5. singul. 4. num. 3. iuxta quem facultas est plena potestas rerum pro arbitrio gerendarum sine impedimentis: & iurisdictionem importat, atque etiam cum licentiâ coincidit, quæ tunc datur, cùm præceptum extat id prohibens, pro quo licentia confertur. Benè tamen admonet omnia hæc, priuilegium, gratia, indultum, facultas, & licentia sæpè pro eodem vsurpari. Vnde existimare posset quis in Bullâ gratiam & facultatem nihil distinctum designare, sed maioris explicationis gratiâ iungi ad significanda ea, quæ sub diuersis solent concedi nominibus, licèt reipsa talia sint vt similibus possent indicari. Sed explicatio nostra, vt dixi, conuenientior apparet, & præsenti materiæ magis adaptata. Quâ præmissa sit iam

DIFFICVLTAS II. Quid Religiosis circa Indulgentias liceat sine Bulla.

DIco primò. Religiosi Mendicantes, & [Religiosis id licet quoad Indulgentias, quod ante Bullam licebat, personalibus exceptis.] qui eorum gaudent priuilegiis, possunt sine Bullâ omnes lucrari Indulgentias, quæ ipsis specialiter concessæ à Sede Apostolicâ comperiuntur, si personales non sint. Sic Nugnus, Emmanuel Rodericus, Ludouicus à Cruce, Villalobos, Diana, & Trullench, quos adducit & sequitur P. Mendus Disput. 29. num. 43. Cardinalis Lugo Disput. 20. de Pœnitentiâ, num. 172. P. Suarez Tomo 4. de Religione, Lib. 2. Cap. 16. num. 40. Tract. 8. P. Quintana Tomo 1. in Appendice, Tractat. 4. addens Ioannem à Cruce, & dicens esse certum Dub. 11. num. 5. & probatur ex Bullæ ipsius verbis adductis num. 274. cùm enim de Indulgentiarum suspensiuâ facultate præcessisset sermo, additùr: Exceptis tamen conceßis Ordinum Mendicantium superioribus quoad eorum Fratres tantùm. Vbi cùm concessionem prædictam non arctent Pontifices ad speciale aliquid, de quo sermo præcesserit, ad omnia præcedentia debet extendi: vbi enim lex non distinguit, nec nos distinguere debemus. L. de pretijs. D. de public. in rem act. & sæpè alibi. [Quorumdam secus sentientium argumentum.] Sed quia illæ tantùm gratiæ excipiuntur, quæ superioribus concessæ sunt in ordine ad eorum Fratres tantùm, non desunt qui censeant non posse exceptionem dictam ad Indulgentias extendi, quæ superioribus non conceduntur in ordine ad eorum Fratres: neque enim superiores facultatem præbent subditis Indulgentias lucrandi: quandoquidem illas etiam ipsis reluctantibus possunt obtinere, cùm eisdem immediatè concedantur. Propter quam rationem ita tenet Acosta in Explicat. Bullæ quæst. 108. Bassæus V. Priuilegium 3. num. 5. Vers. Sed petes. Et est illa non [Ex eo assertio non penitus certa, vnde Bullæ necessitas.] leuis, vnde res ista redditur incerta, licèt illam certam reputer P. Quintana suprà. Nec conuincit priuilegium Leonis X. pro Minoribus, de quo num. 6. cùm recentiores Bullæ aliter proloquantur. Ac proptereà Religiosis expediet Bullam sumere, ne diligentiæ in re momenti tanti frustrentur. Potest tamen ad rationem dictam responderi Indulgentias concedi superioribus quoad eorum Fratres, quia ita frequenter euenit, vt superiores pro illarum consecutione Romanam Sedem exorent, & ita petentibus conceduntur; non quidem vt eas ipsi subditis concedant, sed quia illis, mediis Superiorum supplicationibus, conceduntur. Quòd si aliquando sine illis, ad eos tamen verba præcipuè diriguntur. Quod quidem sine vllâ improprietate in modo loquendi stare potest.

Dixi: Si personales non sint, quia tales [De personalibus probabilitas fundatur.] non videntur exceptæ, vt communiter tenent scribentes. Nihilominùs fundari probabiliter potest non excipiendas ex regulâ iuris in 6. satis celebri. Oportet beneficium Principis esse mansurum: ergo cùm Pontifex Religioso Mendicanti Induldulgentiam aliquam concedit, non est credibile velle ipsum, vt paullò post cesset Bullæ problicatione. Præterquàm quòd id quod dicitur de concessione factâ superioribus, proptereà est, quia ita frequentius accidit; quod non tollit quin aliquando immediatè Religioni fieri possit: vt constat ex illustri concessione Gregorij XIII. Ann. 1579. die 23. Decembris, per quam possunt Religiosi Societatis omnes Indulgentias in suis Ecclesiis consequi, quæ in Ecclesiis aliis, aut locis piis, certis diebus, qui eas visitant, consequuntur. In illâ enim nulla extat superiorum mentio, sed concessio ad Religiosos ipsos immediatè dirigitur. Incipit: Cùm, sicut accepimus. Quis autem ex adductis Doctoribus contra Acostam sentientibus de prædicta concessione dubitauerit, eò quòd superioribus specialiter facta non sit? Dicendum ergo est Pontifices modo prædicto locutos, ordinariam formam concedendi spectasse, non tamen ad illam dispositionis suæ decretum adstringere voluisse: sed Ordinum Mendicantium præcipuè spectasse fauorem, vt eorum scilicet Indulgentiæ non cessent: quod pro certo statuit P. Escobar statim citandus num. 794. ergo & singularium personarum, in quibus idem pro fauore tali titulus deprehenditur, pro quo & rationes solent occurrere speciales. Videtur ergo hoc probabile.

Dico secundò. An Indulgentiæ, quæ [De Indulgentijs communibus Mendicantibus & sæcularibus dubia resolutio.] communes sunt Religiosis, & sæcularibus sub exceptione dictâ comprehendantur, incertum est. Comprehendi quidem tenent Ludouicus à Cruce, & Ludouicus Miranda, quos adducit, & videtur sequi P. Quintana suprà, Dub 12. num. 1. P. Mendus suprà, num. 60. iunctis iis, quæ habet num. 43. citato: vnde & videtur sentire esse de mente Auctorum, quos ibidem adducit, & nos num. 282. & ratio esse potest; quia Indulgentiæ tales verè conceduntur Religiosis Mendicantibus: quòd autem & sæcularibus concedantur, non tollit priorem concessionem, loquendo cum omni proprietate. Sicut ex conuerso concessio Religiosis facta non impedit quò minùs sæcularibus facta dici possit propriè, licèt cum respectu ad Religiosos. Sed contrarium tenet P. Escobar in Theologiâ morali Tractat. 1. examine 17. Cap. 4. §. Legistæ. & Tomo 1. Moralium Problematum, Lib. 7. num. 796. qui num. præced. pro eâdem adduxerat Lopez, Nauarrum, Acostam, Trullench, & Rodriquez. Ratio esse potest, quam Textus ipse exhibet, dum in eo dicitur: Quoad eorum Fratres tantùm. Quod satis videtur esse compertum. Quid enim particula illa Tantùm operatur? Certè si non operatur quòd Religiosis concessæ Indulgentiæ quoad alios excipiendæ non sint, nihil videtur operari. Si dicas sensum esse vt tantùm excipiantur concessæ quoad Fratres, id est, quatenus Fratres illis frui possunt; id certè verba non exprimunt, & sensus non est planus & expeditus, cùm oppositum verba præseferant. Nisi [Euasio fauorabilis.] dicatur esse gratiam præter ius, & non contra illud, & ita fauorabiliter exponendam concessionem, iuxta dicta num. 225. & 250. & ea quæ circa Bullam habet Diana Tomo 1. Tractat. 11. Resolut. 98. Ex quibus apparet rem esse dubiam, vnde ad certum Bullæ perfugium accurrendum.

Dico tertiò. Nouitij Ordinum [Nouitios lucrari posse illas.] Mendicantium lucrari Indulgentias possunt, quas Religiosi, qui substantialia vota iam emiserunt. Sic P. Mendus suprà, n. 44. Trullench Lib. 1. §. 9. Dub. 3. n. 4. & alij, ex communi doctrinâ de fauorabilibus, quæ sunt Nouitiis cum verè Religiosis communia: & tenor ipse Bullæ videtur suffragari, dum in eâ dicitur, quoad eorum Fratres; Nouitij enim Fratres vocantur: vnde videtur scienter & prudenter à nominibus Professorum, aut Religiosorum Pontifices temperasse. Si dicas etiam [De Oblatis aut Donatis aliam esse rationem.] Oblatos, seu Donatos vocari Fratres, cùm tamen in concessione dictâ excipiendi non sint, vt apud citatum P. Mendum videri potest. Respondeo id non esse constans: & licet in vsu Religiosorum Fratres vocantur, non tamen eo communi nomine, quo appellari Religiosi Ordinum non Clericalium solent, & exprimit Commissarius in Bullâ Hispanâ, dum ait: En quanto à sus Frayles. Et eo quidem etiam Nouitij gaudent, vnde manifesta est inter cos & Oblatos differentia. Et quamuis in aliquibus Religionibus eo communi nomine non vocentur Religiosi, nec dicantur Fratres, Frayles, certum est, si Mendicantes sint, aut Mendicantium priuilegiis fruantur, exceptione prædictâ comprehensos. Sic Trullench suprà, num. 1.

Dixi autem certum esse de Religiosis [Circa Religiones non Mendicantes, habentes tamen priuilegium communicationis, difficultas expedita primò secundùm partem affirmat.] etiam non Mendicantibus, si Mendicantium priuilegiis fruantur, quando communicatio talis est, vt in hac peculiari gratiâ nulla possit esse difficultas specialis. Et eam quidem multi non deprehendunt, ac proptereà communicationem ad eam extendi testantur, vt videri potest apud Dianam Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 89. vbi ita tenet cum Acosta, & Villalobos, sicut & P. Quintana suprà dub. 12. num. 8 & P. Mendus Disput. 29. citatâ, cap. 7. Quorum ratio est; quia communicatio generalis omnes particulares communicationes includit: ergo & istam, circa quam communicatio non excluditur, cùm procedit de non Mendicantibus, priuilegio generalis communicationis carentibus; quæ enim illam habent Religiones pro Mendicantibus habentur. Quibus addi potest non censeri reuocatum priuilegium, quando illud stare cum priuilegio alio potest, & priuilegij conditio est talis, vt nullum afferat præiudicium illo potientibus: sic enim stat quod ex iuris regulâ superiùs dicebamus, quòd scilicet oporteat beneficium Principis esse mansurum. Et quòd in fauorem inclinandum est, quando illud non est contra ius: id quod circa Bullam faciendum tenent plures, quos adducit & sequitur Diana Tractat. citato Resolut. 98. Potest autem priuilegium exceptionis stare cum communicatione Ordinum non Mendicantium in illis, in quibus generalis communicatio non subest: quia de aliis communicationem non habentibus intelligi possunt, qui sunt, aut esse possunt.

Sed his non obstantibus alij contrarium [Negatiuæ fundamenta & auctoritas.] sentiunt, vt videri potest apud Dianam, & P. Mendum citatos, in quibus sunt P. Henriquez, Emmanuel Rodericus, & Trullench, qui præter Fr. Emmanuelem, & P. Henriquez adducit Valerum. Et ratio est: quia licet Ordines aliqui non Mendicantes generalem communicationem habeant, quoad hanc partem videtur expressè reuocata. Si enim exceptos sic communicantes vellet Pontifex, cùm tot illi sint, vt vix aliquis non communicans inueniatur, expressisset sanè; cùm in eo magni profectò momenti negotium verteretur. Et quod de non Mendicantibus additum est, stante communicatione dictâ, nullius ferè vtilitatis fuisset: cùm ignorare Pontifex nequeat communicationem ferè omnibus Religionibus esse communem. In summa: Ordines non Mendicantes, etsi in priuilegiis communicent, Mendicantes non sunt: illis hæc specialis negatur communicationis gratia: ergo ad ipsos nequit extendi. Si Mendicantes esse dicas per æquiualentiam, limitatio talis in caussâ est, vt illa ad intentum concessionis nullius sit momenti, quandoquidem eo pacto nulla ferè resultat ad Catholicam expeditionem vtilitas quod postulantis & concedentis intentioni videtur aduersari: nequit ergo talis modus dicendi sustineri. Sumant [Quid tardem.] ergo inter hæc opinionum incerta non Mendicantes Bullam: sic enim in tuto conscientiæ nauiculam collocabunt.

Dico quartò. Moniales eodem modo [Circa Moniales eodem modo philosophandum.] gratiâ exceptionis præfatæ frui possunt, quo & viri. Si ex Mendicantibus sint Ordinibus, eadem dine quâ & viri, de quo dictum num. 282. Si ex non Mendicantibus, vt nuper explicatum. Sic communiter tenent Auctores, quos adducit & sequitur P. Mendus Disput. 29. Cap. 8. & præcipuè Trullench suprà. num. 5. ex quo ille præcipuam vim probationum exprompsit. De quo & videndus P. Quintana suprà Dub. 12. num. 9. & Tract. 8. Cap. 16. Intelligenda est autem Assertio de illis, quæ veræ Religiosæ sunt, vnde [Tertiariæ excluduntur.] Tertiariæ, quia tales non sunt, licet quædam vota emittant, fauore dicto non fruuntur: quidquid de nonnullis asserat Fr. Emmanuel §. 12 num. 8. & videntur probare Trullench suprà. num. 6. & P. Mendus num. 57. non ex eo quòd Religiosæ sint, sed ratione communicationis. Verùm communicationis titulus incertior hîc est, quàm in Ordinibus non Mendicantibus communicationem habentibus; quia absolutè Ordines Mendicantes non sunt, & etiam non Mendicantes: vnde Bullam sumant oportet, si volunt Tertiarij, & similes, securum hac in parte habere processum. Quoad Nouitias idem quod de viris dictum, asserendum.

Dico quintò. Ad lucrandas Indulgentias, [Ad communes omnibus Indulgentias non opus esse Bullâ Religiosis, quæ probent.] quæ fidelibus omnibus generaliter conceduntur non videntur Religiosi Bullæ opus habere. Sic Ludouicus à Cruce in Bullam Disp. 1. Cap. 9. Dub. 1. num. 13. quod & fundare ex pluribus adductis conatur P. Quintana in Appendice citatâ. Dub. 12. à num. 2. & probatur Primò ex tenore Bullæ, iuxta quam suspensio Commissarij procedit: in eâ enim, vt vidimus num. 274. suspenduntur Indulgentiæ concessæ Ecclesiis, Monasteriis, Vniuersitatibus &c. in regnis Hispaniæ, & aliis, in quibus potest publicari: ergo non comprehenduntur Indulgentiæ omnibus fidelibus concessæ. Secundò, quia Bulla pro dictis regnis concessa rationem gratiæ insignis habet: ergo ratione eius non debent fideles, & multò potiùs Religiosi regnorum talium, peioris conditionis esse aliis, ad quos Bullæ gratia minimè propagatur; aliàs gratia in præiudicium verteretur, contra iuris dispositiones diuersis in locis, & certam regulam in 6. Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum. Tertiò, ex [Cap. Quod ob gratiam.] Pontificis responso, de quo testimonium perhibent grauissimi Recentiores, vt affirmat Ludouicus à Cruce suprà. num. 14. Sic enim scripsit Cardinalis Paciecus Archiepiscopus Burgensis ex Vrbe affirmans, non esse voluntatis Summi Pontificis reuocare vel suspendere per Bullam dictas Indulgentias.

Quæ quidem verosimiliter dicta sunt; [Quæ contrarium ostendant.] sed sanè non conuincunt. Ad Primum enim dici potest Pontificem Commissario concedere facultatem suspendendi Indulgentias similes iis, quæ in Bullâ conceduntur: cùm ergo prædictæ similes sint, suspendi possunt: vel si dissimiles velit quispiam, etiam pro illis facultas suffragatur. Suspendi autem illas praxis ostendit, dum in earum transumptis subscribitur eas lucraturos Bullam Cruciatæ habituros. Ad Secundum, nimiùm probare; aliàs nullius gratiæ suspensio esset admittenda, quia ex eo Bullæ beneficium redditur onerosum, & gratia in dispendium retorquetur. Sed certè non sic accidit, sed vna gratia suspenditur, vt pro opere eleëmosynæ redeat illa, & cum illâ plures aliæ affatim ampliores. Et pro eleëmosyna quidem rarus erit qui careat facultate: cuius incommodum ingenti aliorum commodo, & publicæ vtilitati non debet præiudicium generare. Quamquàm & dici possit absolutè inualidos [Summè pauperibus non cessare Indulgentias.] ad eleëmosynæ largitionem communi Indulgentiarum fructu non priuari. Sic enim tenent multi, vt videri potest apud P. Quintanam suprà. num. 3. Ad Tertium, de tali responso non plenè constare, & vt Pontifex tunc viuens ita censuerit, de aliorum mente non simili, notitiam non haberi, & ita praxi standum, de quâ dictum. Non ergo firmum habent Religiosi præsidium hac in caussâ, cùm Indulgentiæ tales ipsis non concedantur sub eâ formâ, quæ in Bullâ exprimitur, [Indulgentiæ pro sæcularibus tantùm concessæ suspenduntur.] Superioribus inquam quoad Fratres.

Dico Sextò. Si quæ sunt Indulgentiæ, quas Religiosi solis sæcularibus concedere possunt, per Cruciatam suspenduntur, vt patet ex tenore Bullæ, & suspensionis: Quoad eorum Fratres tantùm. Sed quia hæc Indulgentia non est, sed gratia, de illâ dicendum §. sequenti.

Dico septimò. Si in Ecclesiâ Regularium sit [Circa Altare priuilegiatum diuersitas sententiarum. Et fauentium fundamenta.] altare priuilegiatum, in quo scilicet qui celebrat Religiosus, animam ex Purgatorio liberare potest, incertum est an Bullâ indigeat, & ita circa hoc diuersimodè loquuntur Auctores. Aliqui generaliter dicunt gratiam huiusmodi non suspendi, sicut neque aliæ pro defunctis concessæ suspenduntur. Sic Trullench cum aliis. §. citato. Dub. 4. P. Quintana in Appendice Tract. 1. Dub. 15. num. 7. & 8. Lezana Tomo 3. v. Altare. num. 16. Diana mutans sententiam Parte 9. Tract. 2. Resolut. 22. Quorum fundamentum est. Primò. Quia gratiæ suspenduntur, quæ & reualidantur pro iis, qui Bullam accipiunt: reualidatio autem pro viuis est, & non pro Defunctis. Secundò. Quia Indulgentiæ tales non suspenduntur per Iubilæum Anni Sancti; & tamen suspensio est generalis. Tertiò. Quia tantùm suspenduntur ea, quæ, si non suspenderentur, tam pium opus impediretur, vt ex verbis suspensionis ipsius constat: quod tamen respectu Indulgentiæ huius non accidit, cùm fideles, etiamsi non suspendantur, eodem modo Bullam sint accepturi, cùm pro ipsis adeò ingentes vtilitates eius beneficio constet aduenire. Quartò. Quia Indulgentiæ tales sub nullo clausulæ suspensiuæ verbo continentur, vt patet discurrenti per singula; neque animæ Purgatorij sunt personæ secundùm communem compellationem, sicut neque secundùm exactam Philosophiam. Quibus addi potest de Pontificum pietate non posse præsumi, vt concessione Bullæ animas Purgatorij velint concessis aliàs beneficiis spoliare. Quòd si fauores ampliandi sunt, iuxta sæpiùs dicta, hîc maximè id locum videtur habere, circa quod Christiana pietas adeò est solicita, & Pontificum benignitas elucescit; vnde in omnibus Canonicis Horis aliquod pro illis suffragium admiscetur. In casu autem quòd altaris priuilegium cesset, ait Trullench Bullam requiri in celebrante, & non in stipendium tribuente.

Contrarium aliqui absolutè tenent, & [Negatiuam qui teneant, & qualiter probent.] P. Escobar. Examine 17. num. 130. §. Suspenditur id procul dubio ita esse pronuntiat. Quod & tenent Emmanuel Rodericus, Villalobos, Moure, quos adducit & sequitur Diana Tract. 11. citato. Resolut. 86. Qui in Additionibus Resolut. 22. æquè probabile iudicat oppositum, & tandem id quod vidimus num. præced. determinat. Ludouicus à Cruce uprà. Dub. 2. num. 11. P. Mendus Disput. 29. Cap. 4. & alij. Quorum ratio est: quia in suspensione à Commissario factâ iuxta Pontificiam concessionem exprimuntur Ecclesiæ, Monasteria, & pia loca: priuilegium autem altaris, Ecclesiæ, Monasterij, aut pij est loci, cùm sit pars eius, & parua Ecclesia. Quibus addi potest dubium non esse Indulgentias pro Defunctis suspendi conuenienter posse, sicut conuenienter ad certum tempus conceduntur, quo elapso cessant; vnde & concedi sub quibusdam conditionibus solent, præsertim quæ ad altaria priuilegiata spectant: ergo quemadmodum si inter conditiones dictas Bullæ acceptio poneretur, nihil in tali concessione absurdum appareret, similiter in suspensione dicendum, quæ ad magnum ordinatur Ecclesiæ bonum, & reualidari facili negotio potest. Pro Religiosis autem ratio est non semel inculcata ex Bullæ verbis desumpta; quòd scilicet Indulgentia hæc non sit concessa Superioribus quoad eorum Fratres, vbi de viuis est sermo, qui ad solos Ordines Mendicantes spectant: mortui enim iam Ordinum Mendicantium non sunt, nec eorum res agunt Superiores.

Sunt tamen quidam, qui mediâ [Mediam viam qui amplectantur.] gradiuntur viâ, dicentes Religiosum celebrantem pro anima Religiosi non indigere Bullâ, secus autem si pro animâ sæcularis. Et vt consequenter hæc sententia procedat, non de animâ cuiuslibet Religiosi debet procedere, sed eius, qui viuus posset sine Bulla Indulgentias obtinere in eadem Religione, Fratrum nomine comprehensus. Ita Trullench suprà. Cap. 3. num. 10. sine distinctione tamen vlla inter Religiosos & minimè sibi consonus, vt patet ex dictis. num. 291. & ratio esse potest iam indicata, quia nomine Fratrum venire possunt & viui & Defuncti, & ita verè dicere possumus multos Fratres Ordinis SS. Dominici & Francisci esse in cœlo. S. Agatha sororem suam vocauit S. Luciam, S. Basiliscus Fratrem D. Ioannem Chrysostomum; & quod plus est, Christus post resurrectionem Fratres vocauit Apostolos Ioan. 20. v. 17. Vado ad Fratres meos &c. Cùm ergo sæcularis defunctus frater non sit, quia nec viuus id habuit, non videtur pro eo locum habere Indulgentia, nisi & ipse Bullam habuerit, & tempus publicationis duret: non quòd virtute illius liberari à pœnis queat, quia fuit Bulla viuorum, sed quia viuens abstulit impedimentum sumptione Bullæ, quod obstare posset, ne pro se defuncto Religiosus posset Indulgentiam applicare. Certiùs autem hoc obtinebitur, si Religiosus Bullam sumat, tunc enim nihil obstat sæcularis liberationi.

Et sententiam quidem Trullench impugnat P. Mendus suprà. num. 71. illudque [P. Mendum non benè Trullench sententiam impugnare.] contra illam inconueniens obiicit, dici etiam posse Regularem non valere Indulgentiam vllam ex concessis suo Ordini lucrari, applicando illam pro animâ Defuncti sæcularis, nisi Bullam acceperit; quod inauditum est, nec videtur probabile. Sed meminisse eum oportuit sententiam, quæ asserit Religiosorum Indulgentias suspendi per Bullæ publicationem, de quâ diximus. num. 282. esse probabilem, nec leue ipsius fundamentum in suspensionis forma contineri: vnde & non esse inauditum constat. Si autem loquatur suppositâ communi sententiâ, iuxta quam Bulla non est ad lucrandas Indulgentias necessaria in Religiosis Mendicantibus, in huiusmodi quæstionibus conditionalibus magna latitudo est, & dum fundamentum non leue apparet, non est præcipiti censurâ hic aut aliter sentiens feriendus. Fundamentum autem pro sententia dicta esse potest, quod iam vidimus, Indulgentias scilicet pro Fratribus tantùm concedi. Video responderi posse concedi quidem pro Fratribus, sed non vt necessariò debeant illas pro Fratribus applicare. Quæ responsio est optima: sed responsiones etiam congruas habent argumenta probabilium opinionum; aliàs opiniones non essent, sed demonstrationes. Cùm ergo res ista adeò incerta sit, acceptione Bullæ securitas conquirenda.

DIFFICVLTAS III.

Circa Indulgentias in Bullâ concessas visitantibus quinque Ecclesias, aut altaria, & ibidem orantibus, iuxta formam in Bulla præscriptam.

DIco primò. Etsi Indulgentia, quam Bulla concedit, magnæ æstimationis [Religiosi Indulgentiâ gaudent simili ei, quæ in Bulla conceditur visitantibus Ecclesias, aut altaria.] sit, cùm sit plenaria, iuxta communem sententiam; immò & multas plenarias continens, de quo inferiùs, & pro quo Trullench Lib. 1. §. 6. Dub. 1. num. 5. Religiosi tamen facilius possunt eamdem consequi, quia sic omnibus est à Paulo V. in Indulgentiarum reductione concessum: ita enim habet septima in ordine: Iidem Religiosi intra claustra viuentes, qui suam Ecclesiam deuotè visitauerint, &; vt præfertur, orauerint, consequentur easdem Indulgentias, quas visitando Ecclesias Vrbis, & extra eam, diebus Stationum consequuntur in omnibus diebus: perinde ac si ipsas Vrbis Ecclesias visitassent. Sic Pontifex. Quod autem ait, Vt præfertur orauerint, iuxta tenorem tertiæ Indulgentiæ accipiendum, in qua orandum decernitur pro Christianorum Principum concordia, hæresum extirpatione, Romani Pontificis salute, ac S. Matris Ecclesiæ exaltatione. Cùm ergo pro Indulgentia ista non quinque Ecclesiarum, aut altarium, sed solius Ecclesiæ Religiosorum visitatio requiratur, illius profectò est consecutio facilior. Et prætereà est illa, attentâ caussæ grauitate, certissima. Fundatur enim in mundi abrenuntiatione, ac Religiosæ vitæ professione, in qua est heroicorum operum concatenatio mirabilis, nihil vt præter Martyrium maius illis esse possit.

Est autem circa illam eadem, quæ circa [Quotidianam esse qui, & quæ eorum rationes probent.] Indulgentiam Cruciatæ, difficultas, an scilicet quotidie obtineri possit. Et quotidianam esse nonnulli existimant, quod facilè deuoti arripiunt, fauente attestatione Commissarij, post Summarium Indulgentiarum, quæ certis diebus obtineri possunt; sic enim subdit: Todos los demas dias del año se ganan las Indulgencias, que en Roma, por auer cada dia Estacion en ella. Sed oppositum mihi certum est, & id conuincunt rationes, quas adducit Trullench suprà, num. 7. & tenet etiam P. Mendus Disput. 20. cap. 3. qui ad Commissarij [Contrarium similius prorsus vero in Cruciatæ Indulgentiâ.] attestationem respondent, loqui illum de Indulgentiis non plenariis. Iuxta omnes ergo quotidie Indulgentiæ obtineri queunt, sed non plenariæ: vnde visitatio Ecclesiæ aut altarium proderit quotidie frequentata. Sed certè clausula dicta Commissarij iam non apponitur, & ita ex eo argui potest pro contraria positione: sublata enim est, [Non sic in Religiosis concessâ.] quia pro illâ solidum non extabat fundamentum. Habet autem concessio Religiosis facta maius probabilitatis pondus quoad hanc partem, quàm habeat concessio Cruciatæ. Nam in ista designantur dies certi stationum, non ita in illâ: vnde si quotidie stationes sunt, aut pluribus certè diebus, quàm ij sunt, qui designantur in Bullâ; certius est Religiosis in hoc ampliùs indulgeri.

Similiter dubitari circa vtramque potest [Non esse plenariam Cruciatæ quorundam sententia.] an sit plenaria: & non esse plenariam, quæ in Cruciata conceditur, tenent Sorbus, Ludouicus à Cruce, & P. Henriquez apud Trullench suprà num. 5. quia in Bullâ originali non exprimitur Indulgentia plenaria: & quando non exprimitur, non venit generali illa collectione, propter specialem difficultatem, quæ esse solet in plenariæ Indulgentiæ concessione, vt ait P. Suarius Tomo 4. in 3. p. Disput. 52. sect. 8. num. 12. cum præfatis sentiens, & eum citans Iulius Lauorius de Indulgentijs pag. 204. n. 125. sicut & P. Granadus Tomo 2. in 3. p. Controu. 12. Tractat. 6. Disput. 2. num. 4. & 7. P. Quintana in Appendice, Tract. 6. Dub. vltim. n. 5. adducens Nauarrum, Alfonsum à Leone, & P. Ildefonsum Rodericum. Contrarium tamen [Contrariam plures amplexi, pro quo & ratio aperta.] tenent Fr. Emmanuel, Ludouicus Lopez, Villalobos, Garnica, Diana eos adducens Parte 5. Tractat. 12. Resolut. 2. Machadus, Leander, Basilius Legionensis, citati cum aliis à P. Mendo Disput. 20. num. 1. quos & ipse sequitur, sicut & Trullench suprà. Ratio videtur aperta: nam in diebus stationum veræ sunt Indulgentiæ plenariæ pro visitantibus vrbis Ecclesias: atqui Pontifex easdem concedit in adductis concessionibus, & in Bullâ Cruciatæ terminos distributiuos addit, dicens: Omnes & singulos: ergo non videtur de eo posse dubitari. Licèt autem in concessione pro Religiosis non inueniantur præfati termini, sunt tamen æquiualentes, dum dicitur, consequuntur easdem Indulgentias. Quod verificari nequit, si tantùm partialem aliquam consequantur. Pro [Et Commissarij auctoritas.] Cruciatâ autem habetur insuper Commissarij auctoritas, qui ita planè fatetur in summario Indulgentiarum, plenariam Indulgentiam pro omnibus diebus stationum proponens. Quod quidem non videtur vti temerè appositum reprehendi posse, nisi à temerè prolocuto.

Illud verosimiliùs dici potest, [Probabiliter procedere dici nequit.] Commissarium opinionem probabilem hac in parte secutum; sicut secuti, qui stationes pro omnibus anni diebus assignarunt. Verùm sicut hoc; quia incertum, sublatum est, ita & prius illud sublatum pariter fuisset. Credendum ergo est de mente constare Pontificum ipsis, ne absurdum sequatur in materiâ adeò graui minimè tolerandum, vt scilicet pro certis incerta venditentur. Quibus non obstantibus, cùm tot Doctorum ex aduerso consistat auctoritas, res non habetur penitus [Sed pro contraria parte instantiæ robusta proponitur.] explorata, & pro ita sentientibus instari potest ex concessione alia, quæ in Bullâ habetur, in quâ sic dicitur: Item erogantes prædicti, qui diebus ieiunio non suppositis, ad implorandum diuinum auxilium pro vnione & victoria prædictis, voluntarium ieiunium, vel, si ieiunare legitimè impediti fuerint, aliud opus pium, arbitrio eorum Confessoris, vel Parochi assumpserint; & simul preces ad Deum pro vnione & victoria prædictis fuderint, toties quoties id fecerint, dicto anno durante, quindecim annos, & totidem quadragenas, de iniunctis eis, & quomodolibet debitis pœnitentijs, misericorditer in Domino relaxantur: & insuper omnium precum, eleëmosynarum, peregrinationum, etiam Ierosolymitanæ, & aliorum omnium operum, quæ in vniuersali Militante Ecclesia, & singulis eius membris fiunt, participes redduntur. Sic Pontifices: ex quibus apparet ieiunio cum precibus, quod sanè opus maioris laboris & meriti est quàm visitatio dicta, Indulgentiam plenariam non concedi. Quomodo ergo concedi visitationi credibile possit haberi? Aut ergo non conceditur; vel si conceditur, minùs apparet certa, quia opus minùs proportionatum est; cùm tamen proportionatum esse debeat iuxta communem Theologorum, Canonistarumque doctrinam, vt videri potest apud Dianam Parte 5. Tractat. 12. Resolut. 10. vbi complures adducit, & apud P. Suarium suprà, Disput. 54. Sect. 3. qui num. 6. ex definitione Innocentij Tertij in Cap. Cùm eo, de pœnitentiis & remiss. benè ostendit superfluas, & ita inualidas esse Indulgentias indiscretas, & irrationabiles, quæ largiùs conceduntur, quàm caussa postulet, etiamsi pia sit. Cùm ergo in casu nostro, si ad commune bonum inspiciamus, eadem caussa sit; si autem ad opus præstitum, maius ieiunium sit, cum quo & concurrunt preces; superflua erit Indulgentia visitationi concessa, si plenaria sit, cùm non sit plenaria, quæ pro ieiunij labore conceditur.

In quo quidem ita sentientes non sunt [Quæ non est à pietate aliena iudicanda.] vti minùs pij vllatenus arguendi, quia vera pietas est fideles ita instruere, vt Indulgentiarum intuitu in operibus pietatis non torpescant, & in ipsis lucrandis Indulgentiis, eas vt potuerint repetentes: sic enim non magnâ, neque molestâ repetitione fiet, quod plenariis potest Indulgentiis obtineri. Quid enim interest me opiniones laxiores circa Indulgentias sequi, si coram Deo illæ non sunt veræ? In aliis quidem [Probabilitas opinionum nihil pro Indulgentijs confert.] rebus vtilis esse fauorabilis opinio potest, quia coram Deo obligatione aliquâ liberat, vt restitutionis, ieiunij, &c. etiam si reipsa vera non sit: quod secùs accidit in præsenti: licèt enim mille Doctores dicant Indulgentiam posse hoc aut illo modo obtineri, vel esse plenariam, & ad hos aut illos extendi: si reipsa ita non est, beneficium tale minimè, qui lucrari conatus fuerit, comparabit. Vide Dianam suprà, Resol. 32. apud quem Parte 10. Tractat. 11. Resolut. 34. contrarium sentiunt, quibusdam profectò piis magis, quàm solidis coniecturis, & quibus positio proposita neutiquam insinuatur, cùm & opinio dicta satis dubia sit. Cui & fauet P. Amicus Tom. 8. Disput. 20. num. 214. Et quidem cùm possit quis sumptâ Bullâ Indulgentiam plenariam semel in vitâ, & semel pro morte consequi; eâ obtentâ satis illi esse possunt Indulgentiæ stationum, etiamsi plenariæ non sint; cùm negari nequeat quin sint magnæ, & ita pro succedentibus lapsibus sufficientes. Quod & pariter de Indulgentiis Religiosorum dicendum: quibus quando habitum Religionis suscipiunt, professionem faciunt, & in Festo principali sui Ordinis, Indulgentiæ plenariæ conceduntur. Possunt ergo quæ pro stationum diebus sunt, abundè eis sufficere pro quotidianis erratis, & etiam si quid, (quod absit) non ordinarium perpetrarint. Si prætereà illius obtentio repetatur: pro quâ

Dico secundò. Indulgentia altarium, [Posse toties quoties obtineri, iuxta probabilem sententiam.] & idem est de Indulgentiâ simili Religiosorum, roties quoties potest diebus assignatis obtineri, iuxta multorum probabilem opinionem, quam tenent Nugnus, Fr. Emmanuel, Villalobos, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 11. Resol. 104. vide etiam Dianam Parte 5. Tractat. 1. Resol. 45. P. Escobar Tractat. 1. Examine 17. cap. 4. Vers. Possuntne. Angelus & Rosella apud P. Suarium infrà. Nauarrus Tractatu de Indulgentijs Notabili 32. num. 46. & 47. Trullench §. 6. dub. 3. P. Mendus Disput. 6. cap. 5. vbi præter alios adducit Nauarrum in eodem loco, quo pro contrariâ sententiâ eum citat Diana, & quidem Vers. Per ea, num. 47. id non obscurè significat, quidquid dixerit Notabili 15. Et prætereà P. Henriquez, P. Layman, P. Suarium, Cardinalem Lugo. Sed [Auctores pro suâ sententiâ malè à P. Mendo citatos ostenditur.] mirum est Auctores istos ita incuriosè perlectos, vt pro hac afferantur sententia, cùm apertè tueantur aduersam. P. Henriquez Lib. 7. Cap. 10. num. 2. vbi citatur, tantùm ait ad maiorem certitudinem & efficaciam posse consequi eodem die: non ergo absolutè, sed vt per vnam diligentiam, quod fortè in aliâ defuit, suppleatur. Possunt ergo diligentiæ repeti: quod & admonet Iulius Lauorius suprà num. 129. sed non obtineri Indulgentiæ. Nam poterat esse opinio affirmans, si simel adhibitæ Indulgentiam lucrandi gratiâ diligentiæ insufficientes fuerunt, non posse vlteriores efficaciter adhiberi. Cardinalis Lugo citatâ Disput. 27. n. 95. loquitur quando pro obtinendâ Indulgentiâ non est designatus dies: quando autem designatus est, vt in casu nostro, contrarium tenet, num. seqq. cum P. Suario Disputat. 57. sect. 1. num. 7. vbi eum citat P. Mendus, qui & idem confirmat num. 8. Cuius etiam doctrinam manifestè amplectitur P. Laymam citato similiter loco, scilicet Lib. 5. Tract. 7. Cap. 8. num. 8. Tenet etiam Bonacina Tomo 1. Disput. 6. quæ est de Indulgentiis, Quæst. 1. Puncto 5. num. 32. vbi præter citatos aliquos adducit D. Thomam, Cordubam, Cardinalem Toletum, P. Sà, P. Reginaldum, P. Filliucium, Graffium, & alios. Quod etiam docet P. Quintana in Appendice, Tractat. 6. Dub. 6. num. 5. & Iulius Lauorius pag. 205. num. 128. complures adducens qui de Indulgentiâ cum prædictâ temporis determinatione loquuntur, iuxta dicta ex Card. Lugo, & P. Suario.

Iuxta quam opinandi diuersitatem illud [Quid circa praxim conueniens videatur.] tutissimè dici potest, quod ex P. Henriquez nuper à nobis positum & expositum, diligentias posse quoties placuerit diebus assignatis adhiberi, quo fiet vt vel toties lucrentur, si fortè opinio prior vera est, vel si diligentiæ aliquis defectus obrepserit, per alteram supplebitur, & sic Indulgentiæ fructus colligetur. Quod si opus præfatum etiam exactè præstitum forsitan Indulgentiæ proportionatum non est, repetitum poterit debitam proportionem habere. Quæ doctrina ei est conformis, quam habet P. Suarius suprà, Disputat. 54. Sect. 3. num. 9. vbi ait quando Indulgentia [Notanda doctrina.] non habet proportionem cum opere, eo non obstante aliquem effectum habere, proportionatum quidem operi: id quod ex mente concedentis videtur apertè colligi: si enim concedere ita vult, vt plus quàm possit concedat, manifestum est circa minus eiusdem intentionem dirigi, iuxta vulgatam regulam juris in 6. quod in eo, quod plus est, id, quod est minus, continetur. Et doctrinam illam ita esse certam, vt in eâ omnes conueniant, docet idem Pater num. 2. Potest ergo operis iniuncti repetitio vtilissimè frequentari.

Dico tertiò. Quid nomine Ecclesiæ [Nomine Ecclesiæ Oratorium etiam venire qui censeant.] intelligatur non est penitus exploratum, cùm de visitatione agitur; & Oratorium priuatum sufficere tenet Trullench § 6. Dub. 2. cum P. Henriquez suprà, num. 1. L. B. inde inferens nobilem visitando quinquies Oratorium suum ab Episcopo approbatum, posse Indulgentiam Cruciatæ lucrari: vbi nobilis ideò expressus, quia illis solent Oratoria concedi: cùm tamen in omnibus eadem ratio sit, qui eamdem fuerint gratiam assecuti. Quod & tenent Fr. Emmanuel §. 8. Additionum, num. 1. Diana Parte 5. Tractat. 12. Resolut. 43. & Parte 9. Tractat. 2. Resolut. 31. Hieronymus Garcia Tractatu 3. Difficult. 8. Dub. 1. Puncto 2. num. 21. Ludouicus à Cruce, Leander, Machadus, P. Bardi apud ipsum postremo, P. Quintana in Appendice, Tractat. 6. Dub. 2 num. 2. & 3. P. Mendus Disput. 20. cap. 5. P. Escobar Cap 4. citato. Ver. Visitatio. Qui, sicut & alii ita sentientes, approbationem Episcopi necessariam esse affirmant. Ex eorum tamen rationibus colligi [Pro Oratorijs Regularium non est approbatio Episcopi necessaria,] potest quid sit de Oratoriis Regularium sentiendum, pro quibus Episcopi approbatio non requiritur: quia enim diuino cultui dedicata sunt, & priuilegio immunitatis gaudent, etiamsi extra Conuentus sint, vt in Grangiis, iuxta ea, quæ habet Diana Parte 9. Tractat. 1. Resolut. 33. videntur etiam ad lucrandas Indulgentias sufficere, sunt namque Ecclesiæ pro dictis effectibus: ergo & pro isto; quia Ecclesia quæ dici talis potest ad aliquos effectus, etiam & ad omnes, pro quibus tantùm Ecclesiæ ratio postulatur. Quando ergo approbatio Episcopi desideratur, vt Oratorium ad prædictos effectus valere possit, ideò est, quia auctoritatem habet ad similem deputationem, non præcisè, quia Episcopus est, vnde & Ecclesia Regularium ab Episcopo non benedicta, ad effectus dictos apta est: sed quia in Episcopali auctoritate, etiam auctoritas dicta continetur. Cùm ergo Oratoria Regularium similem habeant consignationem, ad eosdem effectus præualebunt. Et hoc quidem videtur satis verosimile; licèt generaliter loquendo non careat difficultate.

Et quidem si in domo Religiosâ solùm [Amplior circa Oratoria declaratio, præsertim Religiosa.] Oratorium sit, non videtur rationabiliter negari posse ad effectum Indulgentiæ sufficere, quia illud pro Ecclesiâ reputatur, cùm in ipso & Missæ sacrificium celebretur, & Ecclesiastica ministeria exerceantur. Id quod etiam videtur in Bullâ ipsâ expressum, dum in eâ sic dicitur: Quinque Ecclesias, seu altaria, seu in illorum defectum, quinquies vnum altare deuotè visitauerint. Cùm ergo defectus Ecclesiæ, & quinque altarium sit, benè poterunt Religiosi Indulgentias Cruciatæ in Oratorio lucrari. In concessione autem similis Indulgentiæ pro ipsis, id non habetur, quia quinque altarium visitatio non exigitur, sed solius Ecclesiæ, Ecclesias suas deuotè visitauerint: cumque Oratorium tunc eorum Ecclesia sit, aliam enim non habent, videtur certum sufficere illud ad effectum lucrandi Indulgentias. Quod etiam de sæcularibus videtur asserendum, quia tunc sine improprietate dicuntur Regularium Ecclesiam visitare. Et hoc quidem etiamsi in oppido sint, in [Notanda diuersitas inter Oratorium solum, & cum Ecclesia concurrens.] quo Ecclesia, aut Ecclesiæ adsint, propter dictam rationem. Si autem Regulares Ecclesiam habeant ab Oratorio seu Capellâ diuersam, tunc alia videtur esse ratio, quia Oratorium absolutè nomen Ecclesiæ non habet. Vnde si quis dicat: Vado in Ecclesiam, aut, Venio ex Ecclesia, non intelligitur ad Oratorium vadere, aut ex eo venire. Ex communi autem loquendi modo desumenda est legum, & quarumcumque aliarum dispositionum intelligentia, vt dictum. n. 224. & est communis Scriptorum obseruatio. Pro quo videnda quæ habet P. Thomas Sancius Lib. 6. de Matrimonio Disput. 23. num. 3. vbi quòd vsus loquendi proprietati est verborum præferendus. Hinc est vt quando Iubilæum publicatur pro visitantibus Ecclesias Regularium, non videantur illud lucrari Oratoria eorum visitantes. Pro quo videnda quæ habet P. Sancius suprà Lib. 7. Disput. 8. n. 13. Videtur autem pro Regularibus ipsis eadem esse ratio: & hoc etiamsi in Capellâ aliquâ sit SS. Sacramenti Tabernaculum; quia ratione eius, etsi Sanctitas crescat, non tamen in communi vsu appellatur Ecclesia, vnde, etsi oppositum probabile sit, quia tamen incertum, securitati est in re tanti momenti consulendum. Pro illa autem est vlterius præsidium ex Bullâ Leonis X. pro [Vlterius pro Oratorij sufficientiâ præsidium.] Equestri Ordine S. Iacobi, in qua ad lucrandas Indulgentias Stationum Romæ tantùm exigitur vt duo aut tria altaria etiam in Oratoriis aut Capellis visitentur. Licetenim Bulla talis reuocata videatur, vt dictum. num. 257. accepta tamen Bulla Cruciatæ illius vsus licebit, non obstante reuocatione Indulgentiarum Pauli V. quia Bullæ clausula verificatur.

Dico quartò. Circa modum visitationis [Assertio 4.] Ecclesiæ & aliarum communis est quæstio Religiosis & sæcularibus, qualis scilicet accessus; qui motus, & precum numerus earumque conditio quænam, vocalesne sint necessariæ, an mentales sufficiant: de quibus citati Auctores, & alij de Indulgentiis [Ex Choro posse altaria visitari. Circa quod dubium peculiare.] tractantes. Et vt speciale aliquid addamus, certum est Moniales ex Choro posse altaria etiam distantia ad effectum Indulgentiæ visitare: vnde pro viris idem videtur dicendum, cùm constet distantiam prædictam non obstare. Contingit autem multoties in Ecclesiis Monialium quinque esse altaria, sed quæ non possint omnia ab eisdem conspici: vnde oritur difficultas, an ea, quæ videri nequeunt, perinde habenda sint acsi non essent, & ita repetitione eiusdem altaris vtendum. Quod aliunde videtur difficile: quia cùm non verificetur deesse quinque altaria, non potest repetitio vnius & eiusdem suffragari. Et hoc vltimum apud me plus ponderis habet, ac proinde existimo posse Moniales quinque altaria etiam à se non visa visitare, conuersione aliquâ ad locum, in quo sunt: quia quod non videtur, etiam visitari dicitur ratione continentis: & ita SS. Eucharistiæ Sacramentum visitari, quamuis in suo inclusum Tabernaculo. Conspecto ergo Capellæ ingressu, in quo altare est, dici etiam potest altare visitari, quia aliquomodo conspicitur. Et quia certum est Moniales posse lucrari Cruciatæ Indulgentias, nec tamen declaratum à Pontifice est, ratione impossibilitatis adeundi Capellas, cum ipsis dispensari vt modo præfato visitent; sed quia reuerà videtur cum proprietate visitatio stare: ideò dicendum pro viris etiam Religiosis eumdem visitationis modum esse sufficientem. Non enim est visitatio ad inquirendum quid in altari sit, vt cùm ab Episcopo visitatur, sed ad fundendas preces coram illo: pro quo parùm refert, quòd longè sit aut propè, & quòd videatur, aut non videatur, [Mentalem accessum non sufficere.] dummodo aliqualis interueniat accessus, & non purè mentalis sit, vt benè Cardinalis Lugo suprà num. 98. quod est attentiùs obseruandum.

Et vt aliquid commune circa preces [Quamcumque orationem etiam mentalem sufficere.] dicam, ij qui certum earum numerum assignant, vt semel, bis, aut ter Orationem Dominicam, & salutationem Angelicam, valde mihi videntur voluntariè loqui. Vnde enim illud colligant, cùm in concessionis formâ tale nihil exigatur, sed vt deuotè pro præscriptis orent? Sufficit ergo quæeumque oratio etiam mentalis, vt ait Cardinalis Lugo suprà. num. 111. cum Nauarro Notabili. 32. citato. num. 48. Pro quo & alios adducit Diana Parte 9. Tract. 1. Resolut. 30. Addit tamen Cardinalis tutius esse aliquid admiscere de oratione vocali: ergo tutum non addi. Equidem si quis loquendi vsum amittat, vt multis accidit paralyticis, lucrari nihilominus Indulgentias poterit; [Sed cum morâ competenti.] ergo absolutè non est vocalis oratio necessaria; quia nulla pro talibus exceptio facta, & ita secundùm concessionis formam obligatio tantùm regulatur. Debet autem oratio non esse ita deproperata, vt visitatio dici nequeat, sed transitus; ad eum modum, quo dicunt Doctores, quando Indulgentia potest toties quoties eodem die obtineri, non sufficere ad id continuatum ingressum & egressum, quia omnes illi pro vnâ visitatione reputantur. Pro quo videri P. Suarez potest Disp. 57. citatâ. Sect. 1. n. 7. Cardinalis Lugo suprà. numer. 95. Bonacina Disputat. 6. citata. Quæstion. 1. Puncto. 5. num. 42. Debet ergo visitatio aliquali fieri pausatione, vt & reipsa videtur satis persuadere: quia scilicet de re summi momenti agitur, & ita non debet leuiusculè peragi, & sic rogari Deus, vt nullus Principum, aut inferioris notæ homo in re momenti qualiscumque rogatur. De quibus hæc satis.

Quia verò quod ad Oratorium attinet, [Infirmi vt possint altaria visitare.] satis probabile est, poterunt infir ni Cruciatæ Indulgentias in suis lucrari lectis, si valetudinarium sit pariter Oratorium Superiorum auctoritate constitutum, & etiam speciales Indulgentias Regularibus concessas: visitari enim altaria possunt aliquali ad ipsa conuersione, & vbi altaris visitatio necessaria non est, sed Ecclesiæ, aliquid exteriùs præstandum, quod visitationis rationem habere possit, & non sola mentalis conuersio: vt inclinatio circa imagines, cum precum emissione. Id quod etiam fieri poterit, si cubiculum oratorio proximum sit, vnde audiri Missa possit: sicut enim sic audiens sufficienter satisfacit præcepto, si fortè illo tenetur, & ita sufficientem modum præsentiæ habet pro Missæ auditione: ita & pro visitatione, vt de priuilegiis taceam pro infirmis concessis vt lucrari Indulgentias possint, de quibus Religiosi sua Compendia consulant. In [Peculiaris concessio pro Societate.] Compendio quidem Societatis. V. Indulgentiæ. §. 2. Sic habetur: & generaliter quando aliquâ neceßitate vel infirmitate essent præpediti, vel in itinere constituti, ita quòd Ecclesias pro consequendis Indulgentiis, vel aliis gratiis Societati conceßis adire non possunt, illas consequentur dicendo dumtaxat illud, quod in Ecclesia dicturi erant. Habetur in Summario Priuilegiorum S. Iustinæ, in priuilegiis impressis fol. 121. pag. 2. Sic ibi. Quod P. Henriquez Lib. 7. Cap. 19. num. 3. vt generale proponit. Id igitur quod de visitatione dictum est, ad maiorem impediti satisfactionem deseruire potest. Licet dubitari etiam [Specialis difficultatis enodatio.] possit, & quidem non immeritò, an dictum priuilegium locum habeat quando in valetudinario, aut prope illud, extat altare & Oratorium: cùm enim ad visitationem modo dicto faciendam impediti non sint, non videntur ab eadem excusari. Illud certum, non esse necessarium ad maiorem certitudinem vnam & aliam diligentiam adhibere, sed visitationem sufficere emissione precum iniuncta: sic enim eadem fit oratio, quæ in Ecclesiâ deberet fieri, & ita priuilegij forma proposita cum visitationis supererogatione seruatur. Quòd si visitatio nullius commodi sit, eò quòd illa debeat in Ecclesiâ fieri, iuxta opinionem dictam, preces ad effectum obtentionis sufficient ratione priuilegij, quia vtile per inutile non vitiatur, vt est Iuris notissima regula. Et licet Indulgentiæ à Paulo V. sublatæ sint, numero præfato relicto, priuilegium tamen dictum Indulgentia non est, sed facultas specialis ad eas, quæ obtineri possunt, quæcumque illæ sint, ab impeditis comparandas, vt in simili obseruat P. Quintana in Appendice Tract. 4. Dub. 13. num. 3.

DIFFICVLTAS IV. Circa Gratias, quid sine Bulla Cruciatæ possint Regulares.

QVid Gratiæ nomine in Bullâ intelligatur, [Gratiarum amplior explicatio.] dictum. numer. 280. & suspendi omnes à Pontifice concessas durante Bullæ publicatione, ex ipsius suspensionis tenore constat, qui in Bullâ habetur, siue similes siue dissimiles sint iis, quæ in Bulla conceduntur. Neque est profectò facile, quæ illæ sint, designare, quandoquidem & similes & dissimiles suspenduntur. Sed iuxta datam explicationem negotium istud expedientes, constat eas, quæ Superioribus Ordinum Mendicantium erga suos Fratres tantùm conceduntur, non suspendi, vt ex tenore Bullæ perspectum habetur, & ita quidquid in ordine ad absolutiones, dispensationes, votorum commutationes, & similia, Superiores possunt cum Fratribus tantùm, suo in robore perseuerat: licet id non fiat semper à Superioribus, sed ab aliis, pro ratione sui officij, quia totum id à Superiorum auctoritate descendit. Si autem quidquam sit, quod à Superiore præstari nequeat, quia alicui officio est annexum, vt potestas absoluendi Superiorem ipsum à casibus reseruatis, similiter est de illo sentiendum, quia ad fauorem Religionis purè spectat, quam præcipuè Pontifex in exceptione prædictâ intendit, nec Superiores debent peioris esse conditionis, quibus in ordine ad Confessionem amplior facultas in Iure concessa reperitur, vt constat ex Cap. finali, de pœnitent. & remiss.

Est ergo difficultas circa ea, quæ ad sæculares [Circa gratias pro sæcularibus, vbi de speciali quadam pro Concionatoribus.] spectare possunt, & quando ad ipsos solùm spectant, dictum iam. num. 291. quod ad Indulgentias attinet, licet gratia illas concedendi Indulgentia non sit, sed pura gratia. Et talis fortè est, quæ concessa est Fratribus Prædicatoribus, & Minoribus, & consequenter illis, qui in priuilegiis communicant, vt scilicet prædicantes in suis domibus possint 18. annos, & 322. dies Indulgentiæ concedere: extra suas Ecclesias verò vltra dictos 18. annos, dies tantùm 222. Tempore autem Quadragesimæ in suis domibus prædicantes Feriâ 2. 4. & 6. 156. annos & 524. dies. De quâ concessione P. Quintanad. in Appendice Iract. 4. Dub. 3. num. 8. censens illam non suspendi, quia communis est Religiosis & sæcularibus: cùm possint etiam Religiosi esse auditores: quæ videtur ratio esse licet eam ipse non adducat. Quod tamen valde dubium est, cùm concessio ista ad hoc tendat, vt sæculares ad audiendas prædictorum Patrum conciones alliciantur: neque enim ipsi illâ indigent, cùm alias habeant copiosissimas. Et quidem Concionatores ipsi illâ non fruuntur, vt non sit mirum Religiosos eiusdem Ordinis nihil in eo opere laborantes illam non obtinere. Sed de gratiâ tali, atque aliis redintegranda tractatio, an scilicet per Bullæ publicationem suspendantur, ad quod difficultas præcipua reuocatur; de gratiis enim communibus Religiosis & sæcularibus, sicut de Indulgentiis philosophandum. Et non suspendi [Quoad Religiosos non suspendi illas, etiamsi communes cum sæcularibus] quoad Religiosos ipsos, ita vt illis vti possint, consequenter asserendum, respectu scilicet aliorum Religiosorum. Quoad sæculares autem grauis difficultas est, vtrùm scilicet sine Bullâ eo frui beneficio possint. Quòd verò illa necessaria in Religioso non sit, si eam sæcularis sumpserit, videtur certum, quia duplex Bulla non est pro vnico beneficio necessaria: & cùm sæcularis ante publicationem Bullæ beneficio gratiæ Religiosis concessæ frui posset, dum Bullam sumit, impedimentum penitus remouetur.

Potest autem dubitari, an si Religiosus [An sit satis Religiosum Bullam sumere, & non sæcularem. Vbi vtriusque partis fundamenta proponuntur.] Bullam sumpserit, id sit satis ad omnem difficultatem in hoc puncto propullandam. Et id quidem ratio nuper adducta videtur persuadere, quia scilicet ad vnum beneficium vna Bulla sufficit. Et prætereà Religiosus non poterat durante Bullæ publicatione, vti gratiâ sibi concessâ: ergo sumptâ Bullâ iam poterit: implicat autem quòd absolutè possit, & quòd sæcularis Bullâ indigeat; quia concesso aliquo conceditur id, sine quo illud stare nequit. Item; suspensione huius gratiæ commodum contributionis intenditur: ergo cùm illud habeatur sumptâ Bullâ, nihil refert quòd à Regulari, vel à sæculari sumatur. Videtur sanè hoc non improbabile, sed incertum; quia praxis contrarium videtur ostendere, & Bullæ ipsius tenor indicare, in quâ accipienti conceditur tantùm vt absolui possit, commutari eius vota, & reliquis vti gratiis, sicut & Indulgentiis: ergo ab eo Bulla sumenda est, & non sufficit à Religioso sumi. Præterquàm quòd taxa eleëmosynæ eum respicit, qui beneficio Bullæ quoad prædicta est gauisurus. Cùmque pro sæculari diuersa sit, ac pro Religioso, si eam Religiosus sumeret, multum contributio per Bullæ concessionem intenta minueretur, vt est manifestum. Sed quidquid de hoc sit, difficultas præcipua restat, an scilicet sæcularis absolutè loquendo indigeat Bullâ ad fruendum gratiis, quæ Religiosis in ordine ad sæculares conceduntur. In quo quidem affirmatiuam [Qui affirmantem teneant, quoad necessitatem in sæculari.] sententiam tenent Trullench §. 9. Dub. 3. num. 8. & apud eum Nauarrus, Sotus, Acosta, Ludouicus Lopez, Fr. Emmanuel, qui contrarium priùs docuerat, sed re meliùs perpensâ retractauit in Additionibus ad §. 12. Dub. 6. P. Escobar Lib. 1. Examine, 17. cap. 4. v. 1. & alij.

Fundamenta sunt. Primò, tenor ipse [Et quibus probent.] suspensionis iuxta formam Pontificiæ concessionis, in quibus solum excipiuntur gratiæ concessæ Regularibus quoad eorum Fratres tantùm: particula enim Tantùm aliquid debet operari: quod tamen ita non erit, si quoad sæculares etiam exceptæ proferantur. Secundò; quia si ita non esset, Bulla nullius ferè esset momenti, & intentio Pontificis in eâ concedendâ frustraretur; aut certè maxima ex parte, quando id, propter quod præcipuè sumi posset, sine illâ liceret. Tertiò, quia sic habet praxis: quando enim gratiæ aliquæ Religiosis concessæ publicantur, in ordine ad absolutiones, commutationes, & similia, à Commissario apponi solet debere Bullam Cruciatæ habere eisdem fruituros. Vnde addit Trullench sententiam oppositam non ausurum se in praxim deducere.

Sed nihilominùs illam tenent Ledesma, [Contrariam qui amplectantur.] Joannes de la Cruz, Graffis, P. Henriquez, & P. Thomas Sancius, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 100. addens in praxi hodie ita obseruari. Idem repetit in Additionibus, Resolut. 23. vbi adducit Villalobos alios ex Doctoribus Salmanticensibus congerentem. Sed labor ille in P. Henriquez præcessit, qui Lib. 7. Cap. 28. num. 7. in Gloßâ, l. Z. complures adducit Cardinalis Lugo Disput. 20. de Pœnitentiâ, num. 146. apud quem P. Salas in Expositione Bullæ manuscripta. Leander Tomo 1. de Sacramentis, Tractat. 5. Disput. 12. Quæst. 57. Bassæus V. Priuilegium 3. num. 5. Vers. Sed petes, P. Mendus Disputat. 29. Cap. 9. & alij, multipliciter arguentes, & nos cum illis addentes aliqua, & aliena aliqualiter illustrantes. Primò, quia priuilegia Religionum pro [Rationes pro illa.] bono communi concessa, non sunt reputanda vt suspensa, dum de illis expressa mentio non fit: sunt enim adinstar legum, quæ in iure communi continentur. Secundò, quia fauorabiliter interpretanda. Tertiò, quia stat cum prædictâ exceptione tenor verborum Bullæ, scilicet: quoad eorum Fratres tantùm. Nam facultas absoluendi, commutandi, &c. ad Fratres tantùm spectat: neque enim alij præter ipsos possunt illis vti actiuè. Et prætereà particula illa potest ad priora verba referri, scilicet Exceptis tamen conceßis Ordinum Mendicantium superioribus: vt sit sensus tantùm excipi illas, quæ præfatis conceduntur. Quartò, quia si sæcularis vt fruatur gratiâ Religiosis concessâ, Bullâ indiget; ergo gratia reualidatur respectu illius quando eam accipit: atqui id stare nequit, quia gratia illa non erat sæculari propria: ergo respectu illius non reualidatur: neque etiam respectu Religiosi, quia gratia reualidatur in eo, qui Bullam accipit: atqui Religiosus eam non accipit: ergo neque in eo reualidatur.

Arguitur item Quintò; quia nullo ex [Postrema collectio valde vrgens ex tenore suspensionis, & alijs.] nominatis à Pontifice talis suspensio continetur, vt patet discurrenti per singula, scilicet Ecclesias, Monasteria, Hospitalia, loca pia, Vniuersitates, Confraternitates, personas particulares. Vbi enim hîc Religiosi Ordines? Si dicas cum Ludouico Lopez nomine Monasteriorum designatos, id minimè est consonum: nam ea, quæ Religiosis Ordinibus conceduntur, non dicuntur Monasteriis concedi, vt ex Bullis priuilegiorum apparet. Monasteriis autem solent aliquæ Indulgentiæ concedi pro ea visitantibus in Ecclesiis aut Capellis: solent enim Ecclesiæ vt distinctæ à [Ecclesiæ à Monasterijs vt distinctæ ponantur.] Monasteriis poni, licèt in Monasteriis sint, quia de Ecclesiis non Religiosis accipi solet Ecclesiæ nomen, vt patet ex Pontificiis Bullis, in quibus Ecclesiæ, quæ Regularium non sunt, sæculares vocantur, & ita Monasteriorum Ecclesiis, vt contradistinctæ proponuntur: & similis loquendi modus ei, quem Cruciata complectitur, habetur in Bullâ Pij Quarti prohibentis pro Iubilæorum expeditione quidquam dare vel accipere, vt videri potest apud Cherubinum Tomo 1. Bullâ 382. cuius partem refert P. Quintanad. in Appendice, Tractat. 2. Dub. 5. Pro quibuscumque particularibus personis, seu Ecclesijs, Monasterijs, Confraternitatibus, &c. Vbi nequit dici Iubilæa Fratribus concedi, cùm tantùm concedantur eorum Ecclesias visitantibus, licèt ipsi etiam lucrari ea possint: sed certè non quatenus Religiosi sunt, sed vt fidelium nomine comprehensi. Quod autem ait Trullench, si Monasteriorum nomine non comprehenduntur, comprehendi nomine particularium personarum, inuerosimile prorsus est: quia cùm concedantur omnibus gratiæ istæ, & nulli in speciali, nequeunt dici particularibus personis concedi. Sextò, quia sic concessit Pius Quintus, aut potiùs declarauit, vt testatur P. Henriquez suprà. Septimò, quia sic habet praxis, scientibus, & tacentibus Commissariis, vt ait Cardinalis Lugo. His positis

Dico Primò. Sententia hæc vltima omnino [Vltima sententia præfertur.] tenenda est, quia validis nititur fundamentis, & est pariter benignior: hîc enim quæ benignior meritò præferenda est, quia fauor iste vtilitati coniunctus, dum eo vti securè possumus sine periculo illo, quod in Indulgentiis inueniri, dum fauorabiliores opiniones præponuntur, diximus num. 299. vbi & huius, quam modò rationem [Illius vtilitas pro praxi.] tradimus, fundamentum indicauimus: absolutio enim & commutatio, aut dispensatio coram Deo valent, vt nequeat defectus potestatis absoluentibus & absolutis, dispensatis & dispensantibus imputari. Cumq́ue circa hoc Commissarij non reclament, neque Pontificem pro declaratione adeant, ex eo videtur reddi manifestum nihil illos in huius sententiæ praxi deprehendere, quod contrarium Pontificiæ dispositioni sit, nec sperare se posse quidquam, quod ampliùs vrgeat obtinendum: eò quòd Pontifices maximè curent, vt priuilegia sua, & Religiosis præsertim concessa, quæ in commune bonum tendunt, exactissimè conseruentur. Pro quo inter alia est Cap. Quantò [Pontifices sua priuilegia conseruari desiderant.] ampliùs, de Priuilegiis, ibi: Mandamus quatenus huiusmodi sententias in fraudem priuilegiorum nostrorum de cetero non feratis; quia si super hoc ad Nos clamor denuò ascenderit, non poterimus conniuentibus oculis pertransire, quia promulgatores talium sententiarum seueritate debitâ castigemus. Sic ibi: vbi ad Archiepiscopos & Episcopos sermo dirigitur ab Honorio Tertio in fauorem Cluniacensium.

Neque obiecta vrgent. Ad primum [Contraria fundamen dissoluuntur.] enim dicimus de sensu verborum in exceptione constare iuxta datam explicationem. Ad secundum, eo non obstante, Bullam in magnâ æstimatione habendam, cùm multa alia, maiori pretio dato, comparanda concedantur. Et praxis ipsa ostendit nihil talem exceptionem obstare, cùm vix sit, qui Bullam non sumat, etiamsi aliàs de Religiosorum priuilegiis notitia subsit; vel certè si non sit, ex eâ parte nullum expeditioni Bullæ obstaculum adhibetur. Ad tertium negatur praxim generaliter acceptam sic habere, cùm de contrariâ fidem faciat Cardinalis Lugo. In Iubilæis quidem obseruari id solet, vt sine licentiâ Commissarij minimè publicentur, quia iudex est talium gratiarum specialiter deputatus: licèt Iubilæi Anni Sancti, & similium alia sit ratio. Id autem, de quo agimus, diuersum est, de quo ad eum non spectat iudicari, cùm à Pontifice circa illud ligatæ manus sint exceptione præfatâ. Vndé [Timor in illius praxi nullus.] timor Trullenchij deducendi in praxim sententiam nostram, non est cur debeat in aliorum cordibus residere, cùm de praxi tali constet, & eam non solus Cardinalis Lugo, sed Diana etiam contestetur.

Dico secundò. De Indis loquendo, [Indos Bullâ non egere pro gratijs de quibus agitur.] sine dubio asserendum est eos ad vsum gratiarum, de quibus loquimur, Cruciatâ non egere. Id constat ex amplissima concessione Pontificum, & præsertim Gregorij XIII. per Bullam authenticam die 1. Ianuarij Ann. 1573. ad instantiam Philippi Secundi immortalis memoriæ Regis, quâ conceditur vt Indi, sicut & nati ex Indis & Mauris, absolui possint ab omnibus casibus Sedi Apostolicæ reseruatis, & etiam ab hæresi, ab Archiepiscopis, & Episcopis Indiarum, non obstante reseruatione hæresis per Bullam non concessæ. Quâ facultate gaudent etiam Religiosi Mendicantes, & alij eorum gaudentes priuilegiis, in foro pœnitentiæ, vt aduertit Alfonsus à Veracruce in suo Compendio. V. Episcopus, & Fr. Ioannes Baptista in animaduersionibus pro Confessarijs Indorum, Pag. 443. Vers. Circa hanc, per specialia ad id priuilegia generaliter concessa, vt tales Religiosi possint in foro dicto quidquid maioribus Prælatis concessum inuenitur. De quo priuilegio, & de aliis pro Indis concessis inferiùs, Deo dante, Titulo inquam 12. disseremus.

DIFFICVLTAS V.

De facultatibus non reuocatis pro Religiosis, & præsertim de illa quæ generaliter conceditur circa electionem Confessarij.

QVid facultas sit dictum num. 281. & [Circa facultates sicut circa gratias philosophandum.] vix circa illas quidquam occurrit, in quo hærere possimus, suppositâ doctrinâ, quam circa Indulgentias & gratias præmisimus: similiter enim ac de gratiis philosophandum, quia eadem prorsus fundamenta sunt, si quæ occurrant, iuxta datam explicationem. Amplissimè enim interpretandæ sunt, cùm in earum vsu periculum inualidationis non subsit respectu eius circa quod versatur, & possit tali facultate vtenti vt culpabilis imputari. Stante autem licito vsu, non obstante Bullâ, oriri circa illum aliquæ difficultates possunt, sicut circa alia, quæ nullum ad Bullam respectum important, neque nostri instituti est omnia huiusmodi persequi, ne moliminis nimium operosi negotium sine spe terminandi complectamus. Et talis equidem esse poterat quæstio illa circa vsum altaris portatilis, qui priuilegio Pij Quarti concessus Canonicis Regularibus [Priuilegium speciale circa vsum altaris portatilis in cubiculis Religiosorum.] S. Saluatoris Lateranensis die 18. Maij Anni 1565. vt quauis infirmitate detenti, quibus ratione illius, aut judicio Medici, vel Superioris præscripto, ex cubiculis suis exire prohibentur, durante tantùm infirmitate, Missam in proprio cubiculo super altari portatili, in loco tamen decenti & honesto, per aliquem Sacerdotem, per eos iuxta libitum suum eligendum, celebrare faciant, & in cubiculis iacentis Missam audire, & Eucharistiam sumere possint ordinariorum locorum, seu quorumuis aliorum licentiâ desuper minimè requisitâ; & vt ipsi, ac Presbyter per eos eligendus Missam huiusmodi respectiuè audiendi ac celebrandi, plenam & liberam licentiam & facultatem habeant. Prædictum autem priuilegium in vsu haberi satis apertè significant qui illius mentionem faciunt, scilicet Pasqualigus Decisione 174. & 176. Lezana Tomo 3. v. Altare, num. 16. P. Quintanad. Tomo 1. Tractat. 7. Singulari 34. num. 7. P. Pellizarius Tractat. 8. Cap. 2. num. 96. Diana Parte 9. Tractat. 1. Resolut. 34. P. Dicastillus Tractat. 5. Disput. 4. num. 104. Thomas Hurtadus Tractat. 12. num. 2228. Cardinalis Lugo in Tractatiuncula de viuæ vocis Oraculis circa priuilegia Societatis, V. Missa post §. 6. & illud Compendio Societatis addendum voluit R. P. Generalis Mutius Vitellescus, vt testatur idem Cardinalis.

Circa quam concessionem admiratur [Rarus illius vsus apud illos.] Diana Pontificum liberalitatem, & modestiam pariter Regularium, qui parcè & rarissimè illâ vtuntur. Quod quidem & ego sic faciendum monuerim, licèt circa priuilegij valorem non videatur posse dubitari, cùm de illo constet, & post Concilij Tridentini publicationem fuerit, vt benè citatus Cardinalis obseruauit: nam dubitari nequit quin in cubiculis infirmorum multa occurrant indecentiæ plenâ, quæ neque oculis aliorum possunt sine offensione præsentari. Quòd si dicas ex eo fieri numquàm debere Missam in prædictis cubiculis celebrari, quia numquàm licet in loco indecenti id fieri, vt Pontifices præcauent quoties licentiam pro celebratione concedunt, vnde & in Bullâ nostrâ præter licentiam Commissarij approbatio Ordinarij præscribitur per visitationem, & designationem, iuxta id, quod à Consilio est Tridentino decretum Sessione 22. in Decreto de obseruandis in celebratione &c. & in priuilegio adducto id etiam statuitur, vt ex eius tenore constat. Ad id dico, [Cur non frequens liceat, cum frequens non ita.] etiamsi ordinariè in prædictis cubiculis illa, quæ dicuntur, occurrant, & proptereà non debeat Missa in illis frequenter celebrari; pro rariore celebratione aliam esse rationem: tum quia pro illa possunt decenter ornari & mundari cubicula, quod pro frequenti non potest moraliter ita præstari: tum quia licet minùs aliquid decens adsit, status Religiosus, & locus sacer, quicumque ille sit, cùm in illo immunitas Ecclesiastica vigeat, & pars sit Religiosæ habitationis, quæ sanctitatem quamdam continet, vnde & Religiosæ domus sanctæ & sacræ compellantur: & prætereà Religiosæ professionis meritum, suo iure postulant, vt eo, quod minùs apparet decens, non obstante, dispensatio aliqua circa celebrationem præbeatur. Sic enim pro celebratione in domibus sæcularium priuilegium in Bullâ conceditur; cùm tamen certum sit multa, quæ indecentia sunt, in eisdem reperiri: propter conuenientiam enim aliquam in eo potest dispensari, attentâ bonitate Christi immensâ, quæ in hoc Sacramento elucet, vnde horrori non est ipsi cubicula immundissima ingredi, cùm pro Viatico defertur; & in stomachos fœtidissimos penetrare.

Licet autem facultas infirmo tribuatur, [Cum subordinatione ad Prælatos futurus.] vt possit celebrantem pro suo libitu eligere, & sic electum facere vt celebret, nullius ad hoc licentiâ requisitâ, cùm illis plena & libera ad hoc licentia & facultas præbeatur: non est tamen proptereà Religiosa subordinatio submouenda, quia id minimè verosimile est in Religionibus, vbi illa exactè custoditur. Vnde P. Quintanad. addit tunc Superiorem localem altare approbaturum, siue ex propriâ auctoritate, siue ex ratihabitione aut commissione præsumptâ Prouincialis. Quod videtur etiam probare Diana verbis citati Auctoris adductis. Verùm quod illi dicunt, non videtur pro debitâ subordinatione sufficere, quia tantùm in altaris approbatione constituitur; cùm tamen etiam locus considerari debeat & tempus & persona, & in electione celebraturi obseruanda etiam est: cùm non deceat Superiorem ita ligatum priuilegio euadere, vt non possit negare quod infirmus petit, & minimè occupare electum in re aliâ, vt tunc forsitan oportebit. Existimo ergo subordinationem erga omnia prædicta minimè tolli; quia id nequit de Pontificiâ [Quam Pontifices maximè custodiendam curant.] prouidentiâ circa Regularem obseruantiam præsumi. Et quemadmodum priuilegia concessa Religiosis, sine præiudicio iurium Episcopalium debent intelligi prodiisse, vbi aliud ex eorum tenore manifestè non constat; vt habetur in Cap. Pastoralis, de Priuilegiis, vbi sic dicitur: Ad quod [Cap. Pastoralis, de Priuilegijs.] respondemus, quod nisi in Indulgentia Summi Pontificis id contineatur expressum, suo Episcopo inconsulto in posseßionem ipsarum eis non est licitum introire: quia per indulgentiam huiusmodi Episcopali iuri non credimus derogari. Hæc Innocentius Tertius. Pariter ergo iuri Prælatorum Regularium non est credendum derogari à Pontifice, vt ijs inconsultis possit subditus in re momenti tanti independentiam omnimodam vsurpare. Et quidem si illa esset talis, non posset in vsu dicti priuilegij ea moderatio seruari, quia vnusquisque pro suo libitu posset celebrationem Missæ disponere, & quod ab alio videret fieri, etiam & ipse facere vellet, deuotionis titulo ad auctoritatem traducto, cum dispendio Religionis.

Possunt ergo Prælati ipsi id circa se [Prælati circa se possunt quod circa alios in vsu dicto.] infirmos præstare, cùm ita maior eorum dignitas videatur postulare. Possunt & alij, quibus suo arbitrio agere permittitur, viri graues in Religionibus, in quibus non solet subordinatio exactè seruari: sic enim illa non læditur, cùm certum sit Prælatos id non ægrè ferre, aut fore laturos. Et tales profectò videntur illi, quibus prædictum est priuilegium attributum: erant Canonici Regulares, quibus constat laxiorem esse agendi rationem, vnde plus illis indultum, quàm aliis expedire possit quoad facultatis huius modum in sui exercitio; licet quoad substantiam nihil detrahatur. In aliis ergo Religionibus, in quibus omnia iuxta obedientiæ præscriptum transiguntur, cuncta ad exercitium tale spectantia cum subordinatione omnimodâ disponenda sunt, vt scilicet licentia ad vsum petatur, & iuxta illam cetera disponantur. Quod in Societate [Qualis in Societate vsus.] nostrâ sic agitur, quando rarissimè priuilegium istud in vsum venit: & aliter rem tractari, singulare esset in subordinatione, quam in omnibus solet seruare, portentum: & hoc modo vsus priuilegij dicti à R. P. Generali permissus. Ex toto autem Priuilegij tenore constat non posse eum, cui conceditur, Missam dicere, quod adnotasse oportuit; non enim defuerunt, qui extensionem circa hoc non sunt veriti practicari. Sed remota illa Doctorum prouidentia Prælatorum. Ratio autem limitationis est obuia.

An autem liceat vsus talis quando [An liceat ægrotantibus extra claustra. Vbi contra nonnullos pars negatiua statuitur.] Religiosi extra claustrum ægrotant, & in domibus sæcularium degunt, potest vlteriùs inquiri. Et affirmat Pasqualigus, quem refert, nec improbat P. Quintanad. Sed non videntur audiendi, vt ex tenore verborum priuilegij ipsius apparet, cùm in eo dicitur: In cubiculis suis: quod certè ad sæcularium domos nequit aptari & multò minùs id quod additur; In proprio cubiculo. Vnde id negant Diana suprà, Hieronymus Garcia Tract. 3. Difficult. 8. Dub. 2. Puncto 3. num. 33. & alij, qui dicunt nullum priuilegium circa hoc esse in vsu. Et quidem vbi Cruciata publicatur, non modicam sic celebrare faciens, & celebrans ipse litis occasionem excitabunt. Præstat ergo ab huiusmodi extraordinariis ausibus abstinere. Quod & pariter dicendum de priuilegio alio Alexandri Sexti concesso Minoribus, cuius mentio extat in eorum Compendio V. Missa. 1. §. 7. & apud Emmanuelem Rodericum Tomo 1. qq. regul. q. 43. artic. 4. habereque etiam locum post Tridentinum, si Episcopi non obstant, affirmat Thomas Hurtadus Tract. 12. num. 2225. de quo & agit Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus citatis V. Altare. num. 3. & seqq. In quo conceditur [Priuilegium Minorum celebrandi in Cameris sæcularium, quatenus accipiendum.] Fratribus prædictis vt possint celebrare Missas in cameris sæcularium, vel in plateis, dato quòd non videantur loca honesta. Affirmat autem idem P. Ioannes Baptista simile priuilegium Societati concessum à Gregorio XIII. Sexto V. & Gregorio XIV. Sed concessiones istas temporales fuisse, & iam earum tempus elapsum. Verùm nihil tale Societati concessum, sed tantùm pro Indiis vsus altaris portatilis in quocumque loco decenti & honesto. Vt videri potest in Compendio Indico. V. Altare. & in Bullis Pauli V. Vrbani Octaui, & Innocentij X. in quibus dicitur debere esse in loco decenti, & vbi non est commoditas Ecclesiarum, & in casu necessitatis. Propter generalitatem autem concessionis videri potuit Auctori præfato priuilegium ad cameras sæcularium extendi: cùm tamen in contrarium stet Iuris regula notissima, quòd in generali concessione non veniunt ea, quæ quis non esset in specie verosimiliter concessurus. in 6. & cùm in tali priuilegio dicatur vsum esse in loco decenti debere, & ipse Auctor fateatur cameras sæcularium non videri loca honesta: ex eo fit non debere generalem concessionem ad ea protendi.

Neque ex eo quòd casus necessitatis [Neque in casu necessitatis admittendum. Et quid faciendum in illa.] apponatur, videri statim debet in cameris sæcularium posse celebrari, quando scilicet commoditas Ecclesiæ non est; quia tunc etiam locus aliquis disponi potest, in quo honestiùs celebretur, quamuis sub dio: vt cœlum ipsum templum sit, & terra tamquàm scabellum pedum Dei suum etiam sacrum ministerium offerre videatur. Vnde idem Auctor ita scribit: Aduertant tamen Religiosi ne vtantur priuilegiis concedentibus vt Missæ [P. Fr. Ioan. Baptista.] poßint celebrari in Cameris sæcularium, vbi ipsi dormiunt, & feminis non solùm suis, sed fortè alienis coniunguntur. In quibus copulis, etiam licitis, aliqua aliquando obscœna interueniunt. Indecentissimum enim est vti talibus priuilegiis & licentiis, similibus in locis, nisi aliquâ vrgentissimâ necessitate instante. Nam [Ob seruanda doctrina.] dicit Doctissimus, nec non pijssimus Mag. Sotus in 4. Dist. 3. p. 3. art. 13. pag. 572. Col. 2. magis velle quem non audire Missam, etiamsi non possit ad Ecclesiam ad eam audiendam ire, quàm permittere vt in prædictis cameris dicetur: nisi esset persona admodùm illustris, cum quo faciliùs dispensatur. Quæ verba maximè notent Fratres illi præcipuè, qui in populis Indorum, vbi commorantur Hispani, inhabitant. Nam nullus ferè est Hispanus, qui non credat, & se iactet talem esse, vt apud eum debeat sacrum optimo iure celebrari. Sic ille. Videndus etiam P. Suarius Tomo 4. de Religione Lib. 9. de Societate. Cap. 3. num. 12. [Ad ministrandam Eucharistiam in Oratorio à Religioso requiritur Oratorij approbato per Ordinarium.] vbi ait quòd licet à Religiosis Societatis possit ministrari Eucharistia priuatim faciendo Sacrum in domo ægroti, in oratorio scilicet, aut loco alio eiusdem domus; locum tamen debere approbatum esse ab Ordinario: & ita quoad hoc semper hoc ministerium ab Ordinario pendere: obtentâ tamen facultate ad faciendum sacrum, non fore necessariam licentiam aliam ad ministrandam Eucharistiam, quia id ex vi priuilegij licet. Idem autem dicendum de Religiosis aliis, quia nulli sunt maioribus gaudentes priuilegiis, quàm Societas IESV gaudeat, vt Compendia comprobabunt.

Sed numquid si sæcularis in Monasterio decumbat, in eius poterit cubiculo celebrari? [Sæcularem ægrotantem apud Religiosos, an possit in eius cubiculo celebrari.] Negat Pasqualigus Decisione 177. citatâ. Sed affirmat P. Quintanad. num. 7. citato. & Thomas Hurtadus. num. 2229. quia pro hoc Regularium priuilegia suffragantur, cùm altare tunc in eorum domibus erigatur. Videtur dicendum virtute priuilegij citati Pij Quarti id minimè licere, quia apertè loquitur quando Canonici ipsi infirmantur, vnde nequit vllatenus ad sæculares extendi. Quòd autem nec virtute alterius priuilegij [Vt non liceat efficaciter arguitur.] id liceat, ex eo videtur efficaciter posse probari, quia priuilegium dictum vt maximè singulare ab omnibus æstimatur, & ita, vt vidimus, Reuerendus Pater Generalis Mutius in Compendio Societatis censuit apponendum. Ad quid autem opus illo, quando quod per illud conceditur, à singularibus poterat suorum priuilegiorum virtute præstari? Deinde, licet verum sit vsum altaris portatilis concessum fuisse Religionibus Mendicantibus, sed id ante Concilium Tridentinum accidit, vt patet ex allatis à P. Quintanad. num. 2. & quæ pro Societate habetur concessio in Bullâ Pauli Tertij Ann. 1548. & incipit, Licet debitum, satisque ampla est, dum per eam licet habere Oratoria, & in eis, ac quocumque alio honesto ac congruenti loco in Altari portatili, etiam tempore Interdicti Missas, & alia etiam diuina Officia celebrare: etiam Tridentini publicationem anteiuit, in quo talia priuilegia reuocata censent multi per Decretum citatum Seßion. 22. Item, quidquid eo in genere concessum est, aut eorum spectat commodum, & ita planum est ad Sæculares extendi non posse aut ipsorum ministeria: sic autem tantùm conceditur casus necessitatis, vt vidimus num. 320. Atqui vt Missa dicatur in Cameris, in quibus sæculares ægrotant, nulla necessitas est, quia Eucharistia ex Ecclesiâ potest afferri, & audiendi sacri præceptum non vrget: ergo non habet locum priuilegium respectu illorum.

Verùm hæc licet satis verosimilem partem [Oppositum tamen esse non inuerosimile ostenditur.] istam ostendant, non videntur tamen oppositam penitus inuerosimilem comprobare. Nam priuilegia, quæ vsum Altaris portatilis intra domos præsertim Religiosas concedunt, suam vim obtinent etiamsi ante Tridentini publicationem concessa fuerint: quia Concilium ea non [Concilium Tridentini priuilegia Altaris portatilis non reuocasse.] reuocat, sed Episcopis tantùm præcipit vt non permittant Missas priuatis in domibus, atque omnino extra Ecclesiam, & ad diuinum tantùm cultum dedicata Oratoria, ab eisdem Ordinariis designanda & à Sæcularibus aut Regularibus quibuscumque peragi. Atqui domus Religiosæ non sunt priuatæ, & quæ intra ipsas, non sunt omnino extra Ecclesiam, cùm tota domus Religiosa velut Ecclesia habeatur, vnde & priuilegio immunitatis fruitur, vt num. 317. dicebamus. Præterquam quòd nulla ibi reuocationis forma est, & vbi illa non apparet, non est odiosè contra priuilegia pronuntiandum. Possunt ergo Episcopi celebrationem prohibere, sed non quamlibet, tantumq́ue illam, cui [Quid circa id possint Episcopi.] non videtur loci decentia respondere. Quòd autem Cameræ Religiosæ decentes & honestæ sint benè obseruat Lezana adductus. num. 316. & à Diana etiam Parte 6. Tract. 8. Resolut. 10. & quòd Consilium non loquatur de celebratione intra domos Religiosas, ex eo videtur omnino simile vero, quia vix Episcopus scire potest quid intra Religiosos parietes peragatur. Et ita non reuocata priuilegia per Tridentinum tenent multi, quos adducit & sequitur Diana Parte 9. Tractat. 1. Resolut. 34. P. Quintanad. Singulari citato, num. 1. & Fr. Ioannes Baptista suprà, num. 5. licèt plures addant, Dummodò ab Episcopis non prohibeatur, vt & Thomas Hurtadus suprà, num. 2225. Quòd intelligendum est extra proprias domos, aut intra, illas publicè tamen, & sine decentia loci & ornatus. Et ita per hoc responsum est ad secundam [Rationes oppositæ diluuntur.] rationem. Ad Primam autem dico concedi liberam illam facultatem eligendi celebrantem, ita vt Ordinarius contradicere nequeat modo explicato. Ad tertiam; licèt priuilegia aliqua casum necessitatis exprimant, non ita alia, vt est citatum Pauli Tertij: sufficit ergo specialis congruentia, vt si fundator, aut Benefactor insignis ægrotet: tunc enim valdè expedit, vt Religio vsu priuilegij sui, quo ordinariè non vtitur, suam erga illos gratitudinem protestetur. Et hæc circa prædictam facultatem. Iam de aliâ, ad quam difficultas præcipua reuocatur.

Bullam Cruciatæ pro eligendo Confessario in ordine ad reseruata sine Prælatorum licentia minimè Religiosis suffragari.

NOn omnes capiunt, neque capient verbum [Religiosos posse eligere Confessarium in ordine ad reseruata, quæ probent rationes.] istud, cùm sint non pauci, qui contendant oppositum esse probabile, quod sibi sufficere existimant, vnde conantur quæsitis hinc inde rationibus & auctoritatibus positionem istam comprobare. Ex quibus illa præcipua est: nam Bullæ vsus Religiosis conceditur, sicut & aliis, & circa electionem Confessarij nulla exceptio additur: ergo quemadmodum aliis conceditur illa in ordine ad reseruata, ita & ipsis: nam qui totum dicit, nihil excludit, & in toto pars includitur, vt est Iuris regula vulgatissima. Et quidem cùm circa Religiosos aliquid speciale voluit Pontifex, id Bulla in ipsâ declarauit, vt patet in esu ouorum & lacticiniorum, quem diebus prohibitis noluit Religiosis indulgere; vnde & id expressit: ergo si excipiendos circa electionem Confessarij voluisset, vtique & expressisset. Cap. Ad audientiam, de decimis, & Cap. Ad hoc, de celebratione Missarum: præsertim cùm fauor sit, & ita non negandus; cùm priuilegia in Bullâ concessa debeant amplè interpretari, vt volunt multi Doctores, quos adducit & sequitur Dianâ Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 98. bonas indicans rationes; & alij item, quos cum adductis à Diana congerit P. Mendus Disput. 1. num. 45. quos & sequitur num. 46. & seqq. P. Quintanad. Tomo 1. Tractat. 8. Singulari 5. num. 3. & alij, qui inter ceteras rationes, quas afferunt, illam adhibent: quia ad absolutionem meliùs obtinendam conducunt. Ex quo sit latam interpretationem in ordine ad electionem Confessarij adhibendam esse, cùm ad absolutionem meliùs obtinendam dirigatur.

Accedit Doctorum complurium [Doctorum auctoritas pro eâdem.] auctoritas ita sentientium, aut probabile existimantium, ex quibus sunt Emmanuel Rodericus, P. Henriquez, Ludouicus Lopez, Dominicus Sotus, quos adducit Fr. Ioannes Baptista. V. Cruciata. Vbi ex Ludouico Lopez ait multos viros doctos huic parti suffragari. Basilius Pontius, Ioannes Sancius, Ioannes à Cruce, Valerus, Clarus, Rius, Mendoza, Freytas, & plures Salmanticenses Magistri apud Leandrum à Sacramento Tomo 1. Tractat. 5. Disput. 12. Quæst. 58. qui probabile reputat. Et apud Dianam Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 14. & Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 43. & Parte 11. Tractat. 6. Resol. 37. vbi alios addit, scilicet Mug. Gallegum, & Martinum à S. Ioseph. quorum sententiam ait se non audere vt improbabilem reprobare. Trullench Lib. 1. §. 7. cap. 1. dub. 9. n. 11. vbi Religiosos Societatis in eâdem esse sententiâ ait, & ab eisdem practicari. Candidus, Cornejus, Eusebius de Herrera, & Thomas Hurtadus, quos allegat & sequitur Benedictus Remigius in Praxi Parochorum editionis, 4. Tractat. 5. Cap. 5. §. 4. à num. 5. vbi mordicus pro istâ decertat positione. Et huius Auctoris opus approbans P. Ouiedus, vt ex eius Censurâ initio eiusdem constat, videtur etiam sententiam istam approbare, dum opinionum omnium delectum laudat in Auctore, & earum fundamenta. Eamdem post longum discursum absolutè non probans Thomas Hurtadus Tomo 2. Tractat. 9. non improbabilem pronuntiat, malè citato Dianâ Cap. 12. Pro quâ [Fr. Iuriparus à Drepano.] singulariter certat Fr. Iuniparus à Drepano Minorita ex Reformatis strictioris obseruantiæ, Prouincialis Panormitanus, & Vrbani Octaui Capellanus Pœnitentiarius apud Lateranum, in Tractatu de Casibus reseruatis, 1. Parte 2. Quæst. 5. qui Cap. 15. & vltimo, plures adducit subscriptiones diuersorum Ordinum Magistrorum, addens Patres Societatis subscripturos, si per Constitutiones non essent impediti: Cùm iidem nobis (verba illius sunt) mirè persuaserint, vt eammet opinionem typis mandaremus, tamquàm cunctis Regularibus quàm maximè necessariam: quorum nomina, bonis ducti rationibus, subticemus. Sic ille.

Sed his non obstantibus sententia dicta [Non esse probabilem ab intrinseco concluditur.] per principia intrinseca non apparet probabilis, quod expressè affirmat P. Suarez Tomo 4. de Religione, Tractat. 9. Lib. 2. Cap. 16. num. 9. vbi de Religiosis in praxi illam sequentibus sic concludit: Ego verò existimo eos magis fundari in ignorantiâ, [P. Suarez sic testatus.] putantes contrariam sententiam esse practicè probabilem: quod ego mihi non existimo. Sic ille. Cardinalis Lugo Disput. 20. de Pœnitentiâ, num. 198. ita [Cardinalis etiam Lugo.] scribit: Hæc responsio multipliciter impugnari potest, & simul probari nostra sententia argumentis adeo claris, vt in re morali faciant demonstrationem, & num. 193. ita scribit: Quidquid sit de eorum auctoritate, qui id asseruerunt, qui fortaßè re non satis examinatâ, nec fundamentis contrarijs visis judicarunt: jam tamen accedente declaratione Sedis Apostolicæ, quæ, vt vidimus, Confesiones illas irritas fuisse declarauit, cessare omnino quamlibet probabilitatis speciem, quæ reuerà sit probabilitas: ignorantia enim vel pertinacia alicuius, qui sine sufficienti fundamento teneat, vel dicat id esse probabile, quod probabile non est, non sufficit ad acquirendam jurisdictionem. Sic vir ille sapientissimus Romæ scribens, vbi de Pontificis mente notitiam habere potuit clariorem: licèt ad sic pronuntiandum adeò vrgentia fundamenta sint, vt & Romæ antipodæ, vel si remotiores quiquam similiter possint & debeant iudicare. Magister Veracruz apud Fr. Ioannem Baptistam suprà, sic ait: Modò [Mag. Veracruz.] per Gregorium XIII. datum est Fratribus Societatis, vt nullus à casibus reseruatis per Bullam poßit absolui sine licentia sui Prælati: & deseruit Mendicantibus per communicationem: & hoc non intelligas odiosum, sed fauorabile, quia ad bonum Religionis in communi est. Et hanc quæstionem proponit Auctor Compendij in V. Cruciatâ: & concludit non esse securum in conscientiâ [Auctor Compendij.] Religioso vti Bullâ pro reseruatis: & adducit Pontificum declarationes. Quæ notent Fratres pro securitate & serenitate conscientiarum suarum. Sic illi. Diana Tractat. 11. Resolut. 14. citatâ, sic loquitur: Tertia [Diana.] verò (sententia) Ioannis de la Cruz, videant viri docti an sit probabilis: nam ego illam non approbo: etsi esset probabilis, corrueret disciplina Regularis. Sic ille; qui Resolut. 43. citatâ, ex Tractat. 4. Partis 4. Sic concludit: & nota quòd in Constitutione Clementis Octaui, quam confirmat Vrbanus, non aderant supradicta verba, Quoad sibi reseruata: quæ quidem Summus Pontifex Vrbanus Octauus, vt credo, posuit, ad tollendas quæstiones omnes, & Doctorum opiniones. Sic ille: videndus etiam in Additionibus ad tres priores Partes Resol. 9. vbi improbabilitatem eiusdem sententiæ statuit. Sicut & Bassæus V. Casus reseruatus num. 36. Vers. Et licet: vbi alios adducit: P. Luisius Turrianus in Selectis Parte 2. Disput. 31. Dub. 35. ita scribit: Ego verò eam opinionem neque probabilem, neque tutam in conscientiâ existimo. Hæc ille: P. Dicastillus Tractat. 8. Disput. 11. num. 357. Card. Lugo secutus, P. Bardi Parte 1. Tractat. 2. Cap. 5. P. Mendus Disp. 24. num. 123. & seqq. P. Escobar de Mendoza in Theologiâ morali, Examine 17. Cap. 5. vers. Nam Regulares, videndus etiam Tomo 1. Problematum, Lib. 7. num. 159. P. Petrus Hurtadus de Mendoza; vbi phrænaticos passione vocat eos, qui contra voluntatem superiorum vsum somniato priuilegio Bullæ pertentant, & ita subdit: Benè meus doctißimus Magister Petrus Hurtado de Mendoza hanc animi ad crimina proni opinionem esse dicebat, qui ad delinquendi facilitatem captandam rationes non rationes quotidie excogitat. Sic ille. Quibus grauiora proferunt Ludouicus Beia 3. p. respons. moral. Casu 16. & Laurentius Portel Tomo 2. Casu 3. 4. & 5. qui non contentus improbabilitatis censura, temeritatem adiungit, vt videri potest num. 16. citati Casus 5. Vterque autem consequenter loquendo, sicut & alij, iterandas reputant Confessiones. Pro quo & alij.

Et præter citatos pro improbabilitate [Qui insuper amplectantur.] contrariæ nostram tenent quamplurimi videndi apud illos, & præsertim apud Cardinalem Lugo num. 153. P. Mendum n. 121. Leandrum suprà. Quibus addo P. Ildefonsum de Noreña Dominicanum apud Fr. Ioannem Baptistam loco citato, quem vocat ille doctissimum, & scripsit Compendium ante annos 60. Ex citatis autem pro contrariâ tenent Fr. Emmanuel Tomo 1. qq. regul. quæst. 22. artic. 10. vbi absolutè sic statuens, licèt addat in fine non audere se condemnare eos, qui Bullam in ordine ad prædictum effectum amplectuntur ob auctoritatem ita sentientium; subdit tamen id, quod quæstionem tollit, esse scilicet licentiam tacitam, dum Prælati vident, & tacent, neque leges prohibentes curant suis subditis intimare. Si ergo resistant, aliter iuxta illum prorsus enuntiandum. Pro quo & videndus in expositione Bullæ §. 9. num. 24. P. Henriquez Lib. 6. Cap. 16. num. 7. respondenti in Glossa, L. P. vbi ait ex tacitâ Prælatorum licentiâ omnes ferè [Fauent & plures pro contrariâ citati, ex quibus P. Henriq.] Ordines Mendicantes priuilegio Bullæ gaudere: & ita Prælatos priuilegio stricto renuntiasse, iuxta quod non licebat vti Cruciatâ, pro quo varias concessiones adducit; quod & repetit Lib. 7. Cap. 22. num. 4. vtrobique autem Societatem Iesv excipit ob rationes apud ipsum videndas. Et huic testi omni exceptione maiori credere potiùs Trullench debuit, quàm aliis minùs fideliter attestatis. Sicut & Decreto 5. Congregationis 6. in quo vsus Cruciatæ ob declarationem Pontificiam improbabilis in Societate proclamatur, nec se quemquam debere ritè absolutum arbitrari. Contra quod si qui minùs fideles filij pronuntient, parum est de eorum assertione curandum, quidquid Iuniparus fuerit protestatus. Ludouicus Lopez Parte 2. Instructorij, Cap. 8. fol. 322. & 323. docet quidem in Prætorio Cruciatæ ita practicari, [Ludouicus Lopez.] vt Religiosi Bullâ quoad reseruatorum absolutionem vtantur. Addit tamen dum Religiosis per suos Prælatos non intimatur aliqua reuocatio & declaratio Papalis, non debere inquietari, neque impediri à facultate sibi concessâ. Cùm ergo declaratio Papalis extet, vt est perspicuum, neque vna, sed multiplex, de quibus inferiùs, nihil potest ex Auctore isto contrarium allegari. Quod autem de praxi in Prætorio Cruciatæ addit, ad illa est referendum tempora, in quibus ille scripsit, & declarationes ita vrgentes non extabant. Vel etiam dicendum, practicari quidem, quia ex tacitâ concessione Prælatorum talis praxis inualuit, vt ex P. Henriquez nuper dicebamus. Sotus autem nihil habet aduersum. Nam in 4. distinct. 18. quæst. 4. articul. 3. in solutione ad Primum argumentum, sic ait: Quòd licet frequentia horum [Dominicus Sotus.] priuilegiorum aliquid detrimenti Religioni (vt Prælati aiunt) solita sit afferre (nam videtur quòd libera facultas inscio Prælato confitendi alteri, nonnihil incommodi regimini soleat inferre) nihilominùs postquàm Papæ placet parendum est: vel aliter si in hoc jactura Religionis, per eius auctoritatem huic jacturæ prouidendum est. Sic ille habet: ex quo nihil contra nostram Assertionem: concedimus enim parendum Papæ, si placeat ipsi: negamus tamen placere, cùm de voluntate ipsius argumenta certissima teneamus. Non ergo fideliter præfati Auctores in caussam præsentem allegantur.

Vnica, solidißima, atque irrefragabilis probatio ex Pontificia auctoritate.

VIderi quidem apud citatos nonnulla [Decreta Clementis & Vrbani VIII. pro Assertione expressa.] Pontificum Decreta possunt, quibus apparet eorum voluntatis minimè fuisse vt Regulares priuilegio Bullæ quoad effectum dictum fruerentur: nobis autem duo sint satis, adeò expressa vt non possint apparenti quoquam responsionis nubilo vllatenus obscurari. Et illa quidem vno & eodem memorabili scripto continentur. In Bullâ equidem Vrbani Octaui die 19. Iunij Ann. 1630. Pontificatus sui Ann. 7. quæ Bullam Clementis Octaui commemorat, expressè habetur vt Regulares nequeant Bullæ priuilegio vti in ordine ad reseruata, vsumque talem inualidum fuisse & fore. Verba illius post alia hæc sunt: Sed nostræ intentionis fuisse & esse, quod iidem Fratres, & Moniales, quantùm ad Sacramenti Pœnitentiæ, & Confessionis administrationem, ordinariæ dispositioni suorum Prælatorum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata subiecti sint, earumdem tenore præsentium perpetuò declaramus. Sic Vrbanus omnino Clementi consonans, pro quo sic præmiserat: Quare idem Clemens prædecessor suâ perpetuò valiturâ Constitutione declarauit facultatem & concessionem S. Cruciatæ, & aliorum indultorum prædictorum quantum ad prædictum articulum eligendi Confessarium, & absoluendi à casibus reseruatis, non habere locum cum Fratribus, & Sororibus Monialibus quorumcumque Ordinum & Congregationum cuiusuis Instituti Mendicantium & non Mendicantium, tam in Prouincia Hispaniæ; quàm extra eam vbilibet constitutis neque eis suffragari: sed eiusdem Clementis prædicti intentum fuisse quòd ijdem Fratres & Moniales, quantùm ad Sacramentum Pœnitentiæ seu Confessionis administrationem, dispositioni suorum Prælatorum subiecti essent. Hæc ille. Et quid ad hæc dici, quod sit verosimile, queat? Nonnullas tamen responsiones quorumdam videamus: sunt enim adhuc aliqui rebelles lumini: licet P. Mendus num. 144. affirmet post Breue prædictum, Auctorem nullum à se repertum contrariæ opinionis asseclam, immò nec vllum virum doctum ex pluribus à se consultis. Sed sunt sanè nonnulli obstinatiùs aduersantes, & ita quæ ipsi adducunt, & adducere alij possunt, oportet diluamus.

Prima responsio confutata.

DIcunt ergo in primis Decretum dictum [Reuocata ab eisdem concessione Bullæ, responsio minimè sustinenda.] ab ipsismet Pontificibus reuocatum concessione Bullæ post ipsum publicatæ, in quâ facultas ad electionem Confessarij sine restrictione tribuitur.

Sed Contrà est. Nam Pontifices in suâ Constitutione, eam asserunt perpetuò valituram: ergo manifestum est illam ab ipsis non statim reuocatam, rebus eodem modo se habentibus, & motiuo talis Constitutionis suo in robore persistente. Fuit autem illud, quod ipsi apertissimè protulerunt. Detrimentum scilicet Regularis disciplinæ ex tali vsu deprehensum penitus amouere. Nec quodlibet illud, sed maximum statûs & obseruantiæ regularis præiudicium: quæ sunt verba Vrbani Octaui. Quibus similia habet Gregorius XV. [Greg. XV. Decretum.] in suo Decreto de quo Cardinalis Lugo n. 166. Cùm ratio doceat, & experimento compertum sit Religionibus valde perniciosum existere, vt eorum Religiosis licitum sit Confessarium sibi eligere. Hæc autem cura nequit in Pontificiâ Sede vllo vnquam tempore deficere: ergo nec statim reuocatum credi potest, quod in ordine ad illud paullò fuerit antè dispositum, clamantibus illis velle se vt dispositio talis perpetuò perseueret. In Cap. Alma mater, de Sent. excommunicat. in 6. sic [Cap. Alma mater.] loquitur Bonifacius Octauus: Alma mater Ecclesia plerumque nonnulla rationabiliter ordinat, & consultè, quæ suadente subditorum vtilitate postmodùm consultiùs ac rationabiliùs reuocat, in meliusque commutat. Sic ille: qui statim circa Interdicti obseruationem [Rebus eodem modo se habentibus. Vt in casu præsenti, contra Ecclesiæ spiritum esse mutationes.] nonnulla statuit, eò quòd ex statutis prioribus grauia inconuenientia sequebantur. Quia vero ex districtione hujusmodi statutorum (verba eiusdem sunt) excrescit indeuotio populi, pullulant hæreses, & infinita pericula animarum insurgunt &c. Ex quibus manifestè conuincitur Ecclesiam non solitam mutare quod rationabiliter & consultè statuit, nisi quando ex sic statutis inconuenientia videat pullulare: atqui in casu nostro inconueniens nullum occurrit pro mutatione, sed ipsorum Pontificum testimonio inconueniens erit semper magnum si statum non perduret, vnde illud volunt perpetuò valiturum, & res in eodem statu perseuerant: ergo euidens est ab eorum mente alienissimam esse mutationem. Neque enim dici potest ex motiuo boni publici [Ex communis boni respectu euasio nulla.] mutationem subsecutam: nam Decretum circa hoc ipsum versatur, vt scilicet non obstante respectu boni publici, quod Cruciatæ concessione prætenditur, Religiosis minimè talis facultas præbeatur: quia maius proculdubio detrimentum bono publico obuenire potest ex Religiosæ disciplinæ relaxatione, quàm ex aliquali diminutione pecuniæ ad bella contra Infideles. Et ego quidem sic arbitror, vnum obseruantem Religiosum maius bono publico compendium afferre, & magis velificari Catholici Regis fortunæ felici, quàm ex iis plures, qui vt licentiam pro reseruatis obtineant, ad Bullæ conuolant priuilegium, eleëmosynis hinc inde conquisitis.

Sed aiunt Pontifices in eo, quod de [Pontifices vt Doctores priuatos locutos quorumdam effatum.] Religiosæ disciplinæ detrimento proferunt ex licentiâ prædictâ, non vt Pontifices, sed Doctores particulares locutos: cùm in facilitate Confessionis huiusmodi, sua etiam commoda reperiantur: ne videlicet reseruata habentes, & licentiæ obtinendæ difficultatem experti, grauissimas patiantur angustias, frequentia sacrilegia committant, & in malorum profundum miserrimè deuoluantur.

Contrà tamen. Nam vt demus id ita esse, quod [Quod euidenter improbatur.] assumitur, & Pontifices vt priuatos Doctores locutos, ratio adducta suam vim retinet. Nam quomodocumque illi de conuenientia censeant, censent tamen, & res in eodem statu sunt; testanturque ipsi se declarationem edere perpetuò valituram: ergo stat illa, stabitque, qualitercumque iudicium tale eisdem tribuatur. Deinde, [Licentiam totalem pro reseruatis perniciosam esse Religionibus.] negari nequit quin totalis licentia in ordine ad Confessionem exitialis Religiosis sit, quod ostendi multipliciter potest. Primò. Quia omnes Religiones illam secundùm sua statuta repellendam iudicarunt. Secundò. Quia quamplurimæ apud Sedem Apostolicam ob vitandum damnum licentiæ talis pro impetratione priuilegiorum egerunt, vt Concessiones Cruciatæ, & similes minimè licitæ ipsis haberentur: pro quo videndus P. Suarez suprà num. 3. & Cardinalis Lugo num. 154. aliique ex citatis. Tertiò. Quia aliàs reseruatio non esset conueniens, quod est manifestè contra definitionem Tridentini Sessione 14. Cap. 7. verbis [Reseruatio quàm conueniens. Concilium Trident.] illis: Magnoperè verò ad Christiani populi disciplinam pertinere, Sanctissimis Patribus nostris visum est, &c Pro quo & est Canon. 11. eiusdem Sessionis. Atqui reseruatio per licentiam dictam penitus cessat, quoad crimina scilicet, quæ frequentiùs Religiosum statum possunt infuscare, iteratâ scilicet toties quoties accederint, Confessione: & etiam circa reseruata Sedi Apostolicæ, pro quibus licentia etiam, sed cum vicium limitatione conceditur: ergo indubitabile est licentiam dictam esse statui Religioso admodum perniciosam. Quod autem de angustiis prolapsi in reseruata dicitur, reseruationem probat penitus submouendam. Rogo autem sic arguentes, an in Prouinciis, in [Instantia validissima.] quibus Bullæ vsus non conceditur (& sunt sanè illæ multò plures) angustias similes similiter prolapsi patiantur? Fatebuntur equidem, ni velint diuersam hominum naturam somniare. Tunc ergo quid illis faciendum? Dicent ab Apostolicâ Sede remedia pro eiusmodi angustiis esse prouisa. Benè quidem. Ergo & qui in Prouinciis sunt, pro quibus Cruciata conceditur, eisdem poterunt remediis subleuari. Vel certe Bulla pro omnibus Christiani Orbis Religiosis concedenda est, ne ex licentiæ ad reseruata defectu in malorum profundum deuoluantur. Est ergo responsio dicta omni rationis pondere destituta.

Pergunt tamen, & vt vim Decreti [Obiectio contra decretum ex declaratione inualidarum Confessionum.] Pontificij eleuent, obijciunt in eo aliquid non probandum contineri, scilicet Confessiones virtute Bullæ factas de reseruatis fuisse inualidas, quod verba illa significant iam adducta num. 328. Concessionem S. Cruciatæ quantùm ad prædictum articulum &c. nec vllo modo suffragari potuisse. Vbi mirari licet audaciam arguentis, qui Pontificis assertionem omnino suæ declarationi legitima consequentia [Pontifices maximè consequenter locutos ostenditur: ob defectum iurisdictionis in absoluente.] conformem, velut fundamento carentem insimulat. An non, si facultas ad absoluendum deficit, Confessio inualida dicenda est? Potuit quidem bona fides intercedere, & sic non esse sacrilega: sed Pontifex absolutè loquitur, vt omnes loqui debent quando Confessio fit iurisdictione carenti. Quòd autem iurisdictio defuerit, Pontifices declararunt, qui ante Clementem & Vrbanum in Romanâ Sede præsederunt, & videri possunt apud Emmanuelem Rodericum Tomo 2. qq. regular. q. 62. artic. 4. Beiam ac Portelium citatos, & alios, quos adducit Cardinalis Lugo suprà. n. 158. & juxta ejusdem doctrinæ consequentiam locuti Patres Congregationis 6. Decreto 5. iam citato, verbis illis: Quare nec Sacerdotes [Congregatio 6. Societatis] absoluere quemquam ad se cum reseruatis casibus accedentem præsumant: nec qui accedunt, tutos se vllo modo in conscientiâ, quasi ritè absolutos; arbitrentur. Sic illi.

Verùm tolerabile quidem esset, si [Vrbanum vt priuatum locutum Doctorem sine Theologica nequit nota consistere.] ratio aliqua à Pontificibus adducta ad ostendendam dispositionis conuenientiam vt à priuatis Doctoribus proposita diceretur: quia id non semel accidere solet, quamuis in ea, de qua agimus, euidentia illius fuerit demonstrata n. 330. Asserere autem Vrbanum in clausulis dictæ Bullæ, vt Doctorem tantùm locutum, non video quomodo possit sine notâ Theologicâ pronuntiari. Ex eo enim fit Bullam præfatam nullum maius pondus auctoritatis habere, quàm si à Maffæo Barberino prodiisset, & eâ ratione minus certè, quàm si à doctiore Theologo inter Resolutiones fuisset Theologicas euulgata. Id quod in grauem Sedis Apostolicæ iniuriam constat redundare. Et hic philosophandi modus statim apparet quàm esse perniciosus possit, præsertim quando ad introducendas laxiores opiniones vsurpatur. Rogo iam, an quando Pontifex Bullam concedit, vt Doctor procedat, an vt Christi Vicarius? Quis hic hæreat? Si ergo vt Vicarius Christi?: ergo & cùm limitat, & mentem declarat suam, similiter procedit. Euidens est illatio: ergo omnino irrationabiliter ad ipsum tamquàm ad Doctorem tantummodo prouocatur. Pro quo & facit apertè id, quod in eadem Bullâ Pontifex profitetur, dum sic ait: Ex certa scientia, dèque Apostolicæ potestatis plenitudine, concessionem S. Cruciatæ &c. Apostolicæ potestatis plenitudo, non Doctoris est, sed Pontificis.

Nonnullæ aliæ disiectæ responsiones.

EX Bullâ Vrbani Octaui nullum nouum [Bullam Vrbani nouum robur non addere Clementinæ, & ita probabilitatem non tollere, aliquorum responsio. Quæ tamen apertè conuellitur.] robur haberi ad probabilitatem sententiæ oppositæ ex eo conantur ostendere, quòd in substantiâ nihil speciale addat Bullæ Clementis Octaui, sed idem fusiùs inculcet: cùmque stante Bullâ Clementis opinio ista esset probabilis, idem dicendum stante Vrbani declaratione. Sed hoc nullius est momenti: demus enim ita esse quod dicitur, & nihil noui in Bullâ Vrbani contineri: negandum tamen quod assumitur; scilicet stante prædictâ determinatione Clementis opinionem dictam fuisse probabilem P. Suarez, Veracruz, Ildefonsus de Noreña, Fr. Ioannes Baptista, P. Petrus Hurtadus, Beia, de quibus dictum num. 326. & 327. ante Vrbani Constitutionem improbabilitatem præfatæ sententiæ proclamarunt. Et pro eo militauit etiam Constitutio Pauli V. die 24. Decembris An. 1608. Clementis Decretum perpetuò confirmantis, & approbantis, de quo Cardinalis Lugo num. 155. Deinde Vrbani Bulla nouum robur addidit, quia Bullam Clementis innouauit & ampliauit, vt ex tenore ipsius constat. Verbis illis: Præfatæque [Vrbani verba.] Clementis declarationi inhærentes, illamq́ue tenore præsentis innouantes, ac quatenus opus sit, ampliantes, motu proprio, & ex certa scientia &c. Additum etiam illud, Quoad sibi reseruata, ad omnes quæstiones tollendas, vt ex Diana positum. n. 326. quamuis sine verbis prædictis suam satis Clemens mentem expresserit, vt videri potest in adductis num. 328. & eorum quidem verborum sensus est alius, de quo Cardinalis Lugo n. 199. & nos inferiùs. Et Clemens quidem ad instantiam Procuratoris Carmelitani suum Decretum edidit, & ita non omnibus forsitan intimatum, aut ab eis acceptum, cùm omnium caussam ab vnius Religionis homine agitatam non viderent. At Vrbanus non ad alicuius instantiam, sed ex certâ scientiâ, déque Apostolicæ potestatis plenitudine, suam Constitutionem protulit, vt ipse testatur. Habet ergo speciale pondus, vt nequeat illi, nisi per affectatam pertinaciam contrairi.

Vrgent tamen; si tamen vrgere potest [Obiectio ex eo quòd clausula exceptionis à Pontificibus non apponatur.] qui tantùm vellicare contenderit veritatem. Si ita est quòd Clemens, Paulus, Vrbanus, & alij, Bullam quoad reseruata Religiosis nolunt suffragari, cur in Bullâ ipsâ id ab ipsis non additum, quo omnis quæstio tolleretur? Dum ergo non additum, ex eo videtur fieri nolle eos à beneficio Bullæ circa prædictum articulum excludere Regulares. Ad quod dico Pontifices propter rationabilem aliquem respectum nolle Bullæ [Fit illi satis.] textum alterare, ex eo enim forsan offensionis aliquid Catholicis Regibus pararetur. Vel certè, si offensio nulla in ipsis timeri possit, quod ego arbitror, Pontifices tamen ab omni illius occasione prudenter temperare. Vnde cùm Pater Didacus de Torres Villalpandus Peruuianæ Iesv Prouinciæ Procurator cum Clemente Octauo de hoc ageret, & supplicationem suam humiliter proposuisset, respondit Pontifex sanè prudentissimus: Visne inter me, & Regem Hispaniæ rixas [Prudens clementis VIII. responsum.] excitari? Sic virum illum narrantem audiui, magnum equidem, & inter primarios Occidentalis huius Tractus Euangelicos Ministros meritissimò numerandum. Prætereà; non est in Bullâ Clausula prædicta, sed pluribus habetur in Bullis ad hoc tantùm destinatis. Qui ergo parerent clausulæ in Bullâ contentæ, debent profectò tot clausulis extra illam occurrentibus pari exactione parere, & verò crediderim etiam clausulæ in Bullâ appositæ aliquid opponendum, ne leuamentum conscientiæ ad crimina pronæ, vt ex P. [Etiam appositæ clausulæ non de futuras euasiones.] Hurtado num. 327. dicebamus, adeò facilè & obuium desit, tot hucusque sinistris interpretationibus comparatum. Posse in Bullâ ita clausulam subiici, Exceptis Regularibus quoad reseruata. Dicent intelligi de reseruatis Sedi Apostolicæ, de quibus pro aliis concessio præcesserat, & non de reseruatis inferioribus Prælatis. Addatur ergo, Quoad Prælatis reseruata. Dicere poterunt accipiendum id non de reseruatis quibuslibet, sed certi generis, illis scilicet, quæ ex se reseruata sunt Sedi Apostolicæ. Sed quia occulta sunt, Prælatis reseruantur, sicut Episcopis ea, quibus eorum subditi fuerint innodati, juxta Concilij Tridentini determinationem Seßione 24. Cap. 6. Cùm enim non excipiantur reseruata Sedi Apostolicæ, sed tantùm Prælatis, debent esse hæc eiusdem ordinis cum Papalibus; non autem alia, in quæ homines cadere frequenter solent, id enim videtur inuerosimile. Vel dici poterit determinationem illam Pontificis circa exceptionem fundari in falsâ informatione Procuratorum, & contra voluntatem Religiosorum factam petitionem; aut ab eisdem, seu maiori eorum parte non admissam: & sic aliter. Pro quo quidem erunt fortè qui faueant Tribunalis. S. Cruciatæ ministri, arbitrantes obsequium se præstare Regi, cùm tamen nihil ingratius eius possit Religiosissimæ accidere voluntati.

Respondent insuper Bullam prædictam [Responsio alia ex eo quòd Bulla Vrbani non admissa, neque publicata.] non receptam, neque obseruatam à maiori parte Communitatum Religiosarum, quibus neque à Prælatis notificata, & ita probabiliter non obligare, secundùm receptas circa hoc doctrinas, pro quibus specialiter Iuniperus suprà, num. 12. qui & publicatam negat Cap. 3. num. 16. Quæ responsio satis est infirma. In primis enim si à Prælatis notificata non est, quia ipsi parum de hoc curant, neque ægrè ferunt Religiosos suos [Satis infirma monstratur.] Bullæ beneficio vti, illa est tacita licentia, iuxta dicta, ex quâ sequitur Bullam prædictam ex se obligare. Et idem similiter sequitur ex eo quòd recepta non sit, si id constaret, aut necessarium esset. Ceterùm quod ad notificationem attinet, sustineri nequit; quia per Bullæ ipsius verba apertè conuellitur, in qua sic dicitur: Vt autem præsentium tenor omnibus innotescat, volumus eas in [Notificationem specialem non esse necessariam.] valuis basilicæ Principis Apostolorum, & in acie Campi Floræ de Vrbe, vt moris est, publicari, ipsasq́ue sic publicatas, omnes & singulos vbique existentes ita afficere, ac si omnibus personaliter intimatæ essent. Hæc Pontifex: iuxta quæ ad obligationem sola notitia sufficit quomodolibet comparata, & satis illa est ad omnes deriuata Religiosos, cùm circa illius obligationem quæstio adeò frequens habeatur: ex [De publicatione constare.] quibus & publicatio constat. Non esse autem necessarium vt ab omnibus, aut maiori parte Communitatum acceptetur, ex eo euincitur, quia de priuilegio agitur, cuius reuocatio iis inuitis, ad quos pertinere poterat, stare potest, sicut & limitatio ac declaratio. Pro quo videri potest P. Suarez Lib. 8. de Legibus, Cap. 40. num. 7. Quòd si [Pro reuocatione priuilegij ampliorem non necessariam.] dicas cum P. Palao Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 4. Puncto 21. §. 5. num. 1. & alijs, reuocationem priuilegij debere eamdem publicationem habere quam lex, dum per legem fit: illa certè in præsenti extat, vt ex adductis verbis Bullæ constat: vnde non est necessarium, vt per rescriptum speciale, aut per nuntium intimetur. Videatur Trullench suprà, num. 27. qui morti proximus sententiam reuocauit.

Esse insuper aliud perfugium sic per [Supplicatum Pontifici responsio alia.] Bullam constrictis potest, ex eo quòd de illâ sit à Commissario Cruciatæ jussu Regis nostri Philippi Quarti supplicatum, vt testatur Iuniperus citato Cap. 3. num. 21. & ex Illustrissimo Araujo sic attestante refert Leander suprà adductus, & ex eo P. Mendus num. 128. stante ergo supplicatione dictâ, obligatio Bullæ suspenditur, juxta multorum doctrinam, quos adducit Iuniperusdudum citatus, & num. 22. & seqq. vnde saltem erit probabile quod intenditur, sicut erat ante illam. Sed hoc non vrget, nec satisfacit: nam ex eo fit Bullam ex se obligationem inducere, aliàs de illâ [Validè refutata, & cum instantiâ manifesta.] supplicatum non fuisset. Deinde; supplicatio effectum non habuit, aliàs id fuisset præconis voce, & tubis benè sonantibus publicatum. Quòd si Rex ipse supplicationem iniunxit, vanum est argumentum illud quorumdam, Cruciatæ scilicet priuilegium, cùm Regi concessum sit, non intelligi reuocatum: jam enim Rex ipse reuocatum intellexit. Præterquàm quòd suppositio est falsa, reuocari scilicet priuilegium: id enim reuocatur quod concessum fuerat: numquàm autem hoc per Pontifices est priores concessum, vt ostendimus, si vnum aliquem ex antiquioribus excipiamus. Est ergo declaratio priuilegij, & non reuocatio. Vbi consideratio Iuniperi [Contractui Pontificem non defuisse, & Iuniperi consideratio, & narratio reiecta.] refellenda venit, dum Cap. vltimo citato num. & seqq. ait Bullam Vrbani effectum non habuisse, quia Anno concessionis 1630. accepit magnam aureorum summam pro concessione, & ita fuit contractus onerosus. Quòd si reuocatio pro Religiosis effectum habuisset, multùm debuisset ex tali summâ restitui, quia sic minoranda contributio, & collectio pecuniæ; quod tamen non ita factum; vnde & constat illius mentem non fuisse contrariam. Quo in discursu satis à ratione alienum apparet Regem nostrum datâ pecuniâ concessionem Bullæ obtinuisse. Quamuis enim ex summâ collectâ debeat certam aureorum quantitatem pro fabricâ Ecclesiæ D. Petri conferre, in quo nihil apparet absurdi: quòd tamen concessio Bullæ datâ habeatur pecuniâ, in more esse non solet, nec decere videtur Apostolicam Maiestatem. Vnde Portel suprà, Casu 4. num. 1. Censurâ dignam affirmat similem assertionem de contractu oneroso. Potuit autem citatus Auctor ex præfatâ collatione ad anteriorem publicationem pertinente, æquiuocatione huiusmodi laborare. Deinde, etiamsi Bulla Vrbani effectum habuerit, nihil debuit ex receptâ summâ reddi, quia ipse Bullam concessit more aliorum Pontificum, & præsertim Clementis Octaui: atqui illi eam Religiosis in ordine ad effectum dictum minimè concesserunt: ergo contractus non includendo conditionem illam circa Religiosos est celebratus; & ita ex eo illa non resultat obligatio. Si tamen tale aliquid constet accidisse, ex quo contra Aduersarios potiùs argumentum insurgit, quia Pontifex accepit dictam summam, & tamen prohibuit Religiosis vsum dictum, nullâ in se reddendi quidquam obligatione recognitâ.

Ne autem quis obstrepat, & in Indiis [Registro in Concilio Indiarum non eguisse Vrbani Bullam.] non obligare Bullam Vrbani contendat, ex eo quòd non sit in Regio earum Concilio registrata; statuendum est vti certissimum, Bullas vniuerso Orbi Christiano communes, aut eas, quæ regnis Hispaniæ ac Indiis tales sunt, sine registro prædicto, etiam attentis Regiis legibus, vim obligandi habere: quia leges Registrum statuentes, de iis procedunt Bullis, quæ pro Indiis specialiter expediuntur: vt videri potest apud Emmanuelem Rodericum Tomo 11. qq. regul. q. 35. artic. 2. & quidquid de hoc sit, ea quæ ad Cruciatam spectant, ad Regium Concilium non auocantur, sed ad Concilium Cruciatæ ipsius, & cùm Bulla ad patronatum Regium non spectet, & ea, de quâ agimus, solam priuilegij limitationem & declarationem contineat, indubitabile est nullo ad obligandum registro penitus indigere.

His ergo pro euidentiâ positionis [Vulgaris exempli discussa caligo.] nostræ præmissis, restat solùm ad vulgare exemplum quo res ista declarari & componi videtur, respondere. Prohibet Pontifex per Bullam adductam vsum Cruciatæ Religiosis quoad præfatum articulum: sed posteà illam ipse, aut alius concedit nullâ adhibitâ limitatione: huic certè posteriori determinationi parendum. Quemadmodum si Prælatus jubeat alicui ne cras domo exeat, etiamsi ipse vt exeat eidem iubeat, aut copiam exeundi faciat: poterit is jussione, aut licentiâ subsecutâ exire; quia hîc & nunc jubenti obsequendum est, & exitus positâ licentiâ licet: aut si exeat, non est proptereà damnandus, quia jure suo vsus est. Sed leue satis hoc est; cùm ex adducto exemplo potiùs oppositum colligatur. Is enim, cui sic jussum est, jussione subsecutâ exire nequit, quia sic expressè est eidem intimatum, & talis jussio habere debet effectum posito illo additamento, quod rationabiliter potest poni ob finem aliquem; aliàs nullius momenti esset. Secùs erit si dicat Prælatus vt exeat non obstante prohibitione hesternâ, jam enim tunc prohibitio reuocatur. Cùm ergo Pontifex expressè dicat non esse suæ voluntatis vt Bulla prosit Religiosis quoad effectum dictum, etiamsi de prohibitione tali mentio in Bullâ non inseratur; quando illam sine prohibitione concedit, priori dispositioni standum omnino est. Quòd si ipse aliud velit, declaret & exprimat in Bullâ ipsâ. Et vtinam declaratio, quæ oportet, obtingat, vt molestissimæ istæ controuersiæ cessent, Religionum consulatur commodo, tranquillitati, decoro. Licèt enim expressione constante non sint modum inscirpo quærentes defuturi, vt num. 334. dicebamus; pauciores tamen erunt huiusmodi homines, & doctis non fauentibus, eorum tandem pertinacia penitus comprimetur.

Omitto alia, pro quibus videri citati [Ad securam tenendam viam negotio in præsenti vehemens adhortatio.] possunt, neque enim instituti mei est ista ex professo prosequi, sed veritate firmatâ, nonnulla à modernioribus obiecta dissoluere, ne aliqui nouioribus istis delectati, non per viam salutis incedant, sed Matris Ecclesiæ, & doctissimorum hominum hortamenta sectando, in securo suas conscientias statuant, quo nihil solicitiùs accurandum. Videte itaque, fratres, quomodo cautè ambuletis; non vt insipientes sed vt sapientes; vt verbis vtar Apostoli [Ephes. 5. v. 15.] Ephes. 5. v. 15. Videntur siquidem vt insipientes, & ita non cautè ambulare, qui vnius aut alterius summistæ sententiam arripientes, relicto sapientissimorum Theologorum lumine, salutis suæ negotium in apertum discrimen adducunt. Ergo domus Iacob, electorum beata propago, venite, & ambulemus in lumine Domini. Isaiæ 2. v. 5. vt vitæ [Isa. 2. v. 5.] lumen à Christo promissum consequi mereamur. Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt: pleni inquam periculis, & mortis inopinæ incursione terribiles. Et quisnam erit, cui sub mortem opinionum istarum non torqueat amplexus, de incerto remedio peccatis adhibito, formidoloso, anxio, trepidanti, & inter extremas angustjas deprehenso? Per tuta ergo, per solida, per plana, per dilucida, & placida gradiamur.

Circa nouitios quomodo fauorabilior Bulla.

POsse illos beneficio illius integrè frui, [Nouitij integrè valere Bullam qui censeant.] ex multorum sententia colligitur, quos adducit & sequitur Diana Parte 3. Tractat. 2. Resolut. 4. & Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 5. asserentes Nouitios quoad electionem Confessarij eamdem quam sæculares, habere facultatem, quia casuum reseruatio pro Religiosis illos non comprehendit. Et hanc esse communiorem sententiam ipse & alij testantur: licèt non contemnendi Auctores sint, videndi apud ipsum, & apud P. Gasparem Hurtadum similiter sentientem Disput. 11. de Pœnitentiâ, Diffic. 7. qui contrarium tueantur: & præter adductos à Dianâ pro sententiâ suâ, illam tenent P. Mendus suprà, num. 172. Bassæus V. Casus reseruatus, n. 41. apud quem præter alios Tamburinus de jure Abbatum Tomo 2. Disput. 13. quæst. 5. P. Bauny Tom. 1. tractat. 4. q. 21. P. Palaus Tomo 3. tract. 16. disp. 1. Puncto 10. n. 9. vbi ait id P. Suarium tamquàm certum tradere Tom. 4. de Religione, tract. 8. lib. 2. cap. 17. n. 12. vbi de hoc nec verbum. Qui tamen cap. 16. n. 10. probabilius esse ait Bullæ priuilegio gaudere, quia non habent integram subiectionem, & propter alias rationes, de quibus statim. Quidquid ergo de reseruatione sit, quoad effectum dictum cum P. Suario sentiunt P. Palaus suprà: licèt teneat Nouitios ita esse exemptos à iurisdictione Episcopi & Parochorum, vt nequeant ab illis absolui in eâdem diœcesi seu Parochiâ, siquidem Religionis exemptio etiam Nouitios comprehendit: quod ex P. Suario hausit numer. 14. 15. & 16. quibus addendum id, quod habet idem Cap. 19. num. 1. P. Escobar Examine 17. Cap. 5. §. Quid de Nouitiis. Qui etiam vt iuris communis id posse affirmat, quia onus est reseruatio, à quo illi deobligantur. P. Mendus suprà & alij.

Dico primò. Pro Nouitiis locum [Assertio 1. Nouitiorum peccata posse reseruari.] habere potest reseruatio. Sic Corduba Vmbertus, P. Luisius Turrianus, P. Suarez, & P. Vasquez apud P. Hurtadum suprà. P. Layman Libr. 4. Tract. 5. Cap. 4. num. 4. vers. Colligitur Quartò. P. Mendus num. 172. Quod in Societate sic statutum in Regulâ. 7. Magistri Nouitiorum, quæ sic habet: Habeat hic idem Magister Nouitiorum potestatem ordinariam absoluendi à casibus reseruatis Nouitios, [Regula Societatis id statuens.] qui sub ipsius curâ degunt; nisi eius Superiori hæc facultas aliquâ de caussâ restringenda videretur. Sic Regula: quæ quidem consilio doctissimorum facta, vt obseruat P. Hurtadus. Est autem pro Assertione ratio satis efficax ex omnimodâ exemptione desumpta: nam Nouitij omnino [Ratio efficax ex omnimoda exemptione.] exempti sunt à iurisdictione Episcopali, & consequenter ab omni aliâ inferiori, & ita cùm spiritualis in Superiores est Religionum translata, vnde & dari illis Confessarios possunt, etiam non approbatos ab Episcopis sicut & Religiosis, qui iam vota Religionis emiserunt: ergo & possunt Confessariis talibus iurisdictionem in ordine ad peccata aliqua limitare. Patet Consequentia: quia hac ratione possunt limitare pro aliis, scilicet quia limitatio talis ad absolutam potestatem spectat in ordine ad spiritualem gubernationem, pro quâ valde conueniens esse potest. Quis autem dubitet conuenientem esse pro Nouitiis, ad quorum fundandam conscientiæ puritatem hoc maximè expedit; sicut ad capiendam experientiam in ordine ad vitam reliquam? Id quod confirmari potest ex eo quod aiunt Auctores aliqui ex adductis, vt videri præsertim potest apud Dianam, & Bassæum, Nouitium, qui pro reseruatis [Doctrina apertè fauens bonorum Auctorum.] Confessarium siue sæcularem, siue Regularem quæreret qui non esset ex assignatis, à Religione expellendum: ergo talis reseruatio maximè congruit ad Nouitiorum probationem. Quamuis circa hoc cautè loqui oporteat: neque enim sciri [Notanda Cautela.] potest reseruata aliquem esse confessum, nisi ex manifestatione eius, qui confessus est, aut Confessarij. Et Nouitium quidem non manifestaturum videtur clarum, cùm proptereà Confessarium extraordinarium quærat, vt scilicet lapsus sui minùs sint Superioribus manifesti. Confessarium etiam seruaturum secretum, quod cum obligatione sigilli excepit, dubitari nequit: ergo praxis circa hoc, vt scilicet ad expulsionem deueniatur, difficilis est.

Dico secundò. Nouitij, etiamsi [Assertio 2. Nouitios posse à reseruatis per Bullam absolui.] reseruationis legibus teneantur, vbi id ita constitutum est, Bullæ beneficio vti possunt, secundùm valde probabilem opinionem, quam citati Auctores tenent, & prætereà Moure, Ledesma, Acosta, & Villalobos, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tract. 11. Resolut. 15. Non est autem facile id probare, quia cùm hoc debeat ad voluntatem reduci Pontificum, de illâ non admodùm constat. Et quidem Clemens Octauus in Decreto de Reformatione Nouitiorum §. 94. sic statuit: Ipsi [Decretum Clementis Octaui.] autem soli Magistro Nouitiorum Confessiones audiendi cura committatur: liceat tamen Superiori etiam locali, si ita expedire iudicauerit, vel per se ipsum, vel per alium deputandum, semel aut bis in anno eorumdem Nouitiorum Confessiones audire. Sic ille. Iuxta quæ satis intelligitur non esse voluntatis Pontificiæ vt nouitij laxam circa Confessarij electionem habeant facultatem; cùm circa hoc minorem illis concedat, quàm Professis, pro quibus Confessarios plures iubet in suo Decreto de casibus reseruatis assignari. Si ergo Nouitij legibus sunt reseruationis adstricti, non licebit illis Cruciatâ vti quoad illa, quâ mens Pontificum in eorum fauorem (si tamen fauor iste dicendus est, qui in detrimentum Religionis vergit, vt in simili ait P. Palaus suprà cum P. Suario) minùs quàm in alios inclinata reperitur. Quòd si ad communem rationem de oneribus Religionis, à quibus liberi Nouitij sunt, recurramus, fallit certè illa in onere reseruationis, sub cuius suppositione procedit Assertio: ergo & in Bullæ beneficio, quod est consequens, sicut & in Professis ob eamdem rationem. Nihilominùs quia [Quæ pro illo ratio suffragetur.] graues Doctores ita sentiunt, & quod ad reseruationem attinet non est prorsus certum, tutò sustineri & practicari potest quod ipsi tradunt, accedentibus rationibus congruentiæ, quas adducit P. Suarez: & ea inter alias, quòd Religio ex hoc non videtur graue pati detrimentum, quod Pontifices suis Decretis amoliri studuerunt. Et certè non mirum si nuper naufragio eiectus in littus, vt Diuus Hieronymus loquitur, ex sæculi inquam occasionibus in portum Religionis, salsas quas bibit aquas, non penitus reuomuerit; si adhuc fibræ peccatorum hæreant paulatim euellandæ.

Dico tertiò. Qui post emissa Religionis [Assertio 3. negans de Præfatis sub cura Magistrorum, & Religiosis Societatis non Professis.] vota sub curâ Magistrorum sicut Nouitij sunt, Bullæ beneficio frui nequeunt patet: quia verè Religiosi sunt, & Pontificium Decreta de veris Religiosis determinant. Vnde & eos, qui in Societate IESV vota Religionis emiserunt, & nondum Professi sunt, eo non gaudere sine vllâ est prorsus dubitatione tenendum. Secùs autem sentiendum de Oblatis, seu Donatis: ij enim, cùm Religiosi non sint, neque in viâ aut probationead illud, vt Nouitij, ex nullo capite [Circa Oblatos quid.] impediuntur quominùs gaudere beneficio Bullæ queant. Quando autem isti se suaque omnia Religioni deuouerunt, vnde & cura spiritualis eorum omnino est ad Superiores Religionis traducta, videtur non inuerosimile, posse pro illis peccata aliqua reseruari, quia hoc ad eorum spiritualem profectum potest pertinere. Tunc autem amplior eis tribuenda facultas ad Confessarij electionem.

De Religionibus Militaribus.

POsse illas indulto Cruciatæ frui quoad [Religiones non Mendicantes priuilegio Bullæ gaudere quoad reseruata, non vero à Trullenchio assertum.] articulum, in quo sumus, tenet Trullench; immò & quasi actum supponit Dub. 9. citato num. 3. pro quo citat P. Henriquez Libr. 7. Cap. 22. num. 4. L. Y. vbi de Religionibus Militaribus nihil in speciali habet, sed generaliter de non Mendicantibus loquitur, quia illæ non comprehenduntur Decretis Pontificiis prohibitionem continentibus. Quod quidem doctus Pater dicere verosimiliter potuit eo, quo scribebat, tempore, ante septuaginta scilicet annos, non tamen Trullench eius auctoritate subniti, cùm haberet expressas posteriorum Pontificum decisiones de Religionibus Mendicantibus, & non Mendicantibus expressè procedentes, vt videri potest in adductis num. 328. Eas tamen non vidisse ex eo apparet; quòd cum eodem Patre & Emmanuele Roderico, idem quod de Militaribus asseruerat, ad non Mendicantes extendit, cautè addens: Attendendus tamen est indulti tenor. Vnde si tantùm loquatur de Mendicantibus, non est extendendum ad non Mendicantes: quia exceptio firmat regulam in contrarium. Sic ille. Non ergo potest, vti aduersans, citari in ordine ad non Mendicantes. [Neque pro Militaribus benè arguit ex priuilegio ouorum & lacticiniorum.] Quoad Militares autem ex eo id probat, quia ita videtur deduci ex clausulâ illâ, vbi in prohibitione vescendi ouis & lacticiniis pro Regularibus facta non comprehenduntur Militares. Sed benè P. Mendus suprà num. 274. consequentiam negat, quia ex vno aliud non sequitur: immò ex eo quòd ibi exceptio facta sit, & non in reseruatione, contrarium colligitur, arguendo vt ipse Trullench arguit, quòd exceptio firmat regulam in contrarium. Excipiuntur quoad oua & lacticinia, & non quoad alia; ergo nihil licet circa illa. Adde circa oua & lacticinia specialem rationem succurrere ex eo quòd Militares sint, & ita non debeat ieiunij tenor ab eisdem cum omni suo rigore postulari, cùm viribus maioribus egeant ad armorum tractationem.

Nihilominùs satis verosimile existimo [Meliùs ex verbis Vrbani colligitur.] Religiosos dictos, qui scilicet Milites sunt, Cruciatæ indulto gaudere, quod ex verbis Bullæ Vrbani colligo adductis num. 328. sic enim habet loquens de simili Decreto Clementis Octaui: Declarauit facultatem & concessionem S. Cruciatæ, & aliorum indultorum prædictorum, quantum ad prædictum articulum eligendi Confessarium, & absoluendi à casibus reseruatis, non habere locum cum Fratribus & Sororibus Monialibus quorumcumque Ordinum &c. Milites autem Regulares non solent in communi vsu vocari Fratres, sed ij tantùm, qui apud illos [Aliæ pro eodem coniecturæ.] Ordines ad Clericalia officia profitentur. Deinde, in Militaribus deficit motiuum Pontificiæ decisionis: dispendium scilicet obseruantiæ Regularis, vt ex tenore litterarum constat, de quibus. num. citato. Nam Milites isti in sæculo viuunt, & more item sæcularium, peccatorum occasionibus implicati: & ita siue facilis siue difficilis absolutio sit, eodem modo illorum, vitæ cursus transigendus, vel certè non erit magni momenti differentia. Item, ob instantiam Religionum Mendicantium, & Monachalium, indulta sunt illis multa concessa vt earum Religiosi non possent Cruciatæ concessione quoad reseruata gaudere, vt videri potest ex adductis à Bassæo post alios. V. Casus reseruatio. num. 36. vers. & licet. & Trullench Dub. 9. citato. n. 6. Pro Militaribus autem nihil tale occurrit: ergo signum est decisionem ad illas non pertinere. Tandem Præcipua cura Sedis Pontificiæ in caussa præsenti circa Mendicantes versatur, vt constat per exceptionem, in illarum gratiarum reuocatione in Bullâ appositam: ad hanc autem gratiarum conseruationem limitationem quoad reseruata spectare, probant plures ex adductis, & præsertim P. Suarez Cap. 16. citato. n. 4. & Cardinalis Lugo suprà. num. 170. & seqq. qui ex eadem specialem rationem pro Mendicantibus subesse, vt certum statuit, cùm tamen de aliis subdubitare videatur: sic enim ait. num. 179. Ad hoc facilè respondetur, sub illa vniuersitate verborum non comprehendi [Card. Lugo.] Regulares, saltem Mendicantes. &c. Si ergo neque de Monachalibus adeò solicita cura est, de Militaribus certè non videtur adeò vrgens, vt eas voluerit licentiæ tantopere earum statui congruentis omnino expertes remanere. Quòd si eas quoad hoc non expressit, cùm expresserit quoad alia, ideò esse potuit, quia circa alia id erat necessarium exprimi, quod circa articulum aliorum satis compertum ex fine Bullæ ipsius videbatur. Est ergo positio ista probabilis. Iam ad aliam.

Electio Confessarij pro non reseruatis an liceat beneficio Cruciatæ.

AFfirmant Emmanuel Rodericus, & Ludouicus à Cruce apud Trullench [Pro non reseruatis valere Bullam qui censeant.] Dub. 9. citato. n. 25. quos & sequitur Leander. Tomo 1. Tract. 5. Disp. 12. Quæst. 62. P. Quintanad. Tomo. 1. Tract. 3. singulari 18. P. Escobar Examine 17. citat. Cap. 5. vers. Num. Regulares. P. Mendus Disput. 24. Cap. 18. Quorum fundamenta sunt. Primò. Quia ex toto tenore Bullæ, [Eorum fundamenta.] siue proœmium attendamus, siue decisionem, neque Clemens, neque Vrbanus aliud indicant quàm reseruata: quantùm ad prædictum articulum eligendi Confessarium, & absoluendi à casibus reseruatis. [Clementis & Vrbano verba.] Sic mens Clementis declaratur, quæ vt iacent ab Vrbano approbantur, & innouantur: cuius & illa verba: Dispositioni suorum Prælatorum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata subiecti sint. Sic ille postquàm eadem verba protulit, quæ pro mente Clementis declarandâ præmiserat, & à nobis adducta. Narratiua autem Procuratoris Carmelitani solos casus reseruatos sonat, pro quibus attributa libera electio, in detrimentum Regularis disciplinæ redundabat. Secundò. Quia pro negando beneficio isto saltem non est mens expressa Pontificum: ergo cùm de onere submouendo agatur, in partem est benigniorem inclinandum: quia iuxta Iuris regulam, Odia sunt restringenda, & fauores ampliandi. Neque dici potest non esse odium, quod in fauorem Religionis tendit, & maiorem securitatem animarum: nam hac ratione nulla erit quantumuis onerandis positio, quæ fauorabilis non sit: quandoquidem, quidquid ius Canonicum disponit, ad salutem animarum dirigitur, atque ad vitanda peccata: & si ad Religiosos spectet, ad Religionis etiam bonum non constet ordinari. Tertiò. Quia ex hac facultate non sequuntur inconuenientia quæ ex reseruatis: hæc enim grauiora crimina sunt, pro quibus facilis absolutio esse non debet; vt difficultas ipsius frænum ipsorum criminum habeatur. Vnde non reseruata potest quis pluribus confiteri, qui pro illis in Religiosis domibus assignantur. Quartò. Etiamsi licentia ista aliquomodo deroget Religiosæ disciplinæ, ratione boni publici potest damnum illud compensari; maiora enim sic damna euitantur, infidelibus superatis, ex quorum potentiâ grauissima possunt in Ecclesiâ damna formidari: quod quidem in licentiâ sæcularibus concessâ pro reseruatis Sedi Apostolicæ fateri necessè est. Quintò; quia sicut summum ius non est sus, sed iniuria: ita Religiosorum libertatem in angustias redigere, in destructionem potiùs erit, quàm in conscientiæ ædificationem, & non reseruati, innumerique casus existimabuntur reseruati; siquidem nec virtute priuilegij vllius, nec Cruciatæ, ab aliquo mortali absolui possunt Regulares nisi à deputatis, quod maximè repugnat menti Pontificum adeò limitantium casuum reseruationem, vt ex Decreto Clementis VIII. præsertim apparet. Tandem in facultate istâ non solùm attenditur ad commune bonum ob causam dictam, sed etiam quia ad illud spectat, non ita arcum inflecti vt frangatur, & nullus aditus pateat respirandi animabus præ pudore in commissis penè periclitantibus: si præsertim ordinarij Confessarij austeriores, ac scrupulosiores justo censeantur: & Confessarius extra Religionem, vt decet, non est quærendus, nec de ignaris aut minùs timoratis eligendus.

Sed profectò adducta non vrgent, quia aut nihil probant, aut nimis, ex quo etiam fit nihil probare, vt iam ostendo

Ad primum. Exordium Bullæ, & postulatio [Primum dissoluitur, ex Bulla Clementis & Vrbani nihil haberi contrarium.] Procuratoris non vrget, cùm constet decisionem Pontificiam ad alia extensam, quæ postulatio non continebat. Procurator enim caussam suæ Religionis agebat, & tamen decisio ad omnes est Mendicantes directa, ex quibus est Carmelitana, nec solùm ad Mendicantes, sed etiam ad non Mendicantes. Item, postulatio de Monialibus nihil continebat, & tamen ad illos est etiam decisio prorogata. Quòd autem de reseruatis loquantur Pontifices, est quidem verissimum; sed quòd de iis solis, non ita; cùm generalis [Illius verba.] decisio eam non habeat limitationem: Sed quòd ijdem Fratres, & Moniales quantùm ad Sacramentum Pœnitentiæ, seu Confeßionis administrationem, dispositioni suorum Prælatorum subiecti essent. Quæ sunt mera Bullæ verba. Vbi si dicas intelligenda juxta præcedentia & sequentia: Quantùm ad prædictum articulum eligendi Confessarium, & absoluendi à casibus reseruatis, nihil certè ex eo conficitur; cùm potiùs oppositum sequatur: duo enim ibi dicuntur, scilicet non licuisse electionem Confessarij, neque absolutionem à reseruatis. Et licet negari nequeat aliquando particulam, &, expositiuam esse: quod tamen hoc loco id habeat, gratis asseritur. Et quòd non debeat sic accipi, ex inferiùs appositâ clausulâ colligitur, in quâ de reseruatis nihil. Benè verum est quòd si electio Confessarij tantùm negaretur, consequenter erat facultas pro reseruatorum absolutione negata: sed oportuit eam exprimi, quia de eo præcipuè agebatur, & postulantes de alio forsitan non curarent, seu maioris [Clausulæ maioris claritatis gratiâ addi solitæ.] claritatis gratiâ, vt in adductâ clausulâ: Quantùm ad Sacramentum Pœnitentiæ, seu Confeßionis administrationem: vbi sat erat Sacramentum Pœnitentiæ dixisse, cùm constet illud esse Sacramentum Confessionis, sed maioris id claritatis gratiâ geminatum. Propter quam rationem addi aliquando clausulas, & ita non esse inutiles, obseruat Couarruuias Lib. 2. variar. c. 5. n. 9. Pro quo & videndus P. Th. Sancius in Opere morali lib. 2. c. 22. n. 20.

Verba autem illa, Dispositioni suorum [Vera intelligentia verborum Bullæ, quæ malè aduersantes accipiunt.] Prælatorum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata subiecti sint, non item aduersantes juuant, sed vrgent: vt enim testatur Cardinalis Lugo n. 199. eorum sensus est, circa Sacramentum Pœnitentiæ Religiosos suorum Prælatorum dispositioni subiectos esse debere, sed non ita vt subiectio talis ad reseruata Sedi Apostolicæ debeat extendi: vnde eidem Sedi quoad sibi reseruata debent esse subiecti, illius circa ea dispositionem amplexi. Quem sensum quia non ita exprimebant verba Clementis, ideò ab Vrbano prudenter adiecta: & ita sibi testatum Illustrissimum Maraldum, qui Bullam præfatam Vrbani jussu construxit; vehementerq́ue admiratum, quod in illo alio sensu, quem Moderni contendunt, potuerint accipi, cùm in eâdem Bullâ totum Clementis Decretum innouetur. Illustrissimus, & Eminentissimus Cardinalis attestatur: qui tunc quidem Cardinalis non erat, esse tamen meruit; vt de illius nequeat fidelissimo testimonio dubitari. Ad quod quidem aliqua minimè solida video responderi. Dicitur enim Illustrissimum Maraldum quando [Quædam mimimè solidæ responsiones.] consultus fuit, fortè legitimi sensûs oblitum. Item eum quidem in eo posuisse sensu, quem affirmauit; sed ab Vrbano in alio, qui planior & fauorabilior est, cùm Bullam legeret aut lectam audiret, verba prædicta comprobata. Quin etiam, cùm res ambigua sit, non debet vnius Maraldi attestatio rationum efficaciam infirmare.

Sed quis non videat hæc inconsultiùs [Deijciuntur illæ, testimonio Illustrissimi Maraldi roborato.] pronuntiari? Miratur Illustriss. Maraldus nouum illum verborum sensum, & rationem reddit ex eo quòd Clementis Decretum fuerit innouatum; & tamen oblitum illum asseritur eius, quod ante annos tres cum tantâ fuerat animaduersione & consultatione dispositum. Quòd autem in vno positum sensu, & in alio approbatum Decretum, indigna est viro sapienti coniectura, etiam generaliter loquendo, cùm decisiones Pontificiæ juxta mentem Pontificum construantur exactissimâ consultatione præmissâ, & recognitione scriptorum: quod si non vt certissimum jaciatur fundamentum, Pontificiæ poterunt decisiones, vt vitio incertitudinis quoad sensum verborum laborantes improbari. In casu autem nostro id est speciale, quòd clausula dicta prudenter est ab Vrbano adiecta, quia in Decreto Clementis, vt suprà dictum, non ita expressum habebatur. Licèt autem vnius alicuius dictum non debeat rationum efficaciam infirmare: quando tamen rationes omnes ad auctoritatem, circa quam versatur dictum illud, reuocantur, maximi profectò momenti illud est: & testi de facto proprio deponenti [Testi de proprio facto creditur.] integra fides adhibetur, vt ex Innocentio, Aretino, Surdo, & aliis, habet Marius Antoninus Lib. 3. variar. Resolut. 17. num. 2. Nec rationes ita efficaces sunt, vt is, qui sic respondet, arbitratur, cùm facillimam habeant solutionem.

Ad secundum satis esse apertam mentem [Secundum infringitur ex subordinatione Religiosa, quam Pontifices mirè affectant.] Pontificum, vt ex dictis apparet, quorum attentio singularis circa regularem obseruantiam excubat, nolentium debitam subordinationem infringi, in quâ potissimum Religionis substantia consistit. Vnde Auctores sententiæ propositæ docent Regulares non posse Bullam sumere, quæsitâ ad id eleëmosynâ, quia Pontifices nolunt circa, hoc regularem obseruantiam relaxari. De quo dictum suprà, num. 255. & 319. & videri possunt Trullench §. 3. dub. 1. n. 11. & P. Mendus disp. 4. n. 19. vbi sic ait: Quare sentio Pontificem voluisse, vt regularis disciplinæ obseruantia vigeret in cunctis, [Ideò Bullam sine licentiâ sumi non posse.] subditum etiam in acceptatione Bullæ à Prælati voluntate pendere, opusque illi esse facultate ipsius. Sic ille pergens in probatione: si ergo circa acceptionem ita Pontifices expedire iudicant, cùm tamen res [P. Mendus.] sit satis exigua, nec materia peccati mortalis, juxta receptissimam sententiam, pecuniæ quantitas, quæ à Religiosis exigitur: id quod est euidentius in Indiis: quantò potiori jure credendum velle id in re tanti momenti, qualis est illa, de quâ agimus vt nulla maior possit inueniri? Siue ergo fauor, siue onus sit, sic volunt Pontifices, sic Religionis bono conducit, sic conscientiarum securitati consulitur, sic recta ad cælum paratur via, anfractibus labore plenis & periculo manumissis.

Ad tertium. Licèt detrimenta non [Tertium diluitur ostensione inconuenientium.] sint eadem, quæ ex licentiâ pro reseruatis, sunt tamen non leuia; & satis graue inconueniens est continuatâ licentiâ vt quis Confessario extra Religionem confiteatur, pro quo plures Religiones specialem prohibitionem habent. Sed occurrit P. Mendus optimâ præcautione, num. 191. dicens Confessarium debere esse virum doctum, timoratæq́ue conscientiæ, qui attento confitentium statu, medelam sciat eorum malis apponere, additq́ue: & decebit profectò non eligere Confessarium [Cautio P. Mendi superuacua.] extra Religionem, aut saltem non sæcularem: rectiùs quippè Confessarius intra ipsam Religionem, aut saltem alius Regularis, communiter callet, quæ sint munera & obligationes Religiosorum, poterique commodiùs consulere bono spirituali Pœnitentis, & æquâ lance rem totam ponderare. Sic ille, piè quidem & congruè. Sed rogo iam, quotusquisque erit, qui huiusmodi hortamenta sectetur; cùm experimentis constet eos, qui sic ambulant, & optimos in Religione Magistros habent pro conscientiarum regimine constitutos fugiunt, ad indoctos & ineptos sæpè diuertere, & moribus sibi consimiles, quos putant nihil miraturos in alijs, cùm in se ipsis peiora, aut pessima deprehendant? Docebit profectò, dicitur; quod ab Auctore alio desumptum: sic enim scripserat P. Quintanad. vt in fine, n. 346. ex eodem positum, de quo ille suprà, n. 11. atqui tales decentiam non curant. Patet: nam quid decentius quàm spirituales Patres à superioribus maturo consilio ad gubernandas conscientias designatos adire, quales Clemens VIII. in suo de reseruatione [Quales designandi Confessarij ex Decreto Clem. VIII.] Decreto designari iubet verbis illis: Superiores singulis in domibus deputent duos, tres, aut quatuor Confessarios pro subditorum numero maiori, qui sint docti, prudentes, & charitate præditi, qui à non reseruatis eos absoluant, &c. Hac ergo decentiæ lege contemptâ, qui possit iam de talibus, quod deceat eo in genere quisquam sibi verosimiliter polliceri? Prædicta ergo bona quidem verba, sed verba tantummodò sunt legenda in libris, sed in libris effæta & languida relinquenda.

Ad quartum. Damnum ex tali licentiâ [Quartum iliditur, ex contributionis exiguo subsidio.] proserpens tunc quidem compensabile contributione à Religiosis factâ pro Bullæ consecutione censendum, cùm ita Sedes Apostolica iudicauerit: hucusque tamen aliter iudicasse. Præterquàm quòd incredibile est damnum, quod ab Infidelibus timeri potest, subsidio Regularium, quod non magnum esse potest, compensandum. Quod si modica illa pecunia tanti ducitur, eam Prælati per capita subditorum libenter attribuent vt detrimentum ex laxitate licentiæ huiusmodi progerminans amoliantur: & sæcularium quidem diuersa valde ratio est, ex quibus grandis potest pecuniæ summa recolligi, & à quibus non ea exigitur vitæ perfectio, quæ debet in Religiosis elucere.

Ad quintum & sextum, si quid habent [Quintum & sextum apertè soluuntur.] roboris, id contra reseruationem, aut Religiosam disciplinam auctoritate Sedis Apostolicæ constitutam militare. Si summum ius non est ius, sed iniuria, eò quòd Religiosi à nullo mortali absolui possunt nisi à Deputatis, ergo vbi Cruciata non publicatur, in maiori inquam Orbis Christiani parte, summum ius est summa iniuria: & ita dum Clemens VIII. vt vidimus n. 351. iubet vt Confessarij pro non reseruatis deputentur, summam Religiosis iniuriam irrogabit. Quomodo autem contra mentem illius sit, quod ab eius determinatione descendit? Et reseruata quidem peccata illa tantùm dicuntur, quæ à Prælatis solùm absolui possunt, aut de eorumdem speciali facultate: non autem omnia mortalia, eò quòd pro illis speciales sint Confessarij designati. Quemadmodùm in Prouinciis vbi Bulla Cruciatæ non viget, pro reseruatis non habentur. Reseruatio namque onus specialissimum importat, ex speciali repugnantiâ, quam quis habet in eo quòd Prælatis lapsus eius grauiores innotescant, quando & leuiores solent ab eorum notitiâ remoueri. His ergo præmissis

Dico primò. Religiosi nequeunt Bullæ [Assertio 1. negatiuam sententiam statuens.] indultis gaudere in ordine ad non reseruata, sic tenent Card. Lugo n. 195. & seqq. Diana Parte 4. tr. 4. resol. 43. vbi clarè & apertè deduci ex Bullâ Vrbani VIII. pronuntiat. Et quidem ponderatione dignissimum occurrit Auctorem hunc benigniores semper opiniones amplexum, vel certè vt in plurimùm, vt profitetur ipse, hîc nihil deprehendisse benignum, eò quòd benignitas in hoc genere in magnam proculdubio Religionum perniciem redundabit. Vnde meritò inconsequentiæ in doctrinâ argui potest, dum Parte 11. tract. 6. resol. 38. eam vt probabilem proponit: tenet etiam P. Bardi 1. p. tract. 2. cap. 5. sect. 2. §. 4. & alij. Probatur ex adductis dum fundamenta contrariæ sententiæ solueremus.

Dico secundò. In Societate Iesv [Assertio 2. in Societate IESV id specialius asserendum.] specialiùs præcedens vrget Assertio: pro quo sic scribit P. Quintanad. suprà, n. 14. Praxim tamen oppositam in nostrâ Societate credo esse; & huic in eâ standum planè censeo, vtpotè ad spiritualem perfectionem conducenti in Religione, in quâ viget perfecta feruentioris disciplinæ obseruantia. Sic ille: & quidem optimè. Ex [P. Quintanad. redarguitur.] quo contra ipsum argui potest: nam si praxi huiusmodi standum est; quia est consona feruentioris disciplinæ obseruantiæ: ergo vbi non viget, ideò erit, quia languescit obseruantia disciplinæ. Tunc vltra: ergo Pontifex concedens id, ex quo tale detrimentum sequitur, illud etiam velle conuincitur. Atqui hoc incredibile est de Pontificio zelo, vt vidimus num. 350. ergo & licentiam, de quâ agimus, per eum licere. Id autem respectu Societatis ita esse, speciali est Gregorij XIII. auctoritate firmandum, qui in Bullâ, quæ incipit, Decet Romanum Pontificem, ita loquitur: Ne quis [Greg. XIII. auctoritate firmatur.] autem Apostolicorum indultorum prætextu regularem ac exemplarem Instituti prædictæ Societatis disciplinam, quam modis omnibus retineri & conseruari volumus, dissoluere, aut relaxare præsumat, non esse, nec fore vnquam mentis nostræ, aut Sedis Apostolicæ, vt personæ Societatis absque expressa Superiorum eiusdem Societatis licentiâ vtantur facultatibus, quæ in Iubilæis, Bullis Cruciatæ, Confessionalibus aut alijs quibusuis Apostolicis Indultis, siue communitatibus; siue priuatis personis, siue pijs locis, aut quomodocumq́ue aliter hactenus concessæ sunt, aut in posterùm concedentur: etiamsi in illis expreßè indulgeatur, vt omnes Regulares, etiam Mendicantes huiusmodi facultatibus vti poßint. Hæc ille, alibi etiam à nobis data, sed quæ hîc omitti minimè [Bullæ vsum etiam cum Prælatorum licentiâ non licere quoad prædicta, quorumdam sententia.] potuerunt: ex illis enim Assertio nostra manifestè comprobatur: cùm ex ipsis constet Cruciatæ vsum non esse licitum in Societate sine superiorum licentiâ, in iis præsertim, ex quibus regularis & exemplaris potest disciplina relaxari, quale est id, de quo agimus. Ex eisdem etiam (vt hoc interim dicamus) aliquorum sententia falsitatis reuincitur, qui dicunt Prælatos non posse subditis vsum Cruciatæ quoad reseruata concedere; quia Vrbanus aliorum Pontificum Decretis insistens, & præsertim Clementis, declarauit eorum mentem non fuisse Cruciatam pro reseruatorum absolutione concedere: ad id autem, quod concessum non est, licentiâ nequit prælatorum extendi; licèt aliunde possint ipsi suis vtentes priuilegiis, aut facultate ordinariâ, licentiam similem impartiri. Quod discrimen quoad rem ipsam nullius videtur esse momenti. Ex prædictis autem [Sed præfatâ auctoritate refellitur.] verbis Gregorij, cùm Cruciatam exprimat, videtur clarè deduci licentiam à Prælatis posse ad illius vsum in Societate concedi, & etiam in Religionibus aliis, communicatione gaudentibus: neque enim priuilegium istud per Bullam reuocatum, cùm in Bullâ ipsâ facultates Religionibus Mendicantibus concessæ quoad eorum Fratres excipiantur.

Et præfata quidem verba potiùs quàm [Pro Societate vlteriùs arguitur cum vtili monitione.] subsequentia, oportuit adduxisse P. Mendum num. 212. qui num. 203. doctrinam illam generalem suam de licentiâ pro non reseruatis etiam in Societate locum habere contendit: contrà quam resolutionem verba insinuata sibi obiecit. Quæ quidem vt de reseruatis intelligenda demus, priora certè generaliorem assertionem continent. Circa quod admonendos superiores arbitror, vt Bullam prædictam subditis intimare non negligant, solùm reseruatis de soliciti: dum enim de aliis nihil dicunt, tacitè videntur pro illis licentiam indulgere: quod plus videtur habere roboris, quando videmus scriptores aliquos Societatis, etsi non ex præcipuis Theologiæ luminibus, sententiam laxitati fauentem perdocere. Licèt autem in Decreto 5. Congreg. 6. mentio præfatæ Gregorij concessionis habeatur, & ex eâ tantùm conentur Patres stabilire vsum Cruciatæ in Societate non licere quoad absolutionem à reseruatis: non est inde inferendum quoad alia licitum iudicasse, cùm Pontifex adeò generaliter loquatur; sed de reseruatis statuisse, pro quibus etiam Clementis VIII. & Pauli V. concessionem allegarunt. Circa illud namque, in quo magnum Religiosæ nostræ disciplinæ detrimentum posse contingere comperiebant, oportuit remedium efficax adhiberi. Vel fortè res ista non erat tunc ita comperta vt posteà ob Bullam Vrbani, qui Clementis mentem ampliùs declarauit, & ita graues scriptores eandem illustrarunt, licèt quidam obstrepant.

Dico tertiò. Bulla non prodest [Assertio 3. non prodesse Regularibus quoad casus Papales.] Regularibus in ordine ad reseruata Pontifici, etiamsi in Religione reseruata non sint. Patet ex clausulâ Bullæ sæpiùs adductâ: Dispositioni suorum Prælatorum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata, subiecti sint. Rogo enim quam vim illa habeant, si reseruata Sedi Apostolicæ vincula possunt peccatorum absolui? Deinde: Sedi Apostolicæ non nisi atrociora crimina reseruantur. Quomodo ergo credibile sit Pontificem absolutionem ex reseruatis in Religione prohibere, quorum plurima atrocia non sunt, sed frequentia inter homines, vt furtum, lapsus carnis, periurium &c. & licentiam ad absolutionem pro atrocioribus, & Censuris eisdem annexis adeò liberaliter & generaliter indulgere? Videatur Cardin. Lugo in Responsis moral. Lib. 1. [Sententiæ aduersæ neque rationem, neque auctoritatem suffragari.] Dub. 27. & specialiter n. 12. P. Mendus num. 191. sic dicens: Exceptis casibus in Religione reseruatis, ex virtute Bullæ posse quemlibet Regularem absolui ab omnibus peccatis & censuris, à quibus virtute Bullæ possunt absolui sæculares, colligitur ex prædictâ sententiâ. Certè si ex tali sententiâ hoc sequitur, vel ex eo capite omnino refellenda videretur. Non tamen sequitur: quia cùm reseruata Sedi Apostolicæ excipiantur, non fit argumentum ad illa, ex eo quòd non reseruata in Religione possint per absolutionem tolli. Non video equidem talis sententiæ fundamentum: vnde cùm aliàs auctoritate destituta sit, non erit mirum si doctis minimè probabilis videatur.

Nec de Bulla hoc loco plura, cùm alterius sit. Placuit autem circa quotidianam materiam, & oppidò vtilem, nonnihil laboris attexere, pro quo forsitan opportunior occasio non succurret; vnde oportet iam à viâ digressis calamum ad eam reducere, & instituti præcipui cursum vrgeri, vt possit tandem consummari.

TITVLVS VI. DE GVBERNATORIBVS, ET PRÆTORIBVS INDORVM.

DE Indorum inquam Gubernatoribus, & Prætoribus; nam de iis, qui Hispanorum sunt, disserere, amplioris negotij est, pro quibus & libri integri extant apud Nostrates, & latinâ, & vulgari linguâ conscripti. Quæ ergo ad nos spectant breuiùs discutiemus. Et iam quidem in superioribus stabilitum officia huiusmodi vendi non posse, vnde neque emi, & quibus dari illa oporteat, & an benemeriti præferendi. Circa alia ergo, quæ restant, instituenda tractatio, pro quibus sit ante alia

CAPVT I.

An juramentum, quod Prætores Indorum præstant, sit obligatorium in conscientiâ.

I Vrant illi non se exercituros [Prætores vt iurent, & qualis eorum sensus circa iuramentum.] contractus in jurisdictionis suæ terminis, vt cum Indis, aut per Indos peragantur, & hoc iuramentum in ipso officij titulo exprimendum, iuxta præstationis formam iussit Excellentissimus Comes Montis-regalis Peruuianus Prorex: vt refert D. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. Cap. 2. num. 10. & in Politicâ Pag. 756. Vers. Y en el Peru. Circa cuius obligationem grauis iam pridem controuersia extitit, volentibus multis eam esse omnino vrgentem, qualemque verba ipsa videntur ostendere; quia nullum apparet caput, vnde aliter possit rationabiliter iudicari. Aliis autem, & non infimæ notæ Magistris contrà tendentibus, & iuramenti obligationem nullam esse asserentibus, eò quòd vsu recepta non sit, cùm Prætores omnes contractus ineant, scientibus Proregibus, immò & fauentibus, dum sibi familiaribus eas præturas conferunt, in quibus ad frequentiores, & quæstuosiores contractus maior opportunitas peruidetur. Hoc autem conscientiæ leuamen aliqui aliter sibi conciliant, iurantes ore, non corde: quod tamen non curant multi, sed periurij se reos existimantes, ad lucra peruigilant, rati Confessione post transactum officij tempus Sacerdoti faciendâ omnia hæc inconuenientia componi, & conscientiæ terriculamenta sopiri. Sed nescio [Quam difficile sit vt periurium in illis Confessione deleatur.] quomodo Confessio legitima esse possit, cui dolor verus de commissis non se comitem penitus necessarium adiungit. Videt se diuitem præturâ functus, & diuitiis exultat suâ partis industriâ, & de acquisitionis modo doleat ille, sine quo stare illæ non potuissent? Sed quale emendationis propositum in eo, qui in eâ animi dispositione versatur, vt officium idem, aut certè consimile obuiis sit vlnis identidem admissurus? An inopem se potiùs, aut certè non diuitem velit ex iis aliquis, quàm iuramenti violatione locupletem? Ipsi viderint: nam res profectò adeò periculosa est, vt qui sic egerint, in labyrinthum Cretensi difficiliorem planè se intromittant, vel in laqueum Diaboli, vt Apostolus loquitur, 1. Timot. 6. v. 9. incidunt, dum volunt diuites fieri: à quo vix se possint expedire, Circa hæc ergo

Dico primò. Iuramentum dictum est [Assertio 1. juramentum grauiter obligare.] grauiter obligatorium. Sic Dom. Solorzanus capite 2. citato, num. 9. & seqq. & sequitur ex communi omnium doctrinâ circa iuramenta Regiorum ministrorum, quando supra materiam alis grauiter obligantem cadunt. Pro quo videri potest P. Fragosus Tomo 1. Pag. 524. vers. 99. in vtroque §. Ratio autem est manifesta: nam materia circa quam iuramentum hoc cadit, est grauissima; vnde Reges Catholici, ad continendos Prætores in officio multa excogitarunt, vt obseruat Dom. Solorzanus suprà, & inter alia iuramenti ab eisdem præstationem, pro cuius obseruatione plures Proreges sunt apprimè soliciti, vt de Comite Montis-regalis diximus, & de Marchione de Montes-claro etiam est compertum; qui præstationis formam innouauit. Tendit namque ad vitandam miserorum oppressionem, & sic ad fidem stabiliendam, & ad conseruationem regnorum Indicorum, & maximas inde obuenientes Reipublicæ Christianæ vtilitates, quæ Indis deficientibus euanescunt: ex quibus manifestè sequitur esse obligatorium, & in eius violatione mortaliter posse peccari: vnde id negari sine graui notâ nequit, quia ratio est clara, & nullus, qui aduersus sit auctor inuenietur. Quos autem nuper aduersos indicauimus in hoc non aduersari ex dicendis constabit.

Dico secundò: obligatio dicta tunc est [Assertio 2. id certiùs quando cadit supra legem aliàs grauiter obligantem.] innegabilis, quando sublato juramento leges grauiter obligant, præsertim si sit lex naturalis, cuius violatio iniustitiam continet, aut aliam notabilem deformitatem: & quidem de obligatione legum, quando obligatio purè ciuilis est, non est facilè dignoscere quantum illius pondus; an scilicet sub mortali, an sub veniali, an purè pœnalis sit; circa quod tot à Doctoribus traduntur regulæ & tot circa particulares leges circumstantiæ occurrunt, vt nihil firmum possit stabiliri, & ita iudicio sapientum relinquendum: in præsenti autem cùm Reges Catholici leges statuentes circa Prætores, & in iis illam vt à contractibus prorsus abstineant, id profectò curent ne Indi grauentur, & graues erga ipsos iniustitiæ committantur; in id certè iuramenti pondus incumbit, vt scilicet nullas ab iis plagas accipiant, quibus eorum commissa est salus; & sic nihil erga eos ratione contractuum fiat, per quod graue nocumentum patiantur. Obligabit ergo illud ad non perpetranda talia, quæ lege sunt naturali prohibita, & circa hæc non poterit desuetudo allegari, quia contra naturalem legem nihil iuuare desuetudo potest, vt non iuuat in luxuriâ; quamuis legem prohibentem illam, tot sint, qui violent, vt si lex ciuilis, aut Canonica esset, fortè ad obligationem in sæcularibus tollendam, desuetudo huiusmodi sufficiens posset iudicari. Et sic in aliis, quæ contra naturalem legem inualuisse conspicimus. Sed non ideò licita reputamus.

Dico tertiò: si contractus à Prætoribus [Assertio 3. Secus esse cum lex grauiter non obligat, vnde stare in Prætoribus potest.] ita exerceantur, vt nulla Indis fiat iniuria; aut aliquod ex ipsis graue nocumentum oriatur, non sunt de lethali culpâ damnandi, ob iuramenti violationem. Sic viri docti iam pridem, quod & modò plures tutum reputant, & iuxta eam sententiam praxis multorum procedit. Probatur: quia iuramentum additum legi non obligat, nisi suppositâ legis obligatione, quam reddit arctiorem, vt tradunt Doctores. L. Si quis maior. C. de transaction. & in L. finali C. de non numerata pecuniâ. Pro quo aliquos adducit Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 6. n. 62. Vnde si obligatio est sub veniali, grauis non consurget obligatio; & si nulla, erit pariter nulla; nisi quis expressè velit se obligare, quod numquam accidit, nisi fortè ex ignorantiâ, quæ facit inuoluntarium. Quod sine limitatione dictâ tenent plures, quos adducit P. Fragosus num. 99. citato. Sic autem contingit in præsenti: nam cùm leges dictæ tantum intendant damna quæ Indis solent inferri, depellere, vbi nulla talia extant, neque ipsorum periculum, non est credendum voluisse Reges Catholicos laqueum æternæ damnationis Vasallis iniicere, vt cum bonis Auctoribus dictum Tit. 2. num. 4. & quidem sine tali obligatione satis est communi bono prouisum: & tunc obligationem sub lethali non esse admittendam, ibidem citati defendunt: nam pro nocumentis vitandis adest naturalis lex, & juramentum: illis autem sublatis, non est grauioris obligationis indicium. Fauet quod de lege vsu non receptâ tradunt Doctores apud Patrem Palaum Tomo 1. Tract. 3. Disp. 1. Puncto 13. n. 9. [Ex lege vsu non recepta arguitur.] & 10. juxta quos non est scientia & patientia Principis necessaria, vt lex desinat obligare. Quòd si cùm Prætori culpa transgressionis opponitur, rerum contractabilium amissione punitur; ex eo solùm habetur legem esse pœnalem, quæ iuxta grauium Scriptorum sententiam sub peccato non obligat: vnde nec iuramentum circa illam, vt cum aliis docet P. Fagundez Tomo 1. in Decalogum Lib. 2. Cap. 23. num. 9. & licet addant obligari ad pœnam, id erit si petatur post sententiam saltem declaratoriam, iuxta receptam sententiam, de quâ Tit. 4. num. 67. & 75. alibique. Fitque id meritò, quia rationabiliter præsumitur non sine Indorum iniuriis mercimonium constitisse, & violatam cum iustitiâ iuramenti sanctitatem. Est ergo hoc satis probabile, si ita tractari contingat, vt in Assertione proponimus. Et posse reuerà ita contingere certum mihi est experimento multorum, quibus Dei timor omni est commodo temporali potentior, subuerentibus solicitè nequa sibi restitutionis obligatio exacto officio supersit, spina doloris æterni futura.

Dico quartò. Iurans ore, non corde, [Assertio 4. Peccare grauiter non corde iurantes.] circa id, in quo est obligatio legis certa, grauiter peccat. Id probo. Quia officium datur à Rege sub eâ conditione, qui sic intendit bono communi prospicere, aliter non daturus: ergo non apponens verè illam, in contractu deficit, fraudem Regi obtrudit, & traditionem officij reddit nullam, cùm inuoluntarium faciat ignorantia; in quibus constat graue peccatum inueniri. Item, licet sint graues Scriptores, qui dicant promissionem posse fictè iurari, ita vt graue in eo peccatum non sit: addunt tamen pro eo debere caussam vrgentem intercedere, vt videri potest [Iuramentum quando liceat circa fictam promissionem.] apud P. Thomam Sancium Libr. 1. de Matrim. disp. 11. num. 2. qui varios casus adducit, & plures P. Azor Tomo. 1. Libr. 11. Cap. 4. Quæst. 5. Atqui in præsenti nulla est talis caussa, vt patet, quia ad officium voluntarius venit neque ad fingendum potest vllum excogitari grauamen: ergo nullo modo est licita talis fictio.

Dico quintò. Iurans sine animo implendi [Assertio 5. Et sine animo implendi id, ad quod grauiter obligantur sed non alia.] id, ad quod obligatus sub mortali non est, non peccat mortaliter. Sic P. Lessius Lib. 2. Cap. 42. num. 42. vers. Si primo modo. Probatur ex dictis. num. 4. quia cùm lex non obliget, non est obligatio iurandi, nisi iuxta illius qualitatem: vnde est communis Scriptorum doctrina iuramentum sequi naturam contractûs, cui adiicitur, de quo P. Sancius suprà Lib. 6. Disput. 11. num. 3. apud quem Doctores P. Vincentius Tancredi de Religione Tract. 4. Lib. 2. Disput. 14. Quæst. 1. & Disp. 15. num. 5. & 6. cum Caietano, Soto, Gutierrez, & PP. Suario, Sancio, Palao, & Lessio. Et etiam cùm de Statutis agitur, iuramentum circa illa prout in vsu sunt dirigitur: de quo P. Azor suprà. Cap. 8. Quæst. 8. & est communissima resolutio. Secus si talia sint, vt secluso iuramento sub mortali obligent. Pro quo P. Fagundez Tomo 1. in Decalogum. Lib. 2. Cap. 23. n. 7. & 8. P. Palaus Tomo 3. Disput. 2. de Iuramento. Puncto 6. §. 5. num. 7. & ante eos Gutierrez de Iuramento promißi Cap. 37. & 38. & per hæc quidem quæstioni præsenti videtur satisfactum, circa quam fusissimi aliqui; cùm tamen ex principiis apud Scriptores siue vt certis, siue vt probabilibus, receptis, possit non admodum operosè resolui. Pro ampliori autem explicatione sit iam

CAPVT II.

Explicantur in particulari ea, ad quæ Indicorum Prætorum iuramentum extenditur.

DIximus extendi ad ea, quæ grauem iniustitiam continent, & nocumenta possunt non leuia Indis inferre, quæ in speciali oportet percurramus.

Primò ergo grauis iniustitia est, quando [Violatio iuramenti in vini venditione.] vinum Indis venditur taxâ à Prætoribus designatâ pro libitu, quæ excessiua planè est, vnde illi minori pretio emere illud possent, si eisdem emptio permitteretur. Traditur ergo Caciquio vnum vini quadrantal reddituro pro eo decem, aut duodecim octi regales: quæ summa cùm exorbitans sit, ex eo iustificari dicitur, quòd vinum minutatim diuendatur: cùm tamen non semper vendendi eo modo opportunitas adsit; vnde & necessè est vt Caciquius de suo soluat, lautissimè bibiturus. In his quidem, cùm contractus emptionis & venditionis interueniat, & manifesta iniustitia sit, contra iuramentum delinquitur. In quo & damnum aliud est, ebrietatis scilicet; & per vinum, quod est Indorum natiuæ constitutioni nociuum. Vnde sunt qui censeant absolutè esse peccatum mortale illud ipsis vendi. Pro quo Dom. Reyna in Perfecto Prælato Tomo 2. Lib. 4. Tit. 1. Cap. 4. & pro eodem diuersæ extant Proregum Prouisiones; atque Edicta Prælatorum.

Secundò. Idem est cernere in textrinis, [Et in Textrinis.] quas suis compendiis Prætores instituunt, & in eis pueros & puellas cum aliis grandioris ætatis laborare compellunt, satis exiguo diurni laboris stipendio. Vbi bellissima est eorum excusatio, sic videlicet Indos socordi ingenio, & ad otium procliui vtiliter, vitatis otiositatis incommodis occupari: quasi incommodorum talium deuitatio vni debeat Prætoris commodo militare: cùm magis rationi consonum sit, ad eorum vtilitatem laborem adhibitum referri, & communia ipsorum onera hoc pacto leuiora reddi, ornari Ecclesias, & foueri opera pietatis.

Tertiò. Dum colendis addicuntur agris, [Circa agrorum culturam.] vt copiosis messibus Prætores quæstuosas nundinationes exerceant, vnde & inuitis onus agricolationis iniungitur, stipendio laboris permodico, & suo aliàs dispendio, dum terrulas suas non vacat colere, vt necessaria vitæ prouideant: aut certè cariùs illis constat, dum necessè habent alias conducere, aut laborem cum ingenti molestiâ geminare: si & hoc fortè semper licet, cùm longiùs à propriis laribus ad prædicta distractis, non vacat agellos suos propriâ aut alienâ manu, diurna aut nocturna versari. Hîc etiam, cùm de contractibus agatur, & Indorum damna adeò perspecta sint, nihil eorum sine iuramenti multiplici violatione consistit. Licet enim dici possit cum Indis non exerceri contractus, id minimè releuat compulsores, cùm perspicuum sit eorum laborem eò tendere vt contractus ex laborum fructibus exerceantur.

Quartò, Cùm Indi ad valles sub aduerso [In missione ad valles insalubres.] sibi cælo constitutas, mittuntur, vt vinum, Cocam, herbam Paraquariam, aut quidpiam aliud inde extrahant, cum vitæ periculo manifesto. Et in hoc quidem, cùm periculum tale sit, stipendium maius solito esse deberet, iuxta id quod ratio penitus comperta demonstrat: cùm tamen nihil minùs quàm id mittentium cura prouideat. Hic ergo iniustitia inhumanitati Christianis pectoribus indignæ coniuncta.

Quintò: Quando siue in his siue in illis [In continua ab oppidis absentia Indorum. Et quæ inde damna.] negotiorum ministeriis ferè continuis Indi distenti, in suis oppidis vix pedem aliquando figere permittuntur. Ex quo fit, matrimonij vsum impediri, & præter alia damna hinc emergentia, illud certè, quod Regibus Catholicis, & Christianæ omni reipublicæ admodum præiudiciale dignoscitur, dum Indi deficiunt generationibus imminutis, & ita etiam, qui Mineruas exerceant, vnde diuitiæ extrahuntur ad infidelium, & hæreticorum potentiam retundendam. Indis enim sublatis, actum est de Indiis, illorum enim laborem qui suppleant inueniendi nulli, vt est luce clarissimâ manifestius.

Sextò: cùm Indis traduntur aliqua ad [In peculiari artificio ad lucrum ex poculo familiari.] familiaria sibi pocula conficienda vt Mayzium, vel quid simile, & ab eisdem pretium sic facti requiritur, iuxta mensuræ pretium ordinarium, vt ipsis & faciendi & vendendi imponatur onus, & commodum Prætoris, aut Prætorissæ sit quod in idem recidit; siue illi vendant, siue non; vt venditionis defectus quis debeat imputari; qui profectò, si non vendant, bibent, quod pro eodem ad lucrum sic iubentium reputatur: qui sic philosophantur: si tu ex tuo Maysio mensuram hujus poculi facias, tanti vendes: fac ergo ex meo, & tantumdem redde: & vbi laboris pretium? Reddent certè; sed & de hoc dubito, quia ad negandum illud aliquale poterit auaritiæ commentum suffragari.

Septimò: Quando laborantibus Indis [In venditione vestuarij circa operarios.] aliqua ad vestuarium spectantia venduntur, sed pretio non iusto, in quo aliud iniustitiæ admiscetur genus; quòd scilicet laborum merces hoc pacto soluitur, illis frequentiùs inuitis, qui vt mercedem recuperent, quacumque sunt rerum huiusmodi acceptione contenti, quas viliùs vendunt, aut vsui non necessario, neque satis accommodato conformant. Itaque vulgatum illud apud nos; Mali debitoris vel in paleis accipiendam solutionem; hic verissimum comprobatur.

Octauò: cum magni arietum greges, [In conductionibus gregum & armentorum.] aut boum armenta à Prætoribus empta in ciuitates ministerio Indorum remittuntur, vt in illis magno remittentium lucro vendantur. Sic enim Indis grauia parantur incommoda absentiæ longæ, peregrini cœli, fraudatæ mercedis; cùm in rebus aliis fructuosiùs possent laborare. Et si enim dici possit totum hoc in publicam vtilitatem cedere, dum carnes prædictorum animalium in vrbibus abundè suppetunt; id certè excusationi non est, quia talis prouisio ab aliis fieri potest, qui voluntarios Indos conducant. Vnde Prætores in huiusmodi remissionibus solicitè cauent ne prædicta ad eos pertinere supremis gubernatoribus innotescat, aut denuntiator sit; nam eo pro comperto habito & iuridicè probato, oleum sunt & operam perdituri. Non ergo communis boni caussam agunt, sed suam ipsorum tantùm, vnde non præmium, sed pœnam iustissimam promerentur legis & Sacramenti violatores.

Nonò: Quando in pascendis Indicorum [In arietum Indicorum pastione.] arietum gregibus detinentur, vbi nec doctrinam edoceri, Missam audire, aut more Christianorum viuere promptum est, quia in desertis id agitur ab hominum communione remotis: quod tamen ad mercimonia spectat, quæ ministerio animalium exercentur, vel erga animalia eadem, dum venduntur, & sic etiam contractus venditionis interuenit, ad quem ferè quidquid de contractibus Lege cautum est, & iuramento firmari iubetur, constat reuocari: non ergo hic doctrinâ scriptorum quamplurium se tueri Prætores possunt, [Doctrinam de negotiatione non suffragari.] qui de negotiatione Clericis prohibitâ agentes, dicunt non esse talem, cùm qui animalia emit, & meliora facta diuendit, cùm negotiatio tunc solum accidat, cùm res, nullâ in ipsis factâ mutatione, venduntur. Prætoribus siquidem non sola negotiatio, sed contractus etiam prohibentur, & ij præsertim, qui Indis præiudicari possunt, ad quorum bonum lex, & iuramentum indictum ordinatur.

Tandem vendere aliqua Indis in Mineris, [In venditione callida, contrà eorum libertatem.] aut aliis molestis operibus laborantibus dilatâ solutione, eo tamen intuitu, vt cùm soluere nequeant, in labore persistere compellantur: immorituri planè in eâ, quia numquam soluendo futuri. Sic alia esse possunt his similia auaritiæ genimina. Enumerari enim non potest quantis modis cupiditas sæuiat, vt ait Diuus Valerianus homiliâ 20. vbi & [D. Valerianus.] illud ad præsens institutum: Fertur homo vndis voto quadruplicandæ pecuniæ, portatur aurum, vt reportetur cum falsitate periurium. Sic ille: vt periurij in Prætoribus Indicis perfrequentis caussam genuinam [Auaritiæ sauitia, & portenta.] agnoscamus: cupiditatem, inquam, immodicam, dum quadruplicanda pecunia contenditur, quæ pro officij forsan adeptione suffragata est; aut ea quæ ad contractus exponitur, & non quadruplicari tantùm solet, sed exorbitantiùs augeri. Sed væ illis, quibus pecunia, non in qualemcumque damnationem futura, vt illa de quâ D. Petrus Act. 8. v. 20. sed in quadruplicatam, & quadruplicatâ maiorem, at Deus Pater misericordiarum est. Sic credo: sed horum interitus non esse talis solet, vt de eorum salute solidum spei fundamentum habeamus ob restitutionis raritatem, de quâ esto

CAPVT III.

Qualis restitutionis obligatio ex præcedentibus capitibus oriatur.

CErtissima iuris regula illa est; peccatum [Restitutionis regula irrefragabilis.] non dimittitur, nisi restituatur ablatum; quarta in sexto, cuius rationem D. Thomas luculenter reddit, 3. parte, q. 68. art. 5. ad 3. ex eo quòd, restituere malè ablata proximis, & satisfacere de iniurijs [D. Thom.] illatis, est cessare à peccando: quia hoc ipsum quod est detinere aliena, & proximum læsum non placare [Cur sine restitutione dimitti nequeat peccatum.] est peccatum. Iuxta hæc ergo regula prædicta decurrit, in palatiis, foris, compitis, domibus, & conclauibus ipsis, grandioribus debebat apud Indias characteribus exarari. Sed modò cum Prætoribus agimus ex quorum cordibus, vbi præfatam regulam Auctor naturæ conscripsit, eam diabolus conatur abradere conatu præ aliis speciali, vt videntes non videant, & audientes non intelligant, & sic nihil de sanitatis beneficio consequantur. Sciant ergo, si salutis animæ curam non pœnitus abiecerunt, restituendum ab eis, quod iniustè constiterit vsurpatum; sicut & resarcienda pariter damna, quæ miseris indigenis, & fortè aliis, vt frequenter accidit, intulerunt: sciant equidem, ita ut se scire opere ipso significent: quod paucorum erit, quorum tetigerit Deus corda; vt scriptura loquitur. Sciant & qui officia ita auidè arripiunt, vt pondus exhorreant, cui si humeros supposuerint, cum gemitibus est perpetuis sustinendum. Vt ergo circa prædicta capita, quod est communi Doctorum sensu firmatum, proferamus, eodem procedentes ordine. Circa Primum

Dico primò: ex prædictâ vini venditione [Assertio 1. circa restitutionem pro vini venditione faciendam.] obligatio restitutionis insurgit, juxta valorem justum regulanda, nec supremum, neque infimum, sed medium. Quia verò restitutio fieri exactè nequit, cùm emptores ignorentur in particulari: ea est circa hoc adhibenda regula, quam scriptores tradunt, vt scilicet communitati restituatur id, quod communitati deberi constat, pro quo modus conueniens exquirendus. Sic ex Caietano, P. Molinâ, & P. Lessio tradit Diana Parte 11. Tractat. 6. Resol. 48. qui diuidenda inter omnes dicunt: non tamen in hoc casu id conuenienter fieri potest, quod faciendum à Tabernariis Doctores tradunt, vt scilicet læsionem passis supereffluentem mensuram tribuant vsque ad verosimilem proportionem. Pro quo P. Molina Disput. 745. num. 4. & alij, quos adducit Diana Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 46. neque enim noua taberna instituenda est, aut vinum Indis abundantius tribuendum. Melius ergo fiet aliis alimentorum generibus ipsorum genio accommodatis, siue eorum hospitalibus, Ecclesiis, Communitatibus, aut aliis piis operibus, iuxta ea, quæ tradit Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. n. 117. & Ferdinandus Zurita in Enchiridio Indico, quæst. 7. Proposit. 2. vbi ait expendi posse in alendo Prædicatore. Quia verò restitutio hæc non potest nisi incertis [Compositione vti posse.] personis fieri, & circa quantitatem singulis debitam incertitudo extat omnimoda, videri alicui posset locum esse compositioni iuxta doctrinam aliquorum, quos doctissimorum nomine citat Nauarra Lib. 4. Cap. 2. n. 69. pro quo & doctum Magistrum Dominicanum adducit Diana suprà, qui & non esse improbabile existimat: quia stante eâ incertitudine, potest restitutio fieri pauperibus: quod cùm accidit, locus est compositioni, vt communiter scribentes asserunt.

Est autem pro fundandâ probabilitate, [Ex Bullæ tenore deducitur.] Bullæ ipsius compositionis auctoritas, in quâ sic dicitur: & est casus 18. Item, si alguno ha vendido vino aguado por puro, ô medido con falsa medida: ô vbiere vendido otra cosa alguna con menores pesos ô medidas, ô vendido vna cosa por otra, ô mezclado, ô pesado, ô mal medido, no sabiendo à quien se vbiere vendido, se pueda componer. Sic Bulla iuxta Commissarij explicationem: vnde ita tenet expressè P. Mendus Disput. 34. Cap. 20. nam licet dicatur id tantùm procedere, quando ignorantur emptores; verè censentur ignorari, cùm tantùm in communi eorum habetur notitia: non poterat siquidem Commissarius ignorare tabernarium vendentem in oppido aliquo probè scire oppidanis se debere quibus vendi consueuit: ea autem scientia ignorantia reputatur, ob confusionem, quæ etiam per præcones, & cedulones vocatis, non posset tolli; & etiamsi posset, ad id non teneri benè adnotat P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. num. 32. Benè verum [Quæ obligatio quærendi creditores.] est in oppidis Indorum id esse facilius ob eorum paruitatem: sed adhuc incertitudo relinquitur, vt, licèt faciendam illis restitutionem sit mihi certum sine compositionis subsidio; oppositum tamen iudicem non esse vt improbabile reprobandum. Ideò autem viam hanc exonerandis [Doctrinæ ratio reddita.] conscientiis apertam relinquo, quia restitutio est difficillima, postquàm aliena substantia conuersa est in carnem & sanguinem. Sit ergo ita grauatis compositionis perfugium, ne pereant, dum nullum restat aliud ad spem salutis concipiendam. Caciquiis verò quia certi in damnificatione sunt, aliqua facienda restitutio, iis attentis, quæ illius quantitatem possunt verosimiliter indicare, docti alicuius Confessarij consultatione præmissâ. Circa secundum iam

Dico secundò obligationem esse [Assertio 2. circa laborantes in textrinis.] compertam, vnde merces labori iusta soluenda. Neque locus compositioni, quia explorari facilè possunt, qui in officinis prædictis laborarunt. Quod si incertum esset, illius beneficio vti liceret. Sed laborantibus, non Caciquiis tradendum, quod deberi constiterit: immò neque parentibus, aut maritis, quia nihil ad eorum manus ex tali subuentione perueniet. Addo non tantùm communem soluendam esse mercedem, sed plus aliquid; vltronei siquidem operarij non sunt, sed inuiti, & clausurâ oppressi, vnde maius debetur laboris pretium, iuxta communem doctrinam: de quo & dictum Titul. 1. num. 137. Iam circa tertium

Dico tertiò. Rationem esse claram ob [Assertio 3. circa §. 9.] fraudatam etiam mercedem: & prætereà ob detrimenta rei domesticæ, quæ prudenter æstimanda pro compensatione faciendâ, neque enim ad vnguem possunt computari. Circa quartum

Dico quartò non posse dubitari. Vbi & [Assertio 4. circa §. 10.] obligatio esse potest grauissima, si Indi ad prædicta compulsi, in regionibus illis moriantur, & vxores, ac filios, atque aliquando parentes etiam relinquant [Ex caussa mortis quæ obligatio restitutionis.] miserabiliter indigentes. Qui enim horum caussæ sunt, obligationes homicidarum subeunt, de quibus passim Doctores, & valdè accuratè post alios Cardinalis Lugo Tomo 1. de Iustitiâ, disp. 11. Sect. 4. De quibus etiam post illum P. Busenbaum in Medullâ Theolog. moral. lib. 3. Tractat. 5. de Septimo Præcepto, cap. 2. Artic. 3. & Portel Tomo 2. Casu 54. Certè vt cum omni rigore non debeat iste homicida censeri; æquiualenter tamen talis est in ordine ad prædictum effectum. Sicut enim, vt arguit P. Vasquez Tractat. de Restitut. §. 3. Dub. 7. qui per vim, vel fraudem impedit volentem mihi legatum relinquere, vel aliud beneficium conferre, ex iustitiâ tenetur totum illud damnum compensare, vt communiter Doctores affirmant: ita & homicida, cùm per violentam actionem impediat ne alij habeant, quod ex debito aut liberalitate occisi erant habituri, debet ex iustitiâ damnum integrè compensare. Quam rationem ille iudicat euidentem; sicut & P. Mæratius Tractatu de Iustitiâ, Disput. 26. Sect. 3. & 4. Thomas Hurtadus Tractat. num. 232. & P. Turrianus 2. 2. Tomo 2. Disput. 28. Dub. 3. n. 15. & manifestum est in omnibus locum habere, qui iniustæ mortis causa sunt. Licèt enim illa non plenè probetur Card. Lugo quoad omnes ab occiso pendentes; sicut nec P. Becano Tractatu de Iure & Iustitiâ, Quæst. 14. de Restitutione num. 6. in ordine tamen ad prædictos eamdem complectitur, ex quo, & etiam Trullench idem tenet P. Busenbaum suprà num. 11. & ita iuxta illum & alios, obligationem restitutionis, qui caussa est mortis, incurrit: non quia specialis caussa circa modum, sed ex damnificatione; vnde quomocumque accidat, tale onus incumbit. Pro quo P. Molina Disp. 83. & alij adducti à citato Cardinali n. 29. Iam circa quintum

Dico quintò: non videtur esse obligationem [Assertio 5. circa §. 11.] restitutionis, quia impeditio prædicta, ex quâ Indorum diminutio, est caussa valde remota [Ex caussa remota damni non subesse obligationem restitutionis.] damnorum, de quibus ibi. Quando autem caussæ tales sunt, non videtur restitutionis obligatio subesse. Vt si quis sit caussa abortus, non ideò tenetur ad aliquid restituendum parentibus, quorum poterat fœtus necessitatibus subuenire, quia id valde remotum est, & contingentiis multis obnoxium, & hanc doctrinam, adductis aliis, ingeniosè & solidè fundat Cardin. Lugo suprà num. 79. & seqq. & Disput. 8. Sect. 8. ex quo P. Busenbaum suprà, n. 12. & seqq. Circa sextum iam

Dico sexto: non esse rationem dubitandi, [Assertio 6. circa §. 12.] si nullum laboris pretium tribuatur pro confectione & venditione; & laboris quidem inuoluntarij, ac defatigationis pleni. Est insuper lucrum cessans, quia sic laborans sibi poterat vtiliùs laborare, vnde & addendum ex eo titulo. Quia verò non semper vendendi opportunitas esse solet, & ideò sine lucro distrahitur aut bibitur, non bibendum aliàs; inde etiam restituendi nascitur obligatio quia quod bibitur perinde est acsi vt inutile funderetur, cùm necessitati non seruiat, sed superuacuæ voluptati in præiudicium animæ & corporis redundanti. Septimum affine est postremum, circa quæ

Dico septimò: obligationem esse manifestam, [Assertio 7. circa §. 13. & 16.] nec solùm ad restituendum quod ex pretij habetur excessu, sed etiam genus illud captiuitatis debet pretio compensari: sicut enim seruus pretio æstimabilis est, ita & genus quodlibet seruitutis quale hîc dispicitur, cùm nequeant miselli inde exire, & si id attentent, magnâ suâ molestiâ, & seruili tractatione ab intento reuocantur. Nihil autem ita legibus Regum nostrorum cautum, quàm vt Indi in suâ libertate plenissimè conseruentur, de quo diximus Tit. 1. cap 11. Circa octauum tandem

Dico octauò, statim restitutionis onus apparere, [Assertio 8. circa §. 14. & 15.] & philosophandum iuxta dicta: nam & merces plenè soluenda, lucra cessantia compensanda: si mors ex cæli intemperie obtigerit, iam circa Quartum dictum & iuxta resolutiones istas in aliis est conscientiæ oneribus, si de illis deponendis agatur, discurrendum. Quod vtinam sic eueniat vel paucis, vel paucissimis, non quidem cum Zachæo reddentibus quadruplum, si quid aliquem defraudarunt; hoc enim quis speret in [Galat. 1. v 4. Hebr. 12. v. 1.] præsenti sæculo nequam, sed vel tantundem, sine quo omne pondus, & circumstans peccatum, neque in hoc sæculo, neque in futuro, currentibus licet sæculorum sæculis, dimittendum. Prô miseram & lamentabilem cœcitatem, sic lucris hærere caducis, vt æterni regni cum tormentorum auctario fiat numquàm reparanda iactura. Sed alia eorum onera persequamur.

CAPVT IV.

Quædam alia Indicorum Prætorum conscientiæ onera percurruntur.

GRauissimum certè illud, Regiâ [De negotiantibus pecuniâ Regiâ, & Parochorum stipendia retardantibus.] pecuniâ ex tributis collectâ, & in arcis pro eo deputatis, iuxta legum præscripta, reponendâ, ad contractus vti. Quod quidem honestari nequit ex quocumque prætextu, sicut de Regiis Officialibus dictum Tit. præced. Cap. 2. Non esse autem restituendi obligationem, dictum ibidem: pro quo & videri potest Card. Lugo Tomo 1. de Iustitia Disp. 17. num. 49. Cui aliud annexum est, Parochis scilicet stipendia opportunè non solui, quæ cum tributis, & veluti eorum portio, ad hunc, qui primus dicitur, effectum, exiguntur. In quo quidem grauiter peccant, iuxta receptissimam doctrinam, cùm sit notabilis dilatio solutionis; & licèt Parochi conniuere soleant, id certè inuiti præstant, neque ad suprema tribunalia audent deferre querelas, ne eos hostes infensissimos patiantur. Si quod autem damnum ex dilatione obueniat Parochis, compensationis vrget obligatio, iuxta receptam doctrinam, pro quâ P. Lessius Lib. 2. Cap. 16. num. 33. Ab hoc autem onere communiter sunt Prætores immunes, quia nullus est qui damna requirat Parochus sibi reparari; cùm omnes satis fortunatè secum agi arbitrentur, si quod sibi est iuxta Regiam taxationem debitum contigerit obtinere.

In eo insuper eorum grauantur conscientiæ, [Vt peccat in locum tenentium resignatione.] quòd locum tenentes sine personarum delectu constituunt, solo maioris pretij interueniente respectu: vnde accidit vt Indorum vexationes accrescant prauorum hominum potestate. Et quidem tales Vicarij constitui nequeunt, nisi necessitas, aut magna vtilitas vrgeat, quæ ad Indos spectet, pro meliore ipsorum gubernatione: cùm manifestum sit multiplicatis iudicibus, Indorum etiam multiplicari molestias, qui vix possunt vnius Prætoris super capita impositi onus sustinere. Deinde si tales locum tenentes immites, auari, & lassiui homines sint, nihil est aliud eos in regimine isto constitui, quàm lupum regendis ouibus applicari. Vnde peculiaribus legibus cautum est, ne in oppidis Indorum locum tenentes sint, de quibus Curia Philippica pag. 19. [Eorum officium vendi non posse.] num. 7. Præterquam quòd talia officia vendi nequeunt, nisi à Rege. Cùm enim Regio nomine iustitiam administrent, & sic virgam Regiam portent, ac titulum accipiant, dum per Regias habentes vices approbantur, eorum officium vendi nequit, sicut neque alia, de quibus dictum Tit. 3. Cap. 5. & ita tenet P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 38. num. 19. Videndus etiam P. Lessius Lib. 2. Cap. 32. num. 29. & Remigius Tract. 5. circa Octauum Præceptum. in examine Prætorum. num. 9. & licet P. Sancius addat. num. 20. quòd si Prætor committat alicui actum, quem per se exercere potuisset, de diuidendo lucro possit cum eo pacisci, vt cum Alguacellis de parte executionem, quia ius habet ad totum lucrum, & sic nulli facit iniuriam parte illius reseruatâ, vt docet Aragon. 22. quæst. 63. art. 3. sub finem. & Recentiores alij dicentes sic esse vsu receptum, & in Regio Castellæ Senatu circa hoc dissimulari, licèt contrarium legi sit, quæ prohibet locare directè, aut indirectè: quod nec ipse P. Sancius admittit, quidquid dicat Auiles: quia hoc non est genus locationis, sed commissio actus, quem per se posset Prætor exercere. Licet inquam hoc ita sit, in casu nostro alia est ratio, quia respectu officij talis nulla est pro venditione facultas, neque Regis aut aliorum vices eius gerentium dissimulatio: plenaque iustitiæ administratio, & non specialis commissio, vt duo videantur esse Prætores, vnde est ratio discriminis manifesta. Quòd si pura esset commissio respectu actûs à Prætore factibilis, non esset necessarius titulus. Ex quo fit officium tale vendi non posse, sicut neque posset quis officium Prætoris vendere sine Regiâ facultate. Et quidem si venditio officiorum talium esset licita, non deberet Rex salarium assignare Prætoribus, quia ex talibus venditionibus plus certè possent adquirere ad suam sustentationem, quàm ex salario ipsis obueniat: vnde immeritò grauarentur Vasalli ad contributiones pro tali effectu perpetuas.

Videtur autem restitutionis onus instare: [An ex venditione oriatur obligatio restitutionis. Et pro parte affirmante fundamenta.] cùm enim vendant id, quod non est suum, sed Regis, ad hunc debet emolumentum tale pertinere: nec enim est fructus industriæ, sed rei ipsius, officij nempe: fructus autem rei ad dominum pertinent, iuxta communem Doctorum innixam Iuri sententiam, §. Is verò. Instit. de rerum diuisione. Hinc qui torquem alienam locauit, aut equum &c. ad restitutionem tenetur, vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 12. n. 114. P. Becanum Quæst. 31. de Restitutione. & Bonacinam Tomo 2. Disput. 1. de restitutione. Quæst. 3. Puncto. vlt. §. 1. num. 4. qui plures alios adducit. Nec valet si dicatur Regem non venditurum talia officia: quia eo stante obligatio est eadem, vt videri apud Citatos potest, & apud Card. Lugo Tomo 1. Disp. 17. num. 59. iuncto num. 50. propter eamdem rationem. Neque item si dicatur turpem esse venditionem: nam & fructus sic perceptos restituendos benè ostendit citatus Cardinalis. num. 56. & 58. cum P. Tomâ Sancio Lib. 2. Operis moralis Cap. 23. n. 102.

Nihilominùs onus hoc non videtur illis [Negatiua vt probabilis proponitur, iuxta receptas doctrinas.] vt omnino certum imponendum: excusari enim possunt ex eo quòd Rex talia emolumenta non curet, nec de illis sit lex. Quâ ratione Diana Parte 2. Tract. 17. Resolut. 50. excusandum censet Rusticum, qui subreptum à se mulum hominis prædiuitis per multos annos locauit. Quod ex P. Lessio hausit. num. 114. citato. Tum etiam quia probabile est non esse obligationem restitutionis, quando dominus rem non erat locaturus, vel ad fructum quomodolibet ferendum applicaturus: ex hoc enim nihil minùs habet, quàm esset, si res vacaret, habiturus. Pro quo, Auctores apud Citatos occurrent. Item, quia non planè apparet emolumentum dictum ad industriam non spectare, quia neque rei naturalis est neque artificialis, sed officij, de quo leges non loquuntur: & saltem dici potest, ad extraordinariam industriam pertinere, iuxta doctrinam Nauarri, & Malderi apud Dianam suprà & Cardinalem Lugo num. 51. quibus addi potest esse quidem fructum rei alienæ, sed voluntariæ ipsi Prætori, & sic quodammodo suæ; vnde ad industriam videtur spectare, per quam tale est officium constitutum.

Ex huiusmodi autem Vicariorum [De obligatio restitutionis ratione absentiæ longioris.] designatione aliud solet conscientiæ grauamen emergere, quòd scilicet Prætores suas deserentes Prouincias, ad ciuitates diuertunt, vt otientur ibi, aut verò etiam negotientur, idque per dies plures, salario nihilominus integro potientes. Quod quidem si per dies paucos accideret; posset quidem tolerari, vt si ad festum aliquod, vel quid simile, etiamsi ad eorum pertineret commodum; talis enim absentia pro præsentiâ reputari potest, quia sic in iure disponitur. L. Quidquid Instit. de regulis iuris: ideoque breui reuersa mulier, nec diuertisse videtur. Si autem absentia diuturna sit, non videtur quomodo iustificari possit, & salarium plenè leuari cessante labore, cui illud respondet, nec potest fieri satis ex eo quòd per Vicarium cura huiusmodi suppleatur: non enim Vicario, sed illi officium traditum est, & consequenter cura eidem annexa: cuius & est pro eo electo industria; pro quo videnda quæ in simili adducit Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 25. num. 23. & seqq. Cùm etiam debeat super suo vigilare Vicario, attendens an rectè suo fungatur munere, an Indi vexentur, vt ab istis fieri solet hominibus, an Parochij in iis, quæ ad fidem promouendam spectant, opportuna tribuantur auxilia, an ebrietati fomenta multiplicatis tabernis ministrentur. Quæ quidem indubitatata sunt, vnde & proculdubio asserendum in absentiis talibus grauiter & cum restituendi salarij obligatione peccari, & pro comprobatione stat [Ex Regiâ Pragmaticâ quæ specialis obligatio.] prætereà Pragmatica Regia Matriti edita 7. Februarij. Ann. 1535. Carolo Quinto regnante, de quâ Auiles cap. 1. Prætor. verbo salario, num. 12. P. Fragosus Tomo 1. pag. 421. num. 63. in quâ ex caussâ iustâ fit copia Prætoribus absentandi se per 90. dies: quod si amplius abfuerint, non habendos pro talibus. Adduntque quòd si Rectores ciuitatis faciant facultatem se absentandi Correctori vltra illud tempus 90. dierum, non lucrabitur salarium, si absit vltra illos dies; poterit tamen salarium à Rectoribus repetere. Pro quo auctores videndi apud eosdem. Addit tamen P. Fragosus num. 64. ante sententiam non esse priuandum salario, quia lex est pœnalis, quæ ad obligandum requirit sententiam saltem criminis [P. Fragosi doctrina non consequens.] declaratoriam. Pro quo Auctores congerit, & est sanè receptissima sententia. Verùm non video quomodo id consonet dictis ab eodem, num. 61. iuxta irrefragabilem Doctorum sensum, quos ibidem allegat, & textus Iuris expressos, quòd scilicet salarium non debetur Officiali, seu Iudici, pro tempore, quo non seruit, Ac proinde, si quid accipiat, non poterit retinere. Quæ sunt Citati Auctoris verba; ergo ante omnem sententiam obligatio restitutionis perstat: sicut in operario quolibet, cùm merces labori respondeat: & P. Molina, ac P. Sancius quos ille citat de pœnâ amissionis officiorum loquuntur, non de salario, vt videri potest apud illum disput. 96. Ver. Quod dictum est. & hunc lib. 2. Operis moralis Cap. 22. num. 20. nisi fortè salarij pœna imponatur illi, qui seruiuit, tunc enim alia ratio est. Cùm ergo Doctores allegati, à citato Auctore in eo sensu loquantur, iuxta eumdem est etiam ille accipiendus, vt eius sibi constare doctrina possit & ex dictis constat non esse excusationem sufficientem: si dicatur Prætorem absentem per Vicarium seruire, nam in casu, de quo Pragmatica loquitur, manifestum est ciuitatem non relinquendam sine aliquo, qui locum Prætoris teneat, & tamen salarij & officij amissione punitur.

Est insuper aliud, in quod conscientiæ [Ex rebus sine pretio acceptis, aut certè viliori.] Prætorum impingunt, dum ea, quæ ad victum sibi necessaria sunt, minori pretio ab Indis extorquent, & fortè aliquando nullo pretio soluto. Contra quod malum zelus Catholicorum Regum iam pridem armatus, varias pro eo amouendo schedulas expediuit, vt videri potest apud Dom. Solorzanum lib. 4. cap. 2. num. 19. & 20. & in Politicâ lib. 5. cap. 2. pag. 757. col. 2. Mos enim inualuerat, vt quædam ex iis gratis darentur, cùm tamen dantibus nihil ingratius; alia minori, & quidem pro justi medietate. Id quod & cum Parochis agebatur. Sed quia contra iustitiam, & humanitatem, ad iustitiæ est & humanitatis regulas reuocatum. Per leges quidem; sed quod de necessitate dicitur, quòd scilicet lege careat, id etiam de auaritiâ pronuntiandum. Comedant ergo Prætores lautè, splendidè, opiparè, & eorum mensæ Regias exæquent; & multoties antecedant: si tamen vexatione Indorum est, dum pretia iusta cibariis auferuntur, diuitias, quas deuouarunt, euoment, & de ventre eorum extrahet illa Deus, vt Sophor loquitur apud Iob. 20. v. 15. vbi & illud Prætor quisque [Iob 20. vers. 14. & 15.] sibi dictum accipiat. Panis eius in vtero illius vertetur in fel aspidum intrinsecus v. 14. & de obligatione restitutionis adeò circa hæc constat, vt superfluum omnino sit in eo probando vel paullulùm immorari.

In Syndicatu alia sunt, quibus Prætorum [In Syndicatu quanta conscientiæ grauamina.] conscientiæ grauissimè deprimuntur, dum scilicet successor in officio decessoris ad Syndicatum iudex constituitur. Cùm enim exoptet ipse officij, quod auspicatur, exitum habere felicem, id cum decessore agit, quod secum faciendum à successore desiderat. Sic miseris Indis, quæ sibi sunt debita recuperare non licet, testibus timor incutitur; omnia malefacta disparent, & sententia cum egregiâ Syndicati laude profertur, ob rectè administratam iustitiam, vt dignus planè sit, quem Regia Maiestas pergat maioribus muneribus honorare. Ad hoc autem eliciendum elogium quid non agat Syndicatus? sed omnia adeò in propatulo malitiam habent, vt non sit opus illa exquisitiùs declarare. Falsorum testium inductio, notissimum malum est, ad quod multa, & fere omnia huius generis reducuntur, de quibus dictum Titulo 4. Cap. 18. §. 1. & 2. Inde violata iustitia, decussatæ sententiæ, & tribunalium [Ex auaritiæ imperio, cuius fructus recensentur. S. Asterius.] irreparabilis corruptela; dum omnia auaritiæ imperio disponuntur. Tui sunt isti, scelerata auaritia, fructus (Sancti Asterij verba sunt, homil. 3.) tuo impulsu, & incentiuo filius parenti inimicitias denuntiat; tu comples terram latronibus, & homicidis, mare pyratis, vrbes turbis, atque tumultibus, forum, ac tribunalia falsis testibus, Sycophantis, proditoribus, aduocatis, ac iudicibus, eò propendentibus, quò tu pertraxeris. Auaritia mater inæqualitatis, immisericors, inhumana, crudelis. Hæc ille, & alia, multis Indicorum Prætorum adaptanda: pro quibus hæc diseruisse sit satis, ad eam enim possunt quæcumque alia, quibus opprimi eorum conscientiæ solent, reuocari, vnde ad alia.

Vide Indicem Verb. Bene meriti Conquisitores, Consilium Regium Indiarum, Officiales Regij, Officium, Prorex, Rex, Tributa, Venditio, & alia, vbi circa Prætores, & Gubernatores, Indorum multa occurrent.

TITVLVS VII. DE INDORVM COMMENDATARIIS.

DE illis Dom. Solorzanus fusè satis, & eruditè disseruit, toto scilicet Posterioris Tomi secundo libro, & Tertio [Commendatarij qui dicantur.] Politicæ. Quia tamen ferè omnia ad forum exterius spectant, & feudalia iura concernunt; illis relinquenda; qui forensibus caussis defendendis intenti, obligationes conscientiæ non attendunt, nisi secundùm generalem illam rationem lustitiæ ius suum vnicuique tribuentis. Nos ergo muneri vacantes nostro, & iura conscientiæ ventilantes, quæ circa Commendatarios occurrere eius generis possunt, non equidem multa, sed vtilia proponamus, explicatione nominis præmissâ. Sunt enim Commendatarij Indorum illi, quibus ob specialia merita ius confertur, vt à certis Indorum populis, tribubus, aut familiis tributa exigere possint, quæ Regi debentur, sub certis conditionibus, quales apponi in feudi concessione solent. Dicuntur autem Commendatarij, quia Indi eorum tutelæ commendantur, defendendi sanè, & in Christianis moribus promouendi. Quod si faciant, confidenter poterimus eorum animas Creatori earum Omnipotenti commendare. Pro illis ergo sit

CAPVT I.

De Iuramento Fidelitatis, & aliorum, ad cuius Commendatarij præstationem obligantur.

IVrant illi ante inuestituram, seu [Iuramenti eorum materia] missionem in possessionem, se fidelitatem Regi seruaturos, & iuge obsequium in omnibus; ac pro eo, & regni defensione, ac præsertim Prouinciæ, in quâ beneficium Commendæ assecuti sunt, se aduersus omnes homines de mundo militaturos, prælioque cum equis, & armis adfuturos, quoties ad id fuerint aduocati; Circa quod

Dico primò. Iuramentum hoc ad id obligat, [Assertio 1. Nihil onerosum in illo.] quod in more positum, & iuxta probabiles opiniones, quocirca talem obligationem apud Doctores occurrunt, de quibus Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 23. & in Politicâ lib. 3. cap. 4. Itaque Commendatarij pro illo anxij esse non debent: quod enim ad fidelitatem attinet, nihil importat aliud, quàm sub Regis se subiectione futuros; eum & non alium pro tali recognoscendo, neque contra ipsum aliquatenus insurgendo. Hoc [Hispanæ fidelitatis prærogatiua.] autem nullam in illis ingenerare debet anxietatem, quando etiamsi Commendatarij non essent, eo esse animo deberent, vt sunt omnes Regij vasalli, quibus fidelitas vitâ ipsâ charior est, singulari illâ Hispani sanguinis prærogatiuâ in iis, qui ad primitiuam Coronam spectant, de quibus celebris ex nostris Poëta illis versibus, quos pueri hausimus:

El que fuere español no lo consienta,

[Vega.]

Y mas el que ha nacido Castellano,
Y en las reliquias, y valor se cuenta,
De aquel famoso Principe Asturiano.

Quoad alia verò vix est aliquod, quod esse onerosum queat; equum enim, & arma habere, vt si vocatus fuerit, prælio adsit, minimè potest esse molestum iis, qui ad equestrem se classem spectare sciunt, & iactant; vnde & regni defensio nequit illis esse grauis, ad quam nobiles præsertim prouocantur; quia plus habent, quod possint amittere, vnde ipso naturæ pondere, ad id videntur incitari. Et quidem aut commodè adesse defensioni possunt aut non. Si Primum: magni facienda occasio strenuitatis, industriæ, & fortitudinis ostentandæ, sicque amplificandi merita, vt maiores à Rege honores & vtilitatum augmenta consequantur. Si Secundum, mittere alium pro se possunt circa quod Dom. Solorzanus sapienter disserit Cap. 23. citato num. 96. & seqq. & Cap. 25. Politicæ. Id autem quod addit, num. 97. feudatarium neque per se, neque per substitutum seruire teneri, si paratus sit soluere domino dimidiam partem redditus feudi vnius anni, contra fidem iuramenti non est, quia, vt dixi, iuramentum obligat secundùm receptas Doctorum opiniones circa modum obligationis; secluso ergo iuramento, videndum est quid probabiliter fieri aut non fieri possit; & eo addito nulla [Iuramentum dictum non ampliat obligationem.] circa id crescit obligatio; quia iuramentum vt diximus Titulo præcedenti cap. 1. non ampliat obligationem, sed strictiorem reddit eam, quæ aliàs grauiter vrgebat: non est ergo, vt dixi, cur Commendatarij de iuramento esse anxij debeant, licèt eius obligatio magna sit, quando nihil ratione illius molestum accidit, quod aliàs non sit spontè & laudabiliter faciendum.

Quid ergo cum equis, & armis adfuturos [Circa habendos equos & arma quæ obligatio.] se prælio iurant, non arguit obligationem habendi equos, & arma specialia in conscientiâ esse grauem, si quando se obtulerit occasio, commodè possint habere prædicta. Quamuis fortè pœnâ aliquâ affici possint, si ea non habeant, vt de more est apud tales habere. Et obligatio præsertim cessabit, si Commendatarius in eâ iam ætate sit, aut talibus corporis impedimentis, vt seruire per se ipsum nequeat; vel paratus mediam partem annui redditus soluere, vbi id in vsu fuerit. Quod quidem tunc præsertim intelligendum, quando de Regni defensione agitur ob exteros hostes ingruentes; quia verò in Indiis timeri incursus ab ipsis indigenis possunt, & Commendatarij iurant defensuros se præsertim Prouinciam, in quâ est illorum Commenda, videri alicui non immeritò posset Commendatarios teneri equos, & arma in promptu habere. Quod quidem in partibus vbi tale aliquid timeri potest, ita videtur asserendum; secùs in aliis vt sunt multæ pace altissimâ perfruentes. Et hoc certè quàm sit necessarium, damnis frequentibus experimur, dum ita securi, & imparati agimus, acsi nihil posset aduersum pertimeri, & fauenti quidem manifestissimè Deo, victores sæpiùs euadimus, vincendi penitus, si munitiones nostræ cum apparatibus hostium ingentibus componantur. Et dolendum profectò [Circa præsidia Indiarum incuria dolenda.] est regna adeò opulenta, quorum diuitiis orbis vniuersus existat, omni securitatis munitas non esse præsidio, quorumque ciuitates muris possent argenteis roborari. Et Reges quidem nostri satis id prouidenter gubernatoribus iniungunt; qui tamen, vt thesauros, quos in Hispaniam transmittunt, reddant ampliores, præsidiariis sumptibus parcunt, & leuis gratiæ captandæ studio, quod est potissimum derelinquunt; augendis attenti riuulis, eorum fontibus prætermissis. Et possem specialia quædam hoc ipso, quo hæc scribo, tempore sub oculos occurrentia, & ministrorum Regiorum circa militarem paraturam, minùs fidelem industriam, ac boni publici detrimenta traducere: parco tamen quia non omnium hæc culpa est, & quæ dixi, satis esse possunt, vt aperiant oculos qui ad res istas debent attentiùs vigilare.

Quòd si ad defensionem Prouinciæ, in [Teneri ad Indorum defensionem Commendatarios vi iuramenti.] quâ commendam possident, præsertim tenentur Commendatarij, specialissimâ quadam ratione id agere debent circa Indos, quos sibi commendatos habent, vt scilicet eos omni solicitudine defendant, & eorum quietum statum studeant pro viribus contutari, & ad hoc quidem obligatione grauissimâ conscientiæ obstrictos esse dubitari nequit: protereà namq́ue Regia cura circa prædicta ad eos traducta est, vt quæ in Rege esse specialis circa omnes potest, cùm communis omnibus sit, in ipsis sit peculiaris, & ita commune bonum valeat meliùs promoueri. Vnde iuramentum ad hoc etiam videtur extendi; licèt de militari tantùm obligatione, cùm bellum instat, procedere videatur. Pro quo facit id, quod habet Dom. Solorzanus Lib. 2. cap. 24. num. 1. & Cap. 25. num. 32. & in Politicâ Pag. 425. Col. 2. vbi ait in Commendis constituendis à piissimis nostris Regibus non minùs, immò magis curatum, cautumq́ue fuisse, vt Commendatarij Indorum in se clientelam reciperent, & spiritualem salutem temporalemque curarent, vtpotè miserabilium, & multis iniuriis atque captionibus expositorum; quàm militare seruitium, & Indicarum Prouinciarum initionem, quod maximum Commendatariorum onus esse videtur. Cùm ergo in iuramento specialis mentio Prouinciarum, in quibus Commendæ existunt, habeatur, ex eo apparet manifestum illius obligationem ad talem defensionem extendi; aliàs Regum piissimorum prouidentia circa punctum grauissimum claudicaret. Et ita ex Antonio de Leone affirmat Dom. Solorzanus suprà num. 39. & Cap. 25. num. 32. & in Politicâ Pag. 425. Col. 2. qui & obseruat adhuc in titulis Commendatariorum antiquas clausulas de Indis in fide instruendis apponi, & iurari, ob significandam obligationem prædictam, licèt Rectores habeant pro eisdem. Pro quâ sit vltra.

CAPVT II.

Obligatio tuendi Indos in Commendatariis expenditur: & quid de iis, qui in Hispaniâ degunt.

OBligatio sanè grauissima est: & licèt indicata dudum, eam oportet magis ex professo demonstremus: nec dilucidiùs id præstari potest, quàm verbis Regiæ Schedulæ Ann. 1555. ad Limanam Audientiam directæ, in quâ sic: Porque ya sabeis que el origen de [Regia Schedula circa obligationem dictam.] estas Encomiendas fue respetando siempre el bien de los Indios, para que fuesen dotrinados en las cosas de nuestra santa Fe Catolica, y para que los tales Encomenderos tubiesen cargo de la tal Dotrina y defensa de los Indios, que les estan encomendados, para no los dejar maltratar en sus personas y haciendas, y los tubiesen en Encomienda para que ningun agrauio recibiesen, y con esta carga se los dieron, y han dado siempre, y es cargo conexo à la Encomienda; de tal manera, que en no cumpliendo, serian obligados à restituir lo que lleban, y es legitima causa para los priuar de las Encomiendas, &c. Ex quibus constat obligationem istam talem esse, vt peccatum mortale sit circa curam huiusmodi dormitare. Nec dici potest plus centum iam elapsos annos ab huius rescripti transmissione, & varias circa Indorum regimen dispositiones rigorem obligationis dictæ mitigasse: nam Indis ad curam spiritualium dati Parochi, ad politicam gubernationem & tuitionem Prætores, & Commendatarios iussos à commendatis sibi populis remotos degere, in vrbibus scilicet Hispanorum, quæ sunt Commendis propinquiores: ex quibus videtur obligatio prædicta cessare.

Sed certè non cessat: nam quod de [Non esse solùm in ordine ad defensionem Prouinciæ, sed ad omnimodam Indorum defensionem.] Parochis dicitur, nihil euincit, cùm manifestè constet illis etiam temporibus Parochos fuisse, licèt pauciores, quàm opus esset pro messe adeò copiosâ. Et quando quidem in Parochis ipsis esse circa munus suum damnabilis negligentia potest, Commendatariorum solicitudo meritò à Regibus nostris exigitur: vt si quid tale deprehenderint, remedium apud eos requirant, à quibus potest adhiberi. Quod autem ad Prætores attinet, manifestius est, cùm exploratum sit, Indos ab ipsis solitos hostiliter diuexari: vnde actum est aliquando, an magis expedire eos penitus tolli, & alium modum gubernationis induci, vt testatur Dom. Solorzanus ex P. Acosta, & aliis Lib. 4. Cap. 2. num. 4. quia eorum multi peiores in suis Prouinciis sunt quàm pyratæ, & prædones eas infestantes, iuxta cumdem, num. 7. non erit ergo circa hoc Commendatariorum superuacua defensio: ad quam quidem ex ciuitatibus, in quibus degunt, possunt attendere, cùm ad eos frequenter Commendati veniant, ex quibus possunt eorumdem vexationes agnoscere; licèt cautelâ opus sit, nec facilè fides eorum querelis adhibenda, nisi quando prudens circa illas possit iudicium efformari. Et pro his quidem videri etiam potest Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. num. 29. & seqq. vbi benè ostendit quomodo ex Parochorum, & Prætorum designatione non cessauerit ea, de quâ loquimur, obligatio; quod & tenet Antonius de Leone de Regijs Confirmat. 1. p. Cap. 25. n. 35.

Defensio autem multa complectitur, de [Explicantur ea, ad quæ illam oporteat extendi.] quâ hîc præsertim agimus, & ita ad illa omnia se extendit, in quibus Indos vexari contigerit, & patrocinio quomodolibet indigere; etiamsi vexatio aut molestia à Regio Consilio proueniat: possunt enim dispositiones aliquæ inde procedere, ex incertâ rerum maximè distantium notitiâ, quibus oporteat obluctari. Quòd si etiam adhoc pecuniâ indigeant, & succurrere Commendatarij possint, id debent facere, quia quidquid sic expenderint, recuperare possunt; cùm præsertim Indi in suis negotiationibus tenues expensas faciant. Hac de caussâ Commendatarius quidam his proximis annis, cùm videret Commendatis sibi terras auferri, quas diu possederant, & aliàs minimè æquales tribui, iudicum ad compositionem terrarum deputatorum sententiâ, vnde illi migrare aliò cogebantur: suâ pecuniâ illas per compositionem obtinuit, & Commendatis tradidit. In quo quidem licet illis ægregiè benefecerit, suum tamen negotium egit, quandoquidem eo pacto Commendati in suis remansêre sedibus, & ita Commendatario suo vtiles esse imposterum, sicut fuerant anteà, potuerunt: & hoc quidem Commendatarij aduertere semper debuissent; quidquid scilicet commodi Commendatis accurent, in suimetipsorum commodum redundare: quemadmodum in agricolæ commodum cedit quidquid opportunè cultui plantarum impenditur. Ex quo habetur etiam Commendatarios grauiter peccare, si ad se accedentes austerè Commendatos excipiant, & fastidiosè repellant, ipsi querelis tædiati; sic enim illi non audebunt deinceps ad eosdem pro remedio miseriarum suarum accurrere, & ita obligationi primariæ protectionis & defensionis deerunt, qui & humanis & diuinis ad illam iuribus perurgentur, ex contractu scilicet cum Rege & iuramento: sunt namque Indi pusilli cordis, & formidolosi ac pauidi; vnde repulsi semel vix habebunt vnquam animum reuertendi. Audiant diuinum spiritum dicentem illis: Congregationi pauperum affabilem te facito, Eccli. 4. v. 7. Quæ [Eccli. 4. v. 7.] verba peculiarem continent energiam: non enim iubet vt affabilem se quisque exhibeat, sed vt faciat: vt scilicet si aliàs homo austerus sit erga pauperum congregationem nihil tale præseferat, sed naturæ vim faciat, & hoc non erga vnum aut alterum, sed erga Congregationem. Et quis non videat Indorum populum, aut eorum tribum, Commendatario traditos, congregationem esse pauperum, erga quam Commendatarij affabiles se præbere debeant, quia pauperes, & ingenio pauidi & suæ aliàs clientelæ? & ita multiplici ex capite obligatio vrget eos benignè & amicabiliter excipiendi. Vbi integrum poterat Concilij Limensis Caput ex scribit. Tertium videlicet Act. 3. quod mirè in præsentem causam cadit: sed vt totum non demus, eius portio minimè subtrahenda, dum sic ait: Nihil est in [Concilium Limens. 3. quantum benignam Indorum commendet tractationem.] harum Indicarum gentium prouincijs, quod Ecclesiæ Præsides, ceterique ministri, non Ecclesiastici modò, sed etiam sæculari potentiâ insignes, à Christo summo Episcopo ac Rege animarum sibi vehementiùs commendatum existimare debeant, quàm vt huic nouo teneroque Dei gregi paternum affectum, curamque pro spirituali & temporali eorum neceßitate, prout Ministros Christi decet, impendant & certè harum gentium mansuetudo, & perpetuus seruiendi labor, & naturalis obedientia, atque subiectio, quosuis homines, quantumuis feros, mouere iure poßit, vt eos defendendos potiùs arbitrentur, quàm improborum prædam esse paterentur. Quapropter dolens impensè sancta Synodus, &c.

Et propter obligationem defensionis alia [Commendatarios sub mortali ad residentiam sibi assignatam teneri.] est Commendatariis imposita, in suis scilicet Prouinciis residendi, & in vrbibus Commendæ propinquis: de quo latè disserit Dom. Solorzanus Lib. 2. cap. 25. & in Politicâ Lib. 3. cap. 27. & obligationem talem ad conscientiam spectare, & sub mortali constringere, non videtur posse dubitari: nam cum eo onere Commenda tribuitur, & defensio Prouinciæ cum Indorum protectione iuratur: neque obligationi defensionis satisfieri potest, si absentia protrahatur: vnde & obligatio restitutionis insurgit, si Commendæ redditus absentes imbursarint. Pro quo sunt manifesta Regij rescripti verba, de quo n. 3. De tal manera que no cumpliendo, serian obligados à restituir [Secùs facientium obligatio restitutionis.] lo que lleban. Atqui absentes nequeunt implere quod in præfato rescripto habetur, vt est in superioribus explicatum: tenentur igitur ad restitutionem. Neque ad communem doctrinam de lege pœnali potest esse recursus, quæ ante sententiam non obligat; quia id non habet locum quando pœna imponitur ob defectum operæ, cui est salarium aut pretium assignatum, vt in præsenti contingit, & diximus Titul. præced. num. 29.

Potest autem ad absentiam licentia [Licentiam pro absentia quis dare possit.] concedi non solùm à Rege, sed etiam à Prorege & Gubernatoribus, vbi illi supremam habent potestatem: ea tamen nequit nisi ex iustis caussis peti, sicut neque concedi. Cùm verò tempus breue dicatur esse futurum, non videtur posse præcisè decerni, quia circa breuitatem, cùm de illâ in Iure agitur, sunt varij dicendi modi, nam & sunt qui ad annum extendant, vt in Glossa quadam, Decreti legisse me memini: sed melius equidem ad arbitrium est Gubernatorum ratione moderatum, & attentis caussis, reuocandum. Tunc autem substitutum relinquendum, à Commendatario designandum, & à Gubernatore approbandum, ex Regiis rescriptis habetur, de quibus Dom. [Pro damnis in illa quæ restitutionis obligatio.] Solorzanus suprà num. 39. Si quæ autem damna inde Commendatis obueniant, vt plerumque accidit, à Commendatario sarcienda: benem idem textibus & Auctoribus inductis ostendit. n. 40. & seqq. Ex quo fit quòd vtcumque absentia contingat, si Commendatis aliquæ irrogantur iniuriæ, pro illis compensandis Commendatarios obligari. Si inquam tales sint, quibus ipsi obuiare absolutè potuissent, iuxta experientiam de talibus haberi solitam , exempli gratia, si locum tenentes grauia ipsis onera intulerint, eorum abstulerint terras aut bona alia iniquis prætextibus. Et cùm in casibus istis Indi ad Commendatarios accurrere soleant; & illi succurrere; in absentiâ tamen hoc penitus recursu fraudantur, & sic prædictis iniuriis expositi relinquuntur. In quo quidem euentu non videntur ad integram compensationem teneri, quia protectionis cura non ex integro ad eos spectat, sed ad Prætores: vnde ex [Ad Prætores etiam spectare.] tributo Commendatariis solui solito, portio quædam detracta est pro salario Prætorum integrando. Sicut ergo emolumentum imminutum, ita & curæ obligatio mitigata. Pro quo videri potest Dom. Solorzanus suprà. Cap. 24. num. 34. Nec tamen in Prætoribus ita dicendum, qui integrè ad damnorum recompensationem tenentur, cùm habeant plenam iustitiæ administrationem, & manum validam ad omnem iniuriam propulsandam, iuxta sæpiùs dicta de obligatione Magistratuum, qui ex iustitiâ ad prædicta tenentur: quidquid nescio quis in re omnium consensu receptissimâ obstrepere videatur apud Dianam Parte 8. Tract. 7. Resol. 38.

Quando autem ob impedimenta alia [Circa impeditos obligatio qualis.] abesse coguntur, diuersimodè loquuntur Auctores: & quando nulla est culpa conueniunt illi non esse noxium impeditis, apud Dom. Solorzanum Cap. 25. cit. num. 63. quando autem, licet impedimentum culpabile non sit, in culpâ tamen fundatur, vt carceratio, & exilium, alij nocere asserunt, secus alij: si delictum tale non sit, vt secum afferat pœnam priuationis. Et hoc vltimum vt Iuri & rationi conformius amplectitur citatus Scriptor num. 77. & seqq. Et iis autem quæ adducit, non solùm sequitur absolutè Commendam non amitti, cuius priuatione mulctatur, qui sine legitimâ abfuerit facultate; sed neque illius redditibus absentiæ tempori respondentibus, quia habetur pro residenti, vt videri potest. num. 99. Quod tamen ita videtur accipiendum, si per substitutum suæ satisfacere [Benignior doctrina qualiter accipienda.] obligationi curauerit; nam eo deficiente, non apparet quo titulo possit totum Commendæ emolumentum, ac si præsens adesset, reportare. Pro quo faciunt quæ adducit Doctor idem cit. Cap. num. 12. & seqq. vbi probat restitutionis beneficium non mereri eum, qui non curauit de mittendo Procuratore, quando per se adesse non potuit. Non enim negligentibus subuenitur, sed necessitate rerum impeditis L. Non enim. D. Ex quibus caußis maior. Et licet in iis, qui caussâ studiorum absunt, id exceptionem patiatur, iuxta id, quod Auctor idem congerit num. 115. & seqq. id tamen in casu præsenti non est ad rem, vbi de impedimentis alterius generis disputamus.

Et id quidem quod de sustituto dictum [De Commendatariis ad seruiendum ineptis.] est, debet fieri quando Commenda etiam à Rege tribuitur illis, quos Rex ipse esse impeditos agnoscit, vt feminis, pueris, & iis, qui in Hispaniâ degunt. Vbi quidem gratiæ tenor attendendus est, & illi standum. Si autem in formâ ordinariâ titulus concedatur, Substitutus est constituendus, quod pro pueris illi facient, qui eorum curam gerunt, qui sicut in aliis, debent vtiliter negotium istud tractare, quod adeò est graue, & quæstuosum; si secus autem faciant, non ideò detrimentum aliquod pueri patientur, quia non potest illis neg igentia, de quâ nuper dictum, imputari. Dubitari autem potest an in ætate [Iuramentum an præstare debeat qui in pueritiæ Commendam assecutus.] grandiori præstare iuramentum debeant. Et videtur negatiuè respondendum, cùm ab eisdem non exigitur, quia cùm sit onus, de cuius obligatione non constat, non debet sibi illud imponere, qui ab eo est beneficio pueritiæ releuatus. Si autem petatur ab eo in ipsâ concessione in ætate discretionis, intelligendum de ætate, in quâ possit militare, & decimum septimum annum saltem, expletum tamen, requirit: de quo Alexander ab Alexandro Lib. 1. dierum genialium Cap. 20. vbi & Tiraquellus: licet in hoc vires attendi oporteat: non enim omnes in ea ætate tractandis armis idonei: arbitrio est ergo gubernantium relinquendum.

CAPVT III.

De obligatione circa spiritualia specialiùs agitur.

EX verbis Rescripti num. 5. adducti [Quomodo possint Commendatarij instructionem Indorum vrgere.] constat Commendas institutas Para que los Indios fuesen doctrinados en las cossas de nuestra Santa Fe Catolica: pro quâ instructione cùm Parochi dati sint, qui propterea Doctrinarij dicuntur, videndum restat ad quid talis se extendat obligatio. Cùm enim Commendatarij in oppidis Indorum sibi commendatorum degere nequeant, non videtur quomodo talis instructio ad eos possit pertinere. Verùm ex dictis num. 6. intelligi potest qualitas huius obligationis, de quâ Dom. Solorzanus Cap. 24. num. 31. [Dom. Solorzanus.] ita scribit vt si Commendatarij, Doctrinarios dictos, vel remissos & negligentes notanerint, vel improbos, & impuros, vel cupidos, & rapaces, denique gregem domini lædi grauiter insolentiâ Pastoris animaduerterint: pro fide, quam suis Indis debent, ad Episcopos deferant: & quantùm in ipsis fuerit ardenter agant, vt illis quàm optimâ fide consultum sit. Sic vir ille pietate, & sapientiâ insignis, quibus dilucidè obligationem Commendatariorum exposuit, & modum eidem faciendi satis declarauit. Pro quo & in Politicâ pag. 477.

Iuxta hæc ergo Commendatarius tenetur [Et inquisitionem facere iuxta modum procedendi Parochorum.] grauiter circa modum agendi Parochum inquirere, commendatos sibi Indos interrogando, neque expectando, vt ipsi defectus Parochorum manifestent; poterit enim accidere vt illi de hoc taceant, vel quia instrui non admodum curant, & ita neque de Pastorum incuriâ dolent, vel respectu alio timoris, aut simili. Neque tamen inquisitio talis esse debet, vt ad particularia descendat, sed generaliter de modo agendi interrogentur, aut per capita potiora: an honestè viuat, an doctrinæ incumbat, an eos ad labores compellat, & laboris pretia persoluat. Quæ quidem omnia ad spiritualem curam pertinere possunt: si enim Indi à suis Parochis ad labores compellentur, eosdem inuisos habent, & ita inuiti audiunt, nec peccata illis integrè in Confessione aperiunt; immo nec fidem dictis adhibent, vnde & fidei apud multos adhuc fundamenta non iacta, peruersitate Pastorum & quidem quod dicere Indi possunt, licitè potest ab eisdem interrogari. Possunt autem illi cùm publica apud eos sint, Pastoris vitia deferre; vnde & Commendatarius percontari: erit autem commodus inquirendi modus, si Indi de Christianâ doctrinâ interrogentur: quam si probè calleant, signum erit diligentiæ in Pastore, & ita quoad hoc non erit opus interrogatione. Occasione autem rectæ instructionis, de qua laudari Pastor poterit, circa alia inquisitio cordata procedet: quamquam cum Indis non sit opus delicatiori scrutatione, ne scilicet intelligant de modo agendi Pastoris sinistram opinionem haberi; quia non ita in illis, qui in suis oppidis habitant, discursus attollitur, vt læsio possit famæ in Pastore timeri. Propter quam rationem in Cap. Inquisitionis, de accusationibus §. Tertiæ. Cauetur ne inquisitionis viâ contra [Inquisitio cur non liceat circa non laborantem infamiâ.] aliquem procedatur qui aliquâ non laboret infamiâ; vt enim benè ait P. Lessius Lib. 2. cap. 15. numer. 122. meritò quisque posset queri sibi fieri iniuriam, si in vitam eius iuridicè inquiritur; cuius fama alioquin est integra: nam per talem inquisitionem redditur suspectus: sic ille. Quod quidem propter eamdem rationem non videtur licitum; etiamsi iuridica inquisitio non sit; pariter enim suspectus redditur, dum circa speciale maleficium inquisitio formatur seriâ, & vrgenti interrogatione. Quod tamen, vt dixi, circa Indos non est cur communiter timeatur. Præterquam quòd [Quando id licitum.] vt citatus Auctor cum Nauarro ait in Rubrica se Iudiciis. num. 92. inquisitio talis licet quando fit ad maleficia impedienda, & eorum occasiones tollendas, videatur num. 121. & id quidem in præsenti contingit, vt non debeat circa hoc scrupulis esse locus: ad alia vtilius deriuando, de quibus inferiùs.

Constat ergo ex dictis Commendatarios [Et Commendatarij queant informationem talibus iuramentis conficere, & tabellionis fide munire.] in ordine ab bonum spirituale Indorum suæ Commendæ inquisitionem circa Parochos omnino extraiudicialem facere posse: iudicialis enim non licet ex defectu iurisdictionis, & erit illa contra Ecclesiasticam immunitatem. Non esset tamen talis, si in ordine ad informandum Episcopum aliquorum dicta scripto exciperentur, etiamsi firmata iuramento: quia iudiciale non est, quod iudicis auctoritate non fit, vt ex nomine ipso liquet, & est recepta doctrina. Vnde etsi tabellionis fides talem informationem roborarit, idem etiam dicendum, quia tabellio non est iudex, & ea etiam, quæ iudicialia non sunt, suâ potest attestatione firmare, vt passim accidit in testamentis, donationibus, contractibus, & aliis. An autem ad hoc possit auctoritas iudicis interponi communis quæstio est; de quâ post alios Diana Parte 1. Pract. 2. Resolut. 53. & Parte [An etiam iudicis auctoritas interponi.] 3. Tract. 1. Resolut. 52. vbi pro vtraque parte Auctores congerit, & licet pro negatiua stet, oppositam non iudicat esse improbabilem. Et quidem Doctores illam tenentes vt sunt, & tantæ auctoritatis, vt meritò debeat satis probabilis iudicari. Pro casu autem nostro fauet apertè Sousa in Bullam Cœnæ disp. 95. numer. 3. vbi ait, quòd quando non est aditus ad Prælatum, qui iuridicè se informare possit, de facto criminali alicuius Ecclesiastici, & in eo continuatur, & est periculum in mora, potest iudex sæcularis informationem facere, vt Prælato præsentet, non verò in aliis casibus. Quam doctrinam ait Diana Resolut. 53. valde esse notandam à iudicibus laicis. Cumque Resol. 52. citata similem aut potiùs eamdem ex Riccio afferat in praxi Tomo 4. Resol. 460. num. 5. sic concludit: sed ego non puto recedendum [Dianæ minus consequens assertum.] esse à nostrâ sententiâ quia tales casus sunt metaphysici, & moraliter vix possunt accidere. Sic ille: cuius admonitio ad iudices laicos nullius momenti redditur, quandoquidem non est valde notandum, quod moraliter, accidere non potest. Quod ergo priùs vt omnino verosimile proposuerat, posteà videtur non ita probasse. Sed certè si quando id accidat, quod vix moraliter accidere posse pronuntiat, doctrinam talem iudicem laicum amplecti posse, videtur tandem affirmare. Quam & generaliùs amplectitur P. Lessius in Resolutionibus posthumis. Verb. Iudex. Casu. 2. Non esse autem moraliter improbabile in Indiis, comprobatur, & in casu de quo loquimur, passim accidit; propter distantiam enim, & alias circumstantias difficillimum sæpiùs est Episcopos circa modum agendi Parochorum pleniùs informari. Ego tamen in casus eiusmodi contingentiâ auctor essem [Quid pro Indijs conuenientius.] Commendatariis, vt minimè iudicialem informationem efformarent, quæ eo ipso odiosa futura est, & penitus reiicienda; & ita opportunius erit sine auctoritate iudicio eam instrui, & cum omni securitate transmitti.

Sed quid si Prælati remedium efficax [Quod si Prælati remedium efficax non apponant.] non apponant, vt accidere potest, & vtinam non srequenter; solent enim ista visitatoribus committi, per quos nihil videtur in melius commutari; videtur equidem remedium difficile, si enim adeatur Patronus, vt Prælatum admoneat, & ille respondeat à se circa ista prouisum, & in iudicio nihil contra delatum resultasse ob quod debeat castigari: quid vltra est Patrono faciendum? Nihilominùs instandum; sic enim res meliùs agitabitur, & Patronus Prælatum vrgebit, atque hic ad remedium adhibendum efficaci instantiâ compelletur. Et ad hæc quidem Commendatarius grauiter obligatur, nec tuta illius esse conscientia potest, si cuicumque succumbat obstaculo. Faciendum namque ab illo, quod absque dubio fieret, si de auferenda ipsi Commenda tractaretur: vni enim sententiæ non cederet, sed supplicaret, & in supplicatione victus, ad supremum Consilium prouocaret, nullumque non moueret lapidem, ne Commendæ emolumentis priuaretur. Cùm ergo illa eo cum onere data sit, cùm spiritualis totum hoc complectatur, quandoquidem extraordinarium non est, vt probat diligentia explicata pro non admittendâ Commendâ; fit ex eo non esse in conscientiâ tutum, qui cum medio frustrato desistit, videns cum ouibus pariter perire Pastorem, aut cum Pastore oues, pro vitæ fontibus toxica propinante. Quod [Ratio efficax exactionem diligentiæ ostendens.] vlterius roborari potest ex obligatione defensionis, quæ non modo quolibet facienda est, sed vsque ad sanguinis effusionem certandum pro ea, vnde arma & equos habere debent Commendatarij, & cum illis omnibus hostiliter inuadentibus occurrere: ergo & in negotio salutis animamarum pro virili etiam decertandum. Id quod ex maioritate rationis conuincitur; quod est argumentum in iure fortissimum, de quo Euerardus Loco 66. & alij apud P. Sancium Lib. 8. de [Duplex insuper ex Iure argumentum.] Matrim. Disp. 1. num. 21. Sicut & valet argumentum de milite corporali ad spiritualem, ex iis, quæ adducit Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 15. n. 13.

CAPVT IV.

Grauamina conscientiæ in Commendatariis ex oneribus circa Commendatos cumulatis.

PLurima esse illa possunt, propter quæ [Commendatarios non posse in Commendæ oppidis habitare.] vitanda iussi ab oppidis abire, in quibus Commendæ sunt, & in illis neutiquam habitare. Vnde si secus faciant, vt accidere solet, eò quòd circa illas villas aut prædia habeant, aut habitatione continua, aut per maiorem anni partem, transgressores legis manifestissimi comprobantur. Ex eo præsertim quia hahitatio talis in id tendit, vt seruitio Indorum indebito prorsus vtantur. Ita quidem præter iniuriam, dum violentiis opprimuntur, cum onere compensationis iuxta æstimationem laboris, videtur etiam iuramenti minimè obscura transgressio. Cùm enim iurent defensuros se Indos; id [Iuramentum ad id extendi.] certè iurant, quod præcipuam Indorum tranquillitatem concernit, & ita à se non vexandos: à nullis enim magis timeri hostilitas potuit, quàm à Commendatariis ipsis, vnde circa hoc tot leges Regum Catholicorum extant, & propter duriora hæc experimenta ab oppidis exclusi, & gubernatio oblata penitus, cùm Vasallorum dominis soleat eorum præfectura concedi. Paucis res ista absolui potest. Iuratur defensio: & qui vexant non defendunt; rei ergo sunt violati Sacramenti Para no dejarlos maltratar en sus personas y haciendas. Sic Rescriptum, de quo num. 5. Videant ergo quomodo hoc præstent, qui seruitiis addictos tenent. Si dicant se non ita cogitasse, cùm iurarunt: non erunt quidem iuramenti rei in foro animæ, secus in exteriori, quia lex ad huiusmodi defensionem, vti ad præcipuam, vult dirigi iuramentum, & poterunt vt violatores eiusdem puniri Commendæ priuatione, vt in Rescripto citato habetur expressum.

Siue ergo in oppidis Commendæ sint, [Nihil ab illis exigi præter tributa posse.] in vrbibus vicinis idem prorsus cauendum est, ne scilicet indebitis seruitiis vrgeantur: id pro certo statuendo, Commendatos nihil præter tributa debere, & ita ad seruitium nullum personale posse compelli: nec plus iuris erga illos habere, quàm erga Æthiopes nondum emptos, Hispanos, Italos, aut Germanos. Quo certissimo fundamento, vt iniquum, & compensationi pecuniariæ obnoxium, seu alterius æquiualentis generis, reputandum est quidquid eidem videatur aduersari; vt non sit opus ad singulares seruitij modos descendisse, & ita vno generali Rescripto prohibiti, de quo Dom. Solorzanus Cap. 24. num. 101. licet plura sint quæ de peculiaribus agant apud eumdem. num. 103. Sunt ergo Indi [Quibus similes] velut censuarij, à quibus præter redditus nihil exigi potest; aut sicut Emphytheutæ ad solam obligati pensionem: aut secus tributarij Regis, à quibus nihil præter tributum exigitur, nisi fortè commune bonum speciale quidquam postulet; quod est omnibus commune, & ita ad id compellere ad solam supremam eius spectat potestatem. Non dicant ergo Commendatarij Indos esse suos: sui enim non sunt; sicut neque Regis sunt, vt non sunt ij, qui in Hispaniâ, aut [Pleno gaudent iure libertatis.] in aliis Coronæ regnis tributa pendunt: homo enim liber nullius est, & hoc est esse liberum: sunt autem Indi liberi iure plenissimæ libertatis, de quo Tit. 1. num. 99. & seqq. & ita sui iuris, & consequenter non alterius, iuxta §. Liberorum. [Instituta.] Instit. de verb. significat ibi: Liberorum appellatione continentur, non tantùm qui sunt in potestate, sed omnes qui sui iuris sunt.

Ad præcauendum autem omne Indos [Regium Rescriptum grauiter obligans ne ad Parochias Indorum Commendatariorum cognati præsententur.] vexandi periculum, Regis Philippi Secundi piissimo sanè Rescripto dispositum vt nullo pacto ad Parochias Indorum præsententur Clerici aut Religiosi Commendatariorum cognati. 28. Maij 1597. quod nescio an penitus obseruetur. Videtur autem grauis esse obligatio, quia experientia docet ex huiusmodi concursu nihil fauorabile Commendatis posse resultare. Quidquid ergo pro obligatione graui legum afferri à Doctoribus solet, hic profectò locum obtinet, de quo dictum aliquoties, sed præsertim Tit. 2. n. 3. & quod ad quemcumque gradum cognationis spectat, de quo in Rescripto, non ita accipiendum est, vt de eo delicatior debeat inquisitio fieri; sed videndum an dicti vt cognatos sugerant; eo enim ipso discludendi & licet in aliquo ob morum integritatem ratio videatur prohibitionis cessare, nihilominùs debet illa seruari, quia semper est periculum, & sanguis, iuxta vulgare prouerbium, de quo & alibi, sine igne feruet. Et vt verè periculum absit, est tamen periculum faciendi in posterum contra legem ob præmissum exemplar, & quilibet se æquè bonum Indorum zelatorem esse contendit; estque sanè difficile ac valde odiosum, morum discrimina explorare; cùm debeat id stare fixum nemini, nisi morum integritate conspicuo, Beneficium esse Indicum conferendum. Nequit ergo dici cessare penitus in hoc aut illo rationem legis, quando nec cessat periculum dictum, nec potest Patronus morum discrimina comprobare. Quæ quidem doctrina grauium est Scriptorum, qui varia exempla ad comprobationem inducunt, vt videri potest apud P. Palaum Tomo 1. Tract. 3. Puncto 14. n. 13. de quo & dictum. Tit. 5. n. 15. & Tit. 7. n. 18.

CAPVT V.

Circa modum restitutionis à Commendatariis seruandum, vbi & pro aliis, respectu Indorum.

PRo damnis & iniuriis, de quibus [Modus idem restitutionis qui & Prætoribus.] suprà, compensationem adhibendam, indubitatum est, pro quâ philosophandum sicut de Prætoribus, iuxta dicta Titul. præcedenti, Cap. 3. quando similia damna sunt. In eo autem quod num. 18. propositum, quando ignorantur ij, quibus damna sunt illata, alia videtur esse ratio, quia Commendatariis notiores Indi suæ Commendæ sunt, & faciliùs possunt damna eisdem illata compensare. Si tamen aliquando tale quid accidat, eo sanè modo res disponi possunt. Est autem dubitabile an id, quod Indis debetur, etiamsi noti illi sint, possit non solui, eò [An facienda restitutio Indi, ad ebrietates abusuris.] quòd illud sint suis in ebrietatibus consumpturi, & quomodo facienda restitutio. Circa quod dicendum est, si apertè constet de ebrietate futura, restitutionem opportuno tempori reseruandam. Sic Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. num. 115. vbi ait sic resoluere D. Thomam 2. 2. q. 62. art. 5. & 8. & 1. 2. q. 66. art. 4. & 2. 2. q. 31. & 3. p. q. 68. art. 5. quæ citationes tumultuariè congestæ: nam S. Doctor solùm, 2. 2. q. 62. art. 5. ad 1. punctum [Modus generaliter tenendus.] attigit, de quo alibi nec verbum. Citato ergo loco in Corpore optimè circa hoc philosophatur: Quòd quando res restituenda apparet grauiter esse [D. Thom.] nociua ei, cui restitutio facienda est, vel alteri, non debet ei tunc restitui; quia restitutio ordinatur ad vtilitatem eius, cui restituitur. Omnia enim quæ poßidentur, sub ratione vtilis cadunt, nec tamen debet ille, qui detinet rem alienam sibi appropriare, sed vel reseruare vt congruo tempore restituat, vel etiam alibi tradere tutiùs conseruandam. Sic ille. Quæ ergo Indis debentur, si ebrietas ex solutione fouenda sit, & verosimile id prorsus appareat, commodiori sunt tempori reseruanda; quod si commodum tempus non occurrat, id fieri potest, quod Titul. præced. num. 18. dictum, vt in alimenta, vestes, vel vtilia alia conuertantur. Nullo autem modo ob solam ebrietatis [Stipendia Indis ob rationem prædictam non neganda.] suspicionem stipendia laboris neganda sunt, aliàs vix vllum illis dominium circa stipendia relinqueretur, cùm tamen liberi homines sint, & nullibi ob consuetudinem ebrietatis, solent laborantibus stipendia, numeratâ pecuniâ, denegari. Et quidem, si denegarentur, magnum inde bono publico damnum obueniret, non enim essent qui laborare vellent, cùm scirent se laboris sui debitâ, mercede fraudandos.

Quando autem certi creditores sunt, [Restitutio an fieri possit alendo prædicatorem.] dubitatum est ab aliquibus an possit restitutio fieri per prædicationem; quia illi circa doctrinam Christianam instrui opus habent, & pro Prædicatore habendo tenentur facere expensas, vt spiritualia seminantes, carnalia metant, iuxta doctrinam D. Pauli 1. Cor. 9. v. 11. Si nos vobis spiritualia seminauimus magnum est, si nos carnalia vestra metamus? [1. Cor. 9. v. 11.] Quam quæstionem versat Ferdinandus Zurita in quæstionibus Theologicis circa Indos, quæst. 7. & negatiuè resoluit, estque communi Theologorum confessione receptum, qui restitutionem rei temporalis temporali compensatione [Negatiua resolutio ob generalem doctrinam de compensatione in re eiusdem generis.] faciendam esse determinant; aliàs enormes iniustitiæ possent committi, quia restitutio facillima est, vna enim salutatio Angelica pretiosior est omnibus Cræsi thesauris, & vna Missa id etiam habet incomparabiliter; circa illud ergo nequit generaliter dubitari. Et idem dicendum etiam in casu proposito, quando scilicet instructio circa Christianam doctrinam factis esset expensis procuranda: quia de tali Indorum voluntate non constat, ad quam ex iustitiâ non tenentur; sicut neque Prædicatorem voluntarium alere: quidquid de alio genere obligationis sit. Parochorum autem sustentatio ex pacto obligat, & ita ex iustitiâ, quemadmodum, & Parochi ex iustitiâ ad prædicationem, & aliorum ministeriorum exercitium obligantur. Circa hoc ergo nulla debet esse dubitatio, neque vano hoc prætextu substantiolis suis miselli isti fraudari.

Si verò ignoti sint ij, quibus facienda [Quod si ignoti sint creditores. Vbi sententia affirmantium.] restitutio, post diligentiam, quæ verè talis dici possit, adhibitam, existimat præfatus Auctor Proposit. 2. posse per prædicationem debito satisfieri ex doctrinâ D. Thomæ 2. 2. q. 69. art. 5. ad 3. vbi ait quòd cùm omnino est ignotus is, cui debet fieri restitutio, debet homo restituere secundùm quod potest, scilicet dando in eleëmosynas pro salute ipsius, siue sit mortuus siue sit viuus. Ex quâ S. Doctoris, quæ & aliorum est communis doctrina, videtur colligi per prædicationem posse fieri restitutionem, quia prædicatio quando ad ignorantes dirigitur, genus eleëmosynæ spiritualis est, & ita inter opera misericordiæ spiritualia numeratur instructio ignorantium: quæ quidem pro salute eius offerri Deo potest, cui erat restitutio facienda: si præsertim in eo oppido fiat, cuius ille erat incola. Sic enim etiam ad propinquos potest fructus peruenire. Sed certè D. Thomas de spirituali eleëmosynâ non loquitur, sed de corporali, quæ tamen in spirituale bonum domini ignoti redundat, vt patet ex illis verbis iam allatis. Scilicet dando in eleëmosynas pro salute ipsius. [Doctrinam D. Thomæ pro illis non facere.] Estque id iuxta communem doctrinam de quâ nuper, iuxta quam restitutio in bonis spiritualibus non admittitur, quando corporalia suppetunt: si autem debitor sit pauper, ea posse sibi retinere, multorum sententia est, pro quâ videri potest P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum, lib. 7. cap. 22. num. 17. vbi eamdem approbat, addens [Posse retinere, qui pauper est.] tamen de Consilio confessarij debere id fieri, vt rectè fiat, quia nemo suæ paupertatis rectus iudex esse potest. Sed certè nullus melior iudex esse videtur, quàm qui in se ipso incommoda paupertatis experitur, vt dicere meritò cum Ieremiâ possit Tren. 3. v. 1. Ego vir videns paupertatem meam. Hac ergo stante opinione, si is qui Indis debet [Notanda pro casu proposito doctrina.] pauper sit, non tenetur prædicatione debitum compensare; quòd si necessitas illius vrgeat ob ignorantiam illorum, quæ aliunde suppleri nequeat, id certè non ex iustitiâ, sed ex charitate proueniet, & ita nihil refert ad negotium restitutionis. Erit autem vtilis, & laudabilis ille respectus in eo qui propter ipsum voluerit operari.

CAPVT VI.

In tributis exigendis qualiter grauari Commendatariorum conscientiæ possint.

VT Indi ad labores honestos, sibiq́ue [De tributis non in pecuniâ, sed in specialibus solui solitis.] vtiles excitentur, legibus dispositum est vt tributa non solùm in pecuniâ soluant, sed in iis, quas vocant species, ex agricultura scilicet & opere textrino; aliisq́ue iuxta regionum diuersitatem: dum enim ad soluendum tributum in iis se exercent, non solùm quæ ad id suppetant, parant, sed & quæ vitæ sustentationi sufficiant. Ex huiusmodi ergo Commendatariis tributa soluuntur, non tamen omnibus eodem modo; quibusdam enim specierum pretium soluitur, iuxta taxam lege præfixam, quidquid sit de pretio currenti solutionis tempore. Possunt ergo, si velint species designatas contribuere, aut earum pretium in pecuniâ, quia ad alterutrum tantùm obligantur. Aliis beneficium specierum conceditur (sic vsus loquendi habet) quia in ipsâ commendæ concessione tale eis beneficium confertur, vt possint tributarios suos ad species tribuendas obligare. Quod beneficium licet communiter conferri soleat, communiter etiam Commendatarii eo non vtuntur, sed in pecuniâ iuxta moderatum pretium integrum valorem accipiunt, pacto cum Indis circa hoc inito, in quod illi libenter concurrunt; quia verò [Prohibitæ circa illa pactiones, & qualiter] pactiones, quas commendatarij cum tributariis suis facere solent in ordine ad huiusmodi commutationes, minùs fauorabiles; immò & præiudiciales, illis esse solent, prohibitæ sunt per rescripta Regia, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 1. cap. 20. num. 82. & lib. 2. cap. 24. num. 102. & in Politicâ lib. 3. cap. 26. pag. 432. §. Lo quarto. Quibus tamen non obstantibus si pactiones istæ reuerà præiudiciales non sint, & Indis ipsis annuentibus, & propendentibus fiant, Protectoriq́ue eorumdem auctoritate firmentur, non videntur improbandæ, quia procul dubio vtiles illis esse possunt, & ita quando tales, minimè prohibitæ: iuxta regulam satis vulgatam Iuris in sexto. Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum. Et ita video à Commendatariis timoratæ conscientiæ practicari, vnde circa hoc non est illis scrupulus iniiciendus.

Est tamen omnino iniiciendus illis, [Si vna species pro alia exigatur, peccari cum restitutionis obligatione.] immò, & spina in eorum cordibus, pro salute autem eorumdem infigenda, qui cùm de speciebus accipiendis agitur, vnam pro alia petunt; quia sibi commodiorem æstimant. Quod quidem si in re aliqua semel, aut iterùm accidat, nec vis aliqua pauidis eorum animis inferatur, tolerari potest, neque vt lethalis permutatio ista condemnari. Id autem frequenter fieri, sine reatu mortalis culpæ nequit; quia circa frequentiam hanc inuoluntarij Indi sunt, qui probè cognoscunt permutationes tales sibi esse incommodas, vnde si eisdem annuunt, ex timore id faciunt, qui nullos reddit contractus, secundùm plures, & graues Doctores, quos adducit Bonacina Tom. 2. disp. 3. de contractibus quæst. 1. puncto 2. §. 3. n. 3. & P. Oñate Tom. 1. disput. 3. sect. 13. quos, & sequitur; vel [Contractus vbi metus, non sustinetur.] certè nullandos, vt cum aliis tenet ipse Bonacina ibidem, & P. Fagundez lib. 1. de Iustitiâ, cap. 6. cum multis. Ex quo fit in foro conscientiæ teneri eum, qui metum incussit iniustum, ad restitutionem damni sic irrogati, quia per iniuriam illatum est, & ita per restitutionem debet inæqualitas ad æqualitatem reuocari. Pro quo citatus Auctor cum Nauarro, Syluestro, & PP. Sancio, Lessio, Reginaldo, & Rebello num. 7. quibus adde Cardinalem Lugo disp. 22. de Iustitiâ, n. 138. P. Luisium Turrianum Disput. 55. de Iustitia, dub. 11. P. Gasparem Hurtadum Disp. 1. de contractibus, Diffic. 5. Vers. Et ob rationem, P. Bauny Lib. 1. de Contractibus, Tractat. 1. Quæst 9. Vers. Infertur primò. Vbi alios adducit, & Bassæum V. Contractus num. 23. non est ergo quod Commendatariis faueat in [Doctrinam circa rescissionem contractûs Commendatarijs non fauere.] permutationibus istis quomodocumque libeat opinari; & licet Auctores, qui validum contractum dicunt, rescindendum tamen; addant hoc faciendum; si ita velit, qui metum passus est; vnde dum voluntatem suam non aperit videntur, qui metum incusserunt, iustè possidere: & ita dum Indi rescissionem non petunt, Commendatarios nihil vrgere, quo eorum grauari conscientiæ possint; licèt inquam hoc ita sit, nequit tamen ad casum præsentem accommodari; quia in Indis, vt rescissionem contractus non petant, perseuerat metus, & ita non est eorum expectanda petitio.

Addendum prætereà; quòd licet tolerari [Pro damnificatione semper obligationem dictam extare.] queat vt contractus non rescindatur, quòd tamen damnificatio non sit recompensanda; etiam Indis nihil petentibus; nullo potest pacto sustineri. Est autem in permutationibus dictis semper damnificatio aliqua, dum vnum pro alio exigitur: quod enim datur, eo ipso quòd ab inuito extorquetur, maioris valoris est: sicut enim merces vltroneæ vilescunt, ita quæ vltroneitate nihil, aut parum habent; maioris pretij sunt, vt est communis Theologorum, & Iurisperitorum doctrina, de quâ & dictum alibi, & quidem cùm quis rogatur vendit, [Rei inuito extractæ maius pretium.] plus valoris habet res ab eo tradita: ergo cùm inuitus id dicendum potiùs, quia magis inuoluntarium est, vt cum communi docet P. Lessius Lib. 2. cap. 15. num. 8. Id autem quod de pretio circa venditionem dicitur, etiam est in quolibet alio contractu dicendum ob eamdem rationem: vnde & in permutationibus de quibus loquimur.

Potest etiam in eo Commendatariorum [Species supra valorem medium non posse exigi.] conscientia grauari si non sint iis rebus, quas Indi tribuunt, contenti, licèt mediocris valoris sint, sed velint eas esse summæ æstimationis: neque enim est lex, quæ talem æstimationem taxet, immò neque taxare rationabiliter valeret; quia difficillimè id stare possit, quatenus illæ meliores, & meliores esse possunt, vnde semper in voluntate Commendatariorum positum esset meliora, & meliora exigere, & dum talia suo iudicio non darentur, valoris defectum pecuniâ supplendum contendere, & sic miseros Commendatos tyrannicè diuexare. Pro quo est communis Iurisperitorum [Pecunia qualibet fieri posse solutionem.] sententia, quos adducit Dom. Solorzanus Lib. 1. cap. 20. num. 75. quibuscum & sentit Pharaonius Tract. 1. sess. 30. casu 4. dicentium debitorem tributorum, vel aliarum quantitatum, in monetâ qualibet vsuali soluere posse. Pro quo & est L. 6. Titul. 14. lib. 6. Recopilat. sicut ergo in monetæ contributione non est obligatio ad meliorem, sed qualibet vsuali fieri solutio potest, ita & in speciebus pariter dicendum propter eamdem rationem.

Quid sterilibus annis faciendum & qualis [Sterilitatis tempore species non deberi, sicut nec decimas.] indulgenda remissio: dictum à nobis Titul. 1. num. 178. & 179. & ea generalis doctrina ad casum præsentem applicanda: vbi de Commendatis agimus. Ad species ergo quas per temporum inclementiam habere minimè potuerunt, tribuendas, vrgeri tutâ conscientiâ nequeunt. Sicut non tenentur, ad decimas, qui copiam aliquam, ex quâ illas deducerent, ob sterilitatem neutiquam habuerunt: sicut autem de tributis, & collectis ad decimas regulariter valet argumentum, vt probat Euerardus loco 72. Pro quo & Doctores adducit D. Solorzanus lib. 1. cap. 21. n. 1. ita potiori iure de [A decimis ad tributa argumentum.] decimis ad tributa, quandoquidem decimæ minùs odiosæ sunt, cùm Deo offerantur, non sic tributa, quibus odiosius nihil; licèt iure aliàs debeantur. Cùm ergo decimæ defectus non debeat compensari pecuniâ, nec specierum debet, ne seruus maior sit domino suo; si autem pactione constitutum sit, vt totum tributum in pecuniâ soluatur, & sic in anno sterili Commendatarius id quod in [Quid si in pecuniâ solui solitæ.] aliis accipiat, non videtur ad restitutionem obligandus, quandoquidem erga tributarios Regis tale quid agitur, vt constat ex dictis n. 179. citato ex eo fundamento, quòd vnius anni sterilitas, alterius abundantiâ compensatur, & ideò pactio præcessit vt scilicet communia essent damna, & commoda Commendatariis, & Commendatis, & hi cùm beneficiunt habeant specierum, & ex eo commoda frequentia reportant, & satis videtur exiguum, quod ex speciebus potest singulis capitibus respondere. Et hæc pro Commendatariis sit satis adnotasse, si illud tantùm in fine addamus, quæ dicta de Commendatariis sunt ad Pensionarios extendenda, pro quibus videndus Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 3. & præsertim, num. 26.

TITVLVS VIII. DE CAPITVLIS CIVITATVM, ET DIVERSIS EORVM OFFICIALIBVS.

Vt non semel admonui, ad illa quæ pro Indijs specialia sunt, nostra est tractatio coarctanda; si enim generaliter libeat excurrere, opus interminabile moliremur. Inter plurima ergo, quæ de Capitulis ciuitatum tractari possent, selectißima pro Indijs assumendo, sit pro illis

CAPVT I.

Capitulares Ciuitatum, siue Rectores, an pro electione Officialium accipere aliquid possint, & quædam alia circa illud.

COmmunis quidem est [Pro electione officialium posse pretium accipi ex venditione à Rege facta videtur probari.] difficultas, sed ad Indicos Senatores, vulgò Regidores, eatenus peculiariter spectare potest, quatenus in illis hoc malum fortè frequentius, ob terræ opulentiam, & ambitionem quorumdam inibi ardentiùs æstuantem, qui vbi Rex longiùs abest, reguli esse cuiusuis pretij oblatione contendunt. In quâ quidem erunt fortè qui fieri posse affirment, eò quòd hunc præ aliis eligere mera gratia est: ergo potest pro eâ, pretium accipi, sicut & dari: nemo enim gratis tenetur facere id, ad quod non obligatur. Quòd si leges id prohibeant, non videntur in conscientiâ obligare: quia ex nullo capite id constat; & cùm Rex officia Rectorum vendat, id verosimilius redditur; quia plus indecentiæ apparet in eo, quòd officia vendantur, quàm in eo, quòd pro electione annualis Officialis aliquid accipiatur. Ideò namque indecens communiter asseritur venditio officiorum, quia minùs apti eo pacto eliguntur, ad augmentum pretij oculis venditoris intentis. Hoc. autem in officiis perpetuis quantum habeat inconuenientiæ statim apparet, cùm inconuenientia pariter debeant perdurare. Cùm ergo Rex iis non obstantibus ea vendat, circa minora inconuenientia dispensare videtur, quæ in electione annui Officialis occurrere possunt, dum aliquid ab eligente accipitur, qui pro electione suâ ampliora se memorat contulisse. Et hoc sanè satis verosimile indicium est voluntatis Regis, vt nolit ea ad mortale peccatum transgredientes obligari, quod de illius eximiâ nequit præsumi erga subditos pietate: iuxta dicta Titul. 2. n. 3.

Et quod saltem non sit peccatum mortale [Vt non sit peccatum mortale vt conserat, quorundam doctrina de venditione officij transferibilis.] sed solum veniale; probari potest ex aliquorum scriptorum sententiâ, qui dicunt non peccare mortaliter eum, qui cùm habeat facultatem à Rege transferendi officium in alium, pro eo pretium accipit. Sic enim tenent Peña, Petrus Soto, Orellana & alij Theologi apud Salonium Tomo 1. q. 63. art. 2. controu. 8. conclus. 4. & Petrum de in Summa Tomo 2. Tract. 7. Cap. 1. Conclus. 25. qui, & illam probabilem existimat: sicut & Ioannes de la Cruz in Directorio. Part. 1. Præcepto 7. Quæst. 7. Artic. 2. Dub. 10. Conclus. 3. & videtur probare Cardinalis Lugo Tom. 2. de Iustitia Disput. 38. num. 79. Nam eadem ratio videtur esse in eligente accepto pretio ob fundamentum, quod adducit Ledesma, ex eo quòd habeat licentiam ad transferendum officium, & ex acceptatione pretij nullum Reipublicæ detrimentum sequatur; cùm supponatur eum, in quem est facienda translatio, futurum idoneum; neque ipsi electo damnum aliquod infertur, cùm nullum habeat ius ad officium gratis habendum, & meliùs illi sit, illud pretio aliquo dato frui, quàm penitus eo carere. Quæ quidem casui, de quo agimus, possunt pariformiter applicari. Et de duobus postremis constat: circa primum autem; etsi qui pretio accepto eligit, non transferat officium; habet tamen absolutè facultatem eligendi, & valde materialiter videtur se habere, quod ad suum officium eligat, vel ad aliud, cùm in prohibenda lucrosa venditione idem in omnibus respectus habeatur: nihilominus

Dico primo: Senatores Vrbani peccant [Assertio 1. Negatiua assertio statuitur.] mortaliter pretium accipientes pro officialium electione, quæ fieri solet ad Reipublicæ administrationem. Videtur clarum ex L. 8. Tit. 2. lib. 7. nouæ Compilat. in qua sic dicitur: Mandamos que ningun officio de veynte quatrias, Regimientos, Alcaldias, Alguacilazgos, fieles executores, ô Iuraderias, no se puedan vender, ni trocar, ni dar en pago, ni por otro precio: al respeto de precio alguno ahora lo den las [Pro qua lex Hispaniæ.] personas en quien se renunciaren o traspasaren, ò otras personas por ellos, directa, ni indirectamente: y lo mismo sea en los votos, que se dieren en las elecciones, y prouisiones para los tales officios, de Procuraciones de corte. O, escribanias publicas de donde por Priuilegio, ô costumbre se eligen por votos. Por manera que no interuenga precio, ni respecto de precio, ni Soborno. Et inferiùs: Y la persona que lo comprare, ô a quien se renunciare, ô Comprare voto para lo auer, ô lo vbiere por ruego de otras personas a su pedimiento, o por causa suya directa, ô indirectamente, no pueda auer, ni aya el tal officio, puesto, que nos le hagamos merced de el, por virtud de la renunciacion. Sic lex; quæ quidem circa [Illius grauis obligatio.] materiam versatur grauissimam, & si intentio non obligandi grauiter in legislatore deesset, nullius momenti redderetur; ex quibus obligationem sub mortali colligi diximus Titulo 2. num. 3. & quidem pœnalis non est, cùm nullam pœnam assignet, neque fundata in præsumptione, vt constat; neque vsu reiecta, quia illius obseruantia viget in gremio præcipuo Senatorum: ergo nullum est indicium, vt obligationis vim illi detrahere debeamus.

Solùm esse difficultas potest, quia in prædictâ [Ex prohibita intercessione obiectio, cum eiusdem solutione.] lege pariter prohibentur pretium accipi, & intercessione tertiæ personæ moueri, & ita additur: ô lo vbiere por ruego de otras personas à su pedimiento. Et antea immediatè post adducta: Ni ruego de otras personas por interceßion, ô causa del que vbiere de ser elegido. &c. Atqui propter intercessionem eligere non videtur esse peccatum graue; vnde intercessiones frequentissimè occurrunt, idque sine graui scrupulo; & satis durum esset intercessorum myriades de lethali reatu condemnare. Sed certè hoc non videtur vrgere: nam lex non prohibet intercessionum respectu omnimodis operari; sed ne intercessio vnica sit caussa electionis, nullis aliis requisitis consideratis: sic enim iniquissima electio esset; etiam si aliàs benemeriti sit, quia totum quod ad benemerita attinet, materialiter se habet: vnde si talis non esset, eodem modo eligeretur; stante eadem formali ratione operandi: idem enim inquantùm idem, semper est natum facere idem. Quia verò lex humana actus internos directè prohibere non potest; si quis re ipsa propter intercessionem eligat; id tamen exteriùs non significet, non facit contra legem; peccabit tamen mortaliter contra legem naturalem, iuxta quam tenetur eligere dignum, secundùm quod dignus est; quod tamen non præstat, cùm re ipsa propter intercessionem eligat, & ita dignitas materialiter tantùm se habeat. Sic ergo nihil est in lege dictâ, ex quo obligatio tantùm leuis possit coniectari. Et ita grauem agnoscunt communiter Scriptores, & vti certum pro eorum examine in confessione statuit Remigius, in Praxi Parochorum fol. 302. num. 7. cum P. Lessio, Corduba & aliis. Et Cardinalis Lugo suprà. num. 78. P. Thomas Sancius. Tomo 1. Consiliorum. lib. 3. Cap. vnico Dub. 1. num. 27. & 28. P. Fragosus Tom. 1. Pag. 417. num. 42. vt alios omittam.

Neque adducta in contrarium vrgent: [Fit satis obiectis.] nego enim ex eo quòd Senatores officia emerint, vendere posse; quandoquidem eis expressè prohibetur, non obstante emptione & licet in illa non leuia inconuenientia sint, ex eo non sequitur inconuenientia alia addenda, ne inconuenientium cumulo bonum publicum opprimatur. Nec verum est abusum ex electione lucratiua annuorum Officialium ob breuius tempus minoribus esse inconuenientibus expositum: nam reuerà tempus breuius non est collectiuè, dum vna electio aliam subsequitur, & omnes accepto pretio constant; vnde inconuenientia fiunt perpetua. Ex opinione autem illâ de renuntiatione officij non sequitur, quod intenditur: quia Rex talem officij translationem concedens, non videtur circa modum translationis talis prorsus inuitus: quia cùm Rex ipse vendere illud soleat, dum copiam transferendi facit, circa venditionem etiam annuit, vel certè non penitus illi videtur displicere, dum eam non prohibet. Circa electiones autem à Senatoribus faciendas voluntatem suam omnibus reddit promulgatione legis manifestam, & ita de vno ad aliud fieri nequi argumentum. Neque est eadem ratio de electione, & translatione officij: hæc enim Regio nomine fit; illa autem secus; in hac non apparet transferentis turpitudo, secus in illâ; subornationes enim in habentibus publica officia turpissimæ iudicantur ab omnibus, quia Officium non ad publicam vtilitatem, pro quâ institutum est, sed ad priuatam inclinatur. Item qui vendit, iudex non est, nec publici officij actum exercet in eius translatione; cùm tamen Senator eligens, publico fungatur munere, & ita quod accipit subornatio est; quod dici nequit, cùm officium vendit, sicut de nullo alio, id, quod suum est vendente.

Dico secundò: Senator vrbicus accipiens [Assertio 2. Non esse obligationem restitutionis, cum peculiari & notanda explicatione.] aliquid pro electione non obligatur ad restitutionem, secundùm valde probabilem sententiam, quam cum multis tenet P. Sancius. suprà n. 29. & 30. Cardinalis Lugo n. 77. & seqq. P. Fragosus suprà pag. 416. num. 41. vbi alios adducit. Quando scilicet id, quod datur; ex mera liberalitate tribuitur, licet leges municipales prohibeant, quia non impediunt dominij translationem. Quam limitationem cùm alij etiam adiiciant, oportet illam, vt expedita decisio ista maneat; explicari. Omnis certè, qui vt officium obtineat aliquid confert, credendus est liberaliter offerre, etiamsi inuitus conferat, quatenus gratius illi esset, si officium merè gratis offerretur. Quod patet ex eo, quòd officium ita habere velit, vt illius acceptio legitima sit, nec sit illi restituendi illud obligatio. Cùm ergo, si liberaliter non tribuat, quod pro suffragio electoris tribuit, acceptio officij nulla sit, vt ex verbis legis constat adductio num. 3. No pueda auer, ni aya el tal officio; dicendum est, ita dare velle, vt datio liberalis censenda sit. Quòd quidem si non ita debeat intelligi, quod Auctores sententiæ propositæ affirmant, minimè consonum esse potest. Nemo enim electori ita liberaliter tribuit, vt electione non stante esset aliquatenus tributurus. Tribuit ergo ad obtinendam electionem; & quomodo dici potest liberaliter tribuere? Certè nisi ad explicationem traditam non habeatur recursus: non video quomodo possit sustineri. Tribuit ergo liberaliter quatenus & si officium non obtineat, non sit datum, repetiturus: vel quia suffragium emere non intendit, sed gratum se pro eodem exhibere. Vnde si tantùm promisit, & officium assecutus est ante impletam promissionem, ad nihil tenetur ex iustitiâ, sicut & non adepto: licet autem qui tribuit ob electionem obtinendam non habeat expressè omnes dictos respectus, cùm tamen ita velit tribuere, vt electio ex eo non reddatur nulla, credendus est iuxta illos confusè conceptos operari.

Sidieas: legem prohibentem subornationes, [Obiectioni ex legis vrgentia factum satis.] eas etiam, vt à nobis sunt explicatæ, prohibere, & consequenter electionem propter eas factam, esse nullam: nam etiam sub prædictis respectibus eadem habent inconuenientia, & cùm ad modum interiorem operandi spectent, ad forum externum & humanas leges non spectant. Est quidem valida instantia, & propter quam opposita sententia videtur similior vero, vnde & eam grauissimi Doctores complectuntur, vt videri potest apud P. Sancium, suprà num. 28. Nos autem vt eam quam vt valde probabilem ob Auctorum eam sequentium multitudinem, & grauitatem proposuimus, iuxta modum aliquem verosimilem explicemus, prædicto modo philosophati sumus: & ad instantiam dicimus, illam quidem esse vrgentissimam; sed nihilominus dominij translationem non prohiberi, quando datum liberale est sub respectibus explicatis, qui merè interni non sunt, quando iuxta illos debet, quod tribuitur, regulari, vt scilicet impleatur, aut non impleatur promissio, & quod datum est, repetatur. Quæ explicatio si adhuc non penitus videatur satisfacere, quærant aliam sententiæ hujuscemodi sectatores. Pro cuius probatione explicatio dicta sufficiat, dum tantùm intendimus eius probabilitatem ostendere, ne Senatorum conscientias minimè ad restitutionem procliues videamus remediis facilioribus defraudare. Exoptandum equidem asylum coram supremo Iudice reis probabilis opinio, quando præsertim de molestissimo agitur restitutionis onere, cui passim hominum agmina miseranda succumbunt.

CAPVT II.

De electione Alcaldiorum & qualiter in illa soleant delinquere Senatores, vbi & de iuramenti obligatione.

ALcadij apud nostrates dicuntur, qui [Alcaldij iidem qui Ædiles Romanis.] Romanis Ædilibus videntur respondere, de quibus Tullius lib. 3. de legibus sic ex lege 12. Tabularum suntoque Ædiles curatores vrbis, annonæ, ludorumque solemnium, ollisque, (idem, quod illis) ad honoris amplioris gradum [Tullius.] is primus ascensus esto. Illorum vsus in Indiis, sed cum potestate ampliori; sunt enim iudices [Eorum in Indijs vsus.] ordinarij, etiam vbi Regales Audientiæ sunt, & & Togati iudices criminum, ac Prouinciæ: & quandoque etiam vbi & simul Prætores, exiguo profectò fructu; si tamen aliquo, inconuenientibus ex eorum electione, & administratione minimè compensando. Sunt ergo illi ad solatium potiùs ciuitatum, quàm ad considerabilem vtilitatem huc vsque conseruati, vt scilicet ciuibus honorifica aliqua officia suppetant, ne gubernatio tota extraneis deferatur: & duo solent annuatim eligi, nec modicis frequenter turbis, nisi vbi Proregis auctoritas iis potest obuiare. Et quod ad electionem attinet, quatenus non sine subornationibus esse solet, iam dictum à nobis, nunc circa alia non nihil oportet adiiciamus.

Dico primò. Qui factiones nutriunt, vnde [Assertio 1. Circa eorum electionem factiones esse lethales.] oriuntur turbæ, & inimicitiæ inter ciues; occasione electionum, grauissimè peccant, sicut & supremi Gubernatores, qui hæc scientes non student efficaciter factiones huiusmodi dissoluere, etiam relegatione eorum, qui vix aliter conquiescent. Res est plana, & pro eâ Regiæ extant schedulæ, de quibus Dom. Solorzanus lib. 4. cap. 1. num. 14. & 15. & in Politica lib. 5. cap. 1. pag. 749. in fine. Et inter alias peculiaris extat, in quâ iubet Phillippus Tertius sacrosanctæ memoriæ Rex, vt officia Decurionum, seu Vrbicorum Senatorum inquietis Decurionibus adimantur, & alia circa electionem per sortes faciendam in [Sortibus fieri posse.] vrnam missas, quæ tamen non vbique sunt recepta. Esse autem illam licitam, quando de electione ad officia sæcularia agitur; communis est resolutio, pro quâ Auctores congerit P. Thomas Sancius lib. 2. Decalogi Cap. 38. num. 37. & 38. de quo etiam Diana num. sequenti allegandus, [Vnde illæ licitæ.] & ratio est quia sortes hoc modo nihil aliud includunt, quàm humanum quemdam contractum, quo ex communi consensu habentium ius ad aliquid id inter ipsos sorte diuiditur, vt illius sit, cui sors obtigerit. Videtur autem ratio dicta in casu præsenti cessare; quia sortes non exercentur ex communi sensu, sed ex Regis imperio. Nihilominus potest illa sustineri; quia licet ex imperio Regis id fiat, Respublica tamen ius omne suum in ordine ad electiones in Regem transtulit, vt id circa illas disponat, quod commodius arbitrabitur, lubente ergo illo vt hoc modo fiant; communis circa illum consenfus est, & ita nullius iniuria, vnde possit electio reprobari. Si autem quispiam velit tunc non esse consensum, ex quo habeatur iuris singulorum cessio, vt videtur officium, cui sors obtigerit; dici potest illum non esse necessarium; vt sortes licitæ sint; quia vel stare possunt ex communi consensu, vel ex Superioris imperio, & ita potest in definitione sortium diuisoriarum apponi.

Dico secundò. In electionibus prædictis [Assertio 2. Peccari grauiter ineptorum designatione.] peccari grauiter solet propter ineptorum designationem, quia vel iuuenes parum cordati, & moribus improbatis, aut senes ad vigilias, & actiones alias, quæ expeditos exigunt, prorsus inualidi, aut lucrum ex illa facturi hesterni incolæ, & ita ignoti, sicut & Reipublicæ status ignari, vel aliter incapaces eliguntur. Et electores tales prorsus esse damnabiles res est adeò perspicua, vt non egeat probatione; & magis profectò damnabiles in vrbanis Senatoribus, quàm si à superiori potestate descenderent. Illi enim tamquam Reipublicæ immediati curatores, in quos illa curam omnem sui ipsius transtulit, qui & membra illius præcipua, specialissimâ obligatione tenentur, ad prouidendum ipsi optimos iudices, ex quibus eiusdem bonum magna ex parte, immò & potiori, dependet. Et circa hoc quidem nequeunt se electores isti ea opinione tueri, quæ in electionibus ad sæcularia officia non esse obligationem ad digniores eligendos affirmat: non enim modò de dignis & dignioribus sermo est, sed de indignis, in quorum electione omnes graue peccatum recognoscunt. Quod licet adeò exploratum sit; oportet tamen inculcari; quia plures circa hoc miserè errant cum magno Reipublicæ dispendio, vnde siue ignorantia, siue incuria, aut incogitantia debet frequentiùs incusari. Si præsertim addamus teneri illos ad restitutionem [Et cum restitutionis obligatione.] omnium damnorum, quæ ex prauâ fuerint electione secuta. Quod quidem videtur indubitabile, & vt tale illud docent Doctores, quos adducit Diana Parte 2. Tract. 2. Miscellaneo. Resolut. 67. In qua quidem de obligatione agit circa digniorum electionem, & ex multis Auctoribus probat Senatores ad illam teneri cum onere restitutiones: quamuis alij apud eumdem contrarium teneant. In quâ quidem controuersiâ vt [Modus facilis ad conscientiæ leuamen in electione] benigniùs cum Senatoribus agamus, vt medium saltem teneant, eosdem possumus admonere. Non equidem digniores eligant, sed neque indignos: erimus ergo dignorum electione contenti: cùm præsertim inter homines sæculares non sit ita facilè excessum dignitatis explorare. Et ita quolibet sibi bene viso, non ex passione, sed bono zelo agentibus, se obligationi suæ satisfecisse; sublatis conscientiæ remorsibus, per me licet arbitrentur.

Addendum in fine cum Diana, sic nonnullis immutatis. Scripsi ad instantiam. N. Faxit Deus vt [Dianæ votum, quod & Authoris.] sint profutura, si non ad electionem dignioris, saltem ad abominationem eius, quâ indigni ad Reipublicæ regimen prouehuntur.

Dico tertiò, Pro Indorum ad ciuitatem [Assertio 3. De Iudice peculiari Indorum.] aliquam Hispanorum pertinentium gubernatione, solet alicubi cum Alcaldiis iudex specialis eligi, qui dicitur iudex Naturalium seu Indigenarum. In cuius electione ratio in primis habenda Indorum, vt scilicet talis illis tradatur Iudex, qui eorum possit bonum spirituale, & politicum promouere. Quod dum non attenditur, grauis in electione culpa admiscetur. Et vt, quæ de illo dici possunt, breuiter complectamur: talis præfectura Indis debet esse prorsus innoxia: vnde ad propria commoda ministeriis Indorum vti nequeunt magis, quàm si Hispani essent, vt de Commendatariis dicebamus. Si secus faciant, præter grauia in eo peccata reperta; restitutionis oneri subiacebunt.

Dico quartò: circa prædictas electiones, [Assertio 4. Circa iuramentum Senatorum, præsertim in electionibus.] & alias, juramentum ita obligat; quod de fideliter agendo officio; ac præsertim dum de electionibus agitur, solent præstare Senatores, vt si indignos eligant, rei sint violati iuramenti: si autem dignos, licet non digniores, non ita; sic Diana cum aliis suprà Dicto Quarto. Fundamentum est idem quod de Prætoribus agentes, Tit. 6. Cap. 1. iuxta receptissimam doctrinam stabiliuimus: Iuramentum scilicet non addere nouam obligationem extensiuè, sed eâ suppositâ, iuxta ipsam obligare. Cùm ergo Senatores ad electionem dignorum, reiectis indignis, grauiter vrgeantur: sacrilegi erunt indignos eligentes: & cùm aliàs non obligentur secundùm probabilem opinionem ad electionem digniorum, saltem sub mortali eos omittere graue sacrilegium non erit; immò neque leue, si recto animo procedatur iuxta num. 10. si quis autem manifestè deprehendat [In dignioris omissione vt peccari contingat.] maiorem alicuius dignitatem, & propter humanum aliquem respectum minùs dignum eligat, nullo modo videtur excusari posse à peccato veniali graui, quandoquidem & digniori aliqualem iniuriam irrogat, qui vti melior Reipublicæ pars maius habet ius ad honorifica munera, & insuper causa est aliquorum damnorum, quæ Reipublicæ obuenire possunt, aut saltem minus bonæ administrationis, quæ vix intelligi potest quomodo stare sine damnis multis possit, quando, vt alia desint, ipsa boni diminutio damnum est, eius præsertim comparatione, qui ad bonum procurandum obligatur.

CAPVT III.

Alcaldiorum obligationes in conscientiæ foro specialius explicatæ.

PRima eorum personales mores [Scandalum in illis circumstantia speciem mutans.] concernit, ne scilicet turpibus amoribus implicati, ineptos se ad aliorum correctionem reddant. Sint ergo casti, vel saltem cauti, quamuis difficile valde sit vt turpis possit conuersationis successiuus tractus occultari. Scandalum certè in illis grauius peccatum est, nec tantùm aggrauans circumstantia, sed mutans speciem ob specialem officij qualitatem; oriter enim non solùm ex violatâ communi lege charitatis, aut virtutis specialis, contra quam est scandalum, secundùm diuersas opiniones; sed ex eo quòd contra officij propriam institutionem agitur, ad commune bonum, & prauitatum correctionem destinati. Vnde communiter Doctores circumstantiam hanc, vt specialem, & ita in confessione aperiendam contestantur: estque prima respectu aliarum, quæ vulgari carmine designantur, scilicet Quis. Et ita tenent in speciali, quos adducit P. Fagundez Lib. 4. in præcepta Ecclesiæ Cap. 4. num. 5. licet ipse non esse circumstantiam, quæ speciem mutet, affirmet, confitendam tamen iuxta suam opinionem de obligatione confitendi circumstantias aggrauantes de qua Cap. 2. sed certè rationem adductam specialis obligationis ratione officij non tangit, sicut neque alij non pauci, vnde pariter loquuntur de Prælato, & viro graui, quorum praua exempla specialiùs inducunt ad præiudicialem imitationem; cùm tamen certum sit diuersæ rationis esse obligationem, quæ est in Prælato, ac iudice, ab eâ quæ in viro graui est.

Et de furto quidem loquendo, quod Iudex [Furtum in iudice non esse circumstantiam notabiliter aggrauantem, probabilis sententia.] Reipublicæ faciat, sunt qui censeant non esse circumstantiam notabiliter aggrauantem, quia est obligationis transgressio eiusdem speciei, scilicet in genere iustitiæ; ex iustitiâ enim tenetur quis non furari, & ex iustitiâ etiam tenetur iudex ciuium bona custodire; multiplicatio autem obligationum in eodem genere non aggrauat notabiliter, vnde neque violatio ex eo notabiliter aggrauatur, sicut in faciente plures scripturas de eadem re, & promissionem infringente. Sic citatus Auctor suprà Cap. 3. num. 2. cum Henrico & Palacio. Apud eumdem tamen ibidem. Ioannes de Medina, & Bartholomæus de Medina; circunstantiam notabiliter aggrauantem esse censent, & necessariò in confessione aperiendam. Addunt tamen priores id intelligendum secluso scandalo & quidem cùm sententiæ istæ bonos Auctores habeant, licebit illas in praxi amplecti, & id quod de furto dictum est ad luxuriam transferre. [Quæ ad luxuriam potest transferri.] Tenetur enim quis in eo genere prauum exemplum non præbere, ita vt ex eo alij ad similia non sint verosimiliter inducendi: quæ obligatio in iudice quidem est, sed ei similis, quæ in viro alio graui; non enim esse maior potest; nisi quatenus magis ex eo moueri possunt, qui viderint, aut scierint; atqui hoc non solùm in Iudice sed in alio grandis auctoritatis contingere potest; quòd si dicas plus mouere exemplum iudicis, quia cùm ipse in eo genere apertè delinquat, non poterit alios similiter peccantes corrigere, & sic luxuriæ regnum propagabitur: id non videtur vrgere, quia totum illud reducitur ad ampliorem peccandi licentiam, quæ circumstantia non mutat speciem, quia magis, & minus non variant illam iuxta receptissimum axioma. Licebit ergo, vt dixi, commodâ hac adhibitâ explicatione sententias dictas amplecti. [Sed prior sententia præfertur, & roboratur.]

Nihilominus quod asserui prius, validissimo fundamento innititur, cui non plenè fit satis per adducta: Ratione enim officij specialis obligatio est, vt negare potest nemo; quia ea non oritur ex communi lege charitatis, nec specialis virtutis Castitatis, vt etiam est planum, quia illæ rationes sunt communes omnibus: ergo ex speciali titulo officij: atqui obligatio talis non est leuis, cùm circa materiam grauissimam versetur, & ex quâ salus populorum pendet; ergo est grauis, & ita illius obligationis transgressio erit mortalis. Vnusquisque ergo in suo sensu abundet: & sit probabile, quod Doctores citati contendunt, mihi contrarium solidiori videtur ratione fundatum & quidem Sancti Patres grauissimè inuehuntur in eos, qui in dignitate positi, licentiùs peccant, eorum specialem malitiam perpendentes, quia ex officio ad rectè agendum astringuntur. Quæ sanè ponderationes, admonitiones, & [SS. Patres in judices scandala perpetrantes acriter inuehuntur.] increpationes nullius essent roboris, quandoquidem rectores populorum ad nihil speciale, quod obligationem sub mortali inducat, & aperiri in confessione debeat, sunt adstricti. Talis illa Diui Isidori Lib. 2. officiorum. Cap. 5. sic locuti; quia fronte subditos arguere poterit, cùm illi statim poßit correptus ingerere: ante docente quæ [D. Isidorus.] recta sunt? quapropter qui negligit recta facere, negligat recta docere. Sic ille: vnde est memorabilis illa Diui Gregorij Magni sententia: Pastoralis curæ Partè 2. Cap. 2. ita scribentis: Rector semper [D. Gregor. Magnus.] cogitatione sit mundus, quatenus nulla hunc immunditia polluat qui hoc suscepit officij, vt in alienis quoque cordibus pollutionis maculas tergat: quia necesse est vt esse munda subeat manus, quæ diluere aliorum sordes curat; ne tacta quæque deteriùs inquinet, si sordida in semens lutum tenet. Hæc Doctor Sanctus. Quod autem ad materiam iustitiæ attinet, non obstare communem illius rationem diuersitati specificæ malitiæ, clarè ostendit P. Petrus Hurtadus. 2. 2. Disput. 173. §. 61. quem Diana adducit Parte 5. Tract. 7. Resol. 2.

Secunda obligatio, quæ & illis cum [Alcaldij & Senatores grauando Tabernarios vt peccent, & ad restitutionem teneantur.] Senatoribus communis, ne potestate vtantur vt Tabernarios grauent vendenda obtrudentes, inuitis sanè, quia sua licet commodè vendere, & maiori pretio coguntur accipere, ad arbitrium tradentium soluturi. Et solet illis hoc operis quantum est compensari permissione multorum quoad vitæ turpitudinem, siue quoad officij vsum Reipublicæ noxialem. Est ergo in his non solùm peccatum, sed peccatorum aceruus penitus manifestus cum obligatione restitutionis in solidum faciendæ. Quantùm autem & qualiter, iuxta regulas est apud Theologos obuias componendum, à peritis Confessariis neutiquam ignorandas. Et poterit quidem contingere vt restitutionis nulla obligatio sit; si videlicet Tabernarij libenter id onus subeant, vt sibi viuendi ad libitum facultas tribuatur: scienti enim & volenti non fit iniuria, vt est Iuris regula nemini non nota. Licet cessante obligatione circa Tabernarios, possit alia maior remanere: si videlicet illi iniustitias vendendo commiserint, quibus compensationem nequeant exhibere. Tunc enim Senatores & Alcaldij ad restitutionem tenentur, quia cùm ex officio ad eas vitandas tenerentur, id minimè præstiterunt; immo fomentum suâ conniuentiâ cumularunt. Habent tamen refugium Bullæ ob incertitudinem debitorum, sicut de Prætoribus & Commendatariis dictum. Vide etiam Tit. 3. num. 18.

Tertia, ne ludorum domos permittant, [In permissione item ludorum extialium.] in quibus grauia crimina committuntur, iuxta diuersas ludorum & ludentium qualitates: sunt enim contubernia diabolorum, abominationum sentinæ, inferorum simulacra, & lupanaribus deteriores: in quibus quæ committuntur peccata minùs profectò grauia sunt; & illa quidem ob vitanda maiora mala aliquando permissa: domus autem dictæ nullius maioris mali vitandi intuitu tolerabiles inueniuntur; cùm aliunde multorum & ingentium malorum caussæ certissimæ comprobentur. Pro quo videri possunt statim adducendi. Quòd si pretio à iudicibus accepto foueantur, nihil cogitari indignius potest in homine Christiano. Quot in illis flagitia ebulliunt, eidem tribuuntur auctori: si quæ iniustitiæ, onus restitutionis inducunt.

Quarta circa ludum etiam versatur, pro quâ nequeunt præfati, sicut neque Gubernatores [Mensas an queant pro ludo exponere.] aut Prætores, mensas exponere. Et generaliter loquendo de exponentibus illas, si absurda prædicta, communiter accidentia timeantur & multò potiùs si experientiâ constent, compertum videtur in eo multa mortalia committi. Pro quo videndi P. Molina Disput. 521. §. Quod attinet P. Petrus Hurtadus. 2. 2. Disput 173. §. 406. & seqq. P. Dicastillus Lib. 2. de Iustitia. Tract. 18. Disput. 5. Dub. 4. Trullench Lib. 7. Cap. 27. Dub. 1. Diana Parte 2. Tract. 15. Resolut. 65. P. Oñate Disp. 131. num. 113. Pharaonius Tract. 1. Seßione. 11. Casu 22. vt alios omittam. Non defuerunt autem qui licitam talem expositionem assererent apud Dianam & Trullench, qui dum communem sententiam tutiorem & veriorem dicit, non videtur oppositam penitus improbare. Procedit autem illa iuxta receptam doctrinam de rebus indifferentibus, quæ ministrari possunt abusuris iuxta dicta Tit. 1. numer. 144. & seqq. & Tit. 4. numer. 45. Pro quâ & videri prætereà possunt P. Ægidius. 2. 2. Disp. 18. num. 114. & P. Granadus ibidem pag. 211. num. 3. & roborari potest ex receptâ sententiâ de artificibus taxillorum, tabularum, tesserarum, seu taxillorum, iuxta quam non peccant, vt videri potest apud Caietanum in Commentario Artic. 2. quæst. 169. ad finem. circa 3. Dubium. 2. 2. P. Dicastillum, & alios. Alij autem verosimilius locuti, dum expositionem mensarum non reprobant, si præfata absurda caueantur. Pro quo citati, & prætereà Card. Lugo Disput. 31. num. 6. & P. Fragosus Tomo 1. pag. 207. num. 295. vers. 1. quia ex se id non habet deformitatam notabilem, cùm ludus ex se sit licitus, & leges de illo loquentes vsu non receptæ. Circa quod P. Oñate aliquid addit neutiquam omittendum, dum ait quòd etiamsi inter honestos lusores aliqui misceantur, qui contra mensas exponentium voluntatem iniustè luderent, non est eis omnino absolutio deneganda: quia vitia, vt supponitur, contra eorum voluntatem sunt, & aliàs ludus est iustus contractus, si & pretium pro commoditate exhibitâ ad illum sit moderatus.

Et hæc quidem Gubernatoribus & [Quid pro illis faciat.] aliis, de quibus loquimur, fauent, in quorum domibus faciliùs possunt ingentia illa grauamina conscientiæ caueri, dum ipsi aduigilant, & eorum auctoritas potest collusores in officio continere. Quâ ratione ludus in Corpore custodiæ militaris vt licitus admittitur, iuxta Dianam, & P. Oñate suprà, quia vt milites nihil exorbitans ludendo committant, adsunt Præfecti militiæ. Quòd autem ex eo emolumentum aliquod Gubernatoribus accrescat, non videtur obstare, quia gratis à ludentibus tribuitur, dum eorum gratiam eo pacto faciliùs & honestiùs aucupantur. Vnde & illi circa hoc suos habent defensores.

Nihilominùs secundùm ea loquendo [Sed plura sunt contra ipsos.] quæ communiter accidunt, & ex quibus solet in ordine ad conscientiæ grauamen resolutio desumi; prædicta mensarum expositio non videtur licita ob multa, quæ in illâ non tolerabilia concurrunt. Nam Primò sine delectu ludentes admittuntur. Secundò excessiuæ ludo exponuntur quantitates, vnde grauia in familias præiudicia resultant. Et quidem cùm in Castellâ statutum lege sit ne quis vltra duos Regales ludo exponat; quod in Indiis posset ad octo, aut etiam ad duos octiregales extendi: quomodo non absurdissimum sit, & notabiliter deforme; vt in domo eius, qui administrandæ iustitiæ, & legum obseruationi præficitur, immensæ ludo quantitates exponantur. Licet enim leges dictæ non videantur vsu receptæ, ostendunt tamen grauia inconuenientia in earum transgressione. Tertiò quia ludus per maiorem noctis partem protenditur, vnde vxorati minùs serò in suas se domos recipiunt, cùm grauissimâ earum molestiâ, & litium interminabilium occasione. Quartò. Lucrum Gubernatorum esse immoderatum solet, vt satis notum. Vnius ex minoribus huius Regni ciuitatis Prætor, cùm per biennium ob litem illi intentatam abfuisset: indoluit ex animo quadraginta mille octiregalium se lucrum propter interceptum ludum amisisse. Quintò. Nam cùm ij, qui ludere quæstuosiùs possunt, viri potentiores sint, vt ad ludum afficiantur, viuere vt libuerit permittuntur: neque illi solummodò, sed quicumque ad eos possunt pertinere. Sexto. Quia cùm Magistratus communiter vxorati sint, & filias maiusculas habeant, tot intrantium congressu periculis exponuntur, & illæ vt aliquid à ludentibus accipiant, ad eos accedere non verentur, & ab ipsis indecenter contrectari. Sextò. Quia Ecclesiastici ad ludendum admittuntur, & modum illi circa substantiam & conditiones ludi transgrediuntur. Octauò. Nam importunis precibus solent plures ad ludendum adduci: quo euentu, si perdunt, obligatio restituendi subest, iuxta probabilissimam sententiam, quam cum multis amplectitur P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum. Libro 1. Cap. 8. Dub. 9. & est iuxta mentem omnium si importunitates cum metu adhibeantur, vt accidere frequentiùs potest; quando ad id per se, aut per alias inuitant magistratus. Pro quo videri potest doctrina Cardinalis Lugo Disp. 31. citata, num. 28. iunctis iis, quæ habet Disput. 22. num. 148. Tandem (vt alia omittam) quia in hoc magna ciuium offensio, & scandalum intercedit, & valde vilescunt sic agentes, in eorum oculis, vti homines pessimæ conscientiæ, quibus priuata lucra potiora iustitiâ sunt; & omni communis boni respectu.

Et hæc quidem fere communia sunt, cùm [Modus præiudicialis compellendi ad ludum, & obligatio restitutionis ex illo.] sint alia quandoque, quibus absurditas commercij huius aggeratur. Contingit enim mirabile aliquid, in oculis multorum, vt scilicet qui perdunt, perdant, & qui lucrantur non lucrantur. Quia scilicet lucrantibus non permittitur, vt pecuniam secum tollant sed in arcâ concluditur, vt sic ad crastinum ludum redire compellantur. Quod quidem in iis, qui ex ludo non viuunt, sed rariùs in eo se exercent, cum graui iniustitiâ videtur esse coniunctum; forsitan enim non rediret quis, & timore non recuperandæ pecuniæ redit, vnde si redeat, & perdat, obligatio restitutionis emergit, quia talis metus contractum inuoluntarium reddit. Pro quo P. Sancius suprà, num. 3. & 7. licèt autem sint qui probabiliter sentiant attrahentem ad ludum, quomodocumque id faciat, etiamsi per iniuriam, non teneri ad restitutionem eius, quod lucratus est; quia absolutè voluntarius ludus fuit, & sicut perdere potuit, ita & lucrari, & lucrans ad restitutionem minimè teneretur; quod secùs accideret, si contractus esset nullus, vt videri potest apud P. Molinam sic tenentem Disput. 516. illi tamen de colludente loquuntur, non de attrahente modo dicto, licèt ratio videatur similis, quæ reuerà non est; eò quòd vsu pecuniæ suæ priuatus sit omnino inuoluntariè & huic coactioni metus est amissionis adiunctus, & ad hunc modum alia adinueniuntur quotidiè conquirendi per ludum artificia, auctore diabolo: in quibus iniustitia vngues statim ostendit suos, ex quibus eam dignosci operosum non sit, & ita confessarij officio suo poterunt satisfacere, ex principiis communibus, & sententiis per Doctores Classicos approbatis. Vnde nos ad alia.

Quinta obligatio est circumeundi noctu [De obligatione circumeundi noctu ciuitatem, cum notanda doctrina.] ciuitatem, & submouendi quidquid occurrerit noxiale. Circa quod docti aliqui ita sentiunt, vt licet iuramentum circa custodiendas leges præcesserit, quod ad specialem illam, de quâ loquimur, se extendat, non tamen sit periurus minister publicus, si noctu post signum nolæ inueniat per vrbem, etiam cum armis, sibi notos, & consanguineos, & illos abire sinat, cùm ea sit consuetudo, & vsus receptus; dummodo certò sciat nullum damnum ab ipsis alicui inferendum. Quod etiam habet locum quando nobiles inueniuntur, præsertim si ex eorum delatione detrimentum aliquod timeatur: non enim obligat iuramentum cum notabili periculo, vt est sententia communis. Sic P. Fragosus Pag. 524. vers. Accedit, citans P. Lessium Lib. 2. cap. 13. dub. 10. num. 76. vbi nec verbum; & licet videatur de ministro iustitiæ loqui, qui magistratus non est, cùm ab obligatione accusationis ob metum excuset: re tamen vera de Iudicibus, & Magistratibus loquitur, vt patet ex contextu, & magistratus etiam timere aliquando; atque ex timore aliquid obligatorium prætermittere possunt, si inde illis speciale detrimentum immineat; dummodò Respublica ex eo notabile detrimentum minimè patiatur. Aliquid ergo ob simultatis, tumultus, iniquas capitulationes vitandas nobilibus potest indulgeri. Alios autem ob pretium aliquod, & respectum humanum, non attingere, & in turpi commercio inuentis diabolicam indulgentiam ob largitionem concedere, piaculum est, quod vtinam possint tales per sacras indulgentias expiare.

Postrema (vt præteream alias ad prædictas [De obligatione circa ludos publicos.] reuocandas) circa ludos publicos versatur, vt taurorum agitationes, equestres velitationes, cannis pro lanceis adhibitis, comedias, & similes, & quod ad istas attinet, nihil est, quod pro Indiis occurrat speciale: circa ludos autem dictos sintnè liciti, quod ad equestres velitationes attinet: dubitari nequit de quibus similiter dicendum nihil pro Indiis peculiare haberi. Quoad agitationes verò taurorum peccare profectò dicti Magistratus possunt, si eorum vsum frequentiorem inducant; cùm constet in Indiis. cum speciali periculo Indorum exerceri: quod ex naturâ rei [De agitatione taurorum.] illicitum est, & specialiter à Clemente Octauo in Bullâ omnium circa hoc temperatissimè prouidetur; pro quo videndus P. Thomas Sancius suprà dub. 31. num. 2. & 12. Vnde & poterat dubitari an generaliter peccatum graue sit illud permittere, ad supremos etiam Magistratus referendum. Quod equidem mihi ita videtur; sed nihilominùs assero illis circa hoc non esse scrupulum iniiciendum, quia ad nihil deseruiet, nisi est qui bonâ procedunt fide malam habere incipiant, & eâ non obstante iuxta consuetudinem operentur, quamquam & futuros plures pro certo haberi possit qui conscientias Magistratuum omnino sint securas reddituri, quicumque autem ludi [Collectæ pro ludis qualiter faciendæ.] sint, pro expensis in illis faciendis collectas facere, & Officiales inferiores, seu mechanicos artifices irremissibili exactione grauare, sicut & rerum ad vsum quotidianum in victu, & aliis opportunarum venditores, non videtur quomodo possit cum iustitia componi. Licèt enim aliquorum sententia sit ciuitatibus collectas esse licitas, dum à Rectoribus pro communibus necessitatibus fiunt, & ita vsque ad certam quantitatem in regnis Hispaniæ concessæ, vt cum aliis tradit D. Escalona in Gazophylacio Part. 1. pag. 160. num. 6. illæ tamen non ab aliquibus, sed ab omnibus attentâ singulorum facultate exigendæ sunt, vt docent communiter Doctores, & inter alios Syluester, Viualdus, Sayrus, Duardus, Bonacina, quos adducit, & videtur sequi P. Palaus Tomo 6. Disput. 3. Puncto 6. num. 3. quandoquidem eos citat, nec contradicit; sed neque contradicere potest, cùm sit communis explicatio, pro quâ etiam stat P. Thomas Sancius Tomo 1. Consil. lib. 2. cap. 4. dub. 1. n. 2. & alij.

In eo autem non est certa eorum sententia, [In Bullâ Cœnæ non comprehensas, etiamsi excessiuæ sint: & excessus explicatus.] quod per Bullam quæ existimant non excommunicari collectas imponentes Excommunicat. 5. id quod potest ex ipsâ collectæ explicatione probari: cùm enim per eam non imponatur onus improportionabile ciuibus, sed ab illis iuxta mensuram facultatum exigatur, nulla in eo esse inæqualitas potest, & ita neque iniustitia, sicut accidit in aliis exactionibus: & prætereà collecta est ad actum vnicum, & ita transit; cùm tamen exactiones aliæ soleant æternare. Quæ cùm ita sint; collecta quæ solos ordinarios artifices, & viliores venditores grauat, pro exigentium arbitrio, prorsus videtur iniusta: pro quo auctores quamplures adducit Diana Tomo 1. Tractat. 3. Resolut. 2. proportionabilitatem tamquam certissimam necessariam statuentes. Quòd si dicatur id quod ab illis colligitur esse sufficiens, & ita non oportere collectam ad alios extendi id quidem tunc stare poterit, quando ij, qui hoc anno contribuerunt, anno sequenti nihil tribuunt, & ita currentibus annis ea seruetur proportio, vt tandem omnes partem oneris constet sustinere: & satis quidem videtur absurdum, vt ditiorum, ac potentiorum voluptas pauperum sudoribus disponatur, qui eam, quam tribuunt partam sudore pecuniam omnibus habent ludis Circensibus potiorem. Licèt autem iniustæ huiusmodi collectæ sint, non videntur excommunicatione citatâ comprehensæ, quia de illis non est sermo. Quod etiam ex aliâ potest probabili doctrinâ saluari; quod scilicet cùm facultas est ad genus aliquod exactionis, per excessum in illâ non incurritur excommunicatio prædicta. Sic Nauarrus, Hugolinus, Cardinalis Toletus, P. Filliucius, Sayrus, & P. Reginaldus, apud P. Palaum suprà num. 6. cùm ergo collectæ. Parlamentis, Capitulis, an Conciliis ciuitatum liceant, excommunicatione præfatâ non comprehensas probabiliter asserendum. Pro quibus non amplius.

CAPVT IV.

Senatores Vrbani an abesse possint ad cœtum vocati in Indiis. Vbi de peculiaribus quorumdam muneribus.

DIco primò: Generaliter loquendo; [Assertio 1. absolutè negans.] nequeunt Senatores vocati ad cœtum, abesse, nullo extante iusto impedimento. Id clarum; quia officio desunt in re magni momenti, vbi scilicet de communi bono ciuitatis agitur, & idoneis officialibus eligendis.

Dico secundò: obligatio talis est sub mortali. [Assertio 2. & sub mortali.] Constat ex ratione adductâ; quia scilicet cum hoc onere officium suscepit, cuius prærogatiuis fruitur; qui autem sentit honorem, etiam onus sentire debet vt est regula iuris notissima.

Dico tertiò: semel aut iterum sine legitimâ [Assertio 3. sed non semper.] caussâ abesse, quando nihil agendum, pro quo absentis suffragium magni momenti esset, graue peccatum non est. Probatur; qui vocat non vrget suo præcepto, & aliàs absentia in præiudicium boni communis non cedit; ergo non est vnde esse mortale peccatum queat.

Dico quartò. Qui in Capitulis Indiarum [Assertio 4. neque omnes, sed meri Senatores.] meri Senatores sunt, magis speciali obligarione ad assistendum cœtibus tenentur, quando ad illos conuocantur. Assertio hæc supponit in Capitulis Indiarum esse aliquos, qui meri Senatores non sunt, quod reuerà ita est: sunt enim officia quædam, quæ à Rege iis venduntur, & vt maioris æstimationis sint, Senatorum cætui adscribuntur, cum voce, & voto, vt dicitur, in Capitulo, & aliis Senatorum prærogatiuis. Et hi quidem cùm dignitatem Senatoriam velut accessoriam habeant, in cuius concessione non onus illis, sed honorem conferri Regis videtur intentio; inde est vt de onere id sumere possint, quod ipsis placeat, & ita ad cærum venire pro libitu: non sic autem meri Senatores, qui onus non accessoriè habent, sed ex primariâ officij institutione, & ita ad cætum venire grauiter obligantur: quæ autem officia sint illa, in quibus onus accessorium est, satis ipsis habentibus constat, sicut & aliis Senatoribus. At nonnulla proferamus; talia videntur Protoscribæ maritimi, Depositarij, Protectoris bonorum defunctorum, Administratoris censuum Indorum, Præpositi Haberiæ, & alia, quæ videmus in diuersis Prætoriis & ciuitatibus nouiter exoriri.

Dico quintò: qui vocatus ad cætum ire [Assertio 5. etiamsi suffragio nihil obtenturè frequentiùs.] renuit, eò quòd frequenter illius suffragium nullius momenti est in ordine ad bonum publicum, non ideò desistere prorsus potest; si merus Senator sit. Ratio est; quia licèt frequentur id accidat, non est tamen moraliter certum ita futurum semper, cùm in Respublicâ Christianâ zelus boni publici saltem in aliquibus non sit res penitus desperata: mutari enim in melius possunt, & eius exemplo minùs dociles prouocari. Ad auctoritatem etiam Reipublicæ spectat, vt in eius cætu Cato aliquis, aut Fabius inueniatur. Itaque assistentia talis prodesse potest, nocere nequit: ergo ad illam ratione officij tenentur vt in plurimum Senatores.

Dico sextò: si certò sciatur in Capitulo [Assertio 6. secus, si certum sit in casu aliquo.] concludendum aliquid pro re iniustâ, quæ scilicet in notabile damnum Reipublicæ cedat, & vnus tantùm sit pro iustitiâ certans, non peccabit mortaliter si non veniat. Sic à fortiori tenent, qui id etiam asserunt quando concludendum scitur à maiori parte, de quibus statim. Probatur; quia assistentia in hoc casu non deseruiet ad damnum repellendum, neque ad alium magni momenti effectum: ergo non est mortale illam denegare: neque obstat quod dudum est à nobis dictum Assertione præcedenti: nam de frequenti absentiâ est ratio diuersa: quod autem ad auctoritatem Reipublicæ attinet, per absentiam ipsam habetur; dum enim quis adesse renuit; satis ostendit cœtus iniquos sibi displicere, vt dicere cum Iacob possit: In Consilium eorum non veniat anima mea, & in cœtu illorum non sit gloria mea. Genes. 49. [Gen. 49. v. 6.] vers. 6.

Dico septimò: etsi probabile sit idem [Assertio 7. non tamen cùm à maiori parte concludendum, pro contraria alijs stantibus.] dicendum quando constat concludendum à maiori parte; sic enim tenent Ledesma, Valerus, Nicolaus Garcia, quos adducit, & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 3. Resolut. 18. Oppositum tamen videtur verius, & solidiori innixum fundamento: quod tenent Cardinalis Paleotus, Molfesius, & Madariaga apud eumdem. Probatur; quia Senatores tenentur vt possunt pro bono publico certare, & ita adesse quando eorum præsentia magnæ esse vtilitati in ordine ad illud potest; atqui in hoc casu ita contingit; ergo debent assistere. Maior est certa, & Minor ostenditur: nam licet pro parte contraria concludendum sit, valde tamen interest, vt qui pro iustificata suffragantur, plures pro se habeant, sic enim ad suffragandum liberiùs incitantur, & eorum suffragia multis innotescunt. Vnde Respublica gaudet, & meliora sibi promittit; tum etiam quia sic vitatur scandalum, quod multis datur videntibus ciues, & ciuium iuratos patronos, aut contra Rempublicam agere, cuius bonum debebant procurare; aut non audere sic agentibus resistere; & ita omnes quæ sua sunt quærere, non quæ Jesv Christi; id est quæ pauperum, quæ oppressorum, quæ sub impositionum oneribus, congementium. Tum denique: quia licet conclusio pro re iniquâ videatur certa; potest tamen aliter accidere; vt non semel est experientiâ comprobatum: dum auditis Senatorum zelo boni publici exardescentium rationibus, alij, qui in partem propendebant contrariam, in melius commutantur. Vbi nequit dici alios priùs suffragaturos; nam cùm ante publicatam determinationem locus sit retractationi, semper esse spes potest dictæ mutationis. Quod si suffragia sint secreta, id est multò certius: nam multi qui exteriùs vnum dicunt, aliud in foro secreto perficiunt. Vnde quando sic res peragenda est, numquam est de bono successu penitus desperandum. Quod tandem comprobari ex Regiis Auditoribus potest, qui deesse nequeunt, cùm circa aliquid deliberandum est, in quo eorum suffragium nihil pro caussâ profecturum iudicatur.

CAPVT V. Circa obligationes Fidelis-Executoris.

SOlet officium hoc à Rege vendi, & [FidelisExecutoris quod munus.] vni tantùm, quæ ad illud spectant, conuenire, sæpe sæpiùs autem ad Vrbanos Senatores pertinent annuatim seruientes. Illorum autem munus est: annonaria prouisio, visitatio, & taxatio victualium, quod per Regia rescripta eisdem reseruatum: de quibus agit Dom. Solorzonus lib. 4. Cap. 1. num. 19. In quo quidem frequentia solent admisceri peccata; & in primis, si panis Verbi gratia pretium ita taxetur, [Circa pistores notanda doctrina, vt lucrum aliquod ex officio habeant: & de obligatione restitutionis, si secus fiat.] vt nullum, aut valde exiguum lucrum pistoribus relinquatur, licet bono videatur fieri zelo, sed non secundùm scientiam. Ex eo enim fit panem minoris ponderis vendi, & in graues scrupulos vendentes incidere: & cum minore pondere deprehenso mulctantur, iniusta est condemnatio, & ita duplicia damna patiuntur. Fit etiam ex eo plures ab illo minimè lucroso artificio desistere, & sic Rempublicam inde plus detrimenti capere, vnde emolumentum quærebatur. Et hoc quidem licet rariùs accidat, est tamen ita accidere mihi penitus exploratum. Nec dici potest annis, quibus triticum viliùs emitur, plus lucrari, & ita minus lucrum sequentis anni eo pacto compensari. Non enim in hoc genere modus talis compensationis admittitur, quia est circa res, quarum pretium variatur, & semper illud attendendum est secundùm præsentem statum; vbi aliter non fuerit pactione firmatum. Cùm ergo triticum hoc anno cariùs ematur; iniquum est pistores compellere, vt eodem pretio, aut fere eodem, panem vendant; vnde moderatum illis debet lucrum assignari: id quod est omnium sententiâ manifestum: & ita obligatio restitutionis, si secus factum fuerit, consequenter asserenda.

Dico scienti & volenti non fieri iniuriam, & ita cùm nullus pistores ad commercium tale compellat, si ipsi illud cum onere prædicto suscipiunt, nulla ex eo obligatio in Reipublicæ moderatoribus resultabit. Sed contra hoc est: nam licet tales spontanei sint, nihilominus pro vtilitate publicâ laborantibus merces condigna debetur. Faciunt enim voluntarij id, quod si non facerent, aut ipsi aut alij facere cogerentur: ne refugium panis, omnium maximum, Reipublicæ deesset. Sicut ergo iniuria fieret illi, qui compelleretur officium dictum exercere nullo, aut satis exiguo lucro, & obligatio inde restitutionis emergeret, sic etiam in casu, de quo est sermo, dicendum: licet in priori propter violentiam pretium deberet augeri; non quidem minuendo panis pondus, sed aliquid per modum mercedis tribuendo, quæ diurno labori responderet, aut priuilegio alio, quod esset pretio æstimabile, iuxta illius voluntatem. Accedit quod iam insinuatum est, cùm de rerum pretio agitur, iniustitiam Reipublicæ administratores committere, si illud citra iustum constituant, & ad restitutionem teneri, quia damni multiplicis caussa sunt, etiamsi ij, qui vendunt, voluntariè vendant, quia in eo vendendi modo inuoluntarium aliquid admiscetur, ex necessitate vrgente. Cùm enim artificium suum quisque habeat multis expensis instructum, aut aliud vitæ quærendæ genus, cui iam assueuit; durissimum est ad noua diuertere: & ita cùm vtuntur assuetis exiguo lucro, quia sic Magistratus vrgent, necessitatis planè imperio compelluntur. Pro quo est doctrina P. Lessij Lib. 2. Cap. 12. n. 63. vbi ait quòd si pressus [P. Lessius.] necessitate famulus exiguò conuenit, quia dominus ampliùs dare noluit; tunc quòd operam suam multò pluris valentem tam paruò locet, non [Famulo debetur iustum stipendium etiam ex necessitate seruienti.] sponte facit (sicut si quis necessitate pressus paruò vendat rem aliquam magni pretij) tenetur ergo dominus supplere stipendium ad æquiualentiam. Sic ille, statim addens hoc debere intelligi: si dominus tali seruitio egebat, vel si magnum ex eo capiat emolumentum: tunc enim merces non minuenda, iuxta Nauarrum Cap. 17. num. 108. & seqq. Pro quo & iam P. Dicastillus Libr. 2. Tract. 2. Disp. 9. num. 147. cum aliis. Atqui pistorum opera valde est necessaria Reipublicæ, vt constat, & magnum ex eâ emolumentum capit. Licet autem doctrinam P. Lessij non omnes [Sed minùs quàm inuitato.] videantur amplecti, dum affirmant famulos in necessitate constitutos posse minori pretio conduci: re tamen verâ non contradicunt: volunt enim minori quidem pretio conduci posse; iusto tamen, attentâ vtilitate, quæ domino ex labore eius accrescit, secundùm communem æstimationem. Pro qua conciliatione adest Bonacina Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 7. Punct. 4. n. 6. Quidquid autem de hoc sit, aliunde est certissima nostra positio, quia scilicet opifices, & victualium venditores pro Reipublicæ bono ab eadem inuitantur, ex quorum defectu grauia pateretur incommoda, & sic non vt voluntarij habendi sunt, quorum vilescant operæ, sed vt pro necessitate vocati: & ita congruum est illis pretium pro operis & victualibus assignandum, cuius violatione onus restitutionis supra se tollant necesse est nimiùm iusti Magistratus. Vnde est [Mercatores plus petere posse ratione officij.] etiam communis Doctorum sententia Mercatores posse plus exigere ratione officij: pro quo videri potest Bonacina suprà Quæst. 2. Punct. 4. num. 30. apud quem alij.

Sed hoc rarius; cùm sit illud profectò frequentius, rerum pretia excessiua permitti, vel [Grauius peccatum in excessis pretij non curato.] iniuriâ, vel vtilitatis alicuius intuitu, aut humano alio respectu. Id quod non rarò accidit ex revendentium copia, quos non prohibent, quia ad potentiores nundinatio eorum pertinet, vel quia sua ipsi vendere excedenti pretio cupiunt, & ita alios suo sinunt arbitrio procedere, suo pariter processuri. Sic Reipublicæ faciem mutatam aspicimus, & decrescentibus ciuium facultatibus, contra naturæ ordinem rerum pretia sublimata. Et damnum cùm videamus vsquequaque diffusum, an seriò de remedio, serò licet cogitetur, penitus ignoramus. Doctorum omnium sententia est pretium aliud esse legitimum seu legale, vulgare aliud, illudque tale dici quia à lege definitum, siue à Principe, aut legitimo alio Superiore, vt à Senatu, &c. Rogo iam an tale pretium sit abstractum aliquid, aut vniuersalis Platonici adinstar, quod numquam sit ad vsum, etiamsi necessitas vrgeat, aduocandum? Quod cùm dici nequeat, & aliquando vsus statuendus, cur non modò? Si necessitates pro eo requiritur, quando maior? Sed dolendum quòd voces istæ serò nimis sint ad eorum peruenturæ aures, ad quos cura ista dirigitur. Sed si ij non audiunt audient alij; & quod præsentibus & locis & temporibus prodesse nequit, aliis & locis & temporibus profuturum confidamus, Naturæ imperio gemimus. Iuuenalis Satyra. 16. Sed gratiæ beneficio confouemur.

CAPVT VI.

Generalis Depositarij obligationes pro foro animæ.

COmmunissima hoc loco quæstio, [Ex qua culpa Depositarius generalis teneatur.] ex quâ culpâ teneatur, cùm esse lata, leuis, & leuissima queat. Et quod ad forum exterius attinet, cùm in casus contingentiâ res sit ad tribunalia deferenda, & ibidem iuxta circumstantias, quas expendi oportebit, iudicandum; non est cur hoc loco circa illud prolixius quidquam adiiciamus. Teneri de leui multi dicunt, quando depositio in deponentis & Depositarij commodum cedit: alij de leuissima: pro quo videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 27. Dub. 3. Si verò in solius Depositarij, communis reso lutio est de leuissima teneri, vt videri apud eumdem potest, & alios passim. Sicut quando in solius deponentis commodum, solùm delata. Qualis autem in facti contingentia fuerit, valde est difficile explorari: vnde iudicium, varietate aliàs opinionum extante, arbitrarium est futurum: cùm aliunde etiam emergat difficultas, ex eo scilicet quòd difficilis probationis sit quando depositio in vnius tantùm, aut vtriumque commodum cedat. Et in Generali Depositario, cùm stipendium pro custodiâ lege taxatum accipiat, ex quo in rigore Depositarius non est, cùm talis mercedem non accipiat, vt notant Doctores, & habetur in. L. 1. §. Si vestimenta. D. Depositi. non videtur dubitari posse depositionem ad illius commodum pertinere: vnde & officium tale magno obtinetur pretio, & inter Reipublicæ præcipua computatur. Quòd autem in eius commodum non tantùm cedat, videtur facilè ostendi posse ex eo quod tale officium non est propter Depositarij commodum, sed propter vtilitatem publicam institutum: & eorum, quorum bona deposita sunt, res vtiliter agitur, dum in tuto collocantur. Quòd si depositio pœnalis sit; tunc aut alterius, cui adiudicanda sunt bona, negotium geritur, aut certè Fisci. Per hoc ergo potest Depositarius, si quidquam infaustum occurrerit, se tueri.

Quod verò ad forum animæ spectat, [Ex mortali tantum teneri ostenditur.] mihi satis est verosimilis eorum opinio, qui censent ex sola mortali culpa Depositarium teneri, si depositum pereat, aut graue detrimentum patiatur. Pro quo est D. Thomas. 2. 2. quæst. 62. artic. 6. in Corp. vbi de Depositario loquens sic concludit: Propter hoc si ei subtrahatur res absque [D. Thomas] suâ culpâ, non tenentur ad restitutionem: secus autem esset si cum magna sua culpa rem depositam amitteret. Sic ille. Quod & eâ mihi ratione persuadeo: nam obligari aliquem ad compensationem damni, pœna grauissima est: ergo nequit leui culpæ respondere. Quod pœna sit, satis constat: nam ideò culpa præsupponitur. Et quòd illatio sit certa; ex eo liquet, quia inter culpam leuem, & pœnam grauissimam non est proportio, quæ tamen debet inter culpam, & pœnam iustam inueniri, vt [Pœnam debere culpæ proportionari.] omnes fatentur, & dictat ratio manifesta: nam aliàs aliqui gradus pœnæ infligentur immerenti, quandoquidem culpæ vnus aut alter respondet; vt si merenti duodecim verbera, infligantur centum, nonaginta efficiunt immerentem. Ideò ita decisum in vtroque iure; scilicet in L. Santimus. C. de pœnis, & in Cap. vt Clericorum, de vitâ, & honestate Clericorum. Quòd si dicatur hoc haberi ratione contractus, in quem quis voluntariè Consentit, & ita scienti, & volenti nullam fieri iniuriam, nec propriè haberi rationem pœnæ, licet culpam præsupponat; quia restitutio non est pœna, sed obligatio ex violatâ iustitiâ orta. Contra est, quia etiamsi contractus sit, ex nullo capite haberi potest velle quempiam se in foro animæ ad recompensandum damnum obligare. Deinde: quòd obligatio recompensationis sit in odium culpæ, manifestè probatur: nam si culpa nulla sit, omnes fatentur vix quopiam renuente apud Pharaonium Tract. 2. Seßione 4. [Pro fortuitos nullam esse obligationem.] Casu. 10. nullam esse obligationem. Vnde L. 1. §. sæpè, π. Depositi casus fortuitos excipit, quia in illis culpa nulla interuenit. Sed etiam culpam, & custodiam præstet non tamen casus fortuitos. Verba illius sunt: culpa ergo non tantùm materialiter se habet, sed formaliter in ordine ad obligationem. Et licet obligatio restitutionis esse dicetur, hoc ipsum pœnale est; obligari scilicet ad restituendum id, quod culpâ leui tantùm periit, aut damnificatum est; & vt demus pœnam non esse, est tamen onus grauissimum, quod quidem humanæ leges in exteriori foro constituere potuerunt, non ita in conscientiâ, quia ex eo grauitas oneris geminatur: quod nequit præsumi de eximiâ sic disponentium pietate; si aliàs demus id eorum non transcendere potestatem.

Qui discursus videtur esse clarissimus, [Auctores resolutioni fauentes.] vnde sententiam istam communiter iam Theologi amplectuntur, saltem tamquam probabilem, quibus credendum potiùs in negotio conscientiæ, quàm Iurisperitis, & ita pro illâ adduximus Titulo 3. Cap. 9. num. 65. Cardinalem Lugo & Bassæum alios referentes, & P. Amicum, videndum etiam pro Depositario Disput. 29. de Iustitia. num. 10. quæ & valde placet Remigio, Tract. 2. in septimum præceptum. §. 31. ac P. Dicastillo Lib. 2. Tractat. 3. num. 413. qui se remittit ad Tract. 8. num. 37. & seqq. vbi de Depositario. Sicut & Thomæ à Iesu in Cap. Non dicatis, Parte 3. Cap. 6. in fine: & ante alios eam eleganter, & robustè firmauit P. Lessius Lib. 2. Cap. 7. Dubit. 6. vbi generaliter loquitur de obligatione restitutionis ortâ ex damno dato, Dubitatione autem 7. magis in speciali de damno in officio. Dubitatione autem 8. num. 43. vbi magis in speciali agit de Deposito, affirmat leges obligationem statuentes pro culpa leui, non videri quoad forum conscientiæ receptas: nemo enim, qui pignori, vel rei conductæ putet se maiorem custodiam debere ex iustitiâ, quàm dominus ipse adhibere solet. Addit tamen num. 45. contrariam sententiam esse communiorem, & ordinariè in praxi seruandam. [P. Lessij ratio, cuius expenditur vis.] Probabilitatem etiam sententiæ oppositæ recognoscit: Cap. 17. num. 11. referens se ad dicta Dubitatione 8. citatâ: & quidem ratio ab eo adducta citato cap. 7. num. 27. aut hoc probat, aut pro aliis nullius momenti est: sic enim arguit, quando solùm culpa venialis commißa est, non est actus perfectus in ratione iniuriæ, sed imperfectus, ergo non inducit obligationem restitutionis saltem perfectam, quâ astringatur sub peccato mortali: non enim potest obligatio maior esse in suo ordine, quàm fuerit iniuria, ex quâ nascitur, in suo. Sic ille; quis autem non videat rationem istam etiam pro damno in contractibus contingente concludere? Quid si in illis vim non habet, neque generaliter habebit; dici enim poterit esse actum imperfectum, sed voluntarium, & cùm absolutè damni caussa fuerit, obligationem ex eo restitutionis oriri. Quæ solutio est insufficiens; sed ei tamen similis est, quæ ad damnum in contractu secutum applicatæ potest adhiberi. Culpa enim leuis Depositarij actus imperfectus est, ad quod ineptè dicitur esse absolutè caussam damni, & ita ad restitutionem obligari: quia hoc, sicut aliud, potest confutari ex eadem imperfectione actûs. Quòd si recurratur ad leges, non cessat instantiæ vis: nam leges propter actum imperfectum in foro interno nequeunt onus imponere, quo mortaliter conscientiæ grauentur: ideò enim pro peccato veniali nequit maior excommunicatio fulminari. Videatur etiam Pharaonius Tract. 2. Seß. 3. Casu 9. in fine.

Quibus præiactis; quæ ad Depositarios [Depositarius an vti rebus dispositis queat.] videntur generaliter pertinere, circa Indicos id video frequenter accidere, vt rebus sibi in depositum traditis ad sua commoda vtantur, & de recompensatione non admodum videntur esse soliciti; itaque mancipijs, iumentis, & alijs prædia colunt sua; & mirum in modum locupletantur; in quo qualia conscientiæ grauamina interueniant perquirendum: & communis resolutio est: Depositarium non posse deposito vti contra [Id lege prohibitum.] domini voluntatem. Sic habetur in L. sacculum. D. depositi. Pro quo & videri potest Bonacina Tract. 3. de contractibus, quæst. 14. Puncto 1. num. 3. P. Molina Disput. 524. P. Lessius Cap. 27. citato Dubit. 2. P. Gaspar Hurtadus Disput. 10. de contractibus, difficult. 2. & alij communiter de contractibus agentes: qui sunt sanè quamplurimi, apud quos aliquæ exceptiones sunt. 1. Si Depositarius [Exceptiones quædam.] bonâ fide existimet id non displicere domino, etiamsi reipsa displiceat; dummodò non constet displicere post præcedentem vsum, & in eo procedatur. 2. Ex domini expressâ, aut tacitâ concessione; tacita autem verosimilibus fundanda coniecturis pro re contingenti ponderandis. 3. Quando depositum est res consumptibilis vsu vt triticum, vel pecunia, & depositarius certus est habiturum se tantumdem quod reddat, cùm depositum repetetur: in quo aliqui peccatum veniale esse dicunt: sed certè aut mortale esse debet, [Et sine veniali stare posse.] si vsus in re magni momenti sit, aut nullum: nam vsus talis contra voluntatem domini, est peccatum mortale absolutè loquendo, nec Depositarius speciale ius ad illum habet, cùm res deposita alterius sit, neque ipse dominium proprietatis, aut vtile habet. Quod si proptereà mortale peccatum esse negatur, quia nullâ violentiâ à domino res aufertur, & ex vsu nullum patitur detrimentum, ex eo fit nullum esse peccatum: si enim tale esset, ideò certè, quia contra voluntatem illius non est; aliàs esset peccatum mortale: vel quia licet contra illum sit; est tamen irrationabilis talis voluntas; quando autem talis est, nullum est peccatum de illâ non curare. Quod aliunde ostendi potest, ex eo scilicet, quòd ea, quæ functionem accipiunt, cùm in depositum traduntur, non debent eadem numero reddi, & ita dominium earum, in depositarium transit, & consequenter vsus est licitus, iuxta ea quæ adducit P. Oñate Tom. 2. Disp. 54. n. 15. 4. Addi potest limitatio quando non vsus esset noxius deponenti, vt si deposita putrescerent, aut serui otiosi penitus manerent. Quo euentu non solùm licet, sed obligatio est procurandi ne damna dicta sequantur; si quid autem in eo specialis laboris abhibitum, compensatio est debita facienda.

Iuxta hæc ergo satis compertum est; [Magis in speciali quid liceat aut non liceat explicatur.] depositarios Indicos non posse depositorum vsu ditescere generaliter loquendo; si autem depositum pecuniæ sit, & non clausa, aut obsignata, cùm functionem accipiat, lucrari per eam possunt iuxta nuper dicta; reddenda tamen illa eiusdem omnino valoris, & perfectionis, vel quod interest compensandum: non tamen si non reddatur, lucrum ex ea factum cedit deponenti, quia vsus fuit veri domini: & vt non talis esset, fuit fructus industriæ, vt aliàs dictum est de Regiis officialibus, & Prætoribus aliisq́ue. Quod videtur extendendum ad pecuniam, etiam si clausa, & obsignata tradatur: quâ erit vti illicitum, sed non restituendum lucrum, si nullum inde damnum emergat lucro compensandum. Et consequenter idem dicendum de rebus aliis fungibilibus; si enim per eas negotietur, lucrum negotiationis acquiret, etiamsi lex aliqua sit negotiationem prohibens, iuxta dicta etiam, cùm de præfatis ageremus. Videatur P. Molina suprà. Circa iumenta autem vsus non licet, & est obligationi compensationis obnoxius, si ex labore detrimentum alicuius considerationis accipiant, vt ordinariè contingit, dum onera subire coguntur, aut modis aliis laborare. Id quod circa seruos non ita videtur faciendum; [Quid circa seruos.] quia iumenta securè, & cum vtilitate domini in pascuis, aut stabulis relinquuntur; cùm tamen serui non debeant otiosi relinqui. Laborent ergo quia & manducant, & de aliis ad vitam necessariis à Depositario prouidetur, & vt scrupuli cessent, labor sit mercedi respondens, & merces labori, vt scilicet maior non sit, quàm sit illius Pretium ad necessaria pro victu reuocatum. Cùm autem labor multò esse maior soleat, quàm qui solo possit victu compensari; quandoquidem vix quarta pars pretij soleat victui laborantium respondere: satis ex eo apparet depositarios ad superabundantium pretij reddendam obligari. Pro quo est Lex 1. §. Si quis. D. Depositi. vbi sic [L. 1. D. Depositi.] dicitur: Si quis seruum custodiendum coruerit fortè in pristinum; siquidem merces interuenerit, custodiæ puto esse actionem aduersus pristinarium ex conducto. Vbi id Doctores tradunt, & exornant, & colligitur ex doctrina generali eorum, dum docent in his, quæ habent vsumfructum, vt equus, vestis, &c. debere depositarium restituere valorem talis vsus, si contra Domini voluntatem vtatur: illud enim & cætera seruos manifestè complectitur. Adducit autem pro eâ Bonacina suprà, Doctores plures, dicens illos ita docere cum S. Thoma 2. 2. q. 63. art. 6. cùm tamen in eâ quæstione talis articulus non sit. Articulo autem sexto, quæst. 62. in quâ de restitutione agit, & depositarij mentionem inserit, de quâ num. 34. nec verbum quidem de rebus habentibus vsumfructum; sed in re clarâ non est cur diutiùs hæreamus; sicut neque circa alia, quæ vt dixi, communia sunt, vt non sit opus pro Indiis plus aliquid contulisse.

CAPVT VII.

De Ministris Vrbanorum Senatuum.

INter primarios Alguacellus maior [De maiori Alguacello.] ciuitatis numeratur, de quo iam dictum Titulo 4. Cap. 19. §. 1. dum de Alguacello maiori Prætoriali dicta ibidem ad Vrbanum sunt etiam referenda in iis, quæ ferè communia sunt. Illud tamen hoc loco opertet adiecisse, in Indiis faciliùs solere maiores Alguacellos à ciuitatibus abesse, & alios suo loco [Ex substituti prauo vsu quando teneatur.] relinquere, in quo id agendum, quod Regiis est ordinationibus constitutum, circa eorum approbationem. Quæ licet id sit, si illi officio desint, & eorum incuria, aut lucri auiditate, alioue humano respectu, quidquam circa carceratos accidat, ex quo damnum alicui sequatur, ab iisdem restitutione factâ compensandum. Approbatio enim non suffragatur: vt liber ille ab eâ obligatione remaneat, quando damnum nequit à substituto exigi, non habente vnde reddat: non enim debet approbatio plus prodesse ipsi damnificanti substituto, quàm eidem substituenti prodesset, si damnum simile eo præsente, & cooperante contingeret. Suâ ergo culpâ damnum accidit, qui ineptum substituit; quod si approbatio extitit, qui approbarunt sunt ab eodem decepti, licèt forsan bona fide processit, & ita electio in eius debet caput retorqueri: & quod ad forum externum attinet, ita quidem fiet, & debet fieri, quando tertij damnum extat: si autem bona fides extitit, poterit doctrina adducta capite præcedenti se tueri: quia scilicet grauis culpa abfuit: non [Dubium bonam fidem excludit.] erit bona fides, quando de sufficientiâ substituti dubitauit; quia dubium bonam fidem excludit; cùm de inchoanda possessione agitur, iuxta ea, quæ adducit P. Lessius Lib. 2. Cap. 6. num. 10. cùm aliis ita communiter pro certo statuentibus; & hoc est quod ordinariè contingit, dum substituentes, de substituentium sufficientiâ plenam notitiam non habent, sed priuato aliquo respectu ad electiones huiusmodi permouentur.

Vbi & dubitari potest (quamuis & [Circa Alguacellum notabiliter impeditum dubitatio.] dubium hoc commune sit, sed occasione casus contingentis discutiendum) quid faciendum quando maior Alguacellus est notabiliter impeditus, ita vt ad ea, quæ muneris sui sunt, & hominem exigunt expeditum, diu noctuque valentem, ad ea quæ occurrunt, aut occurrere possunt promptum ministerium exhibere. Ad quod quidem dicendum videtur dubio procul talem debere alium substituere, qui satisfacere officio possit: vel [Debere per substitutum seruire.] si hoc ipse renuat, supremus magistratus id præstare poterit competenti salario, ex iis, quæ ad proprietarium spectant, designato. Licèt enim Regio Ministro non seruienti ob infirmitatem integrum debeatur salarium iuxta Regias ordinationes, neque ad eum spectet substitutum assignare; id quidem in illis singulare est, quia sic legi dispositum, & talium officiorum prouisiones ad Regem penitus spectant: quod secus accidit in prædictis, qui seruire per substitutos possunt, & stipendium ab exerciti officij, & variis eius functionibus vendicant, quasi quotidianas distributiones. Itaque tenentur seruire, & non seruiunt, quorum tamen seruitium est necessarium Reipublicæ; ergo debent, cùm possint, supplere defectum. Aut ergo quærant gratis pro amicitiâ facientem officij honore contentum, aut si non inueniant qui velit seruire gratis, raræ enim sunt istæ aues in terris, cùm alia emolumenta partiantur. Et in auditoribus Regiis, aliisque maioribus [Diuersa ratio in Auditoribus Regijs, & alijs nonnullis.] Officialibus alia est ratio præter dictas, vt cum illis agi benignè debeat, quia scilicet quando ægrotat vnus; alij sunt qui eorum supplere ministerium possint, quòd secus euenit in iis, qui singulares sunt, etsi eorum ministerium desit, eo sit Respublica penitus caritura. Vnde & similiter est de Prætoribus dicendum, qui si impediti sint, locum tenentes debent designare, & cum eis emolumenta dispartire. Pro quo videri potest P. [Sed non in Prætoribus.] Fragosus Tom. 1. Pag. 420. num. 61. vers. Excusatur: vbi ex grauibus scriptoribus firmat impeditum eatenus non priuari salario, aut etiam officio, quatenus seruire potest per substitutum à se designatum. Quamuis de Regiis Auditoribus alia sit ratio, de quibus ibidem.

Est autem in Senatu Vrbano Procurator, [Procuratoris Vrbani obligationes.] qui scilicet pro ciuitate stet, si forsan contra illam Senatores aliquid moliantur, & vt ea, quæ vtilia illi esse vtcumque possunt in Capitulo proponat, & apud omnes qui iuuare ad id possunt; quia superiorem gubernationem exercent, negotia prosequatur. In quo quidem graue potest per iniuriam peccatum irrepere: dum officium tale perfunctoriè geritur, & cùm multa occurrant, pro quibus solicitudo desideratur, nihil de illis curatur. In quo etiam pestis auaritiæ se potest ingerere: si ob interesse aliquod, aut omissionis, aut commissionis peccatum admittatur; [Esse sub mortali & ex iustitia.] & obligationem Procuratoris esse sub mortali, & ex iustitiâ commutatiua, ita vt non possit à prosecutione desistere, communis sententia firmat: cuius violatio obligationem restitutionis inducit. Pro quo textus, & Auctores adducit P. Oñate Tom. 2. Disput. 45. num. 55. Quod quidem Indicis Procuratoribus seriò, & frequenter inculcandum, in quibus, quæ ad commune bonum spectant somniculosè tractantur; & quidem cùm in Procuratore ad caussam specialem alicuius priuati constituto, obligatio præfata militet, inde licet coniicere quanta sit illa, quæ in Procuratore residet, ad totius ciuitatis vtilitatem designato, & quamuis stipendium non habeat speciale, non ideò cessat obligatio, quandoquidem sic cum ciuitate contraxit, & in eo etiam casu obligationem dictam esse probant adducta à P. Oñate, suprà. cùm aliàs dici possit Procuratorem talem non carere emolumentis, habet enim honorificam sedem, & immunitates alias; cùm etiam ciuis sit de communi vtilitate participat, quam pro communi solicitat; ex iustitia ergo, & cum obligatione restitutionis ad officij implementum obligatur.

Cui affine est officium Aduocati capituli [Aduocati Capituli onera conscientiæ.] vrbani, circa cuius electionem peccari grauiter potest, dum minùs sufficiens eligitur ob priuatum aliquem respectum, quia scilicet vir nobilis; cùm tamen talis sit, vt nullus eum ex ciuibus ad caussam momenti alicuius eligeret defensorem. Huic certè salarium soluitur, quod peritissimo redderetur; in quo manifesta est iniustitia cum restitutionis obligatione; quandoquidem salarium non à Capitularibus ex suis facultatibus soluitur, sed ex bonis ciuitatis. Quòd si contingat negotium magni momenti, alius aduocatus quærendus, cui & salarium tribuendum; ex quibus constat ciuitati detrimentum non leue comparari. Aduocatus ergo quicumque ille sit iura ciuitatis ita tueri debet, vt non desistat ab eâ curâ vitandi laboris caussâ. Et dicens in casus contingentia aliquid non esse probabile, aut licet probabile sit, parum tamen probabilitatis habere, vt nequeat victoria in lite sperari: cùm tamen sint certæ expensæ faciendæ. Hæc namque siue non sint, satis liquet quàm sint contraria iustitiæ, & quale onus restitutionis inducant. Possunt autem vera putari, quia libri non consulti, in quo similis est conscientiæ clauus. Quòd si post adhibitum studium aliquid probabile appareat licet minùs probabile quàm oppositum, id ita Capitulo proponendum; eius autem erit decernere an intentanda lis sit, audito Aduocati consilio, qui & ad illud post libros, conscientiæ sincera dictamina consultabit. Non debet autem ex eo [Notanda doctrina.] quòd ius ciuitatis minùs probabile sit, illud acsi nullum esset prætermitti; quia id quod minùs probabile Aduocato videtur, poterit forsan à iudice probabilius iudicari, & ita pluribus adductis tenet P. Fragosus. Tomo 1. pag. 728. num. 262. pro quo etiam & Diana Parte 2. Tract. 13. Resolut. 4. Pharaonius Tract. 1. Seßione 3. Casu. 9. & 10. & Cardinalis Lugo disp. 41. num. 8. Nec de Aduocato plura, pro quo alia dedimus Titulo 4. num. 214. & seqq.

Suus item est Tabellio in Senatu vrbico, qui à Capitulo nomen adsciscit, & dicitur [De Capituli Tabellione.] scribanus Capituli, atque inter alios per honorificum officium, qui publici, Regales, aut de numero dicuntur, vnde & magno emi pretio solet: & de eorum obligationibus, quatenus scribanij sunt, videri specialiter potest P. Fragosus suprà Disput. 13. lib. 4. §. 11. vbi multa congerit, & de eorum peccatis præsertim agit. num. 286. & seqq. videantur etiam dicta à nobis Titulo 4. n. 404. & seqq. & de capitulari specialiùs loquendo, peccat ille, si vocatus vt Capitulo adsit, & acta conscribat, ire renuat priuatis commodis impeditus: & peccatum quidem graue est, quia in re momenti magni suo deest officio. Quòd si sciat [Quid circa iuramentum.] nihil, quod momenti sit alicuius, in Capitulo tractandum, & ire detrectet, non videtur grauiter peccare, quia ex eo nullum bono publico sequitur detrimentum. Obedientia autem illa non est talis, vt sub præcepto Capitulares iubere censeantur. Quòd si sub pœnâ præstiti iuberetur, adesse, videndum, an iuramentum ad id se extendat, vt videtur extendi, cùm de exequendo fideliter officio sit. Hæc enim pars officij est, Capitulis scilicet adesse; licet aliàs obligatio non videatur adeò rigerosa, quia sicut secluso iuramento, non est obligatio grauis, cùm res tractanda parui momenti est, ita & iuramento posito, quòd vt sæpiùs dictum, intelligendum est præstari iuxta præcedentem obligationem, vt scilicet grauem, grauiorem reddat, non autem vt ex leui grauem. Præterquam quòd iuramentum videtur se extendere ad omnia prædicta, sed ad fidelitatem, vt nihil falsum suo testimonio firment; & ad stipendium, vt nihil vltra taxam admittant. Si autem res magni momenti sit, & ex absentiâ scribanij non concludatur id, cuius defectu damnum aliquod subsequatur, ad restitutionem teneri, iuxta receptissima principia est; de quibus à nobis dictum variis in locis. Videantur specialiter P. Gaspar Hurtadus Disp. & diffic. vltima de iustitia §. Circa fidelitatem. [De nouiter inuentis officijs.] P. Fragosus suprà. n. 275. Nec plura de illis, sicut neque de aliis nouiter inuentis officiis, de quibus num. 26. circa quorum obligationes, & aliorum nouiter creandorum, iuxta dicta philosophandum est; vix enim aliquid ita implicatum occurret, vt vel ad conscientiæ obligationem non spectet ob legis circa illud positionem, & tunc rei grauitas perpendenda est, & inconuenientia ex transgressione, vel propter restitutionem ex damno dato, aut titulo alio pro quo multa sunt à nobis non leui discussione proposita. Quæ ergo ad vnum ex dictis officium spectant, ad alia transferenda, & in mitiorem partem ita inclinandum, vt præcipui Theologiæ duces propter vnius, aut alterius summistæ nouum inuentum minimè deserantur. In quo certè magni nostris his temporibus notantur excessus, quos oporteret censoriâ virgâ supremorum in hac materia Iudicum cohiberi. De quo aliàs, vt iam ad alia.

TITVLVS IX. DE CONSVLATV MERCATORVM, ET ALIIS AD INDICOS CONTRACTVS SPECTANTIBVS.

MErcatores in Indiis, si non [Erectio Tribunalis pro Mercatoribus, & qualiter in Indijs etiam nobiles esse tales possint.] præcipua, præcipuæ proxima portio sunt, de iis loquendo, quæ ad ciuilem statum pertinent: quia cùm plurima ex Hispaniâ in Indias, & non pauca ex Indiis in Hispaniam transuehantur, in hoc commercialis vitæ genere, & validissimo & necessario, multæ hominum myriades occupantur. Quando etiam intra regna ipsa Indiarum, quæ est earum opulentia, vt diuitias parent, multi nundinationum auidi reperiuntur. Hinc factum vt mercatura nobilitati non officiat, nisi quando in tabernis, quas Teendos dicimus, actu personaliter exercetur. Quod est conforme L. Nequis C. de dignit. liber. lib. 12. & iuribus aliis. De quo Tiraquellus de Nobilitate. Cap. 27. num. 7. & seqq. & Cap. 33. num. 19. & fusiùs Cap. 10. per totum; & alij, quos adducit D. Solorzanus. Lib. 4. Cap. 1. num. 10. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 1. Col. 1. & Hæuia in labyrintho Cap. 1. num. 28. Vnde videmus multos ex præcipuis mercatoribus Equestrium Ordinum insignibus decoratos, sancti scilicet Iacobi, Calatrabæ & Alcantaræ, quibus maior Hispaniæ nobilitas gloriatur. Quia verò quæ ad contractus speciales spectant, meliùs ipsi quàm ordinarij Iudices norunt, optimo rerum nostrorum consilio speciale ex ipsis Tribunal erectum caussis huiusmodi decidendis, in quo vnus præsidet Prior, & Consules duo, qui annuatim eliguntur. Habent autem primam tantùm instantiam, nam ab illis ad Regium Auditorem pro eo designatum appellatur, de quo diximus Titulo 4. num. 92. & de cuius erectione & authoritate necessariâ ad illud, videndus Ioannes de Heuia in Citato labyrintho contractuum lib. 2. Cap. 15. circa illorum ergo obligationes, & contractuum quorumdam genera in Indiis peculiarium oportet inquiramus. Pro quo sit

CAPVT I.

Qui iudicandi modus in Consulatu debeat obseruari.

RAtio dubitandi est, nam vel iudicandum [Circa modum iudicandi difficultas proposita.] est ex æquo, & bono, & vt dictat ratio naturalis; sic autem multoties eueniet vt contra leges scriptas iudicetur, quæ quidem contrariæ rationi naturali non sunt, & falluntur sæpe homines aliter iudicando. Si autem secundùm leges scriptas, earum sunt Mercatores ignari, & congruentius esset ab ordinariis iudicibus ista tractari. Licet autem Assessorem habeant litteratum, non videtur fieri satis, quia id ipsum indicat à litteratis iudicibus meliùs caussas huiusmodi terminandas, cùm tandem non Assessoris sit iudicium, sed eorum, qui de legum intelligentiâ parum sciunt. Accedit multa apud eos impunè manifestari, quæ coram ordinariis Iudicibus non possent, quia contraria legibus sunt, in quibus contractari non posse iubet L. 3. Tit. 24. lib. 5. nouæ compilat. quæ extra registrum exportata, & sic alia, quia sic illi contrahunt, & in eo possunt controuersiæ commerciales excitari. Quæ quidem non videntur quomodò possint aptâ ratione componi. Nihilominùs

Dico primò: Tribunal dictum æquissimo [Assertio 1. Consulatus conuenientiam statuens & ostendens.] potuit iure fundari. Probatur ratione iam dictâ de experientia Mercatorum circa ea, quæ ipsi tractant, quandoquidem vnicuique suâ in arte credendum est vt dictum à nobis suprà, & prætereà, quia commercium non debet pro rogatione litium impediri: cùm sit illud valde Reipublicæ necessarium: id autem ita contingeret, si omnes circa ipsum lites ad ordinaria tribunalia essent deferendæ, in quibus omnes iuris solemnitates, & subtilitates adhibentur; cùm tamen in consulatu procedi debeat breuiter & summariè, veritate inspectâ & bonâ fide seruatâ, vt illius ordinationes [Qualis in eo procedendi modus.] statuunt, & pro quibus bene Heuia suprà num. 37. Ex quo foret, vt lites aliæ in ordinariis tribunalibus agitari solitæ nimiùm quantum retardarentur; nam Mercatores vti potentiores sua vellent priùs tractari negotia, & frequentiùs obtinerent. Accedit hoc pacto auaritiæ iudicium occasiones præcidi; quod periculum in iudicibus ex eodem gremio non imminet, quia sua ipsorum agunt negotia cùm iudicant, iudicandi cras ab iis, quos hodie contigerit iudicari. Præterquam quòd cùm homines diuites sint, subornationibus non sunt obnoxij, vt litterati esse solent, quotidianâ auri prurigine laborantes.

Dico secundò. Modus iudicandi in [Assertio 2. Modum iudicandi non debere esse legibus contrarium.] consulatu non debet esse legibus contrarius. Id clarum; quia quod pro bono publico institutum est, non debet in boni publici detrimentum redundare: nihil autem maius detrimentum bono publico afferre potest, quàm legum stabilita transgressio, & publica sententia confirmata. Ad hoc autem Assessoris peritia deseruit, vt scilicet leges faciat manifestas, quarum obtentâ notitiâ, prudenter possunt iudices, adiunctâ experientiâ, & consuetudine apud ipsos, quod melius visum fuerit iudicare. Quod si quidquam minùs iustitiæ consonum ab eisdem fuerit pronuntiatum, à iudice appellationis poterit emendari. Vbi autem lex nulla expressa pro casus contingentiâ sit, satis apparet conueniens, ab illis ex æquo, & bono caussas tractari istas, qui suas probatas consuetudines, & leges quasi conuentionales habent, seu stylum generaliter receptum; quæ quidem attenderentur, si leges circa hæc constituendæ essent, & ita quasi leges viuæ apud eosdem sunt regula iudicandi.

Illud tamen, quod de non quintatis, nec [Quomodo id stat cum praxi, quæ contrarium videtur amplecti. Vbi notanda aliqua.] registratis dicitur; specialem videtur difficultatem habere; & dici ad illud potest, intentionem Regis ad prædicta non extendi, ex Mercatorum autem conuentione, ita stabilitum, qui iudicio tali sestaturos conuenerunt, eò quòd aliter non possent controuersiæ istæ componi; ita vt cum effectu iustitia sua cuique redderetur. In quo quidem licet approbatio Regis non sit, eius tamen videtur esse permissio, non enim possunt isti supremi gubernatores ignorare. In casibus autem prædictis non debet appellari, quia appellatio est à Iudice legitimo in caussâ, in quâ vt talis procedit Regiâ auctoritate; quod tamen in dictis casibus non accidit, & valde indecens esset, vt Regius Auditor circa ea sententiam ferret, quæ per leges Regio sunt Fisco adiudicanda. Addo non videri cur non etiam dici possit Consulatum posse auctoritate Regiâ de præfatis iudicare, quia illa ad Regem non pertinent, nisi post sententiam: cùm ergo talia sint, & ex eo quòd iste potiùs quàm alius illa possideat, nullum Rex patiatur detrimentum; & aliàs conueniens sit cuique quod est suum reddi, cùm id iustitia exigat; meritò dici potest id minimè Regiæ voluntati repugnare. Vnde, & appellari etiam poterit ob eamdem rationem, quia si iustum est ius suum vnicuique reddi, & iuxta Regis voluntatem circa illud in primâ instantiâ iudicatur, benè etiam iudicari in secundâ poterit. Per quod non tolletur quò minùs Rex possit rem circa quam lis vertitur, si aliàs apprehenderit, sibi penitus vendicare. Sic ergo hic dicendi modus non improbabilis.

CAPVT II.

In quibus Iudices Consulatus grauiter peccare contingat.

PRimò id accidere potest, quando [Peccare grauiter iudices litium prorogatione.] contra Tribunalis huius institutionem lites nimium protelantur. Constat ex dictis num. 3. caussæ enim in illo debent breuiter, summariè, & veritate inspectâ terminari. Si ergo anni transeant, & adhuc sub iudice lis est, quomodo finis institutionis Tribunalis huius obtinetur? Quis autem non videat in hoc grauiter delinqui, cùm ex eo præter graues litigantium molestias, & multiplices expensas, illis, qui ius fundatum habent, rebus suis vti non liceat, aut si in possessione sunt, eâ frui pacificè denegetur. Ex quo habetur etiam restitutionis obligatio, quæ tunc datur, cùm negligentia est manifesta; [Quando negligentia sit imputabilis in ordine ad restitutionem.] & negligentia quidem tunc conuincitur, quando tenetur quis intra tempus præfixum à lege vel statuto, aliquid perficere, & non fecit; iuxta ea, quæ adducit P. Fragosus Tom. 1. pag. 943. num. 80. in vtroque versiculo. Licèt autem non sit per legem aut statutum præfixum tempus ad caussas, in consulatu decidendas; cùm tamen breue generaliter præscribatur, dum per annos decisio protrahitur, sufficienter videtur negligentia comprobari. Nisi casus aliquis rarus obtingat, in quo nequeat præscripta breuitas obseruari.

Secundò: in eo grauis esse lapsus potest, [Assessoris iudicium vt sequi teneantur.] si iudices suo nimiùm iudicio fidentes, Assessoris Concilium non attendant, & quidem vbi lex non fuerit, iuxta quam debeat in iudicio pronuntiari, non erit graue peccatum in dissensu, quando aliàs æquitate inspectâ, & stylo attento, Assessoris iudicium minùs verosimile iudicatur. Vbi autem res magis videtur ad ius spectare, Assessoris iudicium non vexari, sine graui stare culpâ nequit: nisi fortè Assessor ipse iudicium suum tantùm vt probabile proponat. Tunc enim licebit illud non amplecti; vel si magis probabile affirmet: quia etiam tunc dissentire licebit, eò quòd id, quod attento iure magis probabile est, æquitate & stylo attentis possit esse practicè conuenientius; vt omittamus modò sententiam eorum, qui affirmant iudices posse secundùm minùs probabilem sententiam iudicare, quam tenent plures [Iudices iuxta minùs probabilem sententiam iudicare posse qui sentiant: quod in iudicibus Consulatus generaliter non probatur.] apud Dianam Parte 2. Tractat. 13. Resolut. 3. P. Fragosus Tomo 1. Pag. 450. vers. secunda propositio. Bassæus verbo Conscientiâ, num. 16. vers. Nihilominus. Cardinalis Lugo Disputat. 37. de Iustitiâ num. 117. varios casus referens, in quibus id liceat. Et alij, qui tamquàm probabile id amplectuntur, quando probabilitas est ex parte iuris, & non ex parte facti; vt omittam inquam, quia id in iudicibus, de quibus agimus, specialem videtur habere difficultatem, eò quòd debeant bona fide, seu juxta æquitatem, non attentis iuris solemnitatibus & subtilitatibus, iudicare; non videtur autem bonâ iudicare fide, & ex æquo, & bono, qui eo, quod sibi verosimilius apparet, prætermisso, quòd minùs est verosimile anteponit: illud enim de maiori probabilitate, & rationibus anteponendi opiniones, ad iudices spectare videtur, qui circa hoc philosophari subtiliùs possunt, & obligationis suæ terminos penetrare. Sciunt namque id, quod inspecto iure sibi apparet verius, forsitan non esse tale, quia alij circa hoc acutiùs videre possunt, & tales fortè esse illos, qui sententiam minùs probabilem communiter iudicatam consestantur. Qui discursus in hominibus mercaturæ deditis communiter esse non possunt: sunt tamen aliqui ingenio præcellentes, quas experientia, lectio, & litteratorum commercium satis habiles reddiderunt; de quibus non aliter, quàm de litteratis iudicibus iudicandum. Et Ioannes quidem [Ioannes Heuia vnde profecerit.] de Heuia curiâ Philippicâ, & labyrintho contractuum celebris, hoc pacto doctrinæ est mirabilem supellectilem assecutus, qui scholas frequentauit numquam, immò nec latinæ linguæ videtur plenam notitiam habuisse.

Tertiò, in eo iudicum istorum graue esse [Peccare grauiter illos iurisdictionem ampliando.] peccatum potest, si iurisdictionem extendant; hoc enim est illam vsurpare, & sic iniuriam supremo iudici facere. Potest autem id non rarò contingere, cùm mercatura plures habere consequentias possit, & ad multos eius respectus extendi. Debet ergo aut certò constare de iurisdictione in ordine ad casum occurrentem, aut saltem probabiliter. Vbi cùm quæstio de mero iure sit, videtur locum habere doctrina nuper adducta de [Minùs probabilem opinionem aliquando præferendam.] minùs probabili opinione. Quæ ex eo securior redditur in præsenti, quia bono communi magis expedit, vt caussæ ad mercaturam pertinentes à Consulatu decidantur ob rationes dictas: & quando opinio aliqua æquitati fauet, alteri præferenda est rigori iuris adhærenti, per ea, quæ adducit Heuia num. 37. & quando tale quid accidit, non est dicendum sine iurisdictione iudicari, quia Rex in casu probabilis opinionis illam conferre credendus est; sicut de Pontifice tradunt [Iurisdictio quomodo à Rege & Pontifice cùm probabiliter agitur, conferatur.] communiter Theologi, sciente esse opiniones circa Sacramentorum administrationem, iurisdictionem requirentem: quæ si reipsa verà non sit, Sacramentum erit multoties nullum, quod præsertim in Sacramento Pœnitentiæ accidit. Non est tamen credendum id ita velle Pontificem; & ita doctrina talis videtur approbata, & iurisdictionem conferri ne Sacramentum irritum toties sit, & animæ fidelem adeò graue, & irreparabile quandoque detrimentum patiantur. Quamuis hoc non omnino certum sit, vnde non vrgente necessitate per planiora, quæ & securiora, gradiendum. De quo benè Bassæus suprà num. 10. vers. Ceterum.

Quartò peccant grauiter, si caussa Clericorum, [Clericos non posse in Consulatu conueniri.] aut Religiosorum iudicent, contra quos lites apud ipsos intentantur. Contrarium tenet Heuia suprà num. 27. Mexiam, & Azebedum adducens; ita vt si Clericus mercaturam exerceat, non possit iurisdictionem declinare. Sed est illud omnino à veritate alienum; quia Clericus immunitate omnimoda gaudet, & casus iste neque in iure, neque in Doctoribus ob declarationem aliquam Pontificam, aut rationis similitudinem communiter exceptus inuenitur; quidquid duo citati sine fundamento significent. Verùm quidem [Clericus negotiator quando fori priuilegium amittat.] est Clericum negotiatorem, si ter admonitus non desistat, perdere immunitatis priuilegium, quoad bona, quæ Ecclesiastica non sunt, in ordine ad gabellæ volutionem, & alia similia laicorum statuta, de quo Doctores à Diana adducti Parte 1. Tractat. 1. Resolut. 47. & Parte 3. Tractat. 1. Resolut. 47. & tunc posse coram sæculari Iudice conueneri multorum sententia est, quamuis alij à Diana adducti Resolut. 45. citatâ contrarium sentiant, dicentes tantùm posse coram Ecclesiastico Iudice conueniri. Sed hoc non est ad propositum: nam pro amissione immunitatis extat aperta decisio Pontificis in Cap. Ex litteris, de vita, [Cap. Ex litteris, de vita & honest. Cler.] & honestate Clericorum. Sed in primis seruanda forma est de trina monitione, de quo tamen Auctores citati non videntur curare. Deinde. Textus ille iuxta narratiuam procedit, in quâ dicitur de Clericis negotiatoribus quod, nolunt statutis patriæ (quibus quoties expedit, sicut laici, se tuentur) in negotiationum suarum quæstibus subiacere. Quæ sunt mera illius verba: est autem valde diuersum de non seruatis patriæ statutis agi, aut litem quamlibet circa negotiationes occurrentem intentare. Iuxta hæc ergo ex decisione prædicta potiùs firmatur nostra, & prorsus vera positio; nam exceptio firmat regulam in contrarium: si ergo pro immunitate amittenda solus præfatus casus admittitur, alius, de quo loquimur, omnino diuerso debet modo iudicari, vt scilicet minimè exceptus habeatur. Circa hoc ergo non videtur posse dubitari: vnde Clericus, & Religiosus declinare possunt iurisdictionem.

Tandem in eo esse graue peccatum [Graue eorum peccatum in iurium defraudatione Regalium. contra illa iudicando.] potest, si iura Regia studeant suis sententiis defraudari: hoc enim contra institutionem huius Tribunalis esse videtur; per quam quoddam est quasi pactum stabilitum, vt scilicet illi circa res suas iudicent; sic Rege liberaliter annuente, & ipsius Regis nullum ex tali iudiciali foro detrimentum iura legitima patiantur. Et hoc est quod num. 4. dicebamus, non posse contra leges iudicari, cùm iniquum videatur semper contra Regium patrimonium in sententiis ire, & confidentiam eius temerari. Nisi fortè circa aliqua probabilis opinio sit minùs Regi fauens, tunc enim iuxta dicta num. 8. procedendum neque credendum est id contra illius non esse penitus voluntatem, quandoquidem opiniones tolerat, quæ eo ipso, quòd probabiles sunt, potest iuxta illas iudicari. Et certè quod vna via videtur tolli, per aliam recuperatur: opulentia enim commercij in magnum Regij patrimonij commodum militat, cùm inde iurium accretio, inde donatiua pro temporibus necessitatis habeantur. Et hæc pro Consulatu satis, quæ ad animæ forum spectant, pro aliis autem citatus Heuia consulatur; vt iam ad speciales in Indiis contractus veniamus. Nec omnes prosequi possibile est, quando & plurimi sunt, & aliqui pro diuersitate regionum prorsus ignoti, ex iis autem quæ circa præcipuos quosdam dicenda sunt, ad alios poterit vtilis consequentia deriuari. Sit ergo pro illis

CAPVT III.

De contractu argentearum pinnarum.

EX argento puro antequam quinta pars [Quid pinne.] Regi soluatur, & in massam redigatur grandiorem Regio fignaculo consignatam, pinnæ diuersorum ponderum conficiuntur, quarum commercium communissimum apud Mercatores habetur. Sunt tamen circa illud aliqua difficilia, & ita videndum, quid in eo liceat, quidue possit conscientias prægrauare. In primis statuendum est vt certum pinnas huiusmodi aliarum mercium more diuersa pro tempore pretia sortiri. Licèt [Earum pretium non esse fixum, & quare.] enim per leges iam pridem statutum sit vt argenti Marcha, vulgo Marchus, sit argenti valoris regula, & Marcha iuxta legem habeat octo vncias, quæ faciunt sexaginta quinque regales, L. 1. Titul. 21. Lib. 5. Compilationis. Nihilominùs vsus inualuit, vt Marchiæ valor fixus non sit inter Mercatores, [Marchæ vt valoris regula.] vnde secundùm accidentia temporum variatur: idque non solùm in Indiis, sed etiam in Hispaniâ, quod suo modo etiam in auro contingit. Circa quod dubitari nequit, quin sit licitum, quandoquidem ita communi vsu receptum, qui maximè iuxta naturam rerum est, & aliarum rerum vsui conformis; sicut enim ferrum, æs stannum, & alia metalla fixum pretium non habent, sed iuxta raritatem, aut copiam, aliasque rationes occurrentes variatur; ita & in argento, & auro similiter affirmandum: leges autem fixum pretium statuentes, de argento hoc pinnario non loquuntur, cùm in eo prohibeant contractus celebrari, vt dictum num. 2. cuius pretium valde inferius esse solet, eò quòd Regia marcha valorem augeat, cuius & aliæ rationes esse solent.

Hac ergo pretij varietate stante solent [Pinnas anticipata solutione emi posse; & doctrinæ pro eo generales.] Mercatores minerariis ad expensas ingentes, quæ in eruendo argento, & ad suam puritatem redigendo siunt, anticipatam pecuniam tradere, eo pacto vt in pinnis sibi persoluant, designato pretio, cùm pecunia traditur, quidquid de pretio sit, quod traditionis tempore sint habituræ. Vbi quidem contractus emptionis, & venditionis est, & ita iuxta ea regulandus, quæ Auctores de eo dicunt, cùm res anticipatâ solutione emuntur, pretio in ipso contractu constituto; si enim ita emantur vt currenti debeant pretio dari, nulla est in eo contractu difficultas. In eo autem, de quo agimus, pro certo habeo esse omnino licitum, etiam quando verosimiliter creditur traditionis tempore plus esse valituras & cùm fit contractus plus etiam valeant. Quæ quidem iuxta satis probabilem sententiam sunt, quam circa emptiones huiusmodi tenent doctissimi scriptores, ex quibus P. Molina Disp. 360. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub. 7. P. Gaspar Hurtadus Disp. 2. de Contract. diffic. 6. Card Lugo Disp. 26. n. 109 & seqq. P. Oñate Disp. 64. Sect. 1. 2. & 3. Bonacina Disp. 3. de contractibus, quæst. 2. Puncto 4. num. 20. qui alios adducunt. Et vt aliàs rationes, quæ ab illis adduntur, omittam, illa in præsenti certè militat, quæ ex periculo pacti non implendi desumitur. Quando enim periculum est amittendi pretij, aut partem illius, licet viliùs emere, iuxta receptissimam sententiam, pro qua citatis aliis P. Busembaum in Medulla circa præceptum. 7. Cap. 3. Dub. 7. n. 8. & 9. Atqui ita in casu nostro contingit: Minerarij enim rarò implent, quod promittunt quia multis obligatam habent fidem, multorum subsidiis indigentes: vnde & Gubernatores ipsos videmus huiusmodi contractibus implicatos, querelis ob fraudatam fidem onustos & magnas pati, Deo sic altè prouidente, iacturas, vt malè parta malè dilabantur.

Præter contractum dictum, qui cum [An ab iis, qui Minerarij non sunt, nequeat sunt aliquatenus habituri.] Minerariis iniri solet, alius est similis, qui circa pinnas etiam fit, sed cum iis, qui Minerarij non sunt, neque cum illis vllum commercium habent: dantur enim illis pecuniæ, vt reddant pinnas assignato tempore, pretio, vt de contractu præcedenti diximus, constituto: Quod si non reddant pinnas, reddent pecunias cum augmento vsque ad valorem pinnarum tunc futurum; & videtur quidem licitus ob similes rationes eis, quæ pro illo, qui anticipata solutione fit, à Doctoribus adducuntur, aut potius easdem: sic enim arguunt: Primò: quia anticipatâ solutione ementes, patiuntur [Rationes pro eo, quæ & pro emptione anticipata solutione.] iacturam lucri, quod intermedio tempore possent suæ pecuniæ vsibus obtinere. Secundò: quia res tradenda post aliquot menses, minùs valet emptori, quàm si statim illi traderetur: res enim præsens multas habet opportunitates, quas non habet futura. Tertiò; est ratio à nobis adducta, periculi inquam perdendi pretium: homines enim commercium huiusmodi exercentes, dubiæ fidei esse solent, ergo licitus est contractus talis. Rationes istas adducit P. Lessius cum aliis, non est autem opus vt omnes in contractus quoslibet quadrare debeant, quæ pro alio adducuntur, quælibet enim vtriq; communis videtur sufficere nam vbi est eadem ratio, eadem est & iuris dispositio, iuris inquam non positiui tantùm, sed etiam diuini ad forum conscientiæ pertinentis.

Sed aliunde contractus dictus videtur [Vnde illicitus contractus dictus videatur.] minimè licitus, sed planè vsurarius, vtpotè in quo ratione mutui lucrum obtingat; nam iste à quo pinnæ dicuntur emi, tradendæ post aliquot tempus, neque habet, nec creditur pinnas habiturus; ergo verè, & propriè non vendit, Patet consequentia; quia defuit propria ratio venditionis, quæ est permutatio mercis pro pretio, cùm ergo accipiatur pecunia cum augmento reddenda; mutuum sanè est, cum auctario, & ita contractus vsurarius. Si dicas pretium pinnarum esse incertum, & posse tempore designato traditioni minoris emi, quàm fuerint emptæ tempore anticipatæ solutionis: id certè nequit sustineri, nam ex eo casus destruitur; dicitur enim quòd si non reddat pinnas is, qui pretium anticipatum accipit, eò quòd illarum copia non sit, debeat reddere pretium currens. Cùm ergo earum tanta copia sit, vt minoris emantur quàm fuerit pretium anticipatè datum, satis manifestè apparet non esse rationem cur non reddat pinnas, cùm possit eas pretio tali emere, vt in contractu lucretur. Quando ergo pretium anticipatè soluitur, supponitur id, quod frequenter euenit, & moraliter constat euenturum, pinnas scilicet plus valituras; & ita huic contractui applicatur doctrina illa de anticipatâ solutione: sic enim quæstio proponitur, An scilicet liceat minoris emere, ob anticipatam solutionem, vt videri apud Auctores potest. Si ergo incertum sit quale sint habituræ pretium, sitque moraliter contingens, vt minùs valeant, non videtur esse difficultas, vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 20. num. 145. Præterquam quòd non fit satis argumento ex eo procedenti, quòd in contractu dicto non sit propria ratio venditionis, cùm non sit permutatio mercis pro pecuniâ, nec futura speretur quando pretium traditur.

Roboratur, & explicatur. Nam si quis [Vrgetur ex contractu simili in tritico & similibus cum notanda doctrina.] ad alterum accedat, & petat ab eo mutuum, renuatque ille; dicat tamen daturum se, si in tritico soluat messis tempore pretio currenti, cùm tamen ille prædium non habeat, nec aliunde tale commercij genus, vsura in eo videtur intercedere; datur enim mutuum cum obligatione huiuscemodi; ideò enim apponitur, quia creditur sic petentem non habiturum triticum, & ita redditurum quod accepit, & præterea interesse, ex eo quòd triticum non reddat, cùm obligatio illa sit pretio æstimabilis; ponitur ergo pro mutuo obligatio contra rationem mutui propriam, vnde vsuræ incurritur turpitudo. Itaque triticum non emitur, quia neque est, neque futurum speratur: si enim esset moralis potentia ad illud, etiamsi quis non sit agricola, & animus reddendi adsit, contractus est licitus, iuxta ea, quæ adducit Diana Part. 1. Tract. 8. Resolut. 26. Vnde non traditur pecunia nisi mutuò, quia contractus alius esse nequit, & additur obligatio, ex quâ redditur vsuraria. Quæ doctrina est communissima apud omnes [Vsura quid & applicata casui definitio.] agentes de vsuris, & ex definitione vsuræ constat, iuxta quam dicitur lucrum ex mutuo. Hoc autem quod in casu prædicto euenit, similiter in eo, de quo agimus, inuenitur. Cùm enim homines pecuniâ opus habeant, nec mutuam inueniant, modo prædicto se obligant, alieni prorsus in cogitatione suâ à pinnarum traditione; sicut & pecuniam tribuentes, qui probè sciunt quid sit euenturum; vnde vsurarij deprehendantur: ab eo namque, quod verosimiliter euenturum creditur, vsuræ qualitas innotescit: vnde si quis tradat mutuò certas mensuras tritici, accepturus tot alias tempore quo plus creditur valituras, si ita recipiat, vsuram committit, vt docet P. Lessius suprà num. 152. & cum conditionibus ab eodem explicatis non videtur posse negari, licet sint aliqui generaliter asserentes, in mutuo semper posse exigi eamdem mensuram, seu idem pondus rerum: intelligendi enim sunt cùm is, qui mutuò dedit, rem non erat leuaturus, aut incertum erat pretium futurum tempore solutionis, & mutuatarium ad non soluendum ante certum tempus obligauit.

Quæ autem pro aduersâ parte sunt adducta, [Fit satis adductis pro contraria positione.] non vrgent: loquimur enim de contractu iuxta ea, quæ secundùm se dicit, alia autem, aut nimiùm probant, aut mutuo etiam possunt conuenire. Prima enim ratio est ob lucrum cessans, & tertia ob periculum amittendi pretium: quæ quidem accidentaria sunt, & in mutuo possunt reperiri, iuxta sententiam communem; secunda autem ex eo, quòd res præsens multas habeat opportunitates, quas non habet futura; probat ex mutuo lucrum posse accrescere, quia pecunia præsens fimiliter plures habet opportunitates: ergo qui eâ se se alienat, dum mutuam tradit, aliquid proptereà lucrari potest. Quod constat quàm sit à Catholicâ doctrinâ alienum, iuxta quam vsuræ non licent; licerentautem si ob carentiam pecuniæ fas esset lucrum reportare. Pro quo videndus Cardinalis Lugo Disput. 25. de [Ob carentiam pecuniæ nil posse accipi, vbi notata Caramuelis sententia.] Iustitia num. 17. qui sententiam quorumdam vti falsissimam reiicit, dicentium pro obligatione non repetendi mutuum posse aliquid vltra sortem accipi, quod amplexus est Caramuel in Theologia morali num. 799. & sequenti. Quod si non amplexus ex integro, satis amplectendi animum indicauit; dum adeò verosimile conatur ostendere, & ad rationem oppositam, desumptam ex proprio mutui conceptu, solutionem est suo iudicio sufficientem meditatus. Sed sit hoc vtcumque probabile, vt nonnullis videtur apud Caramuelem; in nostro certè casu non videtur habere locum: quia in eo non paciscitur iuxta illud, vt scilicet tradens anticipatè pecuniam, ex eo lucrum velit; quia se obligat ad non repetendam vsque ad certum tempus, quod quidem deberet in pactum deduci; sed alio diuerso modo contractum emptionis præseferente.

Si dicas: ergo rationes adductæ non sunt [Obiectioni fit satis.] efficaces ad probandum licitum esse minoris emere anticipatâ solutione, quandoquidem duæ ex illis etiam mutuo communes sunt, & alia multùm probat, ac propterea nihil: responderi potest nobis non incumbere omnes Auctorum rationes pro resolutionibus probabilibus defendere, cùm non semel plures earum inefficaces reperiantur, & pro opinione dicta aliæ profectò sunt satis genuinæ: vt meritò propter illas, accedente grauium scriptorum auctoritate, debeat valde probabilis iudicari. In casu autem nostro [Validiores rationes pro contractu anticipatæ solutionis.] illæ non habent locum, vt videri potest apud P. Lessium in tertiâ, & quintâ ratione, quarum prior ex eo desumitur, quòd sicut modus vendendi creditò, inducit multitudinem emptorum, & ita facit pretium crescere; ita ex contrario modus vendendi solutione anticipatâ facit pretium decrescere, quia pauci sunt, qui hoc modo emant, & plurimi qui vendant. Secundo: quia si res solùm vendi possent pretio currenti, res tempore traditionis minùs valerent ratione copiæ. Et quia venditores passim merces ingerunt, præsertim si terræ fructus sint, ob vitandos sumptus in illis colligendis, & conseruandis, & ob necessitatem pecuniæ ad soluenda debita, quæ tunc instant ob expensas circa eosdem. Quæ quidem pro casu præsenti non militare omnino perspicuum est.

Si dicas: ex hoc sequi neque rationem [Discussa obiectio.] à nobis adductam pro casu priori, quando cum Minerariis contrahitur, esse legitimam; quia ex eo quod est valde accidentarium contractui, desumitur; scilicet ex periculo amittendi pretium. Respondeo absolutè loquendo ita quidem esse, sed quia periculum tale ita certum est, vt rarò absit, iuxta illud rectè posse argumentum procedere, vbi non de metaphysicis rationibus agimus, & à circumstantiis penitus abstractis, sed secundùm circumstantias semper moraliter adhærentes. Ne autem ex eo solùm probare videamur; addi [Notanda ratio pro Assertione.] potest etiam ratio iam insinuata: nam vendentes pinnas solutione anticipatâ, emptores rogant, eò quòd pecuniâ indigeant ad expensas in metallis elaborandis multiplices, & ita cùm vltroneæ merces sint, vilescunt; iuxta tritum axioma, & addunt multi pro tertia parte.

Iuxta hæc ergo; non videtur contractus [An opposita sit probabilis.] dictus admittendus; an autem probabile sit illum esse licitum, erunt fortè qui censeant, & ita vidi ab aliquibus affirmari, qui tamen rem seriò, maturè, & per otium non videntur expendisse. Nec fauet pro asserendâ probabilitate Caramuel num. 746. qui cum aliis censet licitum esse tradere pecuniam soluendam tempore messis in tritico, pretio eiusdem assignato, quod non debet esse currens messis tempore. Ille enim de emente agit ab eo, qui est rusticus, & ita qui triticum creditur habiturus. Quod autem addit num. sequenti. obligationem scilicet non exigendi pecuniam vsque ad messis tempus esse pretio æstimabilem; non est absolutè admittendum, quando mutuum [Pro obligatione non repetendi pecuniam vsque ad certum tempus nihil exigi posse. Vbi notanda ratio cur pro mutue nil possit accipi.] est datum vsque ad tempus illud; quia de ratione mutui est vt nequeat repeti ante tempus, pro quo datur, iuxta dicta num. 15. & 16. Est enim liberalis quædam donatio pro illo tempore, & in eo ab omnibus aliis contractibus distinguitur, qui onerosi sunt. Sicut autem pro donatione nihil exigi potest per modum pretij, ita neque pro mutuo; est enim contractus, quem humanæ naturæ sincerum dictamen inuenit, vt homines sibi benefaciant nihil amittendo, sed quod illis non est opus pro tempore aliquo tribuendo, recepturi post tempus assignatum; & ita beneuolentiam generaliter habituri. Quâ explicatione corruit, quidquid à Caramuele, & aliis, ac præcipuè à P. Lessio Cap. 20. citato, dubit. 14. iuxta eorum, & non propriam mentem, adducitur aut adduci potest. Pro quo etiam videndus Cardinalis Lugo Disputat. 25. Sect. 3. vbi ingeniosè suo more philosophatur. Neque Caramuel contrarium asseruit citato loco; locutus enim de obligatione non repetendi, etiamsi indigeat: quo euentu verum est ratione damni emergentis aut lucri cessantis. Nec de pinnis plura modò occurrunt, quæ autem de illis dicta sunt, ad argenti glebas extendendum, quæ in quauis aliâ formâ, ante quintationem circumferri inter Mercatores solent, & ad aurum similiter, siue in glebis, siue in puluere, vt dicitur, circa quæ tamen quæri vlterius potest, & sit pro eo

Difficultas circa obligationem Legum, quæ perfectionem auri, & argenti præscribunt, in quibus contractari licet.

PEr leges regni statutum est vt aurum [Quid per leges circa valorem auri & argenti statutum sit, vt vsui possint adhiberi.] trium tantùm legum, vt vulgò dicitur, esse possit, viginti scilicet, & quatuor graduum, quos Characta dicimus, seu qualitates, & est omnium perfectissimum; vel viginti duorum, vel saltem viginti. Quod si aurifices alio vsi fuerint infra gradus prædictos, pœna amissionis eisdem imponitur in Pragmaticâ Regum Catholicorum die 25. Iulij anni 1499. cap. 3. quæ est lex 4. Lib. 5. Titulo 24. compilationis. Pro argento autem est lex eorumdem 12. Aprilis anni 1488. & 1. ac 2. in citato libro & Titulo, & aliæ quæ habentur toto Titulo 22. vbi statuitur debere illud habere vndecim nummos, vulgo dineros & quatuor grana, nec posse aliud ab Argentarijs ad opera adhiberi, vnde nec Regia Marcha signari. Nummus autem, seu denarius, vt alij vocent, non significat monetam aliquam, sed gradum perfectionis argenti, iuxta minutissimas diuisiones, vsque ad grana, quæ iuxta pondus grani triticei solitæ regulari: quamuis per legem 3. citato Titul. 22. conficiendorum granorum noua forma præbeatur. De quâ exactissimâ diuisione agit ex professo Michaël de Roxas in libello, quem inscribit. Iardin de ensayadores, & ante illum Matienzus ad citatas leges post Couarruuiam exactissimum, & eruditissimum tractatorem, cuius ille se labore profecisse ingenuè profitetur. Qui in Glossa 1. Circa legem 4. citatam Titul. 24. num. 8. obseruat circa auri æstimationem, & argenti diuersam in Indiis haberi rationem ab eâ, quam leges generaliter præscribunt, sed certê quoad communem Marchæ æstimationem vix est in quo discrimen videatur: num. etiam 7. aduertit Marchum, seu Marcham argenti non signatum Regiâ Marchâ minoris æstimari pro quinta parte, quæ scilicet Regi debetur. Cùm ergo leges ita circa auri, & argenti æstimationem statuant, videndum qualis ex illis conscientiæ obligatio suboriatur. Circa quod

Dico primò: si aurifices, & argentarij [Assertio 1. peccare grauiter artifices fraude vtentes circa illum.] auro, & argento viliori vtantur, quàm sit per leges permissum, & illud vti legitimum vendant juxta gradus designatos, peccant mortaliter cum obligatione restitutionis. Id quod omnino apparet manifestum; quia rem vilem pro pretiosa vendunt in quo est fraus cum iniustitia coniuncta.

Dico secundò: ob præcisam violationem legis [Assertio 2. ratione præcisè legum, non esse graue peccatum.] non videtur esse in casu dicto mortale peccatum. Probatur: primò ex communi doctrinâ de lege ciuili pœnali non obligante in conscientiâ. Tales autem leges pœnales sunt, vt ex eorum tenore constat. Si dicas magnum ex eo detrimentum Reipublicæ sequi, dum aurum vile pro pretioso obtruditur, & similiter argentum. Contra hoc est, quia non est verum prædicta obtrudi, quandoquidem iusto pretio venduntur. Deinde aurum, & argentum ignobiliora non frustrà natura produxit, vt debeant tamquam vilissima alia tractari, aut penitus abiici. Cùm ergo seruire debeant humanis vsibus, in illis si iustè omnia fiant nullum est Reipublicæ detrimentum. Et hæc sit ratio secunda.

Dico tertiò: valor legibus designatus [Assertio 3. idem statuens circa valorem in non signatis Regiâ Marchâ.] non obligat in conscientiâ in auro & argento Regiâ Marchâ non signato. Probatur: quia leges de illâ non loquuntur, vt constat, quandoquidem illud prohibent in ordine ad contractationem.

Dico quartò: Aurum, & argentum non [Assertio 4. non signata minoris non esse valoris pro quinta parte.] signatum Regiâ marchâ non habent minorem valorem signatis pro quintâ parte vt ex Matienzo positum num. 20. Ratio est; quia quandoquidem leges de illis non loquuntur, æstimatio sumenda est ex vtilitate, quam illa pro humanis possunt vsibus exhibere: deficiente enim legitimo pretio, succedit naturale, juxta omnium scribentium doctrinam. Nec dici potest per legem haberi, ex eo quòd auro & argento signatis per leges est valor assignatus, & ita consequenter non signatis, ex quibus quinta pars debetur Regi, vnde non debet cum alijs æstimari: nam licet debeatur Regi, qui ita contrahunt, existimant in conscientiâ non deberi, & illis non minoris commoditatis est id, quod signatum non est, quàm id, quod signatum, immò & frequenter maioris, vt annorum proximorum experientia comprobauit. Prætereà: non est verum etiamsi quinta pars detrahenda sit, valorem esse, qui respondeat quatuor ex legis taxatione; quandoquidem lex circa hoc non determinat, & secundùm temporum contingentias potest humanis vsibus plus aut minus deseruire. Vnde cùm valor pinnarum proximis annis vsque ad sexaginta ferè regales excreuerit, modò quadraginta, & octo venduntur; multò certè maioris quàm si quintæ tollatur partis valor; Marchus enim argenti signati sexaginta sex regalibus, & sex marapetinis æstimatur; iuxta [Marchi signati quis valor.] eumdem Matienzum; vnde detractâ quintâ parte valor deberet esse quadraginta trium regalium, & non nihil amplius, quamuis secundùm nouiores ordinationes Marchus tantùm habeat sexaginta quinque regales, vt videri potest apud D. Escalonam secunda parte Gazophylacij pag. 129. num. 2. Non est autem credibile Reges nostros ita voluisse argenti non signati valorem constituere, vt contra communem æstimationem adeò inferior remaneret: non est ergo fixus & stabilis, vt ne fas sit à puncto illius fixo declinare. Et hæc pro contractu pinnarum, iam pro aliis sit

CAPVT IV.

De Contractu argenti signati Regiâ Marchâ, vulgo de Barras.

CIrca Barras Regiâ est ordinatione dispositum; vt mille argenti pondera non excedant, vel quod centum & viginti Marchos tantùm habeant, & quod iuxta hanc mensuram Regia iura in transuectione soluantur: vnde circa hoc resoluenda occurrit

DIFFICVLTAS I.

An sit graue peccatum Barras maioris ponderis efficere, quàm Regiâ sit ordinatione dispositum.

DIco primò. Regij Officiales qui effectioni [Assertio 1. affirmans, quando est notabilis excessus.] Barrarum adstant, grauiter peccant, si Barras effici sinant ponderis notabiliter excedentis, & cum restitutionis obligatione. Probatur; quia suo officio desunt in re magni momenti iuxta Regiam æstimationem. Sic enim pro Barrâ excedentis ponderis eadem Regi iura soluuntur quæ pro habente pondus lege dispositum: vnde Regia defraudantur iura, & ita Officiales fidei datæ desunt in contractu, quem ineunt cùm ad officium admittuntur, curandi scilicet Regias vtilitates, vt Rex eorum infidelitate nihil minùs habeat, quàm quod ipsi soluendum legibus ordinatur. Quod quidem iuxta communem doctrinam est, de quâ sæpiùs.

Dico secundò: si Barrarum pondus [Assertio 2. negans, cùm non talis, nec frequenter.] aliquantulum excedat, idque non semper, sed semel, aut iterùm fiat, non videtur in eo graue peccatum esse. Ratio est; quia in eo videtur ratio legis cessare, ne scilicet iura Regia in transuectione fraudentur, in maiori enim illo excessu parum est, in quo defraudatio esse queat, vnde non est verosimile Regis voluntatem esse ad obseruantiam ita rigidam obligare; si fortè etiam potest, de quo ob materiæ leuitatem meritò possit dubitari. Quando autem id esset frequens, alia est ratio, quia sic ex multiplicatione Barrarum notabilis esse potest Regiorum iurium defraudatio.

Dico tertiò. Qui Barras sibi fieri curat [Assertio 3. qui Barras fieri curant vt peccent.] cum notabili excessu, eatenus peccare potest, quatenus Officiales Regios ad peccandum inducit. Quòd si illis non conniuentibus, tale aliquid fiat, non videtur in eo graue esse peccatum, quia solutio Regalium iurium pro transgressione incertum est an in conscientiâ obliget, & vt obligatio aliqua sit, ea non est lege istâ, de quâ loquimur, imposita, sed aliâ; contra quam tantùm itur, quando cum effectu iura negantur: & contingere etiam potest, vt Barra numquàm transuehatur, sed vel ad monetam seruiat, vel aliis vsibus applicetur.

Dico quartò. Aliquando sine vllo scrupulo [Assertio 4.] Barræ excessiui ponderis transuehi possunt solutione communi habentium pondus lege præscriptum. Probatur; quia multoties Barræ minoris ponderis transuehuntur, & tamen eadem iura pro illis soluere compelluntur transuehentes, ac si ponderis præscripti essent. Propter quod Consulatus Limanus apud Regem de hac est iniuriâ conquestus, & ad Proregem rescriptum, vt circa hoc opportunè prouideret. Cùm ergo iusta circa hoc compensatio esse queat, non sunt ita facientes violatæ iustitiæ vllatenus arguendi.

DIFFICVLTAS II.

Contractatio Barrarum quomodo esse licita possit, quandoquidem per legem determinatum valorem habent.

VIdetur equidem non licere, ita vt valor [Barrarum valorem non posse variari, quæ videantur ostendere.] varietur, & vendi, ac emi more aliarum mercium. Ideò enim moneta vendi maiori aut minori pretio nequit, quia illum habet lege præscriptum sicut & alia, quorum valor proptereà dicitur consistere in indiuisibili, ad distinctionem valoris naturalis, seu vulgaris, qui latitudinem habet iuxta receptissimam doctrinam. Accedit Barras censeri monetas, cùm sint argentum Regio signaculo consignatum cum valoris determinatione: nihil enim aliud videtur ad rationem monetæ necessarium, licèt non ita vsualis ac aliæ; deseruit tamen ad contractus ampliores, vnde & monetam esse plures censent. Nihilominùs

Dico primò. Licita est contractatio Barrarum [Assertio 2. contrarium statuens, & licitum esse contractum.] pretio intra latitudinem iusti variato: sic est vsu receptum, & non solùm vulgari opinione, sed doctorum, ac piorum assensu, & vsu comprobatum. Pro quo præsertim Heuia in labyrintho Cap. 6. num. 7. Probari potest primò ex ipso vsu; qui cùm eorum est, qui in arte sint periti, & à doctis, & piis approbatur, nihil est vlteriùs dubitandum. Deinde: res pretio æstimabiles, prout magis, & minus sunt humanis vsibus vtiles, possunt habere pretij varietatem; atqui hoc in Barris contingit, vt experientiâ constat, & modò à 42. vsque ad 35. valor earum est imminutus, eò quòd immensa quantitas vitiatæ monetæ in Barras redacta sit, sic metallo à cupri superfluitatibus expurgato; ergo licita est in illis contractatio.

Neque obest valorem habere [Nec obstare determinationem valoris per legem.] determinatum per legem: nam id non tollit quò minùs per cambium permutari possit pretio variato: hoc enim & in monetâ accidit, cuius pretium maximè omnium determinatum est; & nihilominùs per cambium permutari potest variato valore; quia vnum genus monetæ alio esse vtilius potest; & ita communiter admittunt Doctores, & videri pro eo potest specialiter P. Lessius Lib. 2. Cap. 23. Dubit. 2. Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitiâ, Disp. 28. num. 8. vbi ait omnes Doctores Theologos, & Iuristas eiusmodi lucrum approbare. Indiuisibilitas ergo valoris legalis non tollit varietatem ratione maioris, aut minoris vtilitatis, quam lex non attendit, nisi in ordine ad aliquos effectus. Sic ergo cùm quis monetam cudere vult, Barræ debent secundùm valorem legalem admitti, & cùm Rex soluit similiter, qui salaria non in pecunia, sed in pasta, vt dicitur, soluit Officialibus [Vnde pretij indiuisibilitas desumatur.] maioribus; & quidem totum hoc pretij negotium qualiter debeat accipi vsus declarat, iuxta quem deprehendi facilè potest, vbi indiuisibile sit, vbi latitudinem habeat, non obstante indiuisibilitate.

Non est autem certum id, quod initio [Barras non esse monetam.] difficultatis dicebatur, Barras scilicet esse monetam: id enim plures negant; ex quibus D. Escalona pag. 127. num. 2. & probari quidem potest: quia Regium signaculum non adiicitur vti monetæ, sed vt constet habere legem valoris, aut valorem legis, & quintam partem esse Regi solutam. Sic enim & argenteis vasis, aut aureis solet apponi, quando accidit illa quintari, vti annis præcedentibus est ordinatum, licet id generaliter non potuerit executioni mandari. Cùm ergo ex Regio signaculo videatur tantùm assumi assertionis prædictæ fundamentum, videtur sanè leuissimum: ex materiâ enim ineptè arguitur quandoquidem argentum, licet materia accommodata monetæ sit, ex se tamen ad illud est prorsus indifferens: sicut plumbum, & cuprum, ex quibus etiam moneta fieri potest. Accedit, valde improportionatam molem videri, vt moneta esse possit, idque sine exemplo: vnde vt moneta deberet credi, oportuisset id omnino apertè declarari; cùm tamen oppositum videamus.

Dicò secundò. Siue Barræ dicendæ sint [Nec satisfieri si solutio in iis fiat.] monetæ, siue non, qui debet, non satisfacit in foro conscientiæ Barras tribuendo, si creditor illis non sit contentus. Constat quia solutio talis esse debet, vt constituat æqualitatem, cùm sit actus iustitiæ commutatiuæ: atqui stare potest, vt non sit æqualitas Barras pro solutione tribuendo, quia possunt illæ minoris esse pretij, & minùs vtiles notabiliter creditori, quàm pecunia; ergo non fit satis per eas obligationi solutionis; & hoc licet moneta sint, quia debitor debet soluere in monetâ, quæ licet non sit eiusdem speciei, habeat [Non in qualibet moneta fieri illam posse.] tamen eumdem valorem fixum in ordine ad vtentium commoditates: vnde solutio magnæ quantitatis nequit apud multas regiones fieri in pecuniâ æreâ, propter incommoditatem accipientis, quod in Italia ita seruari affirmat Bonacina Disp. 3. de Contractibus, q. 2. Puncto 1. n. 2. & in Lusitaniâ certa tantùm pars admittitur, vt ibidem lege dispositum, [Quid in Hispaniâ.] de quo P. Rebellus. Parte 2. Lib. 11. Quæst. 2. n. 7. Sed quidquid de æreâ monetâ sit, propter legem Hispaniæ quæ solutionem fieri posse ait in quacumque moneta, etiamsi aurea, vel argentea non sit, dummodo sit in Regno vsualis, vt videri potest. L. 6. Tit. 14. Lib. 6. Compilat. Omnes tamen supponunt, aut potiùs aduertunt pecuniam debere esse eiusdem valoris, ita vt Creditor tantumdem [In quocumque euentu monetam æqualis valoris esse debere.] accipiat, in minuta moneta, ac in alia metalli pretiosioris, ita vt circa hoc nullus dubitet, nec possit dubitare. Videndus Azeuedus ad dictam legem, & Matienzus, qui cum plurimis, quos adducit, generaliter loquitur, cùm vtiliori monetâ soluitur, quod fieri posse statuit L. 9. Tit. 11. Libri 5. ad quam ille. Glossa 4. num. 8. & 9. illa enim semper limitatio addenda: Modò valor non minuatur. Cùm ergo Barra minoris valoris sit, quando fit solutio, eadem de illâ est ratio, ac de moneta minutiore. Vbi non obstat quod de pretio legali dici potest, quandoquidem valor alius, qui præcipuè attenditur in ordine ad contractationem Barrarum valde imminutus est. Quòd autem hoc ita sit, ex eo redditur manifestum; quia Rex ipse per Officiales suos vendere Barras solet maiori pretio, quàm sit legale, eò quòd illud valde soleat accrescere inter Mercatores, vt annis proximioribus occasione abrogandæ monetæ, quia generaliter vitiata, omnes conati sunt, vt abolitionis edictum eos minimè pecuniosos inueniret, & ita Barras emere certatim ambierunt; quæ tamen occasione aliâ non multò post ad prædictum 35. à 50. sunt redactæ.

Quia verò hæc tanta pretij diminutio [Circa Barrarum valorem peculiaris dispositio.] præiudicialis poterat esse commercio, & non admittentibus creditoribus, grauia inde debitoribus incommoda resultare, dum ad solutionem adiguntur: edicto publico cautum est, vt solutiones fieri in illis possent, sed cum aliquâ distinctione; nam Barræ ex puro argento & numquam signato vt moneta esset vsualis, factæ, valorem lege taxatum retinere debent, quadraginta scilicet duorum argenteorum ponderum, quæ dicuntur, Ensayados. Aliæ vero ex argento signato, sed non vitiato factæ, quadraginta tantùm: & huius edicti vis hucusque perseuerat, iuxta quod potest debitor creditorem compellere vt solutionem admittat, sicut reipsa multi compelluntur. Mercatores autem hoc modo solutionis vti generaliter renuunt, quia id sibi minùs honorificum reputant, eò quòd creditum videatur vacillare.

Vbi quæri potest an edictum tale [Edictum, iuxta quod creditores coguntur admittere Barras, an iustum.] conscientias soluentium securas reddat, quandoquidem adeò grauia detrimenta creditores patiantur? Et simile quid extat inquirendum, etiam Edicto huiusmodi sublato: quoad pretium legale: eam si quis soluat iuxta illud, creditor admittere cogitur, quia & Rex ipse iuxta pretium tale solutiones admittit, vnde non videtur in eo discrimen posse conuenienter constitui, & iustitiam Edicti talis verosimilem reddit, quod habet P. Rebellus suprà, vbi adducens ordinationem Lusitanam, [Pro eo adducitur sententia P. Rebelli circa monetam.] iuxta quam in quacumque monetâ satisfieri posse debito monetæ præstantioris deciditur, & teneri creditorem ad acceptandum; etsi specialis pactio de soluendo in specie certæ monetæ præcesserit; eam defendit contra Pinellum, qui iniustam dixit; quia iactura illa, quam creditor subire cogitur, ex fine boni publici potest honestari, & congruentiam ibidem pro eodem adducit, addens num. 8. extra Lusitaniam idem posse probabiliter defendi propter similem receptam consuetudinem, vt testatur Glossa in l. si quis argentum C. de donationibus. Cùm consuetudo vim legis obtineat; ipse autem oppositum probabilius [Qui probabilius cum alijs contrarium censet.] censet, vbi similis lex non fuerit, & ita non obligari creditorem in foro conscientiæ ad acceptandam alterius materiæ pecuniam, quando de certa materia conuentio præcessit, vt Pinellus, & Couarruuias cum plerisque aliis asserunt, dicentibus consuetudinem illam vbique gentium seruari solitam, non obtinere vim legis, quia ex vrbanitate tantùm & benignitate creditorum profecta: quæ in dubio pari non debet extendi vt obligationem in foro conscientiæ inducat, cùm sit stricti iuris quoad interpretationem, vt est Doctorum communis sententia. Iuxta hæc ergo: edictum, de quo loquimur, iustificatum videtur, saltem probabiliter, vnde qui soluunt, probabiliter etiam poterant manere in conscientiâ securi. Circa quod

Dico tertiò. Probabile videtur Edictum [Assertio 3. Edictum ad Conscientiæ forum etiam spectare, vt probabile confirmans.] prædictum ad conscientiæ forum etiam spectare, ita vt soluens securus in conscientiâ maneat. Probatur ex dictis nuper, & prætereà, quia prodiit à legitimâ potestate, & intuitu boni publici: quod quidem si ad conscientiæ exonerationem non prodesset, parum profectò vtile videretur, immo nociuum potiùs esset, cùm ex eo conscientiæ manerent nodis inextricabilibus implicatæ. Accedit, secluso edicto posse creditores cogi ad acceptandam solutionem iuxta valorem legalem, vt Mercatores, qui iudices in consulatu fuerunt, vti certum admittunt; quod & in solutionibus, quæ Regi fiunt, vidimus etiam obseruari. Quoad Barras autem inferioris materiæ valorem aliquantulum immutatum, rationi videtur conforme, & ita etiam iuxta illum admittendas consequenter potuit imperari. Vt autem tam lex, quàm edictum æquitati consonum vlteriùs ostendi possit, est ratio; quòd scilicet non videtur in eo notabilis esse iactura: nam sicut creditor compellitur ad acceptandam solutionem, ita & ille compellere suum creditorem potest, vt similiter acceptet. Quod si creditorem non habet, potest Barras seruare, & expectare tempus, in quo valor illarum augeatur: hoc enim frequenter euenit, vt ex adductis constat. Solùm videtur esse inconueniens [Inconueniens obiectum.] in multis piis operibus, quæ hoc pacto videntur deteriorari: sunt enim pro illis census instituti, qui si oblatis Barris, quando illæ infeferioris pretij vulgaris sunt, redimantur, redditus cessant, quia non sunt, qui Barras etiam viliori pretio velint; vel si volentes sint, in eo contractu nimium quantùm deperditur. Quòd si in tempus, in quo plus valituræ sperantur, reseruentur, toto eo spatio, aut Missæ, aut Orphanorum subsidia, aut Monialium alimenta; aut eleëmosynæ, duram satis cessationem habebunt. Sed hæc non [Cui fit sati] videntur vrgere, quia census talibus sunt euentibus obnoxij; cùm enim redimuntur, non est facile securum censuarium inuenire, & ita opera pia interdum cessant, & frequentes deteriorantur per censuariorum mutationes: quæ iacturæ compensantur nouorum piorum operum adiectione; cùm enim quotidianæ sint hominum mortes, multa etiam bona opera quotidiæ instituuntur. Sed occasione dictorum insurgit.

DIFFICVLTAS III.

Contractatio Barrarum quatenus Ecclesiasticis prohibita videatur. Vbi casus speciales.

NOn dubium contractationem Barrarum [Absolutè Ecclesiasticis esse prohibitam, cum generalibus limitationibus.] Ecclesiasticis esse prohibitam, sicut & rerum aliarum, quæ negotiationis nomine in Iure comprehenduntur, & iuxta Doctorum receptas explicationes debent practicari: adhibitis etiam limitationibus, quas docti aliqui subiiciunt, de negotiatione per alios, non frequenti, ex vrgenti necessitate, & si quæ sunt aliæ de quibus videri potest. P. Rebellus Parte 2. lib. 9. Quæst. vltima Sect. 2. P. Comitolus Tomo 1. Lib. 1. Quæst. 53. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 6. P. Filliucius Tract. 35. Cap. 1. Cardinalis Lugo Disp. 26. de Iustitia Sect. 3. P. Fagundez Lib. 5. De Iustitia. Cap. 12. num. 1. P. Dicastillus Lib. 2. Tract. 9. Disp. 1. n. 245. Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut 72. & 73. & Parte 4. Tract. 1. Resolut. 28. & Parte 5. Tract. 1. Resolut. 27. & Parte 7. Tract. 10. Resolut. 21. & Parte 9. Tract. 7. Resolut. 69. P. Molina Disput. 342. Bonacina Disput. 3. de Contractibus, Quæst. 1. Puncto 5. num. 18. & seqq. P. Gaspar Hurtadus, Disp. 2. de Contractibus, Difficul. 17. & alij de contractibus agentes. [Et in Concilio Prouinciali Argentino si declaratum.] Et id quod ex se videbatur omnino compertum, specialiter declarandum iudicarunt Prælati docti, qui in Ciuitate Argentinâ ad Concilium Prouinciale conuenerunt, cuius tunc erat Archiepiscopus Illustriss. Dom. D. Ferdinandus Arias de Vgarte, pietate insignis, & rerum experientiâ singularis, vt de eius vitâ liber vulgatus attestatur.

Hac ergo veritate constanti, in Controuersiam [An emi possint vt soluatur in ipsis, commodo notabili.] vocatum fuit, an Ecclesiastici emere Barras possint, non vt vendant, sed vt soluant; quod potest dupliciter contingere: Primò, emendo pretio inferiori, animo quidem non vendendi, sed seruandi in tempus aucti valoris, & tunc eis vtiliter vtendi, sine venditione tamen, soluendo inquam debita, vel emendo aliquid, quandoquidem, & pretium esse possunt. Secundò emendo vt emptis statim quis soluat; aut aliquantò post, etiamsi pretium earum non accrescat, obligando creditorem vt solutionem accipiat iuxta pretium legale, ex quo commodum non leue consequetur. Et pro vtraque parte ratio aliqua statim [Pro affirmante parte arguitur.] occurrit, vt liceat quidem, quia in hoc non est negotiatio sacris canonibus prohibita, de quâ præsertim Gelasius in Cap. Consequens 88. dist. verbis illis: Clericis ab indignis quæstibus abstinendum, & ab [Cap. Consequens.] omni cuiuslibet negotiationis ingenio cessandum. &c. Est autem negotiatio emptio rei, vt cum lucro immutata vendatur: vt videri potest apud citatos; [Quid negotiatio.] ante illos autem sit tradidit D. Thomas 2. 2. quæst. 77. art. 4. ad 1. & 2. & in hoc vltimo sic loquitur. Non quicumque cariùs vendit aliquid, quàm [D. Thomas.] emerit, negotiatur; sed solùm qui ad hoc emit: vt cariùs vendat. Sic ille: cùm ergo in casu nostro; licet quis Barras emerit, non ea vendat, sed eis soluat, aut emat, non videtur contra prohibitionem facere, vt colligitur ex D. Thoma nuper adducto ad Tertium, vbi de Ecclesiasticis loquens, eam illis negotiationem prohibitam docet, quæ ab ipso fuerat explicata, & non alia. Quibus additur: Barras esse monetam secundùm multorum existimationem, in qua videtur esse Caramuel num. 814. & faciunt etiam quæ habet Cardin. Lugo in Responsis moral. Lib. 6. Dub. 11. num. 6. & ita cùm per eam solutio fit, aut aliquid emitur cum aliquâ vtilitate, meliùs apparet in eo venditionem non exerceri. Cumque aliàs Canones prædicti pœnales sint, non debent vltra proprietatem verborum extendi: iuxta vulgatam iuris regulam, quòd pœnæ seu odia restringenda sint, fauores ampliandi, quæ & est Scriptorum communis [Pœnas non extendi, etiamsi major ratio sit. Sicut & odia.] doctrina vnde etiamsi eadem sit ratio, vel etiam maior, non extenditur dispositio. Pro quo plura adducit exempla Diana Parte 2. Tract. 3. Miscellaneo. Resolut. 66. & est satis notabilis resolutio complurium apud ipsum circa præcipuam difficultatem, de quâ ibidem agit, Videndus etiam Marius Antoninus Lib. 1. variarum, Resolut. 69. num. 2. & Lib. 3. Resolut. 9. num. 4. vbi casui, de quo ibidem aptatur Lib. 4. §. Totus. D. de damno in festo: quod vbi verba non conueniunt, nec conuenit dispositio.

Vt verò licitum non sit, occurrit statim [Pro contraria arguitur.] ipsa species casûs, quæ negotiationem præseferre manifestè videtur; emitur enim, & non emptione pro necessariis vitæ, sed pro habendo lucro, in quo maximè consistit negotiatio. Quod ostenditur ex D. Thomæ doctrinâ suprà, in corpore; vbi ait duplex esse genus commutationis rerum: vna enim est quasi naturalis, & necessaria, per quam fit commutatio rei ad rem, vel rerum, & denariorum, propter necessitatem vitæ, & talis [Negotiationis orati magis explicata.] non propriè pertinet ad negotiatores, sed magis ad œconomicos, & politicos, qui habent prouidere, vel domui, vel ciuitati de rebus necessariis ad vitam. Alia verò commutationis species est, [D. Thom.] vel denariorum ad denarios, vel quarumcumque rerum ad denarios, non propter res necessarias vitæ, sed propter lucrum quærendum. Prima autem commutatio laudabilis est, quia deseruit naturali necessitati. Secunda autem iustè vituperatur, quia quantùm est de se deseruit cupiditati lucri, quæ terminum nescit, sed in infinitum tendit. Hæc S. Doctor: iuxta cuius doctrinam habemus contractum, de quo loquimur, ad priorem speciem commutationis non spectare, quia non est propter necessitatem vitæ: ergo ad secundam, & ita esse propriam negotiationem; quod & declarat illius finis, quia est propter lucrum, licèt prætextus alius asseratur.

Neque est alicuius momenti quod dicitur, [Euasio ex eo quòd non sit venditio nulla ostenditur.] finem scilicet non esse venditionem rei immutatæ, sed vsum vtilem rei emptæ sine illâ: nam talis emptio eò tendit vt lucrum habeatur, si enim non attenderetur illud, neutiquam emeretur; est autem omnino materiale, & impertinens, quòd commutatio per propriam venditionem fiat, aut alio modo, quandoquidem lucrum ex re immutatâ prætenditur; vnde Doctores, cùm negotiationem prohibitam definiunt, obseruant nomine venditionis, permutationem etiam intelligi, quæ venditio non est secundùm receptam emptionis & venditionis acceptationem: nam negotiatio [Per mutationem negationis nomine comprehensam.] & fuit, antequam esset pecunia, & est apud gentes plures, apud quas non est vsus pecuniæ; & quis dubitet ante inuentos nummos negotiationem esse potuisse, quandoquidem nummisma, vt aduertit D. Thomas suprà Art. 1. in corpore, ex Aristotele 5. Ethicorum cap. 2. ad hoc inuentum est, vt esset mensura quantitatis rei datæ secundùm eius vtilitatem? Quod etiam ex adductis constat: nam in permutationibus potest esse lucrum, & ita illæ seruire cupiditati, quæ terminum nescit, & in infinitum tendit. Leue ergo videtur effugium, quod ex venditione desumitur. Videatur P. Lessius suprà Vers. Negotiatio. Qui negotiationis nomine permutationem inclusam, vti certùm statuit. P. Rebellus, sect. 1. vbi id tamquam præsuppositum [P. Rebellus.] indubitabile proponit, sic dicens: Quæstio ergo procedit de permutatione, quæ fuit pecuniæ ad pecuniam, aut rerum ad pecunias, aut rerum ad res, non ad vitæ neceßitatem, seu ad lucrum, quæ propriè negotiatio dicitur. Sic ille, quæ & est diui Syluestri. V. Negotiatio num. 1. Cardinalis Lugo suprà num. 21. idem cum P. Lessio vti certum supponit in explicatione definitionis propriæ negotiationis. P. Molina Disput. 339. in principio, similiter [P. Molina.] loquitur verbis illis: aut alio permutationis genere acquirendo rem aliquam, illamque non mutatam cariùs vendendo, aut alio aliquo modo cum lucro permutando. similiter vers. Sequenti. & etiam immediato, vbi pressè, & propriissimè negotiationem ait esse in permutatione ob lucrum, cùm res immutata distrahitur. Idem intellige de commutatione, &c. & alij; qui quidem cambium inter proprias [Vnde & cambium.] negotiationes enumerant, quod & res ipsa satis perspectum reddit; nulli enim magis soliciti negotiatores campsoribus, & magis lucri instantes; & tamen in cambio venditio non est, sed mera permutatio pecuniæ pro pecuniâ cum loci distantiâ.

Siue ergo Barra moneta non sit, siue [Nil iuuare quod Barræ moneta non sint.] propriè talis, ex eo nihil videtur pro excusatione legitimâ talis contractûs haberi: nam & circa monetam esse negotiatio potest, vt constat in cambio, vbi obiter notare iuuat Caramuelis lapsum sed venialiter fortè, dum iuxta audita proloquitur sub alio cœlo positus; quamuis id quod res est, potuisset facilè in tabulis Geographycis peruidere, aut in narrationibus Indicis nemini non obuiis: sic ergo scribit num. illo. 814. Respondeo. In Portubello (insula est maris Oceani, ad quam statutâ [Caramuëlis lapsus circa illas, & alia.] die omnium Indiarum mercatores appellunt) vix monetam cusam cognosci. Mercium traduntur sarcinæ, & massæ & aureæ & argenteæ (Barras eas nominant) recipiuntur: non enim tempus sufficeret tantæ argentiui numerandæ, si minutæ partes traderentur. Barræ illæ tribus aureis millibus nonnumquàm æquiualent: & facili negotio huiuscemodi calculis, vel maximum numerum æqualis Antuerpiæ, Amstelodami, loco pecuniæ etiam Barras tradi, & recipi vidi. Sed & Barræ sigillatæ sunt, & videntur ab alijs monetis solâ differre magnitudine. Resoluo igitur ad venditionis, & emptionis rationem requiri metallum signatum. Sic ille: sciat ergo qui legerit, Portumbellum non esse insulam, sed terram firmam, Peruuij scalam; eò non omnes Indiarum Mercatores appellunt, sed ex Peruuio aliqui, & Panamensi tractu: neque statuta appulsûs dies est, sed cùm classis Regia ex Hispaniâ aduenerit. Non vix ibi moneta cognoscitur, sed immensa illius copia conspicitur. Barræ tribus millibus aureis æquiualentes nullibi extant. Quod Amstelodami loco pecuniæ dentur, & recipiantur, id quidem verissimum; sed dolendum sanè est ad inimicos armandos, multorum ex Hispanis Mercatoribus auaritiam arma potentissima ministrare. Vtinam Regij ministri videant, & pergant vel sero de remediis prouidere. Barrarum sigillum non sufficere, vt pecunia dici possint iam vidimus num. 28.

Id autem in quouis potest aliqua constitui, [Soluens quomodo dicatur negotiari.] scilicet eum, qui soluir, non negotiari, quia neque contractum init, sed debito satisfacit, vim certè nullam retinet: nam licet verum sit tunc non perfici contractum, perficitur tamen negotiatio, quia emptio eo fine facta est vt scilicet soluendo lucrum habeatur. Quòd si ea ratio quidquam valeret, sequeretur ex eâ eum, qui multas merces emit, & reseruat, vt ex eis lucrum referat, [Mercator vnde doctus.] sed sine venditione, dum soluit eisdem, non negotiari; quod constat quàm sit absurdum. Mercatores certè non à vendendo, sed ab emendo tales dicuntur; mercari enim emere est; inde enim negotiatio dicitur mercatura, quia scilicet emitur ex fine lucrandi; vnde negotiatio à Syluestro suprà definitur; Commutatio ob lucrum, & quidem si [Negotiationis definitio ex Syluestro.] actio quæuis in negotiatione per se sumitur negotiatio non erit. Qui enim emit non dicitur, negotiari, quia sola emptio non est negotiatio, & qui vendit similiter; quia vendere ex se negotiari non est. Debent ergo actiones istæ coniungi, & vna cum respectu ad aliam considerari, quatenus emere ad lucrandum, & lucrari ex eo quod emptum est, & immutatum traditur, integrant negotiationem. Hinc est vt in Cap. Eijciens 2. dist. 88. vbi ex D. Chrysostomo negotiationis explicatio proponitur, licèt de venditione facta fuerit mentio, quia communiter per illam exercetur, nullâ tandem de ipsâ factâ mentione sic tandem definiatur: Qui comparat rem, vt illam ipsam integram, [Ex Cap. Eijciens alia.] & immutatam dando lucretur, ille est mercator, qui de templo Dei eiicitur. Sic ille: quamuis verum sit homiliam illam, scilicet 38. in Matthæum non esse D. Chrysostomi; quia opus imperfectum in Matthæum non est Doctoris tanti, sed alterius non sanæ in omnibus doctrinæ, vt obseruauit P. Maldonatus, qui permitti ait sicut alia antiquiorum, de quo aliàs. In hoc certè Doctores communiter sententiam illius capitis approbarunt, quod satis nobis ad præsentem positionem. Et in eodem cap. ex Cassiodoro in Psalm. 70. sic negotiatio [Ex Cassiodoro item.] definitur: Quid est aliud negotium, nisi quæ possint viliùs comparari, cariùs velle distrahere? vbi negotiatio non est per venditionem explicata, sed per verbum amplioris significationis.

Neque tandem quidquam vrget, quod [Non fieri extensionem legis pœnalis.] de pœnali lege dicebatur, non extendenda ad casum non expressum secundùm verborum proprietatem; id enim damus; negamus tamen non expressum casum, de quo est disputatio, quandoquidem iuxta receptissimam intelligentiam venditio in definitione negotiationis apposita quamcumque commutationem lucratiuam comprehendit: nec in præsidium assertionis huius opus est ad doctrinam quamplurium & grauissimorum scriptorum recurrere, asserentium legem pœnalem extendi ad casum non expressum, quando ratio est eadem, de quo dictum suprà: quia non est omnino certa, licèt valde probabilis. Id autem quòd à nobis dictum non videtur posse negari, quòd scilicet negotiatio non dicat necessariò venditionem, licèt per eam explicetur, sed exempli gratiâ posita sit vti frequentior, secundùm necessariam intelligentiam ex auctoritate scriptorum eam vt certam approbantium, vtpotè necessariò applicandum cambio, in quo propria negotiatio est. Quando enim legis alicuius intelligentia [Quando in illâ verborum non debeat tenori stari, sed ampliori debeat.] talis est, vt non possit ad speciem, quam exprimit, arctari, quia constat alicui alteri, conuenire, non est opinio circa intelligentiam dictam, sed omnimoda certitudo. Quemadmodum ea non si quis suadente diabolo. Excommunicationem statuit in eum, qui manus violentas in Clericum iniecerit. Vbi tamen dici nequit arctandum illum ad id, quod exprimit, manuum scilicet iniectionem; quia communis intelligentia illum cum limitatione dictâ non recepit, & constat eum, qui non manibus, sed pedibus Clericum percutit, excommunicatione ligari, vnde cùm de manuum iniectione tantùm loquitur Canon; id exempli gratiâ positum, quia frequentiùs est, debet ab omnibus affirmari: & tamen Canon dictus pœnalis est, & eximiè quidem pœnalis: quia tamen fauorabilis statui Ecclesiastico, dictam ampliationem accipit; & quia aliàs ferè redderetur inutilis, cùm iniurijs janua aperta remaneret. Videatur [Congruum exemplum altari adiectum.] Bonacina Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 8. num. 23. & 24. communem doctrinam proponens, & exemplum accommodatum in lege imponente censuram contra surripientes centum aureos, quæ extenditur ad æquiualens: nam aurei, gratiâ exempli positi sunt, & certè si ad aureos tantùm dirigeretur, ferè inutilis esset, cùm aureorum subreptio rara satis sit, & erga eos soleat contingere, qui non multùm eâ subreptione læduntur, vt lædi alij possunt, quibus aurei vix sunt de facie noti.

Cùm ergo hæc ita se habeant, & [Resolutio difficultatis.] sententia negans licere contractum, adeò sit robustis fundamentis stabilita, illi videtur penitus adhærendum, vt meritò dubitari possit, an opposita possit aliquatenus probabilis iudicari, & ita quidem censuêre nonnulli, sed nescio an re penitus inspectâ, & Auctoribus de hoc ex professo agentibus consultatis; nam & mihi probabilis visa est, vbi primùm est controuersia proposita, pro quâ & nonnihil addidi, quod est visum consideratione dignum: modò autem non audeo talem pronuntiare: nam pro intrinsecâ probabilitate nihil solidum occurrit. An autem ab extrinseco illi concedenda sit, viderint alij; ego enim nulli detrahere inconsideratè pergam, quod auctoritatis doctrina & pietas conciliauit. Addam tamen casus aliquot, in quibus circa contractationem istam possint Ecclesiastici securâ conscientiâ versari.

Primò; si quis emat Barras non animo [Prima circa illam limitatio, si non emantur animo lucrandi.] lucrandi expresso, & directo, sed vt securiùs suas custodiat facultates; pecuniæ siquidem facilè surripi possunt, non ita Barræ; aut etiam ne ad mutuationes frequentes compellatur, cùm excusationem habeat obuiam, scilicet se non habere regales. Sic autem emptis illis; si occasio aliqua occurrat vendendi, & lucrandi in illis, id licitè facere poterit; exemplo eius, qui emit pro suo vsu aliqua, ex quibus si nonnulla supersint, potest illa cum lucro vendere, etiamsi præuiderit id ita posse contingere, & spem sic faciendi habuerit. Quem casum vrget Cardinalis Lugo suprà n. 32. in Procuratore Conuentus; quia finis principalis non fuit lucrum, sed prouisio, defectibus, qui contingere possunt, occurrens.

Secundò: potest quis Barras emere si [Secunda, cùm in illi: fit solutio.] in illis fiat ipsi solutio debiti, quam nequeat aliter obtinere nisi cum magno incommodo; tunc enim emptio interuenit, quia de pretio est conuentio, & pro illis datur id, quod erat debitum; & licet etiam sic contrahere, vt speret quis se illa aliquando cum lucro venditurum. Huius ratio est eadem, quæ casus præcedentis, scilicet tunc intentionem principalem ad lucrum non dirigi, sed ad recuperationem debiti. Quod intelligendum etiam si quis non emeret, nisi speraret lucrum dictum; quia adhuc tunc intentio principalis de illo non est; applicando etiam doctrinam Cardinalis Lugo, de quâ nuper.

Tertiò. Idem licet si quis iter facturus [Tertia, cum ex fine transuectionis, etiam cum spe lucri.] ob commodiorem exportandi modum Barras emat, quia moneta in magnâ quantitate cum incommodo transportatur: & hoc quidem cum spe lucri alicuius; & tunc erit certius, quando eodem modo emerentur illæ, etiamsi lucrum nullum speraretur; per accidens enim se habet; non tamen obstat spes dicta lucri, ita vt si quis non speraret illud, non etiam emisset, quia tunc etiam intentum præcipuum non est lucrum sed commoditas transuectionis, vt spes illa sit quasi remouens prohibens, non autem finis emptionis, vt citatus Auctor loquitur. Quod etiam suadetur ex eo quod ex D. Thomâ adduximus num. 34. scilicet eam commutationem esse lucro seruientem, & ad negotiationem pertinere, quâ non emitur aliquid ad necessitatem vitæ pertinens, sed ad fouendam cupiditatem, quæ terminum non habet. In casu autem nostro emptio non habet originem à cupiditate, sed à necessitate, vt scilicet vitetur incommodum transuectionis, & ita in eo negotiatio propria non exercetur, sed commutatio talis ad prius genus pertinet, de quo S. Doctor.

Quartò. Poterit Prælatus Religionis, aut [Quarta, vt necessaria commodius emantur, cum notanda pro Religiosis doctrina.] Procurator domus eius nomine Barras emere, si intelligat in Portubillo, aut Hispaniâ plus valituras, vt ex iis venditis necessaria comparet, quæ in Indiis cariori pretio comparantur. Nam in hoc casu turpis lucri cupiditas non exhibet contractibus originem, sed ab œconomicâ prouidentiâ, iuxta D. Thomæ doctrinam num. 34 adductam, proficiscitur; & aliàs venditio alibi fit, vbi scandalum est nullum, & occasio cessat diuersionis à diuinis officiis; necnon per alios exercetur; quod licere, vbi scandalum non est, & diuersio dicta cessat, Doctores adducti tenent. Potest autem specialiter accidere, quando ad emenda Æthiopica mancipia ad prædiorum culturam necessaria, aliquis destinatur. Vbi etiamsi ille Religiosus sit, & per se vendat, videtur sine graui culpâ stare posse, quia venditio talis respondet emptioni, quæ non directè ob lucrum; sed ob commoditatem comparandi necessaria celebrata est: vnde ad primam classem commutationum reuocanda est, de quâ D. Thomas, & non negotiator, sed prouidus dispensator talis est Prælatus appellandus. Quod & potest cuilibet alteri Ecclesiastico applicari.

Tandem. Generaliter loquendo tum [Vltima, cum lucrum ex primaria intentione non quæritur Vbi & obseruanda quædam.] Barrarum contractatio licebit Ecclesiasticis, quando lucrum ex primariâ intentione non venit, sed secundariò, aut quasi remouens prohibens, nisi adsit scandalum; vt inconueniens aliud oriatur. Quod quidem non solum in Barris, sed etiam in aliis rerum contractabilium generibus affirmamus, ob adductas rationes. Neque in Religiosis hoc semper damnandum, quamuis videantur illi ad maius in hac parte exemplum teneri, quàm clerici sæculares: vt constat ex Cap. sed nec, Ne Clerici, vel Monachi. Nam eorum necessitates sunt multò maiores, quibus dum non consulitur à Prælatis, grauissimis inconuenientibus ianua aperitur: vnde non est credibile velle Pontifices, Canonum sacrorum Auctores, prædictos œconomiæ solicitudinis modos illis prohibere, qui nihil studiosiùs curat, quàm vt Religionis status in regulari obseruantiâ conseruetur. Non quòd indecens aliquid admittendum [Negotiatio qualiter Ecclesiasticos dedeceat.] sit, vt commodum inde Religiosæ obseruantiæ procuretur: neque enim facienda sunt mala vt eueniant bona; quando scilicet indecentia talis est, vt positiuam ex se repugnantiam habeat cum virtute; sed quòd id, quod ex se tale non est, licet ob status Ecclesiastici decorum per sacros Canones est prohibitum, ob illius aliquando maius bonum possit exerceri. Quòd autem indecentia pugnans absolutè cum virtute non sit, ex eo præter [Et permissa aliquando.] alia ostenditur, quia in concilio Elibertino facultas conceditur Clerico negotiandi intra Prouinciam vbi degit, non tamen extra. Sic Canone 29. & hoc referens P. Bauny Tom. 3. Lib. 1. in [P. Bauny.] Epitome Tract. 2. Cap. 6. vers. sed etiam ita subdit: eâ tamen (facultate) si Chrysostomo, & Augustino credere animum induxerit, numquam in Ordinis sui dedecus, statusque vtitur. Sic ille, indicans vbi dedecus Ordinis, & status non est, vt in casibus dictis, non esse damnandum vsum talis facultatis; sed de hoc aliàs. Videantur dicta Titulo 5. Cap. 7. §. 2.

CAPVT V.

De Contractu Argenti viui.

ACtum de illo Titulo 1. Cap. 12. & [Circa pretium argenti viui difficultas. Et quidam reprobatus contractus.] multa adiecta Titulo 5. Cap. 10. in cuius fine de contractu egimus, qui inter Minerarios, & Mercatores est frequentissimus, & an iustus attentâ præsertim pretij improportione potest meritò dubitari, & quod ad obligationem spectat non distrahendi metalli, sed Regi pro statuto pretio tradendi, iam vidimus quid possit verosimiliter affirmari. Quod autem nimia improportio in pretio seruetur, non videtur iuxta iustitiæ posse leges tolerari. Et olim quidem maior erat improportio: cùm enim quintale metalli huius quingentis argenti ponderibus æstimaretur, iuxta quod pretium emebatur à Rege, anticipati emptores inde viginti detrahebant contra omnem rationem, & consuetudinem, Scriptorumque doctrinam. Erat enim pretium tale infra infimum, quod omnes condemnant Classici Doctores eâ ratione: quia hoc esset lucrari aliquid supra sortem ex vi mutui impliciti: qui enim solutionem anticipat, implicitè mutuat, & posteà dum ei res empta pluris valens, tradetur, implicitè fit ei restitutio cum vsurâ: nam illud incrementum, quo res pluris valet, quàm pretium, datur ex vi pacti præcedentis propter anticipatam [Vsura quomodo in anticipata solutione.] solutionem, id est, propter vsum pecuniæ tanti temporis. Qui est optimus discursus Patris Lessij Lib. 2. Cap. 21. num. 59. quod vrgeo: nam iste si pecuniam illam mutuam daret, cum pacto tamen soluendi lucri cessantis pro triginta, aut quinquaginta, immò pro centum, viginti augmentum non acciperet, ergo quemadmodum si triginta daret, non posset viginti amplius accipere, ita neque in contractu dicto, quandoquidem si non quinquaginta in pecuniâ accipit, id tamen ei redditur, quod valet quinquaginta, vnde accipit sortem triginta, & viginti. Insuper pro anticipatione, quæ est nimis exorbitans vsura, & ita tunc homines doctissimi censuerunt.

Successu verò temporis pretium quintalis [Etiam aucto legali pretio contractus dictus non probandus apparet.] adauctum, & contractus aliquantulùm temperatus, vt tertiâ parte minus pretium anticipatum sit, quàm legitimum, iuxta quod Regi traditur. Vt vidimus citato Cap. 10. num. 83. quod licet minus de iniustitiâ habeat, non videtur tamen eidem adæquari; quia rationes factæ possunt applicari similiter, eò quòd videatur infra infimum, & quia ratione lucri cessantis habitâ, nullo modo potest excessus ille saluari. Si enim centum non respondent iuxta stylum forensem viginti pro cessante lucro, sed multò minùs: quomodo stare queat, vt sexaginta respondeat lucrum viginti? Attentâ ergo præcisè ratione contractûs non videtur id posse saluari. Quibus addi potest communis Doctorum sententia circa lucrum cessans, neminem scilicet ad illius compensationem obligari, nisi fuerit in pactum expressè deductum. Pro quo videri potest P. Rebellus Parte [Pro lucro cessante quando obligatio.] 2. Lib. 8. Quæst. 7. P. Lessius Lib. 2. Capit. 20. Dubit. 11. & alij. Cùm ergo de lucri cessatione nihil in contractu isto dicatur, non debet pretium minui ratione illius. Præterquam quòd de contractu tali loquimur secundùm ea, quæ illi iuxta propriam rationem conueniunt, non verò ex accidenti: & vt demus imminutionem pretij dictam ratione accidentium iustificari: illa non adeò magna videri possunt, vt tantam possint inæqualitatem excusare.

Sed his non obstantibus sunt plures qui [Sed sunt qui sustinendum censeant. Et prima pro eo ratio ex eo quod est contractus vtilis Reipublicæ, & tales non debent facilè reprobari.] contendant non deberi contractum istum condemnari; iis omnibus attentis, quæ in illo interueniunt, & sunt, Primò, sic esse communiter receptum, & ab ipsis, qui eum exercent, aliisque vsurarium non censeri. Contractus autem tales præsertim si vtiles Reipublicæ sint, condemnandi non sunt, vt admonent Doctores, & in simili habet P. Lessius Lib. 2. Cap. 23. num. 57. vbi de certo Cambiorum genere loquens, ait illa damnanda non esse, licet vsuraria videantur, eò quòd solùm ratione longioris temporis maius pretium postulatur; cùm omnes passim illis vtantur: inter quos multi viri probi, & conscientiæ religiosæ qui si iuberentur abstinere, soli laxioris conscientiæ illis vterentur; quo fieret vt pretia Cambiorum istorum crescerent, & cum magno Reipublicæ incommodo valde intenderentur: neque enim vmquam obtineri poterit; vt Mercatores non pluris æstiment concessionem longi temporis, quàm breuis. Sic ille loquitur, casui præsenti accomdatissimè, cuius sentiendi modum alij probant.

Secundò: quia Minerarij Mercatores [Secunda quia Minerarij rogant, & sunt merces vtroneæ.] rogant, eò quòd si pecunia illis anticipata deficiat, non poterunt in labore suo progredi. Quando autem vltroneæ merces sunt, & rogantur emptores, vilescunt merces pro tertiâ parte, vt superiùs dictum, immo & pro medietate: pro quo Auctores adducit Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 53.

Tertiò: quia Mercatores se exponunt [Tertia ex periculo solutionis, iuxta receptam doctrinam.] periculo amittendi pretium, eo quòd Minerarij rarò stent promissis. Quando autem periculum tale est, potest aliquid de pretio detrahi, vt est communis opinio, de qua dictum suprà num. 12. & pro quâ Auctores congerit Diana nuper adductus Resolut. 57. quantùm autem debeat tale periculum æstimari, ex circumstantiis pendet, vt meritò hoc locum habeat, quod P. Lessius n. 47. adductus in fine dubitationis asseruit, sic locutus: verùm vtrum lucrum sit moderatum, an non excedens, [P. Lessius.] non est Doctorum determinare, sed proborum virorum in arte illa peritorum. Hoc tantùm affirmo, hunc contractum ex formâ suâ iniquum non esse. Sic ille.

Quartò. Quia in contractu, in quo aliqua [Quarta ob maius lucrum. Quod non admittitur.] ex præfatis occurrunt, contingit maius lucrum, vt in eo, de quo P. Lessius num. 58. in quo Mercatores 36. in centum intra vnum annum lucrantur: quem citatus Auctor probat, vt nuper ex eo posuimus. Rarò autem continget ad eam summam conscendere, vt experientiâ constat; pro quo ea quæ diximus in fine citati Capitis 10. consulenda: praxis enim illa satis ostendit quàm sit iste contractus dubiæ fidei, vt numquàm totum id Mercatori reddatur, de quo præcessit pactum. Dantur ergo quatuor cùm debeantur decem, & aliquando plura; & quandoque vix aliquid Mercator assequitur, & suo quidem merito. Quis enim non renuat, si modicum illi prudentiæ fuccurrat, talibus se fallaciis implicari.

Iuxta hæc ergo probabilitas dicti [Probabilitati contractus dicti obiecta non obstare.] contractûs apparet; contra quam non vrgent adducta: iam enim vidimus pretium ex circumstantiis explicatis iustum videri, & licet lucrum cessans non sit æquale, si vtrumque simpliciter conferatur: benè tamen qualitatibus eorum attentis. Nam lucrum decem moraliter certum tanti æstimatur, quanti lucrum incertum viginti, & fortè etiam ampliùs; quando præsertim experientia talem incertitudinem comprobauit; & insuper circumstantiæ concurrunt aliæ, vt in contractu lucrum excrescere possit pretij imminutione; quia rogatur emptor, & alia, quæ diximus. Quod autem [Lucrum cessans quomodo debeat in pactum deduci.] de lucro cessante, non deducto in pactum, dicebatur, verum est, vt non debeat in particulari solui, quando solutio sine culpâ differtur, aut pecuniam mutuans nihil de illo meminit. Quando autem illo inspecto pretium taxatur, & venditor plane consentit; alia est ratio; in ipsà enim pretij taxatione respectus ad lucrum cessans habetur. Quamuis dici etiam possit in hoc contractu non attendi ad lucrum cessans, sed ad alia; ex quibus pretium cum prædicta tertiæ partis detractione taxatur. Licet generaliter loquendo doctrina illa de improportione pretij per comparationem ad lucrum optima sit, ad intelligendum scilicet excessum iuxta modum explicatum: quod [Notanda doctrina.] valde diuersum est à respectu lucri in taxatione pretij; à respectu inquam lucri, quod Mercator talis reipsa erit habiturus. Licet enim quis Mercator non sit, nec de lucris cogitet; si pecuniam eodem modo tribuat, simili modo poterit contrahere, eodem inquam pretio, quia & rogatus emit, & periculo se exponit; quod & in aliis contractibus accidit, eodem enim pretio emere possunt, qui Mercatores non sunt, licèt in ordine ad venditionem priuilegium aliquod Mercatoribus plures Doctores attribuant, vt cariùs scilicet emere ratione officij possint.

Circa venditionem aliis factam; præter Regem, disquisitio.

QVando Mercatoribus venditur, qui [Occultè vendentes & ementes grauiter peccare probatur.] Regi vendunt modo dicto Titulo 5. num. 84. licitum esse contractum, eò quòd ex parte Regis pactio non impleatur, verosimile satis est ex dictis ibidem num. 81. Difficultas tamen est: quando occultè vendunt alijs, nam cùm illis venditur, in Regias tandem apothecas infertur, vnde Rex nullum patitur detrimentum, neque bonum publicum, ad quod legibus istis attenditur. Cùm autem occultè distrahitur, aliter euenit, priuatur enim Rex emolumentis magnis: ex argento enim, quod beneficio hydrargyri colligitur, jura Regia non soluuntur, & præcipuè quinta pars; sicut neque ex hydrargyro ipso, ex quo quintum deberi constat ex dictis Titulô citato num. 80. & quidem contractum inter Regem, & Minerarios intercedere, cui stari vtrimque debeat, dictum citatis locis. Vt autem Mercatores ab eo onere sint exempti, dum ex parte Regis non adimpletur exactè promissio, non sunt laxandæ penitus habenæ, sed quantùm satis est, vt illi satisfacere suo officio possint, sine Regis & boni publici detrimento. Atqui ad hoc sufficit venditio Regi facta, sic enim pretium legitimum accipiunt: ergo transgressio contractûs non debet ad distractionem quamlibet, cùm detrimentis dictis propagari, quibus accedit, occultis istis emptoribus grauissimas esse pœnas impositas, & ita videntur grauiter peccare, non solùm illi, sed in peccato participes, quibus pœnæ [Leges pœnales quando grauiter obligent.] item imponuntur amissionis bonorum, & mortis. Quando autem pœnæ tales sunt, peccare grauiter transgressores communiter tenent scriptores. Hinc asserunt Cardinalis Lugo Disp. 31. num. 6. P. Molina Disp. 521. vers. Quod attinet. P. Fragosus Tomo 1. pag. 247. num. 295. & alij. peccatum lethale esse mensas ludi exponere, attentâ acerbitate pœnarum, si illæ non vsu sint receptæ. In casu autem nostro, licèt quoad mortem numquàm sint executioni mandatæ, quoad confiscationem autem bonorum, quæ apud reos inueniuntur, quando metallum apprehenditur, obseruari solent: vnde non videntur à reatu culpæ lethalis excusandi.

Nihilominùs sunt qui excusent, viam ad [Oppositum quæ videantur verosimile ostendere.] id verosimilem conquirentes, ne tot homines remedio destitutos relinquant, quos difficillimum fuerit ab eo contractandi genere, quo sibi, & familiæ de necessariis consulunt, reuocare: & fundamentum excusationis est iam insinuatum, Regem scilicet pactioni non stare, etsi illi hoc modo ea, quæ ad opificium illud necessaria sunt, non quærant, minimè in eo processuros: neque sat est Mercatoribus vendere modo explicato; vt metallum in Regias inferatur apothecas, quia illi non adeò copiosè emunt, vt pro necessariis sufficiant, nundinationibus aliis intenti. Sunt etiam qui maius pretium offerant, & non per menstruas exhibitiones, sed vnica, eaq́ue numerosa. Licèt autem magna sit pœnarum acerbitas, rarò tamen ad earumdem excusationem deuenitur. Et ita quod de pœnis exponentium mensas ludo dictum est, eas scilicet non obligare sub mortali, quia non sunt vsu receptæ, præsenti etiam casui venit applicandum. Verum quidem est aliquando circa aliquem minùs cautum seueriùs agi, ne leges istæ penitus videantur abrogatæ; sed id rarò accidit, & ita non videtur sufficiens judicium obligationis sub mortali. Pœna quidem mortis, triremium, perpetui carceris, aut confiscationis bonorum omnium, numquàm imponenda, quæ ad terrorem tantùm videtur ordinata. Amissio autem [Pœna grauis non semper indicium obligationis.] metalli ipsius, & aliorum bonorum, quæ simul exportentur, non adeò grauis est, vt propter insigne lucrum, ex contractu tali non possit aliquis se periculo incursionis exponere. Sic enim periculosæ nauigationes, militia, & artes aliæ cum periculo, non quidem omnino certo, sed aliquali, eò quòd non semper, aut ferè semper, sed aliquando fatale aliquid accidat, exercentur: non ergo contra charitatem propriam est, quâ se quisque diligere debet, præfato se periculo exponere; seclusâ obligatione legis: quæ aliàs non videtur esse sub mortali, quandoquidem vsus illius benignitatem declarauit.

Quod autem de Regis detrimento dicebatur, [Ex Regijs detrimentis nihil euinci.] eius est ministris imputandum, dum contractui non statur. Commune autem bonum non videtur ex eo præiudicium pati, cùm potiùs videatur augeri: cum metalli distractio pro argento colligendo sit in diuersis mineralibus, cuius prouentus, vnâ aut aliâ viâ in Regis, ac regni opulentiam cedunt, vnde Rex non debet penitus inuitus, sicut nec læsus, æstimari. Ad eum modum, quo de diuinâ voluntate loquitur D. Thomas [Diuinæ prouidentiæ exemplo.] 1. part. quæst. 19. art. 6. in corpore, quæ semper impletur, etiam cùm mala sibi displicentia fiunt; ita enim loquitur: Quod recedere violetur à diuina voluntate secundùm vnum ordinem, relabitur in ipsam secundùm alium. Sicut peccator, qui quantùm [D. Thom.] est in se, recedit à diuinâ voluntate peccando, incidit in ordinem diuinæ voluntatis, dum per eius justitiam punitur. Sic ille: licèt autem transgressor legis dictæ non relabatur in Regiam voluntatem per iustitiam, relabitur tamen, dum illi militat, regni opulentiam promouendo. Potest ergo sententia ista vt probabilis sustineri, dum res istæ aliter non disponuntur.

Circa pretium difficultas.

ESt illud lege præscriptum, & cùm indiuisibile sit, non videtur posse variari iuxta communem sententiam. Nihilominùs res aliter se habet; licèt enim Regi iuxta pretium constitutum vendant, aliis tamen vt possunt Metallarij tradunt ordinario pretij incremento. In quo quidem non maior videtur esse difficultas, quàm in Barris argenteis, de quibus dictum num. 27. Rex autem pretium determinans pro se tantùm legem statuit, magnâ adhibitâ moderatione: vnde nihil de pretio vulgari curauit, prohibitâ contractatione: non enim ad eum spectat pretia rebus prohibitis assignare. Illa ergo secundùm communem æstimationem statuenda sunt, sicut & de argenteis pinnis dictum n. 11.

Dixi Metallarios vendere vt possunt, [Metallarios vendere posse vt volent, sed intra latitudinem iusti pretij.] quod intra latitudinem iusti pretij intelligendum, iuxta communem sententiam. Quamquàm in hoc non sit illis peculiaris scrupulus iniiciendus: difficilè enim explicari potest quantitas valoris, vnde vnicuique bonâ fide agenti relinquitur: neque obstat dictis, quod habet P. Lessius Lib. 2. Cap. 2. num. 14. scilicet si pretium legitimum sit minus, vulgare maius, non esse licitum exigere vulgare, sed solum legitimum: quia hoc censendum est verum rei pretium à Magistratu definitum, ne excedatur. Iuxta illum ergo videtur dicendum pretij vulgaris taxationem falso iudicio inniti, & ita non curandum, sed standum iudicio Magistratûs, qui sapientium consilio adhibito, [Circa pretium legitimum & vulgare obseruatio peculiaris.] & semotis affectibus iudicauit. Sic enim hoc accipiendum est: nam si magistratus sine consilio pretia imponere pergat, nihil faciet, & poterit illius sententia repudiari. Est tamen illud difficile: quia aliàs non esset simul pretium vulgare & legitimum: cuius contrarium supponitur à præfato Auctore; quia pretium vulgare iuxta datam explicationem pretium non est, cùm non innitatur veritati. Quòd autem verum pretium sit constat ex præcedenti resolutione eiusdem Patris num. 13. vbi ait, quod si pretium legitimum maius sit quàm vulgare, ordinariè non est licitum exigere pretium legitimum; quia ordinariè pretium taxatur in gratiam emptorum, vt non excedatur; non autem vt infrà non descendatur, si circumstantiæ varientur, & communis æstimatio minoris faciat. Iuxta quam doctrinam pretium vulgare est verum pretium, & de illo consequenter loquitur in secundâ assertione: non ergo Magistratûs taxatio ita punctum veritatis attingit vt pretium vulgare debeat penitus falsum reputari. Aliàs resolutio prior stare non poterit, iuxta quam pretio legitimo vulgare anteponendum affirmatur. Posito ergo pretio legitimo, non ideò vulgare cessat, sed impeditur: vnde si legitimum cesset, statim vulgare succurrit, quod idem fuerat ante legitimi positionem, quia communis æstimatio semper est eadem. Vnde si quis ignorans pretium legitimum, iuxta vulgare contrahat, non est ad restituendum obligatus. Immò etiam si non ignoret, idem dicendum graues scriptores affirmant, ex quibus P. Molina Disput. 364. Vers. Conueniunt Doctores, & Disput. 365. Vers. Ex his, & ex quinque. P. Rebellus eius doctrinam adducens, vt quæ magnam probabilitatem habeat Part. 2. lib. 9. quæst. 2. n. 14. & alij.

Quidquid autem de hoc sit in rebus alijs, [Quid pro casu præsenti speciale.] in casu nostro non videtur vrgere illa P. Lessij doctrina, aliorumque, quia illorum ratio non habet locum: pretium siquidem taxatur à lege in gratiam emptorum, quorum ita vtilitati consulitur, quod equidem ita euenit in argento viuo, quatenus in gratiam Regis pretium illius determinatum est, licèt reipsa maius sit; quia vt tale sit respectu Regis aliqua considerantur, propter quæ conueniens ea moderatio fuit. Quemadmodum pragmatica tritici solet esse diuersa respectu exterorum, & indigenarum, de quo scriptores in materiâ de Contractibus, & pro quo P. Molina [Exteris cariùs vendi posse.] Disput. 346. P. Lessius suprà num. 30. P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum, Lib. 1. Cap. 7. Dub. 4. num. 6. & Dub. 5. num. 10. Cardinalis Lugo Disp. 26. num. 62. & alij. Atqui emptoribus nullam gratiam facere voluit, quandoquidem emptionem illam exosam habet; & ita pretium vulgare, & non legitimum cessaret, vulgare esset multò maius, vnde etiam stante illo potest & hoc locum habere, quamuis communem sententiam de obligatione pretij legitimi aliàs teneamus.

De obligatione alia ex Contractu prædicto resultante.

CVm Minerariis argenti viui Indi ad [Praxis Metallariorum, vnde difficultas.] laboriosum illud opificium tradantur, obligatio illis imponitur, vt quotannis vndecim quintalia, seu centilabras pro singulis capitibus reddant à Rege iuxta taxam dictam emenda. Quia verò labor eorum ad plura præualet, venditiones illæ anticipatæ fiunt; quarum non semper sunt fortunati successus. Multoties siquidem labor spei non respondet, & ita non habent, quo possint Regi pariter, & emptoribus satisfacere; cùm tamen instent isti, & sibi debitum reddi contendant. Quia verò reddi non est possibile in specie, vrgent dandum sibi tantum pecuniæ, quantum sufficiat ad emendam quantitatem eamdem, quæ tunc quidem, non secundùm legale pretium, sed secundùm vulgare est mensuranda, quia non inuenient, qui velit pro legali vendere, & ita qualecumq; vulgare sit, iuxta illud dicunt satisfactionem faciendam, vt seruentur indemnes: cùm communis doctrina sit eum, qui est in morâ soluendi, ad reparationem damni teneri creditori, cuius est caussa. Sic accidit vt Metallarij vel non soluant, & sic conscientiæ grauamen incurrant; vel soluant quidem, ne creditum amittant, hinc inde conquirentes & se nouis oneribus prægrauantes, & emptores lucrum immane reportent, centum scilicet pro centum. Circa quod operæ pretium erit pro iustitiâ aperiendâ laboremus.

Et in primis si Metallarius verosimiliter [Quid pro illa in casu vno tenendum.] sibi persuasit non futuram sibi tantam metalli copiam, vt & Regi, & emptoribus satisfacere possit, ad recompensationem integram tenetur, si constet emptorem ab alio empturum, qui contractum adimpleret. Tunc siquidem dolo malo caussa damni est, aut lucri cessantis, non secùs, ac si volentem contrahere cum aliquo, eum per fraudem à contractu, ex quo certum esset lucrum habiturus, reuocaret. In quo dubium esse nequit, quia hoc pacto iustitia commutatiua manifestè violatur, & violatio talis per restitutionem debet ad æqualitatem reuocari. Et ita hæc est communis [Regula pro obligatione restitutionis.] regula à Doctoribus de restitutione agentibus assignata. Pro quâ videri possunt P. Lessius Lib. 2. Cap. 12. Dubit. 18. Bonacina de restitutione Disp. 1. quæst. 2. Punct. 12. & plures apud ipsum. P. Molina disp. 340. vers. Quamuis sine re.

Non tamen ita ex integro obligatio [Moderatio adhibita cum doctrina de impediente aliquem ne bonum aliquod consequatur, & qualiter spes æstimanda.] restitutionis est, vt debeat restitui, quidquid hîc & nunc necessarium est ad metalli quantitatem emendam. Et ratio est; quia non erat certum, si cum alio contraheret, eum fidem contractûs seruaturum. Sicut enim hic, cum quo contraxit, stare contractui non potuit, posset & alter, & licet verosimilius esset alterum non defuturum contractui, id tamen omnimodam certitudinem non habuit, & in hoc præsertim genere frequentes casus occurrunt, quibus spes solet successus desiderati frustrari. Vnde circa hoc prudentis consilium adhibendum, & pro hoc stat communis scriptorum sensus, videriq́ue citati possunt. Prior quidem num. 123. vbi ait fraude impedientem teneri ad restitutionem, quanti iudicio prudentis ea spes sic impedito valebat. Posterior autem numer. 1. vers. Verumtamen est. ita scribit: verumtamen est in hac restitutione faciendâ habendam esse rationem circumstantiarum: vt videlicet attendatur bonum à quo alter fuit impeditus: non fuisse bonum in re, sed in spe, dependens à mutabili voluntate collatoris: bonum autem in spe minus, valet, quam in re. Sic ille, pro se adducens P. Molinam. P. Vasquez & communem aliorum sensum.

Quando autem Metallarius bonâ fide [Si bona adsit fides, ad compensationem non teneri, qui contractui non stetit.] contraxit, sed spei non successit euentus, teneri in conscientiâ ad compensationem damni, aut lucri cessantis, probabiliter potest negari, iuxta dicta Titulo præcedenti. num. 34. circa Depositarium, non scilicet teneri nisi ex mortali culpâ. Doctores autem sic tenentes generaliter loquuntur de damno ex contractibus prouenienti, quorum eadem est ratio. Pro quo sunt etiam plures, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 43. & Parte 2. Tract. 15. Resolut. 49. id generaliter asserentes de moroso inculpabiliter debitore. Pro quo & videri potest P. Amicus Disput. 20. de Iustitia num. 93. Item obligatio compensationis aut oritur ex contractus ipsius naturâ; aut ex speciali contrahentium conuentione, vel ex lege aliquâ positiuâ. Non primum, quia contractus emptionis, & venditionis sine tali obligatione stare potest; vt constat, cùm consistat tantùm in commutatione mercis, & pretij, quod reddendum iustitia cogit, si venditor contractum nequeat adimplere. Nec secundum, quia de tali conuentione non constat; & vt constaret, dubitari posset, an obligaret, si pro tali obligatione pretium aliquod non fuerit constitutum. Quod [Cùm obligatio superadditur contractui, pretium etiam adijciendum.] sic probo; nam cùm obligatio specialis superadditur contractui, nouum est etiam pretium adiiciendum, vt est communis doctrina; pro quâ Cardinalis Lugo Disput. 26. numer. 180. Neque tertium quia lex talis non est, etsi aliqua esse dicatur ex ciuilibus, vt L. 2. §. Non vtique, & L. 4. π. de eo, quod certo loco. eam non obligare in conscientia probabiliter dici potest, iuxta dicta Titulo præcedenti num. 35. eò quòd vbi grauis culpa non est, nequeat grauamen improportionatum imponi, & mortali tantum reatui correspondens, & ita de legibus istis sentit Cardinalis Lugo Disput. 18. num. 28. qui numer. 35. Dianæ, & aliorum sententiam complectitur.

Quod etiam à simili probari potest ex [Ex euictione roborata petitio.] communi doctrinâ, de quâ etiam citatus Cardinalis ibidem num. 158. circa euictionem, quando res aliena vendita est; si enim quis sciens esse alienam vendidit, tenetur in conscientia ad interesse, & damna emptori, & rem ipsam tradere vero domino post redditum pretium emptori. Si autem ignorans vendidit, cognitâ veritate, tenetur quidem reddere pretium emptori, non tamen ad interesse, vel damna. Est autem simile in casu nostro, dum quis vendit quod suum reuerà non est, quia neque reuera est aut erit, & ita ad damna, & interesse non tenetur, sed ad pretij accepti redditionem.

Item ex receptissima alia doctrina, de [Item ex casibus fortuitis, pro quibus cessat obligatio.] qua pluribus citatis, Bonacina de Contractibus Disput. 3. Quæst. 1. Puncto 6. num. 21. dicunt enim, quòd quando res aliena perit casu fortuito, accipiens non tenetur ad restitutionem, siue rem acceperit in sui, siue alterius contrahentis, siue in vtriusque vtilitatem, excepto tamen pacto, culpâ, & morâ: atqui in casu, de quo loquimur, simile quid est, quia vel casu fortuito metalli extractio non fuit, aut fortuito simili, dum id, quod verosimiliter sperabatur iuxta ordinarium rerum cursum, suâ est expectatione frustratum: ergo similiter dici potest non esse obligationem ad damna, & interesse, sed ad pretij solutionem.

Prætereà, est sententia alia, quam vti iuri [Et ex doctrina alia circa morosum traditorem rei venditæ.] communi conformem proponit, & complectitur P. Molina Disp. 368. vers. Tertia conclusio. Vbi ait quòd si emptor pretium tradat, & venditor in morâ sit tradendi rem venditam, tenetur ad omne interesse intrinsecum rei illius. Vt si tempore, quo res erat tradenda, plus valuit, & posteà vel deterior est facta, vel decreuit in pretio; non verò ad interesse extrinsecum, quale est lucrum cessans, aut damnum per accidens, vt si mancipium fame periit. Tunc sic. In casu nostro res tradenda nullum habuit interesse intrinsecum, quia non enti nullæ sunt proprietates; ergo ratione illius nihil debetur, & aliunde nihil etiam est debitum ratione lucri cessantis, aut damni emergentis: redditione igitur accepti pretij res videtur absoluta.

Nihilominus communis sententia [Contraria positio est communis apud Doctores, ob pactum tacitum.] contrarium tenet, quia vt ait P. Lessius Lib. 2. Cap. 16. num. 33. contractus tacito consensu videntur sic intelligendi, vt videlicet post terminum tenearis soluere, vel damna emergentia compensare; nisi fortè interim in grauem necessitatem incideris &c. Pro quo & Cap. 20. num. 69. ait, quòd quando in contractibus constituitur terminus solutionis, vel rei exhibendæ; initur tacitum pactum, [P. Lessius.] vt non soluens teneatur ad interesse, defectu solutionis obueniens, iuxta leges citatas num. 61. sequenti autem numer. 70. casum impossibilitatis excipit, quando impotentia est inculpabilis, non tamen ob detrimentum graue rei familiaris. Vnde mirum est à Diana pro sua sententia citari quem ad vnguem sequitur Trullench Lib. 7. Cap. 19. Dub. 8. ex eodem principio id tenet P. Molina [P. Molina.] Disput. 315. num. 2. quoniam eo ipso quòd terminus solutioni præfigitur, tacitè, ac virtute censetur interuenire pactum, quòd debitor teneatur ad interesse; si non soluat. Iam enim tunc qui dedit, inuoluntariè illo priuatur. Eum cum aliis sequitur P. Oñate Disp. 107. n. 17. & 18. P. Sa [P. Sa.] V. Mora n. 2. pro eodem videtur stare, quatenus firmat sententiam istam vsu Mercatorum receptam. Si ergo recepta vsu, pactum videtur tacitum intercedere, & quòd in nostro casu recepta sit, vsu est etiam manifestum: soluunt enim qui possunt, cùm tamen ad id per iudices non compellantur quia caussæ istæ lucem tribunalium reformidant. Et vsum quidem talem, ac tacitum pactum, conuenienter illi inducere potuerunt, quia probatio moræ inculpabilis est sæpè difficilis, & in eo causa communis agitur: sicut enim quis ad interesse compellitur, potest & ille debitores suos compellere. Et in casu nostro licet facilè probari possit metallum sufficiens defuisse; potest tamen emere ab aliis, & sic emptori satisfacere, vnde non est ad casus impotentiæ, velut ad tribunal superius prouocandum.

Quod vrgeri vlterius potest ex iis, quæ [Creditorem posse debitorem vsque ad executionem vrgere. Ex quo confirmatio, sicut ex venditione sub hasta.] habet P. Molina Disput. 754. vbi licet propter graue detrimentum, quod ad impotentiam reducitur, existimet debitorem excusari à reddendo debito; addit tamen creditorem sine peccato posse eumdem vrgere, vsque ad executionem faciendam, & venditionem bonorum sub hastâ, in quo venditionis genere grauia debitoribus detrimenta congeruntur. Cùm ergo executione vtentes non peccent; signum est sic inter Mercatores in vsu haberi, vt excusationes inculpabilis moræ non admittantur; etiam quando adeò rigido medio solutio est debitorum vrgenda. Quia scilicet in eo communis caussa vertitur, dum qui executione vexantur, debitores etiam suos possunt executione vexare. In casu autem impotentiæ non est mirum, si obligatio in conscientiæ foro non sit. Quod secus accidit in eo, de quo agimus, in quo impotentia non est, licet grauamen aliquod adsit: vnde satis est rationi conforme Mercatores eo modo contrahere, & ita obligationem iustitiæ ex non adimpletione resultare. Est ergo vtrumque probabile, & de Hydrargyro satis. In fine addendum quod post hæc scripta comperi, custodiæ Minarum præpositos metallum occultè extrahere, & vt possunt vendere: quod aliqui ex eo iustificant, quia tacitus consensus Minerariorum est, ex quo omnis cessat difficultas. Vnde consulendus vsus. Quòd si in bona fide sint, nihil mouendum, quia succedet alia, & cum eâ peccatorum copia. Vide Titul. 1. num. 124.

CAPVT VI.

De contractu circa Indos pro Mineris assignatos.

QVia de Indis Metallariis notanda [Praxis circa Indos minimè toleranda ex auaritiæ pestê.] quædam occurrunt, & de iis præsertim qui in Minerâ sat celebri argenti viui laborant, post contractus circa illud operæ pretium erit discussionem istam subiiciamus: solet namque circa Indos, qui ex diuersis Prouinciis ad metalla effodienda designati sunt, contractus talis exerceri, vt ij quibus illi dantur, non Indos, sed pecuniam pro eisdem accipiant, & certum stat vt non pretium habent, iuxta Prouinciarum distantiam: ita vt pro quolibet capite quinquaginta argenti pondera, siue octiregales quandoque accipiant, pro bimestri, & multoties ampliùs; & plerumque accidere, vt personaliter euntes prohibeantur, & deterreantur, effregenturque; testis est D. Escalona in Gazophylaico Libr. 1. pag. 45. vt sit occasio mittendi iudicem à Gubernatore, qui per Prætores Prouinciarum faciat eos, qui ex assignatis desunt, pecuniâ compensari, iuxta taxationem dictam, aut fortè maiorem.

In quo quidem adeò aperta iniustitia est, [Per rescripta Regia damnata.] vt nequeat contractus talis in quæstionem reuocari. Id quod Philippus Tertius Rex noster suo Regio rescripto Anni 1620. die 15. Iulij, quod integrum proponit citatus D. Escalona pag. 44. his est verbis protestatus, de Indis agens Potosini montis Minerariis assignatis. Que mas de la tercia parte de los Indios, que estan repartidos para la labor de las minas del dicho cerro, dejan de subir à trabajar à ellas porque los Mineros, à quien estan repartidos, los releuan de ello, por cobrar siete pesos de â ocho reales cada semana por cada Indio de los que se quedan, diciendo que con esta plata alquilan otros Indios que trabajen: y que aunque es verdad que algunos lo hazen, los mas en general se quedan con la plata, y no lleuan quien trabaje en lugar de los Indios: lo qual demas de ser cosa que ni en consciencia, ni en Iusticia se debia permitir, era ocasion para que los dichos quintos ayan venido en tanta diminucion. &c. Pro quo & alia videnda apud Dom. Solorzanum Tom. 2. Lib. 1. Cap. 17. num. 10. & seqq. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 18. §. La segunda & seqq. vbi rescripta alia refert, & grauitatem peccati cum restitutionis obligatione perpendit, addens nundinationem aliam Indorum, dum [Quando compensatio videatur approbari.] ij, qui eos ad Minerarum laborem accipiunt, aliis vendunt iusto pretium in Regia iam schedula præmissum. In quâ tamen compensatio pretij videtur approbari, si is, qui pro aliquo pretium accipit, substituat alium, cùm tamen in acceptione pretij dicti suasit etiam difficultas.

Et quidem quando Indi à labore [Restitutionis obligatio quando manifesta ob impeditos malitiosè Indos.] prohibentur, & vt non veniant accurratur, pretio eorumdem accepto, restituendum illud Indis eisdem, omnino exploratum est: quia sic pretium dictum imbursans, nullum habet titulum ad illius acceptionem. Si aliquis enim esse potest, ille profectò, qui ex assignatione resultat, pro labore in Mineris exhibendo, & sibi vtili futuro: atqui labor cessat: ergo & cessat titulus. Neque ab Indis compensatio aliqua exigi potest, per quos non stat laboris huiusce defectus, cùm venire, aut redire inuitis accidat, & est iuris regula manifesta; quòd: cùm [Cap. Cùm non stat, de reg. Iur.] non stat per eum, ad quem pertinet; quo minus conditio impleatur: haberi perinde, ac si impleta fuisset 66. in 6. Regi autem ob defraudationem quintorum non deberi restitutionem aliquam, videtur ex citato rescripto probari, dum ait: lo qual de mas de ser cosa que ni en consciencia, ni en Iusticia se debia permitir, era ocasion para que los dichos quintos &c. Vbi quod ad quintos attinet, non ad obligationem iustitiæ refertur, & ita neque obligatio restitutionis inde videtur resultare.

Nihilominus id non videtur posse negari, [Regi faciendam ostenditur.] quia Indi sub eâ conditione traduntur; & licet dici possit quintorum obligationem aliquantulum minuendam, quia expensæ maiores iam sunt, & Mineræ tenuia emolumenta suppeditent, quod tamen Rex absolutè iuribus istis defraudari tutâ conscientiâ queat, minimè potest sustineri. Qui ergo in caussa est vt illis priuetur, ad restituendum iuxta prudentis arbitrium obligatur. Neque Regium rescriptum obligationem in hoc iustitiæ negauit, sed ea generaliter asserta, magnum illud Regij patrimonij detrimentum expressit, in quo constat aliàs iustitiam violari. Quemadmodum neque in prædictâ quintorum expressione obligatio conscientiæ adiecta est, de quâ præmissum. Que ni en conscientia. Et tamen negari nequit quin grauamen aliquod conscientiæ sit, quia fides Regi præstita violatur, bono communi præiudicium infertur, & caussa est vt Regij vasalli plus im positionibus grauentur, dum magnum illud quintorum subsidium deficit, & pariter massa integra, ex quâ illa extrahuntur, pro communi bono summopere valitura.

Iam quod difficile dicebamus, scilicet [Compensatio praxi recepta multorum iniusta comprobatur.] pretium pro Indis accipere, quos ex assignatione deesse contingit, ex eo suadetur, quia Indus non debet dare nisi quantum labor eius æstimatur; cùm ergo multò minoris æstimetur iuxta Regiam taxationem, iniquum videtur adeò excessiuum pretium reportare. De quo dixi Titulo 1. num. 135. & seqq. Nec dici potest eos pretium libenter offerre, & scienti, ac volenti non fieri iniuriam: quia in eo Indi suam redimunt vexationem; eorum ad instar, qui ob necessitatem vsuras soluunt: vnde non est verum scientes, & volentes esse, eo voluntatis gradu, qui ad huiusmodi sufficiat: est enim voluntarium mixtum, vt communiter Doctores dicunt. Et quis non videat inhumanum esse Indum laborem suum diurnum pondere argenteo redimere, & summam ingentem pro diebus pluribus suæ obligationis accrescere, cuius vniuersum peculium vix ad illam soluendam satis esse queat?

Verùm hæc erit qui audiat quispiam, sed [Circa quam aliqua obseruatione digna proponuntur.] qui exaudiat nullus, cùm præsertim citata schedula circa hoc nullum iniicere scrupulum videatur. Erit tamen tunc indubitabilis restitutionis obligatio, quando sic soluentibus Indis, inueniuntur alij, qui minori velint pretio laborare. Item quando labor eius, qui eum pretio redimit, non erat talis futurus, qualis eius, qui ex argenteo octi-regali conducitur; hi enim robusti & experti sunt, & vno die plus emolumenti præstant, quàm alij duobus, adolescentuli, & inexperti; non est simile pretium exigendum. Vnde cùm Caciquij pro aliquibus personaliter non comparentibus, qui esse plures solent, pretium redemptionis offerant, non debent secundùm numerum æstimari æqualiter, quia in illis multi sunt viribus inæquales, vt non possint conductitiis exæquari. Quæ quidem nimis delicata aliqui reputabunt, qui ad maiora non hærent: sed iustitia delicata res est, cùm omnem profliget iniuriam, æqualitatem inducat. Et in hoc quidem non leue aliquod detrimentum vertitur, sed sanè ingentia, dum de iniuriis pusillorum agitur, & grandi pro redemptione labores pretio disceptatur.

CAPVT VII.

Contractus alius Indis & Hispanis Metallariis vsitatus.

SOlent Indi in fodinis argenteis [Frustra argenti ab Indis metallarijs subcepta an liceat emere publicè exposita, iuxta praxim quotidianam.] laborantes, cùm diues est vena, frusta quædam metalli cum terrâ permixti seligere, & sibi occultè reseruare. Quæ autem occultè sustulerunt, publicè vendenda committunt, nisi fortè etiam per se ipsos vendant: quæ quidem Metallarij emunt vt possunt, sicut & Indi vt possunt, vendunt, & numquàm magno pretio; quia non sunt rerum istarum delicati æstimatores. Circa quem contractationis modum iam pridem iteratæ & seriæ sunt habitæ consultationes, quia res consideratione dignissima videbatur. Vt enim non liceret, communia, & certa fundamenta [Partis negantis fundamenta.] succurrebant, scilicet portiones illas metallicas esse furtiuas, & ita non emptibiles: res enim furtiua vendi nequit, cùm debeat domino restitui, & ita neque emi. Item quia per talem venditionem non transfertur dominium, quod est apud dominum rei furtiuæ, & ita venditio est nulla. Prætereà: ementes fiunt participes criminis venditorum, quia venditio stare sine emptione nequit. Quo pacto etiam illorum peccata fouentur, quia si non essent emptores, non essent qui vt venderent furarentur. In casu item præsenti maximum videbatur inconueniens; quiæ Indi recentis fidei videntes sua furta emi, & ita non reprobari, existimare poterant licitum esse furari. Quid enim furari non liceat, si licet argentum? Et argui quidem hoc dilemmate potest. Aut Indi peccant, aut non peccant in huiusmodi subreptione: si primum, eorum debet peccatum impediri; si secundùm, debent corrigi, & impediendo contractationem dictam efficaciter edoceri. Et vt demus iustificari posse subreptionem ex eo quòd Indi existiment hoc pacto suum laborem compensari, cui merces est satis exigua constituta: id certè locum non habet in Indis conductitiis, quibus stipendium proportionatum tribuitur, & isti vtpotè expertiores talia furta frequentiùs solent committere: & ita cùm eorum furta cum aliis in mercatu concurrant, non debet generaliter eorum contractatio tolerari: & multò minùs frequentari. Deinde ad huiusmodi contractum permittendum nulla esse videtur ratio momenti considerabilis; quia neque bono publico vtilis est, nec Regi, & facilè potest prohiberi.

Nihilominùs suos habuit contractus [Pro affirmante rationes.] iste defensores, vnde & auctoritate publica toleratus, pro quo istæ esse rationes potuerunt.

Prima: etsi prohibeatur, Indos ab huiusmodi subreptionibus non destituros, & vendituros occultè, esse autem vtilius, publicè talia furta vendantur, ne scilicet argenti copia extra Mineralia, in quibus sunt furta communia, deferantur.

Secunda: etsi Indi furando peccent, à dominis tamen Minerarum debita ista remitti, dummodò publicè vendantur; sic enim facilè recuperare oblata possunt; vel etiam vt Indi promptiores hac indulgentiâ in labore sint.

Tertia: quia multoties Indi in hac surreptione non peccant, putant enim sibi licere aliquid reseruare, quod satis exiguum est comparatione eorum, quæ aliis suo labore comportant. Sicut non peccat vindemiator, qui racemum comedit, aut poma colligens, si aliquorum comestione laborem alleuiet collectionis, & quidem labor effossionis adeò est magnus, & horrore plenus, vt non sit mirum putare Indos ista sibi leuamenta licere.

Quarta: quia etiamsi peccare contingat, id ex erroneâ conscientiâ descendit, neque oportet eos circa hoc pleniùs instruere, ne ad maiora audaciam sumant: vnde maius peccatum minoris permissione cauetur. Si enim manifesta quandoque peccata ex tali fine tolerari possunt, cur non etiam illa, quæ peccata reipsa non sunt, nisi quatenus ex erroneâ conscientiâ perpetrantur. Sic frequenter cùm serui in Confessione de furtis se accusant Dominis factis, Confessarij non dicunt apertè in illis non peccare, etiamsi reuerà non peccent, quia domini illis necessaria non tribuunt, ne, si illis ea aperiatur via, ad inconcessa pertentent, cùm difficile sit intra lineam se iustitiæ continere.

Quinta: nam peccatum tale in Indis non constat esse mortale: quia licet futari prædicta vt malum quid apprehendunt; non tamen ordinariè in rebus talibus malitiam lethalem aduertunt, sed quod dissonum rationi: vt norunt ij, qui cum eisdem agunt & eorum indoles non diu & solerter exculta facilè persuadet. Quando [Facere quod vt malum tantùm apprehenditur, non esse mortale.] autem quis eo modo operatur, non pecccat mortaliter, iuxta valde probabilem opinionem, pro quâ Doctores adducit Diana Parte 5. Tractat. 5. Resolut. 31. licèt P. Torres in Selectis pag. 152. vocet improbabilem. Quando autem peccatum veniale est aliquid, facilè occurrere ratio conuenientiæ potest, vt licitus possit esse contractus.

Sexta: quia qualecumque peccatum in furtis talibus accidat, qui emit non cooperatur, dum ignorat an quod hic & nunc venditur, ita furtiuum sit, vt qui vendit nequeat transferre dominium, & actu peccet vendendo. Indis enim multæ iniuriæ fiunt, pro quibus facere compensationem possunt: ad laborandum enim supra vires vrgentur sæpiùs, laboris spatia protrahuntur, & merces generaliter est tenuis. Pro quo est doctrina P. Thomæ Sancij Tomo 1. Consiliorum, Cap. 7. Dub. 3. num. 4. de magistris sartoribus fragmenta vendentibus. Et licet conductitiis maior solui soleat, quia tamen ij pauciores sunt, non est iuxta illos iudicandum, sed iuxta alios, quorum est potiùs commoditas attendenda, sicut in aliis contingit: sic enim multa religionis opera publicè fiunt pro fidelium pietate fouendâ, cùm tamen certum fit aliquos ex illis ad flagitia occasionem sumere, & in ciuili gubernatione ludi publici proponuntur pro communi solatio, quibus abutuntur plures, quorum non habetur ratio, ne communitas debitâ sibi recreatione fraudetur. Et [Fragmenta serica vt queant emi.] in eo genere, de quo loquimur, est notanda sententia P. Sancij loco nuper adducto, numer. 5. de vendentibus fragmenta serica, in quo maior pars iustè vendentium attenditur, & ita emi possunt.

Septima: quia ea, quæ furto ablata sunt, [Furto ablata quando emi possint.] possunt multoties emi, quando non est spes dominum ea recuperaturum. Pro quo videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub. 8. Dicto 3. & P. Molina Disput. 118. §. Illud postremò. Quod præsertim accidit quando publicè venditur. Vbi dici nequit cooperationem esse ad peccatum alterius, quia, vt citati, & alij idem tenentes explicant, ex eo quòd quis non emat, non euitatur vendentis peccatum; erunt enim alij plures emptores. Quæ ratio licet difficilis videatur aliquibus, est tamen satis probabilis, & hoc sufficit ad negotium præsens, in quo eadem est ratio, non scilicet inueniendi domini eius, quod venditur.

Tandem: quia Minerarij scientes furta hæc sibi fieri, possent Indis dicere vt sibi redderent, & se illis aliquid donaturos. In quo quidem non peccarent: tum quia suam redimerent vexationem; tum quia absolutè non suaderent peccatum, sed peccati minorationem: dum enim domino redduntur prædicta, etsi sub præfato onere, minus peccatum committitur, quàm si alijs venderentur. Ex quo fit emere etiam posse quando publicè venduntur, sic enim minus peccatum Indi committunt, quàm si venderent aliò exportanda, ex quo ad dominos peruenire non possent; quod tamen in publicâ venditione contingere valet; quia licet incertum sit quid in particulari ad singulos pertineat: dum tamen vnus hoc, & alter illud, emunt, si non suum, saltem æquiualens tandem assequuntur.

Iuxta hæc (quæ quidem apud nullum [Resolutio quæstionis.] pro vtraque parte expensa deprehendi) dicendum forsan aliquibus visum fuit sine conscientiæ scrupulo posse contractationem talem non solùm permitti, sed etiam ex parte ementium frequentari: sed contraria & communis sententia deserenda non est, vtpote efficacissimis fundamentis fulcita.

CAPVT VIII.

An Mercatores Indici possint merces vltramarinas pro libitu vendere, vel pretium illis valeat per publicam potestatem imponi.

QVando merces abundant, vix vlla [Quid de præsenti statu, & Mercatorum stylo.] scrupulo ratio subest, tunc enim omnia moderatè venduntur, quod sibi vtilius reputant Mercatores: si enim generaliter pretium augeretur, emptores essent rariores, & paucioribus essent contenti, vt videmus temporibus accidere caritatis: sic autem merces deteriorarentur, & multi in iis asseruandis sumptus fierent, ac frigesceret contractatio. Vnde experientia ostendit moderatum pretium esse commodius, & eo pacto plus Mercatores diuitari. Est autem difficultas quando abundantia cessat classium retardatione, qualis diebus proximis, in quibus rerum pretia nimisquantùm excreuerunt, & Magistratus nihil pro communi vtilitate moliuntur, existimantes fortè id ampliùs expedire: vt Mercatores scilicet lucris competentibus non fraudentur, ex quorum opulentiâ Regiorum iurium copia dependet, communibus necessitatibus occurritur, pia opera confouentur. Sed certè oportet discutiamus: possunt enim in illis multa iustitiæ non conformia deprehendi.

Pro quibus statuendum in primis id [Pretium vulgare qualiter constituendum.] quod Doctorum consensus firmat, pretium rerum aliud esse vulgare, seu naturale; aliud legitimum; illud autem non pro cuiusque libitu debere constitui; aliàs naturale & vulgare non esset; sed tot essent pretia, quot capita. Debet ergo illius iustitia ex prudentium judicio desumi, omnibus quæ pro temporum varietate occurrere possunt, expensis. Pro quo videri possunt P. Molina Disput. 348. P. Lessius Lib. 2. Cap. 15. Dub. 2. & 3. Trullench Lib. 7. Cap. 20. Dub. 1. Nauarra Lib. 3. cap. 2. Couarruuias Lib. 2. variarum, cap. 3. num. 1. & 4. qui plures adducunt, & multò plures P. Oñate Disput. 63. num. 59. Erit autem prudens tunc iudicium, quando attento pretio, quo Mercator emit, moderatum ei lucrum relinquitur. De quâ moderatione cùm non ita in [Peculiaris obseruatio circa illud.] particulari Doctores agant, illud pro assignatione illius videtur deseruire, quod apud Mercatores de more habetur circa lucrum cessans, quod ordinariè ad septem aut octo pertingit, & ita cùm pecunia mutuò traditur cum onere cessantis lucri, iuxta eam summam solet computari, quòd dicitur dari ad damnum. Est ergo moderatum lucrum simile, cùm per contractus adquiritur in ordinaria contractione. Solent autem aliquando tales circumstantiæ concurrere, vt lucrum cessans multò ampliùs æstimetur. Numquam tamen adeò excedit, vt quinquaginta pro centum tribuantur, & multo minùs, centum pro centum. Tale ergo lucrum vltra moderationem est in extraordinaria etiam contractatione; si certis in hac materia principiis velimus attendere, & non Mercatorum cupiditati blandiri.

Quia ergo cupiditas malus esse consiliarius [Ad Magistratum spectare pretia rebus imponere ad vsum spectantibus frequentiorem.] solet, circa hoc debet Magistratuum prouidentia vigilare. Adhibendum ergo eorum Mercatorum consilium, qui & periti, & Dei sint timore conspicui; multi enim tales inueniuntur. Est enim certum ad Magistratus spectare, rerum pretia statuere, non solùm quæ ad victum pertinent, sed etiam aliarum, quæ ad ordinarium vsum conferunt; quia omnium eadem est ratio: & sicut in agricolis potest frugum pretium augere cupiditas, ita & in Mercatoribus, in quibus maior esse illa solet, vt meritò de ipsa Cassiodori sit illud vsurpandum: In immensum iactata rapitur, [Cupiditas frænanda Mercatorum.] si iustitiæ ponderibus non prematur. lib. 4. variar. 39. Pondere ergo iustitiæ pretia rerum sunt omnibus attentis statuenda; circa merces omnes ad necessitates hominum conducentes. Vnde Auctores generaliter loquuntur de mercibus, vt videri potest ex multis, quos adducit Couarruuias Lib. 3. Var. Cap. 14. n. 3. Videantur etiam P. Molina Disp. 364. & præsertim vers. Dubium est. Vbi in ordine ad pretij taxationem frumentum, & corium pro calceis iungit. Card. Lugo Disp. 26. Sect. 4. qui n. 49. adducit Doctores asserentes valde conueniens esse vt pretia rerum taxentur, quæ ad vitam hominum magis necessariæ sunt, & ne Mercatorum arbitrio relinquantur. Mercatoribus ergo pondera iustitiæ præcipuè imponenda sunt. Et licet sint, qui apud eumdem Cardinalem censeant non expedire pretia rebus imponere, quia tempore abundantiæ non est opus illis, & necessitatis tempore non seruantur; fatentur tamen potestatem Magistratuum ad talem pretij impositionem [Obligare taxam, cùm est rationabilis.] extendi, & obligare quando rationabilis est attentis circumstantiis: neque ad sola victualia coarctari, vt videri potest apud P. Rebellum secunda parte. lib. 9. quæst. 2. num. 4. & 5. qui non negat absolutè conuenientiam taxationis pretij, vt illi adscribit citatus Auctor, sed quatenus per accidens solet vitio hominum inutilis reddi, neque alia est mens Nauarri pariter citati in Manuali Cap. 23. num. 88. vnde positio nostra communi omnium Scriptorum est calculo comprobata; pro qua etiam potest consuli P. Thomas Sancius Tomo 1. Consilior. lib. 1. cap. 7. dub. 4. n. 11. vbi potestatem taxandi ad omnia se extendere ait, sed præsertim ad ea, quæ vitæ necessaria sunt. Pro quo & P. Oñate Disp. 65. Sect. 2.

Et hæc quidem communis, & inconcussa [De vltraMarinis mercibus eamdem esse rationem.] doctrina ad eas etiam merces pertinet, quæ vltramarinæ sunt; nam in illis sicut pretium esse vulgare potest, ita & legitimum. Attentis enim nauigationis laboribus, periculis, & expensis, constat illas communem æstimationem non excedere, & iuxta illam prudentium iudicio posse commutari, vnde & per publicam potestatem earum pretium definiri. Omnia prædicta æstimationis motiua augent quidem æstimationem; sed in illa sui sunt certi fines. Quemadmodum in iis, quæ ex longinquis regionibus per terram adducuntur certa æstimatio est; & non immensa. Non est autem alia ratio eorum, quæ per mare transportantur; quod quidem minoribus sumptibus constare solet, & etiam periculis; cùm manifestum sit id quod aliàs inquit Apostolus 2. Cor. 11. v. 26. In itineribus sæpè, periculis fluminum, periculis latronum, periculis in ciuitate, periculis in solitudine, &c. & Auctores quidem de pretio loquendo exceptionem vltramarinarum mercium nullam faciunt, sed de illis generaliter pronuntiant; cùm constet innumera esse, quæ per mare transuehuntur. Et nauigatio quidem adeò facilis reddita est ad ordinaria commercia, vt sine horrore vllo suscipiatur. Nec solùm generali illas locutione comprehendunt, sed in particulari de illis agunt; & videri potest apud P. Molinam Disput. 348. in principio; & in fine. vers. Quando de nouo, vbi agit de pretio ligni Brasilici, & de iis, quæ ex Indiâ asportantur, & quomodo taxandum sit. Scotus item, Maior, Couarruuias, Medina, & Conradus apud eumdem ibidem, §. Ex dictis de Mercatoribus agunt, qui infortunia naufragiorum patiuntur. Sicut & Bonacina Disput. 3. de Contractibus, Quæst. 2. puncto 4. n. 29. & quomodo pretium ex eo augeri, aut non augeri queat: & negantium sententiam amplectitur P. Lessius Cap. 21. numer. 29. & Cardinalis Lugo num. 41. non ergo potest circa hoc esse dubitatio, Quibus præiactis

Dico primo. In Indiis non possunt [Assertio 1. In Indijs Mercatores pro libitu vendere non posse.] Mercatores pro libitu vendere, sed debent pretij rationem habere, quæ generaliter assignatur; non quidem iuxta ipsorum Mercatorum commune iudicium, quod cupiditas elicit, sed iuxta prudentem considerationem; de qua dictum. Iuxta hæc ergo iniquæ venditiones sunt, in quibus non solùm centum pro centum, sed & bis centum, & ter, ac quater lucrantur, vt modò videmus, quando vna ceræ libra vltra sex octiregales venditur, vno vendi solita cum non exiguo lucro, nullis circa hoc genus nouis factis expensis, sed raritate aliquâ inductâ ob Classium retardationem. Et ad hunc ferè modum in aliis accidit. Quod ex dictis redditur manifestum, & prætereà ex eo quòd ea quæ ex Indiis in Europam asportantur moderatum pretium habent, vt nuper dicebamus, & argentum, atque aurum Indicum more aliorum similium metallorum æstimatur: ergo & ex conuerso in iis, quæ ex Europa aduehuntur idem est prorsus asserendum.

Dico secundò. Non expedit vt omnibus [Assertio 2. Pretium rebus omnibus non esse à publica potestate taxandum.] mercibus pretium legitimum imponatur: sic P. Molina Disput. 364. vers. Dubium est Cardinalis Lugo Disputat. 26. num. 50. & alij citati num. 83. Ratio est: quia taxatio pretij in tanta mercium diuersitate esset valde difficilis. Tum etiam, quia Doctores agentes de conuenientia taxationis pretij, dicunt eam tunc contingere; cùm circa ea versatur, quæ ad vsum hominum sunt necessaria: atqui quamplurimæ sunt merces, quæ voluptati, aut vanitati potiùs, quàm necessitati seruiunt: ergo circa illas non est opportuna taxatio. Hac ratione lapidibus pretiosis, & [Nonnullæ exprimuntur.] quibusdam aliis, de quibus P. Lessius Lib. 2. Cap. 15. Dubit. 3. pretium nullum assignatum est, & ita posse vendi pro vendentium libitu, multorum sententia est, quamuis contrarium teneat citatus Auctor, & Cardinalis Lugo num. 47. cum aliis. Sic etiam non est cur debeat Gubernator de pretio curare quo vlna lintei Cameracensis venditur, quod modò ad duodecim octiregales excreuit: nec de garapinis, exquisitâ purpurâ pro palliis nobilium, galeris castoreis, & similibus, quorum excedens pretium potest aliquando vtile censeri Reipublicæ, vt sic vanitati, & voluptati minùs seruiatur.

Dico tertiò. In mercibus aliis quarum [Assertio 3. In aliis esse conueniens ostenditur.] vsus est necessarius, valde expediens est pretium à Magistratibus assignari: Tales sunt, lintea communis vsus, panni diuersorum generum, in quibus villosi funeribus seruientes, sericum non exquisitum, cera, ferrum, papyrus, & alia quæ poterit prudens Magistratus consilio peritorum adhibito examinare, an scilicet ex necessariis sint, vel Mercatorum arbitrio relinquenda; & quidem in cerâ, cùm illa diuino cultui præsertim deseruiat, inhumanum, & irreligio sum videtur eam pretio exorbitante diuendere, & diuendentium cupiditatem sine habenis currentem non frœnari. Vbi non est quòd timeatur hoc pacto occultandas merces, & maiora futura Reipublicæ detrimenta. Quo euentu abstinendum à taxatione Doctores aduertunt, vnde & eas nonnulli non esse conuenientes dicunt de quo num. 83. nam licet possit accidere vt aliquandiu occultatio fiat, non potest esse diuturna, quia valde esset Mercatoribus nociua. Deinde pœnis compelli ad vendendum possunt, & eorum apothecæ visitari, quæ omnia recte cederent si diuini seruitij, & boni publici zelus in gubernantibus cerneretur.

Neque illa quæ num. 81. sunt adducta [Partis aduersæ rationes expunctæ.] pro excusanda huiusmodi remissione sufficiunt: licet enim regia iura ex Mercatorum opulentiâ succrescant, ciuium tamen decrescunt facultates, ex quibus sui etiam Regij prouentus habentur. Neque Rex ita iurium suorum requirit augmentum, vt non sit illi potior vasallorum salus, tranquillitas, & commoda viuendi ratio. Vult ergo corpus Reipublicæ vegetum, & succulentum esse, licet non impinguentur sanguisugæ. Quod autem ad communes necessitates attinet, omnino est tali modo agendi contrarium, quandoquidem illis extantibus tyrannicè agunt, excessiuis pretiis plus indigos onerando. Auferunt ergo à multis vt dent paucis, quæ superfluunt, cùm satius esset multorum indigentiam remissione pretiorum subleuare. Per quod est etiam ad id, quod de operibus piis dicitur, respondendum. Pietati namque iustitia præferrenda est; nec Deo grata sacrificia sunt, quæ ex iniustis compendiis offeruntur. Sacrificate sacrificium iustitiæ, & sperate in Domino; multi dicunt: quis ostendit nobis bona? [Psalm. 4. vers. 6.] Psalm. 4. v. 6. vbi Mercatorum videtur esse vox: quis ostendit nobis bona? id est diuitias. vt habet Campensis in Paraphrasi. Illis ergo dicitur, vt ita ipsis comparandos studeant, quòd Deo sacrificia iustitiæ possint immolare. Hæc enim grata Deo; non illa, quæ ex indigentium exsucto sanguine proferuntur.

Dico quartò. Mercatores excessiua [Assertio 4. obligari ad restitutionem vt suprà vendentes.] pretia reportantes, non solùm peccant grauiter, sed ad restitutionem obligantur. Hoc est consequens ad prædicta, & tenent omnes Auctores citati, & alij, quos ipsi adducunt, siue de pretio legitimo siue de vulgari loquamur. Cùm enim in hoc violatio iustitiæ commutatiuæ interueniat, & aperta rapina, dum id, quod non est debitum, contra ementium acquiritur voluntatem, per restitutionem debet talis inæqualitas ad æqualitatem reuocari. Videatur præter adductos Bonacina suprà. vers. Non tamen. Quia verò innumeri sunt, qui his indigentiæ temporibus vendunt, vt possunt, quique ab eo lucrandi progressu, proposito iniustitiæ, & consequenter damnationis scopulo, in quem passim impingunt, non [Circa probabilitatem partis aduersæ quæstio.] poterunt auocari, videndum an via sit aliqua, quà securè possit eorum conscientia procedere; quod tunc accidet, cùm probabilitatis aliquid in opposita sententia fuerit deprehensum: pro quo oportet inscrutemur.

Et generaliter quidem asserere rem [Rem posse vendi pro vendentis libitu, quam censuram mereatur.] vendi posse eo pretio, quo quis voluerit, quod sonat L. 1. §. Si heres. D. ad Senatus Consultum Tabell. dum in ea dicitur rem tanti valere, quanti emi potest, non solùm improbabile, sed erroneum ex Bañez, & Aragon, proponit Bonacina loco nuper adducto: quamuis ipse nullam censuram adhibeat; sicut neque alij ab eo adducti. Quamuis P. Molina Disp. 351. vers. Ad secundum. dicat Iuris-Consultos quosdam, qui ita censuerunt, errasse turpiter: quod aliud profectò est à censura erroris Theologici, qui est hæresi proximus. Nihilominus sententia illa sic generaliter prolata nequit vllo pacto sustineri, licet eam nonnulli tenuerint; de quibus P. Molina Disputatione illa [In casu præsenti non procedere.] in principio, qui contrariam tantùm proponit vt communem. Sed est valde illa diuersa ab eâ, circa quam versamur; quando scilicet propter mercium raritatem pretia accrescunt: tunc enim est diuersa ratio ab eâ, quæ pro sententia dicta generaliter proponitur; quemlibet scilicet in euentu quocumque posse pro arbitrio vendere, quòd esse contra iustitiam videtur manifestum.

[Primum fundamentum probabilitatis ex sententia circa res non habentes taxatum pretium.]

Vt ergo in casu, de quo loquimur, probabiliter liceat, hæc fundamenta succurrunt. In primis: quia Doctores graues docent ea, quæ non habent pretium taxatum à Principe; vel à communi hominum æstimatione, posse quem vendere pretio, quo voluerit; cuiusmodi sunt gemmæ, falcones, statuæ antiquæ, picturæ veteres, canes insignes, & alia. Sic plures, quos adducit Bonacina suprà num. 25. atqui in casu nostro merces non habent pretium taxatum à Principe, neque etiam videntur habere à communi æstimatione, quia si illa desumenda est à peritis Mercatoribus, illi sunt in hoc modo videndi primarij, & ita modum talem videntur approbare, cùm probi aliàs sint, & timentes Deum; non ergo determinatum communi æstimatione pretium haberet.

Deinde Doctores etiam graues sunt, qui [Secundum ex sententia alia circa damna in mercibus à Mercatoribus tolerata.] affirmant posse Mercatores pretium augere, ob ereptam lucrandi occasionem mercibus aliis, in quibus iacturam passi, vt si nauis sit submersa, in quâ illæ asportabantur, aut capta ab hostibus, vel domus exusta, in quâ asseruabantur. Tunc enim damnum illud recompensari potest cariùs vendendo: quæ est sententia Scoti in 4. dist. 15. q. 2. art. 2. ad finem maioris ibidem q. 41. & aliorum; non enim ducibus tantis deesse asseclæ potuerunt. Tunc sic: Mercatores his retardationis classium temporibus grauia damna patiuntur, quandoquidem pecunias otiosas habent, & contractatio friget, vnde & videmus eorum eleëmosynas esse valde tenues, quæ anteà abundantiores videbantur, dum illi lucrorum tenuitatem pro caussa reddunt; ergo probabiliter possunt damna ista aucto eorum, quæ vendunt, pretio compensare.

Prætereà, sententia est D. Antonini, [Tertium ex alia item circa leuem & imprudentem emptorem.] Angeli, Conradi, & Syluestri, quos adducit Nauarra Lib. 3. Cap. 2. num. 30. eum qui ex leuitate mentis, seu imprudentia emptoris rem pluris vendit, committere iniustitiam, id quod etiam alij communiter tenent. Medina autem apud eumdem, contrarium sentit, & probat: sibi enim imputet stultus emptor. Cùm autem Nauarra ipse communem amplectatur sententiam, sic concludit: sed prior sententia videtur verior, si latitudo iusti pretij excedatur. Hæc ille: quibus satis ostendit dictam sententiam esse probabilem, cùm suam, & communem tantùm dicat veriorem: & ita intellexit P. Bauny Lib. 1. de contractibus quæst. 12. vers. An autem. Quod & indicat Bonacina suprà num. 23. Vers. Tertiò, Quando. Vbi cùm sententiam communem proponat, sic concludit: Quidquid aliqui sentiant in contrarium. Sunt ergo contrarium sentientes, in quorum sententia nihil notandum deprehenditur, nisi quòd communi, & veriori refragetur. Quis autem non videat eamdem esse rationem, quando quis spontaneus emit penuriæ tempore? immò maior videtur esse ratio, quia in hoc veriùs comprobatur, quod inter regulas iuris habetur; videlicet scienti, & volenti non fieri iniuriam: qui enim ex imprudentia emit, non videtur esse sciens, & volens, cùm genus ignorantiæ sit imprudentia.

Item in venditione sub hastâ illud censetur [Quartum ex venditione sub hasta.] pretium justum, quod extorqueri potest, etiamsi aliàs res secundùm se considerata minùs multò valeat, de quo diximus aliàs, Titul. 4. num. 43. & Titul. 5. num. 16. & videri etiam potest Bonacina suprà num. 21. vers. Ex quo patet: vbi plures Auctores adducit. Ergo similiter dici potest tempore penuriæ. Consequentia ostenditur: nam quod ibi facit licitantium fauor, potest hîc facere generalis necessitas, quæ non habet legem; & ita omnes Doctores conueniunt, quando talis est, pretia rerum accrescere. Et licet communiter dicatur in subhastatione id esse licitum quia sic emens omnino voluntariè emit, & sciens, ac prudens talem tribuit excessum, vnde & donatio præsumitur, cùm neque ignorantia, nec vis, nec fraus, neque necessitas cogat: in casu etiam nostro idem dici potest: & quod ad ignorantiam, vim, & fraudem spectat, manifestum est; quoad necessitatem verò est ratio facta: quia necessitas, de quâ loquimur, pretium auget. Et prætereà stare potest, vt is, qui in subhastatione emit, ex necessitate emat, illi necessitati simili, quæ in mercibus tempore penuriæ occurrit; nec proptereà Doctores, qui licitum talem venditionis modum affirmant, illum in tali casu illicitum pronuntiarunt. Et certè, qui ita emunt contra licitantes, & sic desiderium rem comparandi feruidum declarantes, satis eo ostendunt rem sibi necessariam esse, & ita frequentiùs accidit.

Quod si solus titulus necessitatis obstare [Ex necessitate non videri vrgentem rationem.] dicitur, vt non liceat in penuria rerum, quod in subhastatione: ex eo manifestè sequitur res illas, quæ non necessitati, sed voluptati, aut vanitati seruiunt; posse à Mercatoribus vendi eo pretio, quod potuerint extorquere. Poterunt ergo delicata lintea; vt byssum, Ruanum, Cofresium, Cameracum, vulgo Cambray. Purpuram, pannum Anglicum, sericas telas, quibus delicatiores vtuntur, Puntas Flandricas, ambarum, muscum, algaliam, mappas Alemanicas, tibialia rarioris texturæ, theristra subtilissima, flammeola, & his similia dicto modo vendere. Si autem hoc admittatur, ex eo ad alia fieri argumentum potest, quia difficile est gradum necessitatis attingere, & cùm penuria circa prædicta eorum pretium auxerit, consequenter videtur dicendum, pretium aliorum propter eamdem rationem augendum.

Tandem P. Bauny suprà Assertione tertiâ, [Postremum ex sententia Patris Bauny & aliorum circa fraudem intra latitudinem iusti pretij, & eiusdem Auctoris circa casum præsentem.] cùm sic statuat: Debet proinde debitor emptori decepto restituere excessum pretij, in quo se læsum queri iustè ille potest. & ratione à nobis adductâ, & communi probet, ita subdit: Quia tamen contraria sententia est probabilis propter Auctores, qui illam sibi defendendam existimant, etsi iuxta eam persuadendum non sit pœnitenti, ne restituat; dici tamen potest sufficere, si hic ex animo cum proximo acturum se in posterùm sincerè, ac sine fraude spondeat: quia operari ex sententia probabili in fauorem sui pœnitentis fas esse, tam ipsa ratio, quæ cuique naturæ est insita, quàm Theologorum Schola ingens Doctorum, ac numerosa non vltimarum partium turba docet: sed multorum est hominum doctrinâ, & virtute præstantium opinio, fraudem, quæ intra iusti pretij limites vendendo admittitur, eò quòd hæc charitati dumtaxat aduersetur, justitiæ neutiquam, neceßitatem restituendi non parere: hæc ergo, etsi consuli debeat, non tamen imponi. Hæc ille: iuxta quæ satis apparet quantò id potiùs in nostro sit casu dicendum, vbi nulla fraus interuenit, sed venditor id apertè petit, quod iustum putat, & emptor sciens & volens emit; sciens planè penuriam inducere caritatem. Quod ampliùs vrgebit, si addamus leges negantes actionem emptoribus intra medietatem justi pretij, securos in conscientia reddere venditores, quod latissimè probat D. Escobar à Corro Tractatu de vtroque foro. Art. 5. in casu percelebri post. num. 364. Vbi & multos pro eo Auctores adducit, vt non debeamus P. Bauny doctrinam admirari.

Videtur autem prædicti Auctoris [In illius philosophandi modo quid implexum.] conclusio non esse ad rem; quia Assertio tertia, suprà quam ea doctrina cadit non fuerat pro fraude intra latitudinem justi pretij, sed generaliter de excessu pretij, in quo læsio esse potest; non ergo aptè & ad rem pro illa concluditur, quando de altera est sermo. Ad quod responderi in primis potest, quidquid de eo sit, ad nos non spectare defensionem; sed an consequentia in dictis, aut modo dicendi sit, ipsi viderint, qui dum scripta euulgant, ea omnium censuræ committunt. Sed in præsenti dici potest, licèt Auctor dictus non sic manifestè deduxerit, ex quadam sententia pro aliâ argumentum instruere. Sunt enim qui dicant quòd quando deceptio est intra latitudinem iusti pretij, non est contra justitiam, sed contra fidelitatem, vt videri potest apud P. Molinam Disput. 351. cuius oppositum tenet ipse, sicut & P. Filliucius Tractat. 35. num. 72. Bonacina suprà, vers. Respondeo non posse, nu. 6. & alij. Iuxta quam sententiam ait consulendum esse pœnitenti, sed onus illi reluctanti non imponendum, quia contraria est probabilis. Sed ego adhuc hæreo non inueniens multos illos doctrinâ, & virture præstantes ita sentientes, quando vnum tantummodo suppresso nomine refert P. Molina: quidquid [Quid tandem circa probabilitatem.] de hoc sit; sententia, de quâ agimus, probabilis visa est viro docto, & erudito: ergo non erit damnandus qui iuxta illam in fauorem pœnitentium judicauit. Hanc illis salutis aperiamus viam, ne latam illam, & spatiosam, per quam filij perditionis ambulant, amplectuntur. Non tamen sine animaduersione prætereundum, quod citatus Auctor habet in principio dictæ quæstionis, vbi ita scribit: Proponi potest hæc quæstio tam de emptoris [Auctoris eiusdem dicta quædam lucidata.] imprudentiâ, quàm de vendentis malitia, cùm scilicet dolo, fraudeque ementem venditor circumuenit; quod facere eum posse intra, vel vltra justi pretij dimidium Scriptores tradunt. Sic ille; qui statim apponit exemplum, vt si res valet tantùm decem aureis, deceptio erit vltra dimidium justi pretij, si quindecim & medius exigatur, intra dimidium si duodecim tantùm. Hoc ergo fieri posse ex scriptorum sententiâ proponit, ac si id communi eorum sit assensu firmatum; cùm tamen contrarium statim asserat: non ergo ita accipiendum vt verba præseferre videntur, sed ita vt sensus sit; quosdam esse scriptores sic asserentes; aliàs immeritò sic statim adderet: & de vtraque hac deceptione quæritur, an sit mortalis, & ex ea nascatur restituendi obligatio. Et immeritò etiam statim esse illicitum affirmaret. Quod quidem animaduertisse oportet, quia ex vno aliquando boni Auctoris verbo inaduertenter posito, solet occasio absurdæ opinionis assumi. Sed iam ad alia.

CAPVT IX.

De lucro Cessante, & quomodo in contractibus Indicis illius sit habenda ratio.

DE lucro cessante frequens apud [Ratione lucri cessantis posse aliquid vltra sortem accipi sententiam esse practicè certam.] Auctores mentio de contractibus agentes, ex quibus præ aliis fusè, grauiter & accuratè P. Molina Disput. 314. & duabus seqq. & Disputat. 355. & ex nouioribus Cardinalis Lugo Disput. 25. à num. 86. solidè & ingeniosè, vt sua sit laus etiam aliis, qui post eum scripserunt ex Societate nostrâ, aut quorum scripta jam anteà, in lucem tamen posteà prodierunt. Iuxta quos, & alios pro certâ statuenda est sententia, affirmans licitum esse cariùs vendere & aliquid vltra sortem exigere ratione lucri cessantis. Pro certâ quidem: non tantum speculatiuè loquendo contraria probabilis non sit, quam tenuerunt multi, quos ex aliis congerit citatus Cardinalis Lugo num. 87. sed quia affirmatiua ita est vsu recepta, vt de illâ nequeat practicè dubitari, sed quasi aliæ, quæ omnino sunt certæ circa contractus, amplecti; & ita eam tenent quotquot his temporibus scribunt, & multis retrò annis scripta pervulgarunt. Videantur plures apud eumdem, num. citat. Vers. Secunda sententia, & P. Becanus Quæst. 4. de vsurâ. P. Turrianus 2. 2. Tom. 2. Disput. 61. Dub. 2. P. Palaus Disput. 4. de Iustitiâ, Punct. 5. P. Fagundez Lib. 5. de eadem, Cap. 31. P. Dicastillus Lib. 2. Tractat. 10. Disputat. 2. Dub. 4. Malderus Pag. 446.

Habet autem sententia ista indubitabile [Fundamentum illius in Iure Canonico.] fundamentum in iure Canonico propter duorum Pontificum decisiones, scilicet Alexandri Tertij in Cap. In ciuitate de vsuris. & Gregorij Noni, in Cap. Nauiganti, eodem titulo. Prior enim declarat non esse contractum vsurarium, si quis merces, quas vendit, & vltra quinque libras non valent, pro sex vendat, soluendis eo tempore, quo talem sunt valorem habituræ. Nisi dubium [Cap. In ciuitate, de vsuris, expenditur.] sit res illas plus, minusúe solutionis tempore valituras. Quæ sunt verba Pontificis. Iuxta quæ si sex accipi possunt pro valentibus quinque tempore celebrati contractus, eò quòd plus valituras speratur, manifestum est titulo cessantis lucri id fieri posse; quia si quinque tantùm darentur tempore solutionis, venditor lucrum libræ vnius amitteret; & quidem Pontifex ad augmentum illud pretij satis esse ait, si dubium sit plus minusúe solutionis tempore valituras. Vnde si valde probabilis spes sit, id erit certius: videtur autem difficile, quod ob solum dubium sit tantumdem soluendum, quantùm si probabilis, ac certitudini æquiualens esset spes; quia ratio videtur esse diuersa, & ita Doctores [Spes quanti æstimenda, & quòd plus quàm dubium.] communiter tradunt minoris esse æstimandum dubium, quàm spem, in quo non videtur esse dubium posse, quando spes verosimile habet fundamentum. Immò etiam tunc, quia omnimoda certitudo non est, aliquid videtur de lucro detrahendum: quia spes non æquiualet possessioni, & ita in L. Minus 205. de regulis iuris, sic dicitur: Minus est actionem libere, quàm rem. Pro quo P. Molina Disput. 316. Vers. Hinc iam patet. Nisi spes, vt dixi, adeò certa sit, vt æquiualeat pœnitus possessioni; tunc enim communis, & receptissima sententia est tantumdem valere, juxta ea, quæ habet P. Lessius Lib. 2. cap. 21. Dub. 8. licèt opposita sententia sit satis probabilis.

Dici ergo potest Pontificem [Sensus verborum Pontificis in citato Capite declaratus.] tantùm velle excessum illum pretij æstimandum secundùm rationem dubij, in quo plus, & minus valoris solet attendi, vnde dictio illa, Plus minusúe, est ita in vsu, vt applicari possit etiam cùm locus non est in ordine ad minus, si tamen sit in ordine ad plus, quia in ipso, quod plus est, potest esse minus, quod tamen non curatur, sed solus excessus, ratione cuius dictio talis vsurpatur. Itaque cùm Pontifex ait: Nisi dubium sit res illas plus, minusúe valituras; idem est acsi diceret: Plus valituras. In ipso autem excessu valoris esse plus, & minus potest, licèt esse nequeat in necessario excessu sex ad quinque: si ergo dubium esset an merces valituræ essent sex libras, aut minùs, non possent pro sex libris vendi, quia pretium sex librarum esset incertum, & ita minùs valerent iuxta dicta. Debet ergo dubium esse circa valorem vltra sex: tunc enim merito sex peti possunt, cùm tamen non sit dubium minus quàm quinque valituras; si enim esset, peti non possent, quia tunc lucrum esset incertum, & etiam damnum ex minori valore; vnde vnum alio compensatur. Sic ergo breuiùs & faciliùs dici potest, Plus minusúe valituras. Sic esse accipiendum vt sensus sit, plus, minusúe, quàm sex libras, non plus, minusúe, quam quinque; sic enim decisio rationi consonat, & communi Doctorum sensui non contradicit: licet reuerà modus loquendi Pontificis aliud videatur indicare.

Sed est vlteriùs difficultas alia non leuis [Augmentum pretij an habere possit, qui merces non erat seruaturus.] circa eamdem decisionem; an scilicet ita illa currat, vt augmentum pretij dictum habere Mercator possit; etiamsi paratus esset merces statim vendere, & reuerà vendidisset huic sex libras promittenti, si quinque traderet de præsenti, aut alteri cuicumque. An verò intelligenda sit pro eo tantùm casu, quo venditor merces erat vsque ad tempus solutioni assignatum seruaturus. In quo affirmat Caietanus 2. 2. quæst. 78. art. 2. ad 7. probans, [Caietani sententia affirmans reijcitur vti contraria Pontificiæ decisioni, in Cap. Nauiganti eod. tit.] quia in hoc æqualitas pretij seruatur in contractu venditionis, qui tunc consummatur, cùm fit solutio: atqui solutio fit tempore, quo res plus valet, ergo pretium tunc currens est attendendum. Nec aduersari existimat decisionem. Cap. Nauiganti: in quo sic habetur: Ratione huius dubij (scilicet circa pretium tempore solutionis) excusatur, qui pannos, granum, vinum, oleum, vel alias merces vendit, vt amplius, quàm nunc valeant, in certo termino recipiat pro eisdem: si tamen ea tempore contractus non fuerat venditurus. Ait enim casum esse diuersum, & Glossas vtriusque capitis perperàm eumdem reputare. Sed contra illum præter Glossas est communis sensus Scriptorum, & videri præsertim potest P. Molina Disputat. 355. vers. Dubium est, vsque ad finem: vbi solidas, & vrgentes rationes adducit. Ego illud solùm expendo, quod videtur apertè conuincere. Nam si proptereà ampliori pretio res vendi potest dilatâ solutione, quia quando soluitur tunc consummatur contractus, ergo quoties non soluitur, non est consummatus contractus, & ita siue res seruanda sit, siue non, ad tempus est solutionis attendendum. Atqui hoc stare non posse est manifestum ex adducta decisione. Cap. Nauiganti, si tamen ea tempore contractus non fuerat venditurus. Ergo si venditurus, tunc consummatur contractus, & ita non est ad solutionis tempus attendendum. Iuxta Caietani ergo sententiam non alium sensum habent Pontificis verba, si tamen ea in tempore contractus non fuerat venditurus; ac si diceret, etiamsi tempore contractus ea fuerat venditurus. Quæ est omnino opposita propositio, sed quam citatus auctor amplectitur, iuxta quem hæc est vera: Plus accipi potest tempore solutionis, quam res valebat tempore traditionis; etiamsi venditor illam in tempore contractus non fuerat venditurus. Et ipsa Pontificis verba satis clarè indicant [Contractus venditionis quando consummatur.] tunc contractum perfici, quando res traditur, vocat enim illud tempus contractus; si tamen ea in tempore contractus. &c. Cùm tamen nullo modo dici possit tempore solutionis contrahere, vt est indubitatum; quia tunc non contrahitur obligatio, licet illi satisfiat: est autem contractus vltro citroque obligatio. Ex quo apparet sententiam dictam solido esse fundamento destitutam.

Ex cap. autem Nauiganti iam citato [Vtriusque citati Capitis eamdem esse doctrinam.] idem, quod ex Cap. In ciuitate probatur quoad licitum pretij augmentum ex lucri cessatione: ideò enim plus accipi potest, quàm res de præsenti valeat; quia si id tantùm acciperetur, quod valeat, tunc venditor lucrum illud amitteret, quod erat tempore solutionis habiturus. Vnde non vrget ratio, quæ pro oppositâ sententiâ adducitur; scilicet id, quod non est, vendi non posse; & ita neque lucrum, quod cessare dicitur; quia illud nondum erat. Si enim hæc ratio vim haberet, sequeretur decisiones Pontificum adductas esse contra iustitiam, quia lucrum illud propter quod, plus accipi potest, non est cùm res venditur. Quod autem spes lucri vendi possit, explorata res est apud scriptores, pro quo videri potest Ioannes de Medina Cod. de Restitutione Quæst. 12. vbi quòd non tantùm spes, sed etiam res non extantes possint vendi, & P. Amicus Disputat. 20. de Iustitia. num. 114. & 119. videndus tot. Sect. 8. Quòd autem D. Thomas non aduersetur bene ostendit P. Molina Disput. 315. in fine, vbi congruam adhibet explicationem, sicut & alij.

Quia verò in Indiis casus dictus [Circa praxim Mercatorum in Indijs difficultas cariùs creditò vendentium.] contingere potest, quòd scilicet vendens dilatâ solutione plus exigat, frequentiùs quàm alibi, quia Mercatores copiam mercium aliis aliunde venientibus vendunt, eò quòd merces quamplures emant, & inter alios distrahant certas earum memorias, quas vocant, aut collectiones: videndum quid circa illos debeat consuli, aut quid probabiliter procedendo tolerari. Sic ergo vendentes, aut creditò penitus, aut partim creditò, partim præsenti pecuniâ vendunt; cariùs tamen, lucri cessantis intuitu. Vbi tamen difficile est illud, quòd merces dictas non essent vendituri certò, cùm eas vendunt, si talis venditor non adesset. Quando ergo vendunt, non cessat certum lucrum, sæpiùs enim contingit, vt memoriæ tales diu in apothecis inclusè teneantur. Accedit non esse certum, neque probabilem haberi multoties coniecturam de maiori valore, quem sint tempore solutionis habituræ. Iuxta hæc ergo non currit decisio Cap. In ciuitate, etiam secundùm fauorabilem sententiam Caietani. Neque decisio Cap. Nauiganti. quia non constat merces istas asseruandas in tempus, quo plus erant valituræ. Quomodo ergo potest modus iste contractationis adeò vsitatæ saluari?

Ad quæ dico inprimis certum videri, [Illius resolutio.] si tales memoriæ non erant certò seruandæ, non posse pretium ita augeri, vt tale sit, quale tempore solutionis, sed quia non erat certum etiam vendendas alteri esse, contingens tamen; si ex eo alicuius lucri iactura redditur dubia, iuxta dubium debet augmentum pretij moderari; spei enim habenda ratio est, vt num. 100. diximus, pro quo & videndus P. Molina ibidem adductus. Et [Spes non certa etiam æstimabilis,] Cardinalis Lugo. num. 95. vbi & P. Salas adducit, iuxta quos spes non certa est pretio æstimabilis. Iuxta quæ etiam locum habere potest decisio. Cap. In ciuitate. vbi de dubio valoris, si ita contrahitur, & Caietani sententia, quæ probabilitate penitus non caret, potest sustineri: si autem lucri iactura nulla sit, quia nec spes amplioris pretij in posterum futuri, ex eo titulo iustificari venditio nequit, vnde, aut quærendus alius, aut si desit, non admittendus contractus; & ordinariè esse solet periculum solutionis, qui sufficiens est, vt aliàs diximus, & inferiùs dicemus. Cap. 10. Etsi non sint defuturi, qui Caramuelis amplectantur doctrinam, dicentis num. 755. pecuniam numeratam plus valere quàm numerandam, & ita Mercatores viliori pretio vendere paratâ pecuniâ posse, quàm parandâ. De quo aliàs.

Circa lucrum cessans in mutuo difficultas.

IN capitibus citatis non sunt de mutuo [In mutuo locum habere respectum lucri cessantis.] locuti Pontifices, in ordine ad lucrum cessans, sed de venditione; vnde dubitari potest an liceat in illo aliquid accipere ratione cessantis lucri, & sunt qui negent; ij videlicet, qui absolutè negant in contractu quolibet, in quo differtur solutio, & in speciali illi, quos adducit P. Molina Disput. 315. vers. Innocentius, qui tamen cum multis aliis contrarium tenet, pro quo etiam videri potest Cardinalis Lugo Disput. 25. n. 87. P. Bauny lib. 2. de Contractibus Tract. 6. q. 84. apud quem alij, P. Gaspar Hurtadus, Disput. 3. de Contractibus difficult. 9. Cap. 10. Caramuel n. 750. quam plures congerens. Et multò plures. P. Oñate Disputat. 107. num. 37. qui circa conditiones pro eo necessarias solidè & diligenter excurrit. Liceat Auctorem laudasse domesticum; licet laus eius consumatissimo in opere satis elucescat. Pro quo est etiam praxis receptissima, & ratio clara: quia mutuum esse tantùm exigit, vt [Ratio pro eo aperta.] ratione illius nihil exigatur; atqui hoc seruatur in casu, de quo loquimur, quia pro mutuo absolutè nihil exigitur: ergo nihil fit contra illius rationem; cessatio autem lucri onus speciale est, quod mutuum ex se non dicit, neque mutuans tenetur illud gratis subire, quia est pretio æstimabile, & nulla lex obligat, nisi in casu necessitatis non communis, ad illud; immò si onus tale mutuantem premeret, id enim est contra rationem, mutui vniuersaliter acceptam. Mutuum enim per Dei prouidentiam, & humanæ naturæ reciprocam affectionem inductum est inter homines, vt vnus, alium in necessitatibus communibus amicabiliter adiuuaret; vnde lex ista nullum debuit grauamen adiicere, quo homines à benefaciendo retardarentur. Vnde sciens alium mutuo indigere, non tenetur ad exportandam pecuniam, aut rem aliam in eius domum, sed sat est petenti dare, quia onus illud exportationis, præsertim suis expensis faciendæ, difficillimam redderet subuentionem. Ergo similiter, non est obligatio subeundi iacturam lucri, quia si ita esset, valde molesta, & ita etiam difficilis mutuatio redderetur. Vix enim homines adduci possunt ad mutuandum, etiam eâ sublatâ obligatione, iuxta praxim communissimæ opinionis: quid ergo esset si tale sibi onus subeundum persuaderent?

Hoc ergo fundamento præiacto, & [Difficultas specialis pro Indijs respectu eorum, qui non habent pecunias expositas negotiationi. Et talem non esse dationem ad damnum.] communibus circa illud ac fauorabilibus sententiis suppositis, pro quibus citati consulendi, vt circa Indias aliquid specialibus dicam, video in foro vsitatissimum contractum huiusmodi, qui dicitur Dar à daño, dare ad damnum. Vbi licet damnum dicatur, non est equidem damnum emergens, de quo posteà, sed mutuum cum præmio ob lucrum cessans, quia in eo proportio habetur ad lucrum, quod quis esset per negotiationem habiturus: quod communiter, vt suprà dixi, septem aut octo non excedit. Sed illud difficile, quoòd sic dantes negotiationi non vacant, nisi illi, quæ in huiusmodi mutuationibus exercetur, quia videlicet si isti mutuum sine præmio lucri cessantis datur, amittetur lucrum, quod ex mutuo alteri dato esset sic tribuens habiturus. Per hoc autem non iustificari contractum istum, ex eo constat; quia in tantùm admittitur præmium ob lucrum cessans, in quantùm per negotiationem posset tale lucrum haberi: atqui mutuum dare non est negotiari, sicut nec beneficium conferre: ergo ratione vnius mutui non dati alteri, nequit in mutuo alio lucri cessantis præmium reportari. Qui discursus est iuxta communem doctrinam, admittentium pro lucro cessante posse præmium accipi. Prætereà, sumptâ mutuatione respectu huius, & illius, atque omnium, quibus fieri potest, sine respectu ad aliquam aliam negotiationem, ex eâ quis lucrum recipit. Ergo absolutè mutuum est caussa lucri; quod tamen nullâ ratione potest admitti. Item. Hæc præstatio mutui dicitur licita accepto præmio lucri, quia per aliam præstationem lucri præmium haberi poterat. Tunc vltra. Illa alia præstatio esset licita; quia amitteretur lucrum respectu huius; ergo absolutè loquendo per hanc potest lucri præmium accipi, sine respectu ad aliam. Patet illatio. Nam propterea in mutuo potest præmium lucri cessantis sumi, quia cessat quod per negotiationem haberi poterat, vnde negotiatio sine respectu ad negotiationem aliam ex se lucri præmium habere potest: sic se habet mutuatio ista respectu alterius; ergo erit per se lucratiua. Tandem: tota collectio mutuationum, quæ ab hoc fieri possunt, nullum extra se lucrum respicit, & omnes sunt eiusdem rationis, ergo sicut collectio nullum respicit lucrum, ita neque mutuationes in particulari, quia non habent aliam rationem particulariter sumptæ ac in communi: vnde hoc videtur penitus indubitatum.

Peccant ergo grauiter & cum restitutionis [Vnde praxis sic dantium iustificari possit.] onere, qui ex hoc tantùm titulo lucrantur in mutuo; quia vsurarius contractus est; pro quo videri potest P. Lessius in Resolutionibus posthumis verb. Mutuis Casu. 1. sed quia multi in hoc genere contractationis sunt, in quo sine conscientiæ remorsu procedunt, & multi eos securos reddunt; essetque valde peri ulosum velle hunc lucri conquirendi modum abrogare; quærendum an ille alium deposcit sustineri & videtur quidem ex eo quòd non est penitus alienus à propria negotiatione. Qui enim pecunias habet, licet Mercator non sit, desiderat eas sibi esse proficuas capitali integro; aliàs breui ad periculum indigentiæ reducendus. Sic ergo desiderans, & in eo genere non expertus, videt Mercatoribus pecunias à Mercatoribus aliis dari cum præmio aliquo, & ipse etiam offert nihil cupiens iniustum, sed faciliorem eum lucrandi modum existimans. Quòd si non inueniret sic volentem accipere ad damnum, vt dicitur, alium modum lucrandi quæreret, licet nullum in speciali apud se excogitauerit; dum necessitas non occurrit. In hoc ergo non videtur conscientiæ interuenire grauamen; & probari potest ex eo quod tamquam probabile admittit P. Lessius Lib. 2. Cap. 20. [Obseruanda doctrina.] num. 95. iunctis præcedentibus probationibus, ex explicationibus à num. 90. & absolutè approbat Cardinalis Lugo num. 94. quòd scilicet si pecuniam quis destinauerit negotiationi, non absolutè, sed dumtaxat sub conditione, vt si dicat Vellem negotiari, nisi multi mutuum peterent; possit tunc præmium lucri cessantis peti, quia reuerà lucrum cessat ex negotiatione, quæ mutuatariis deficientibus quæreretur. Id quod tenere etiam viros alios doctissimos affirmat P. Lessius. Et reuerà tenet P. Amicus suprà. num. 121. & Malderus. 1. 2. pag. cit. Dicto. 5. Potest ergo idem ob eamdem rationem in casu nostro dici.

Neque obstare potest sic mutuantes [Non obstare mutuatarium esse rogatum.] ordinariè quærere mutuatarios, & ita in eorum gratiam à negotiatione non abstinere, sed proprij commodi respectu. Id enim efficere poterit vt præmium lucri sit minus, non autem vt non debeat esse proportionatum. Et ita tenent P. Lessius P. Filliucius, & Bartholomæus à S. Fausto: quos adducit & sequitur P. Gaspar Hurtadus Difficultate 9. Citata, pro quo & P. Lessius. num. 101. adducit Sotum, & Nauarrum, generaliter asserentes non obstare mutuatarium esse rogatum vt possit de præmio lucri pacisci, qui mutuum tradit, vbi addo non obstare aliquid inuoluntarij admisceri, vt cùm Auditores Regij, & [Notanda limitatio post ampliationem.] potentes alij pecunias sic tradunt, quandoquidem illæ verè proficuæ sunt accipientibus. Secus esset si aliqui anni essent ad negotiationes steriles, & vellent tales mutuantes idem lucri præmium habere; tunc enim iniustissimum id esset, quandoquidem per negotiationem nihil illis commodi accresceret, si negotiationem vellent exercere.

Potest etiam aliter mutuatio eorum qui [Ex contractu Societatis excusatio alias iunctis duobus aliis.] negotiationi aliàs non vacant, excusari. Per contractum scilicet societatis, cui addatur alius assecurationis Capitalis, & alius assecurationis determinati lucri, vel per venditionem incerti pro certo, vel per assecurationem ab eo, qui pecuniam accipit præstitam. Hoc esse licitum, licet quidam negent, ex quibus Heuia in labyrintho, Cap. 1. lib. 2. num. 11. cum Nauarro & Antonio Gomes, pro quo & Pragmaticam quandam adducit; tenent tamen multi, quos adducunt, & sequuntur Diana Part. 1. Tract. 8. Resolut. 30. Bonacina Disput. 3. de Contractibus Quæst. 3. Puncto 11. Cardinalis Lugo Disputat. 30. num. 40. & seqq. P. Gaspar Hurtadus Disput. 3. de Contractibus Difficult. 17. P. Lessius in Resolut. citatis V. Mutuum. num. 3. & 5. vbi formam aliam adducit. P. Dicastillus. Lib. 2. Tract. 10. Disput. 2. Dub. 21. P. Oñate Disputat. 107. Sect. 12. & Pharaonius pag. 494. quorum ratio est: quia tres dicti contractus si cum tertio aliquo celebrentur, liciti sunt; ergo & cum eodem, quoniam non est vnde [Contractui Societatis quomodo contraria sit assecuratio capitalis.] id repugnet, cùm in iis iustitiæ seruetur æqualitas. Si dicatur obstare naturam ipsam contractus societatis, iuxta quam socius non debet securitatem Capitalis habere, periculo in socium alterum reiecto, quod & Sixtus quintus speciali constitutione prohibuit, quæ incipit, Detestabilis. Id certè non vrget: quia licet de ratione societatis id sit, quatenus specialis contractus est, non repugnat vt ratione alterius contractus securitas habeatur, qui quidem minimè onerosus socio sit, vt non est in casu nostro; quandoquidem qui capitale assecurat, id non facit gratis, sed iusto pretio accepto. Ex quo colligitur Bullam Sixti Quinti hoc non prohibere; cuius mens est grauamen iniustum ex societate proueniens amoliri. Cumque tale non inueniatur in casu nostro, & sciret doctus Pontifex graues auctores huiusmodi contractum approbare, incredibile prorsus est voluisse illum eumdem prohibere. Vnde id sibi tantùm voluit, vt assecuratio sine iusto præmio non esset, sed ex vi tantùm contractûs socialis adderetur. Non est ergo in contractu dicto proprium mutuum, sed apparens.

Quantum autem post contractus istos, [Circa quantitatem præmij doctrina multiplex. Et quid pro Indijs,] ex quibus Mercator multipliciter obligatur, præmium debeat pecunias tribuenti remanere, non potest certò definiri. Et communiter quidem septem, aut octo tribuuntur, aliquando minùs. Sed certè vltra octo non videtur tribuendum, quando præsertim, & qui tribuunt negotiationi certæ non incumbunt, & qui accipiunt non sunt item Mercatores. Quo euentu aliter sentit P. Dicastillus, & tantùm videtur habere locum contractus mutui, non autem Societatis: & Cardinalis Lugo septem pro centum in exemplum adducit. Bonacina quinque, alij sex, Pater Lessius sicut & Pater Dicastillus octo; & non videri decem prohibendos. Sic numer. 5. Caramuel numer. 755. duodecim; quod tamen in Indiis tunc tantùm accidere potest, quando lucrum magnum occurrit, vt in Portubello accidere solet nundinarum tempore; vbi multò maior solet esse excessus; sed examinandum profectò quàm legitimus: quidam namque sic pecuniam tribuunt, quia Mercatores sunt, sed maius lucrum sibi accrescere deprehendunt ex datione ad damnum, quàm ex Mercaturâ, & ita mutuare plus placet, vnde & ingentes pecuniæ copias eò deferunt, lucraturi multum, vel emendo [Quid vsurarium, & ita non ferendum.] commodè, vel ad damnum tribuendo. In quo quidem vsurarium vitium admiscetur. Cùm enim præmium lucri in mutuo debeat respondere lucro ipsi habendo alias per negotiationem: si hoc minus erat futurum, quomodo præmium maius est, quod sine vsuræ labe stare nequit? Talis ergo lucrandi pestis penitus expungenda, quæ ad viginti quinque aliquando lucrum extendit, vnde multæ Mercatorum fallaciæ passim, cum multorum iacturâ, conspiciuntur. Sint ergo circa hoc Confessarij peruigiles, neque lucrorum istorum iudicium pœnitentibus relinquant, quos excæcare, & præcipites agere in foueam perditionis auaritia solet.

CAPVT X.

De periculis, quæ habenda ratio in Indicis Contractibus.

CIrca hoc diuersæ occurrere difficultates possunt, ex quibus sit

DIFFICVLTAS I.

In mutuo ratione periculi an pacisci licitè de aliquo præmio possit.

GRegorius Nonus in Cap. Nauiganti [Cap. Nauiganti videri reprobatum lucrum ob assecurationem à mutuantë factam. Vbi aliqua circa illud.] sic decernit: Nauiganti, aut eunti ad nundinas, certam mutuans pecuniæ quantitatem, eò quòd suscipit in se periculum, recepturus aliquid vltra sortem, vsurarius est censendus. Sic ille: per quod videtur non habere locum posse contractum assecurationis, quo mutuans in se periculum pecuniæ suscipit, quod ad mutuatarium pertinebat; eò quòd per mutuum transferatur dominium; & ita si pecunia pereat, mutuatario perit. Licet autem videatur contractus iste ineptus, quia cum pecunia apud alium futura sit, eâ pro libito vsurum, & qui mutuat nequeat specialem aliquam diligentiam adhibere, vt salua sors sit, & qui recipit eo ipso negligentior in eâ custodiendâ reddi possit: nihilominus contractus potest vtilis esse mutuanti, & frequenter contingere in casibus à Pontifice indicatis; in nauigatione scilicet, & nundinis, quando mutuata pecunia maris aut itinerum periculis exponenda est: tunc enim mutuans in se periculum suscipit, & ita si pecunia pereat, eius damno perit, non vt domini, quia dominus mutuatarius est, sed vt assecuratoris, qui tamen præmium assecurationis recipit, & hic quidem contractus apud nostrates est in vsu, & dicitur dare ad periculum nauis, dar à riesgo de Nao. & solet esse ad rationem duodecim pro centum. Et idem in Lusitaniâ accidere erga nauigationem Indicam testatur P. Molina Disput. 318. quod tamen fieri non posse tenet Glossa citati capitis, & alij nonnulli.

Potest autem periculum aliter accidere, [Ob dubiam fidem, mutuatarij non posse aliquid exigi multorum sententia, & illius fundamentum.] quia scilicet mutuatarius non est persona, cui plenè confidi possit, vnde periculum est aut amittendi sortem, aut recuperandi cum molestia, aut expensis. Id autem non sufficere, vt aliquid accipi supra sortem possit, graues Scriptores censent, quos adducit P. Salas Tract. de vsuris, dub. 12. n. 2. Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 37. Cardinalis Lugo Disput. 25. num. 79. nec sine solido fundamento: nam mutuatarius aut soluturus est, vt est obligatus, circa locum, & tempus, & sortis integritatem, aut non: si primum, solutione ipsa cessat omne periculum, & ita non est pro quo debeat compensationem; si autem non sine expensis, & damnis aliis subsecutis ex retardatâ solutione, ad illa certum est obligari, & ita pro periculo non est noua compensatio facienda. Molestiæ [Pro molestia nil videri posse recipi.] autem si tantùm consistant in anxietate, & solicitudinis internæ tormento, pretio æstimabiles non sunt, cùm sint actus interiores, qui in contractum non veniunt; vnde qui soluit, sed post aliquam mutuantis molestiam, quia illi ante solutionem significauit se non soluturum statuto tempore, vt illuderet, sicut auaris fieri solet, vel ex alio fine molestiam ingereret; non tenetur proptereà ad aliquam restitutionem. Vbi non videtur satisfacere quod docti dicunt, molestias non esse obnoxias compensationi, quia non fuerunt in pactum deductæ; si autem deducerentur, esse pretio compensandas; nam actus interni non sunt in genere bonorum æstimabilium pecuniâ, præsertim in ordine ad contractus: nihil enim tale in vsu est apud homines. Quod ex eo vrgere possumus: quia si quis ex mutuo accepto ingentem lætitiam concipiat, non potest mutuans pro illa compensationem pecuniarum exigere; non aliâ ratione, nisi quia actus interior est: ergo idem est de molestiâ dicendum. Præterquam quòd si quid molestiæ illatum est, gaudio solutionis compensatur.

Si dicas cum P. Dicastillo Lib. 2. de [Gaudio solutionis compensari contra P. Dicastillum.] Iustitia, Tract 10. Disp. 2. num. 254. molestiam non compensari per redditionem rei, sed ex solutione rei mutuatæ iterùm redire delectationem, quam si non mutuasset, mutuans, & eo ipso habuisset, quo caruit, & modò etiam haberet. Contra est: quia reuerà ex solutione speciales delectationes sunt. Prima quia mutuans benefecit. Secunda, quia eo pacto bonum acquisiuit nomen. Tertia: quia amicum fecit de mammonâ iniquitatis. Quarta; quia pecuniam, aut rem aliam recuperauit; habet enim speciale aliquid recuperatio ad lætitiam conciliandam: non enim tantùm habet, quod habebat ante mutuationem, sed à periculo liberatum: sicut specialem lætitiam habet qui post lethalem morbum consecutus est sanitatem: & sic aliæ. Huiusmodi autem actus possunt esse durabiles, cùm tamen molestia ob periculum solutione transierit. Habet ergo illa plenam compensationem.

Item cùm accedit aliquis mutuum [Ratio alia vt non liceat lucrum ob periculum.] petiturus, & non deprehenditur talis, vt de solutione possit plenè esse securitas, repelli potest: cùm ergo non repellatur, sed eius petitioni qui rogatur, annuat; manifestum videtur velle dare mutuum, non obstante periculo, & ita voluntatem mutui respectum ad periculum habere. Atqui mutuum vt tale nequit lucrum respicere: ergo nec ratione periculi potest intendi. Si dicas duos esse contractus, vnum mutui, & alium ob periculum. Id videtur iam dictis sufficienter impugnatum; quia semper respectus ad periculum habetur. Et prætereà si præcessit contractus mutui, non potest contractus alius succedere ex quo mutuatarius grauetur, & mutuum reddatur contractus lucratiuus respectu mutuantis, qui tamen in mutuatarij commodum est prorsus institutus.

Dico primò. Contractus mutui secundùm priorem explicationem suscepti periculi est [Assertio 1. Licere illud.] licitus. Sic plures, quos adducit P. Salas suprà Dub 13. num. 1. quos & ille sequitur. P. Molina Disput. 318. Cardinalis Lugo suprà num. 77. P. Laymam Lib. 3. Tract. 4. Cap. 16. numer. 13. in fine. P. Palaus Disputat. 4. de iustitia, puncto. 18. P. Bauny. Lib. 2. de Contractibus. Quæst. 24. Bonacina Disput. 3. Quæst. 3. Puncto 5. num. 1. Caramuel num. 759. & alij. Ratio est clara nam contractus talis cum alio à mutuante diuerso licitus est, quia est contractus assecurationis, ergo & cum ipso mutuante. Patet consequentia: quia nulla apparet ratio diuersitatis. Si dicas primò mutuantem non posse obligare mutuatarium ad alium contractum, vt nuper arguebamus. Contra est: quia ex eo sequitur, quod vbi obligatio non est, poterit contractus dictus iniri, vnde absolutè loquendo vsurarius non est, & ita hæc bene distinguit P. Molina, & iuxta talem [Cap. Nauiganti sensus.] distinctionem explicari conuenienter potest. Cap. Nauiganti: vt scilicet tantùm sibi velit Pontifex mutuatario non posse tale onus imponi: bene tamen si in illud omnino vltroneè conueniatur. Aliæ autem explicationes videri apud citatos possunt.

Est autem explicatio singularis, quam [Singularis illius explicatio, ex qua sententia contraria elicitur.] adhibet P. Laymam ex Bernartio de vtilitate legendæ historiæ: Lib. 2. sub initium; scilicet textum dicti capitis esse corruptum, & in clausula vltima illius deficere particulam negantem, per quam sensus omnino oppositus, & conformis assertioni propositè redditur. Itaque vbi dicitur Vsurarius est censendus. Legendum est, vsurarius non est censendus. Quæ & placet P. Palao, & in eam ait inclinare Fachinetum Lib. 2. Controuers. Cap. 48. Neque illa omnino voluntaria videtur, sed ex ipso modo loquendi deducitur, quatenus statim sic addit Pontifex. Ille quoque qui dat decem solidos, vt alio tempore totidem sibi grani, vini, vel olei mensuræ reddantur, quæ licet tunc plus valeant, vtrum plus, vel minus, solutionis tempore fuerint valituræ, verisimiliter dubitatur, non debet ex hoc vsurarius reputari. Sic ille: cùm ergo sic statuat; si in priori casu vsuram esse censeret, aliter fuerat locuturus, sic videlicet: Ille autem qui dat & non; ille quoque. Nam particula Quoque similes casus iungit, non sic particula Autem, quæ aduersatiua est, sicut Tamen, verò &c.

Sed certè fundamentum istud valde leue [Impugnatur illa cum ipsius etiam fundamento.] est, vbi communis Doctorum sensus, antiquissima exemplaria, Glossæ veteres, correcti post exactam diligentiam textus, aliter habere deprehenduntur. Neque ob rigidas Grammaticæ leges in singulares est sententias abeundum, quando iuxta illas, si non cum exacta proprietate, cum sufficienti tamen potest sensus receptissimus retineri. Quod quidem in præsenti accidit: nam particula Quoque, & similes, vt Etiam, itaque. non semper iungit sententias quoad sensum eumdem, sed index est alicuius similitudinis, saltem [Particula Quoque quomodo similitudinis nota.] quia de aliquo genere agitur, in quo conueniunt, licet in aliis sit differentia. Sic Genes. 4. v. 4. Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui. Vbi quidem ob similitudinem oblationis in genere posita est particula, Quoque. cùm tamen in rigore aduersatiua esset collocanda, vt ex verbis textus colligitur; significatur enim Abelem aliter, ac [Genes. 4. v. 3. & 4.] Cainum obtulisse, de quo dicitur vers. 3. Factum est autem post multos dies, vt offerret Cain de fructibus terræ munera Domino. Vbi notant Interpretes Cainum non electa, & meliora obtulisse, secus autem Abelem, & hoc voluisse Scripturam significare, dùm obtulisse de primogenitis affirmauit. Dicendum ergo: Abel autem obtulit de primogenitis. Sed non ita positum, quia particula Quoque, satis mysterium declarauit. Videatur P. Cornelius [Act. 13. v. 50. & 52.] ibi. Similiter Act. 13. v. 52. Discipuli quoque replebantur gaudio, & Spiritu Sancto. Vbi sensus aduersatiuam particulam requirebat; sic enim præcesserat v. 50. Iudæi autem concitauerunt mulieres religiosas, & honestas, & primos ciuitatis, & excitauerunt persecutionem in Paulum, & Barnabam. &c. Tum ergo discipuli gaudio replebantur, & Spiritu Sancto, & ita scribendum: Discipuli tamen &c. Sed vna particula pro aliâ substituta. Et quidem sine antiquitatis, & communis sensus offensione, quando de emendatione Textus licentia vsurpatur, satiùs fuisset loco particulæ, Quoque, aliam ex aduersatiuis ponendam affirmare, sic enim in sensu mutatio nulla, & Textus decisio inoffensè omnino procedit.

Circa quod Caramuel num. 759. cùm [Caramuelis asserta quædam discussa, nec probata.] Textus emendationem propositam maximè probet, non nulla addit, quæ operæ pretium fuerit adnotasse. In primis enim Bernartium vocat Bemarium. Deinde ait iuxta P. Laymam in Textu esse apertissimum mendum: quod tamen ille non dicit, sed probat circa hoc Bernartij suspicionem. Arguit vlterius Theologicè, vt nequeat sententia Pontificis cum negatione consistere, hoc modo: si sine vsuræ culpâ potest fieri secundum illud, quod Pontifex definit, etiam & illud primum; est enim summa rationis paritas. Nam si hodie cùm mensura venditur duobus solidis, possum sine vsuræ labe dare mutuos decem solidos, recepturus decem mensuras; maximè, quia cùm dubitem an solutionis tempore valituræ sint duobus, an medio solido, me expono periculo perdendi, & lucrandi; atqui ille, qui nauigaturus recipit aliquid vltra sortem, se exponit similiter periculo perdendi & lucrandi: poterit enim vel illud præmium lucrari; vel totum capitale perdere. Igitur si Pontifex hunc secundum abusum excusat, debet etiam excusare illum primum; vel si illum condemnet, etiam hunc: latet ergo mendum, debetque particula, Non, tolli, aut poni vtrobique. Quod autem non debeat tolli in secundo, sed debere in primo prætermissam restitui; sic probat. Si nauigaturus declarante Adriano Pontifice vltra sortem recipere non possit, declararetur debere se exponere periculo perdendi, cum certitudine non lucrandi, ac proptereà declararetur stultus. Quis enim gratis, & vltrò vellet se talibus periculis exponere? vt igitur æquitas seruetur, seruetur æqualitas. Nemo tenetur periculum perdendi subire, sine spe lucrandi. Sic ille, arguens deinde ex Grammatica.

Verùm cum bona viri docti venia, [Contra illa in speciali agitur.] aduertere oportuit ipsum nauigaturum non esse, qui recipit vltro sortem, sed eum, qui nauigaturo tribuit. Item Pontificem declarantem contractum esse vsurarium, non esse Adrianum, sed Gregorium Nonum. Argumentum insuper probat quidem nihil, quia de secundo ad primum incongruè arguitur. In secundo enim est contractus emptionis, & venditionis anticipatâ solutione, in quo pretium valoris rei secundùm temporum contingentias adæquatur, & directè celebratur in ordine ad vtilitatem ementis, qui & lucrari, & perdere in illo potest; in primo autem est contractus mutui, qui ad commodum dantis non dirigitur & ex se gratuitus est. Neque est in eo periculum perdendi, & non lucrandi, quia non est contractus aliorum instar, qui ad lucrum ordinantur. Sed non ex eo sequitur tantùm se ad perdendum exponere mutuantem; quia moraliter non se exponit, etsi enim quod mutuò datum est, pereat, Domino perit, mutuatario inquam, & tenetur integrè soluere; licet autem periculum aliquod sit generaliter loquendo, id non est pretio compensabile, quia ratio mutui ex se illud dicit, quod tamen gratis dandum ex Euangelio habemus Lucæ 6. v. 35. Mutuum date, nihil [Lucæ 6. v. 35.] inde sperantes, & habet prætereà compensationem, ex eo quòd apud dominum etiam poterat periclitari; & multoties accidit, vt apud mutuatarium res periculo exempta sit, quod apud dominum [Mutuanti sua etiam sunt commodæ, quibus mutuationis generale periculum compensatur.] subiisset. Liberatur etiam custodiendi curâ, quæ solet esse non exigua, & dilapidationis, quia compertum illud est, quod prouerbio nostro circumfertur; quantùm ad manum, tantùm ad damnum. Concedo deinde benè argui ex secundo ad primum, sed non ideò particula negationis tollenda est, quia eâ constante, potest verissimus illius constare sensus; scilicet vsurarium esse censendum contractum, quando mutuatario onus soluendæ assecurationis imponitur. Cumq́ue & hæc, & aliæ satis commodæ expositiones à Doctoribus adhibeantur, retentâ negatione, omnino iniustè pro illius substractione pugnatur. Quæ quidem à me ideò dicta sunt, vt videant scriptores, qui alios carpunt, valde sibi de exacta scribendi ratione curandum, quia pro mensura, quâ alios mensi fuerint, illis procul dubio remitietur. Videantur à citato Auctore aculeatiùs, & minùs dignè tanta auctoritate dicta contra P. Dicastillum num. 778.

Dico secundò Pro periculo recuperandi, [Assertio 2. pro periculo recuperandi mutuatum, posse præmium exigi.] quod datur, siue mutuò, siue aliter, potest præmium aliquod accipi, antecedente circa illud pactione, sic tenent plures, quos adducit, & sequitur Bonacina Puncto 5. citato. Et prætereà P. Palaus suprà Puncto 17. P. Bauny suprà quæst. 29. & 37. Dubio 2. Cardinalis Lugo Disput. 25. num. 81. & seqq. P. Gaspar Hurtadus Disput. 3. difficult. 20. P. Becanus Quæst. 5. de Vsura. P. Onate Disput. 107. num. 30. & magis ex professo Sect. 8. P. Dicastillus Disput. 2. citatâ, n. 224. & seqq. Malderus 2. 2. pag. 449. dub. 14. P. Turrianus in selectis Cent. 1. Dub. 84. & alibi. Caramuel num. 769. Vbi multos congerit. Ratio est; quia periculum est pretio æstimabile, vt constat ex contractu assecurationis communiter probato. Vnde si quis non vellet mutuò dare, nisi daretur ei securitas, & alius assecurator daretur, sic faciens pro dato sibi assecurationis pretio, nihil in eo contrahendi modo iniustum misceretur. Ergo quemadmodum alter assecurationis pretium haberet, ex quo mutuum supra obligationem sortis soluendæ, onus aliud soluendi assecurationem secum ferret, ita & mutuans quod alter erat habiturus exigere potest, eò quòd assecurationem non petat, volens in se periculum amissionis sustinere, nam mutuatarius non plus grauatur, quàm ex assecuratione licitè petitâ.

DIFFICVLTAS II.

VBi singularis occurrit quæstio: an si [An idem dicendum, si mutuatarius offerat assecurationem.] mutuatarius assecurationem offerat ab alio factam, possit mutuans eam non acceptare, sed velle in se periculum sustinere per additionem alicuius supra sortem, & videtur iuxta dicta Assertione præcedenti respondendum, quia est onus mutuatario impositum, qui potest assecuratorem gratuitum forsitan inuenire. Sed vrgeri potest in casu, quo assecurator talis non sit, sed cui idem pro assecuratione soluendum sit, quod mutuans tamquàm præmium exigit; tunc enim non videtur illi onus speciale imponi. Nihilominus idem videtur dicendum, quia etiam est onus pretio æstimabile, & ita inueni post hæc scripta sentire Caramuelem, n. 777. vers. vlt. & certè cùm iam mutuans de securitate non curet, animus vsurarius aperitur, dum plus ex mutuo habere desiderat, & non titulo securitatis, quæ offertur, & ita ratione mutui palliati.

DIFFICVLTAS III.

DIxi de tali præmio paciscendum, quod [An mutuatarius possit in casu dicto augmentum retinere.] quando periculum in venditione accidit, facile est aucto pretio. Vbi & specialis difficultas occurrit, an emptor, qui scit ratione periculi sibi pretium augeri, solutionem suo tempore præstans, possit augmentum illud pretij retinere. Nam cùm sit probabilis opinio, vt vidimus, quæ affirmat accipi non posse aliquid ob titulum dictum, consequenter videtur dicendum non esse obligationem ad soluendum. Aliunde autem cùm pretium rei fit totum illud, & sub ea sit pretij designatione contractum, voluntasque contrahentium pro lege fuerit, non videtur de eo quidquam tolli sine iniustitia posse. Nihilominus prius est probabile, dummodò de titulo aucti pretij constet, & de augmenti quantitate.

DIFFICVLTAS IV.

IN mutuo autem, quia solent petentes [De eo, qui simulat se talem esse, cui possit fidi in mutuatione.] personarum suarum dubiam pro solutione fidem abscondere, & tales se exhibere, quibus possit plenè confidi, inde oritur dubium, an debeant quando soluunt aliquid supra sortem adiicere; quia reuerà is qui mutuauit, id non fecisset, nisi cum præmio periculi, & ita inuoluntarius fuit, vnde videtur debere illi aliquid supra sortem reddi, quo nequit contra suam priuari voluntatem. Circa quod P. Gaspar Hurtadus suprà [P. Gasparis Hurtadi sententia.] ait etiamsi adsit periculum, plenè satisfacere mutuatarium solutione solius sortis; efficere tamen iniuriam inchoatam, & quasi in viâ, ipsi mutuanti dictum ignoranti periculum, si non assecuret solutionem ei faciendam absque molestiis & expensis; cui vtpotè inchoatæ, & non perfectæ, non tenetur posteà satisfacere; vt tamen ab ea iniuria, & peccato excusetur, tenetur solutionem quoad substantiam, & quoad molestias, & expensas assecurare, vel aliquid pro periculo tempore mutui conferre, vel posteà soluendum in pactum [Vt admittenda illa.] deducere. In quâ doctrinâ verum quidem est iniuriam non esse perfectam, quoad sortis amissionem, & ita concedi potest, solutione iniuriam huiusmodi compensari, sic enim mutuans nihil minùs habet. At quoad lucrum ex periculo alia diuersa obligatio videtur, & ita iniuria in suo ordine perfecta, quandoquidem illo priuatur mutuans contra suam voluntatem. Vnde si certò constaret ita esse, forsan alicui videretur, quod deberet compensatio fieri. De peccato autem eius, qui se talem simulat, cui possit omnino fidi, dubitari nequit; quia rem alienam exponit periculo.

De Molestia.

DIco tertiò. Pro molestiâ in recuperando [Assertio 3. Pro molestia interna nihil posse exigi.] debito, quæ solùm ad actus internos reducitur, non videtur quidquam posse exigi: sic qui de periculo negant, & specialiter P. Dicastillus suprà num. 250. oppositam sententiam vocat improbabilem speculatiuè, & moraliter in praxi perniciosam, cùm tamen eidem subscribat num. 254. vt illi obiicit Caramuel num. 778. citato. Probatur autem ex dictis num. 112. Aliud ergo est periculum, aliud molestiæ, vnde non benè illud ad molestias reducitur, quarum est caussa, & nihil est aliud, quàm damnum imminens amissionis rei, aut retardandæ possessionis: & non est annexum mutuo, sed generale aliud, de quo num. 119. Ex quo patet ad obiectionem [Sententiam Ioan. Medinæ immeritò censuratam.] num. eodem. Fuit autem sententia Ioan. de Medina Quæst. 32. de Restitut. §. Inde infertur asserentis, si graue & molestum alicui sit pecuniâ carere, posse eo titulo aliquid exigere. Quam Trullench Lib. 7. Cap. 19. Dub. 12. non improbabilem reputat, & absolutè amplectitur P. Dicastillus suprà num. 257. & etiam non stante molestia P. Lessius in Mercatoribus. Verb. Mutuum, num. 9. in Resol. posthumis. Sed P. Onate Disput. 107. num. 149. ait esse contra fidem generaliter de Medinæ sententia locutus. Qui certè Auctorem non videtur legisse, vt ex citatione etiam apparet: vnde non est illius curanda censura.

Specialis argumenti enodatio.

ESt illud contra præcipuam Assertionem: [Ex non assecurato præmio in mutuo arguitur, & fit satis peculiari doctrinæ.] nam si pro securitate exigi aliquid potest, vt decem pro centum, pro decem securitate etiam poterit aliquid peti, & pro eo aliud, & sic in infinitum, & ita pro centum dabitur præmium infinitum, quod cùm dici nequeat, fatendum est pro periculo Capitalis nihil debere, sicut nec pro periculo præmij debetur. Ad quod dico pro securitate decem nihil deberi, quia illa sufficiens præmium, etsi non plus secura, censeri debent. Hoc enim pendet ex hominum æstimatione, & modo contrahendi. Vbi dicunt aliqui posse peti fideiussorem pro decem. Sed quidem si pariter detur pro Capitali, est implicatio in eo: dato enim fideiussore cessat periculum: quia tamen facilè potest fideiussor inueniri pro decem, non ita pro centum, ea responsio poterit sustineri pro eo casu. Licèt etiam sit difficilis, nisi ex decem aliquid detrahatur, datâ iam securitate: minùs enim valent incerta quàm secura. Argumentum autem si quam vim habet, tantùm est in eo casu, in quo pro decem non sit maior securitas quàm pro centum: & ad id sufficienter responsum est.

Contendit autem Caramuel num. 771. [Caramuelis subtilis quædam ratiocinandi ratio non admissa.] rem hanc subtiliorem esse, quàm Doctores de illa agentes existimant & num. 773. affirmat pro securitate præmij, quando non est maior quàm Capitalis, posse præmium exigi, & pro præmio præmij præmium aliud in infinitum. Addit autem num. 774. omnia illa præmia secundaria, licèt infinita sint syncathegorematicè, non peruenire ad octauam partem primarij, pro quo computum arithmeticè subdit factâ calculatione. Sed ad rem moralem labor iste superuacaneus apparet, & duæ istæ Assertiones in præfato Auctore videntur esse pugnantes inter se: Prima num. 773. Si Antonius pro præmio non det securitatem sufficientem, pro periculo præmij poterit adhuc secundum præmium exigere, & pro periculo secundi tertium, & sic in infinitum. Secunda num. 776. In præmijs non datur infinitus processus. Ratio est; quia vltra minimam monetam non proceditur. Sic ille. Adde. Si præmia secundaria accedant, licèt non perueniant ad octauam partem primarij: ergo sunt excessiua respectu illius. Patet; quia illud est decem pro centum: & ita proportione seruatâ pars decima debebat esse præmium secundarium in tota præmiorum collectione: octaua ergo excessiuum est.

CAPVT XI.

De damno emergente circa Indicos contractus.

ALius est hic titulus, propter quem [Pro damno emergente aliquid posse exigi certa sententia.] aliquid supra sortem exigi possit, iuxta communissimam sententiam, pro quâ plures congerit Caramuel suprà numer. 756. & videri prætereà possunt Bonacina Disput. 3. quæst. 3. Pan. 4. Trullench Lib. 7. Cap. 19. dub. 8. Malderus in 2. 2. Pag. 444. P. Turrianus 2. 2. Tomo 2. Disput. 61. Dub. 3. Pharaonius Tractat. 2. Seß. 13. Casu 1. P. Molina Disput. 314. Cardinalis Lugo Disput. 25. Sect. 6. P. Gaspar Hurtadus Disp. 3. de Contractibus, Difficult. 8. P. Amicus Disput. 20. de Iustitiâ, Sect. 7. P. Fagundez Lib. 5. de Iustitiâ, cap. 31. P. Palaus Disput. 4. de Commutatiua. Puncto 17. P. Bauny Lib. 2. Tractat. 6. Quæst. 30. & seqq. P. Filliucius Tractat. 34. num. 83. P. Dicastillus Lib. 2. Tractat. 10. Disput. 2. Dub. 7. P. Oñate Disput. 107. Sect. 1. P. Escobar de Mendoza in Theologiâ morali pag. 349. P. Busembaum Lib. 3. Tractat. 5. Cap. 3. Dub. 7. num. 10. vt alios omittam. Qui obseruant, vix aliquo dissentiente apud. P. Molinam, damnum tale non deberi, nisi fuerit deductum in pactum, dummodo solutio fiat tempore designato; quia fortè mutuatarius eo cum onere non acceptasset. Si dicat fortè accepturum, & ita pro eo dubio aliquid deberi; quam difficultatem Auctores non tangunt. Dicendum id non obstare, quia melior est tunc conditio possidentis, & iuxta rationem, quam mutuum ex se dicit, iudicandum, dum mutuans nihil de obligationibus aliis adiicit, cùm posset adiicere. Et communibus difficultatibus circa damnum emergens omissis, circa Indias occurrit

Primò, solere aliquos lucrum ex [An sit obligatio pro illo ex obligatione non repetendi mutuum.] mutuo quærere nomine damni, qui tamen nullum videntur speciale timere. Vbi quæri potest an pro obligatione non repetendi mutuum, etiamsi ratio vrgens occurrat, possit aliquid exigi. Licèt enim de ratione mutui sit, vt non repetatur ante tempus designatum, id non videtur currere, cùm ratio inopinati euentus occurrit: hæc enim videtur esse mutuantium mens, cùm id tradunt, quod sibi non fore necessarium pro tempore mutuationis arbitrantur. Et aliud iuxta humanam conditionem præsumi nequit; quòd scilicet velit quis damnum pati, cùm habeat apud alium id, quo damno possit obuiare. Et ita videtur tenere Caramuel num. 765. specialiter de mutuo locutus, quando pro solutione est terminus assignatus. Videndus etiam num. 743. vbi obligationem non repetendi, etiamsi indigeat, ait esse pretio compensabilem. Et etiam P. Molina: licèt enim Disp. [Pars affirmans vt queat sustineri.] 299. §. Si certus, asserat quòd si terminus præfixus fuit ad redditionem mutui, illud intra talem terminum debeat reddi; alioquin mutuatarius ad damna omnia tenebitur, etiam lucri cessantis, quæ ex morâ secuta fuerint; & non debere reddere anteà etiamsi petatur. Et §. Quando solutioni addat, quòd quando terminus præfixus non est, mutuatarius debet illud soluere quando mutuans repetierit; non verò si statim petat, circa cuius spatij determinationem nonnulla tradit: subdit tamen sic: Nisi fortè superueniat sufficiens caussa, quæ cogat [P. Molina.] statim repetere. Quæ limitatio pariter currit, siue terminus præfixus sit siue non, quia vtrobique ratio est eadem. Et ita intelligendum quod ex professo probat Disput. 308. §. Est tamen, & 314. §. Interrogabis, & seqq. Pro quo & P. Amicus num. 98. P. Dicastillus Dub. 8. Malderus 2. 2. Pag. 449. Dub. 15. & alij.

Quòd & probari potest ex sententiâ e [Ex commodato comprobatio.]iusdem P. Molinæ circa commodatum, pro quo Disput. 294. vbi cum Angelo, & Syluestro asserit, quòd licet obligatio sit non repetendi illud ante tempus, pro quo commoditas concessa est, etiamsi petatur; quin potiùs si commodatario sine libero ipsius consensu auferretur, accipiens tam in conscientiæ foro, quàm in exteriori, teneretur ad interesse damnorumq́ue restitutionem, vt Ius Canonicum, & Ciuile tradit: nihilominùs si commodanti detrimentum aliquod inopinatò occurat, cui non possit, nisi commodatum repetendo contrariè, posse ita facere in vtroque foro, propter voluntatem præsumptam commodantis: sic enim de omnibus est singulis præsumendum, iuxta quod rei ipsius natura docet. Pro quo & P. Palaus Disput. 3. de Iust. Commut. Puncto 5. P. Dicastillus Lib. 2. Tract. 7. num. 8. aliique. Cùm ergo in mutuo eadem ratio sit, idem videtur pariter asserendum. Neque Cardinalis Lugo, qui Disputat. 25. num. 17. sententiam, admittentem posse aliquid accipi pro obligatione non repetendi mutuum, falsissimam dicit, in hoc casu loquitur, sicut nec alij: non ergo obligatio talis est mutuo adstricta, & ita pretio æstimabilis debet indubitanter iudicari.

Cùm ergo pars ista videatur profectò probabilis, & ita se tueri possunt mutuantes, quamuis neque contractum societatis inire velint [Resolutio affirmatiua cum valde obseruanda doctrina.] cum triplici illa obligatione, de quâ dictum num. 109. in quo nec propria ratio mutui est, neque ad lucrum cessans habeatur respectus. Quia verò euentus isti inopinati rariores sunt, non debet præmium æquale esse illi, quod propter probabile periculum peti posset, vt videtur clarum; & quia rarissimè his temporibus aliquod periculum recuperationis abest, licèt illud notabile non sit; titulus iste præfato potest adiungi, & ex vtroque maioris præmij exactio justificari. Non videtur autem necessarium, vt hoc expressè in pactum deducatur, sed eo ipso, quòd à persona, quæ ab vsurarum cupiditate reputatur aliena, & moribus Christianis viuit, aliquid more solito ratione damni petatur; intelligendum est ad non petendum debitum ante tempus designatum obligari, quandoquidem alius non apparet titulus, quo præmium peti possit, & ita intelligendum est propter illum peti, vt in simili ait P. Dicastillus de contractu trigemino, de quo ait num. 109. cum aliis. §. 440. Poterit ergo mutuatarius negare illud, si anteà petatur, nec proptereà ad damna secuta obligari. Quod etiam probabiliter dici [Probabilis sententia repetitionem negans in omni euentu.] potest, etiamsi mutuum sine obligatione aliquâ speciali fuerit datum, sed cum termino præfixo solutionis: quia eo ipso non posse ante illum re peti, etiamsi quidpiam inopinatum obuenerit, est probabile, & illud defendit Nauarrus in Manuali Cap. 17. num. 182. ob ius comparatum ad vsum; quo priuari nequit à commodante, sicut neque donatarius re donatâ, quidquid donatori superuenerit, qui debuit prouidere sibi pro talibus successibus, & dum non prouidit excipiendo illos, visus est nullum sibi ad repetitionem ius reseruasse.

Secundò: solent Indici Gubernatores, [Gubernatores an licitè mutuas pecunias exigant à Mercatoribus, vt Regij thesauri, quem transmittunt, copiam augeant, nullo lucro reddito.] vt thesaurum Regium augeant, qui quotannis in Hispaniam transmittitur, magnam pecuniæ copiam à Mercatoribus mutuam accipere, sed sine præmio aliquo lucri, aut damni. Et quæri meritò potest an id liceat, licèt soluendam curent ex tributis, & iuribus aliis, quæ in Regias arcas frequenter afferuntur. Ratio autem dubitandi est: quia Mercatores non habent otiosam pecuniam, & ita dum eâ priuantur, lucrum eorum cessat, & damnis se non leuibus exponunt, pro quibus tamen nullam recompensationem accipiunt, nisi fortè expensarum in recuperatione; nec videtur dici posse id sponte facere, quia vix est qui non faciat inuitus, & cum metu cadente in constantem virum, ne scilicet iram Gubernatorum prouocent, à quâ non est appellatio, nisi ad patientiam: vnde & possunt grauiora sibi damna subuereri: & vt metus grauis non sit, leuem sufficere ad inducendum obligationem in conscientiæ foro, quando ille tantùm est, qui dat caussam contractui, graues Auctores tenent, de quo dictum Titulo 7. num. 22.

Ad hoc dicendum videtur, si non omnino [Decisio cum non contemnendis animaduersionibus.] gratuitò talis mutuatio fiat; obligationem inde ad lucra, aut damna resultare, sicut contingeret quolibet alio ad similem actum compellente. Iuxta receptissimam doctrinam de obligatione talis quando mutuum est coactum. Pro quo & in speciali loquitur P. Molina Disput. 315. in principio, vbi inter alia exempla coacti mutui, & obligationis ad lucra, & damna resultantis; istud subiicit, si vasallus ideò Regi, aut alteri Domino temporali mutuum det, quia meritò timet fore ab eo vexandum, aut graues molestias ab eo passurum, nisi mutuum illi det. Pro quo & Sotus Lib. 6. de iustitia, quæst. 1. art. 3. Conclus. 3. in eadem casûs specie loquens. Rarus autem est, qui omnino gratuitò tribuat, & ita iuxta id, quod generaliter accidit, iudicandum. Sunt autem aliqui nimis opulenti, qui nequeunt totâ, quam habent, pecuniâ negotiari, & si mutuum det mutum eis restat, quo possint damno cuilibet superuenienti obuiam ire. Et hi solent gratuitò mutuare Regi, quia sic gubernantium gratiam sibi ad multa necessariam aucupantur; vnde talibus præmium nullum tribuendum præter illud, quod ipsis est ex gratitudine debitum, aut debito alio, qui iustitiæ non sit. Pro quo Auctores videndi [Bonacina.] apud Bonacinam Disput. 3. de contractibus Quæst. 3. Puncto 2. num. 6. 7. & 8. nec est contrarium quod cum aliis addit num. 9. eum esse vsurarium mentaliter, qui dat mutuò pecuniam Principi, sperans lucrum ex mutuo tamquàm pretium, & in recompensationem non gratuitam, nec liberalem: siue principaliter speret, siue minùs principaliter; siue aliàs non esset mutuatarius sine eâ spe, siue etiam mutuatarius fuisset ob amicitiam, vel ob alium finem. Loquitur enim de mutuante ob recompensationem non gratuitam, qualis non est ea de quâ loquimur; sperare enim commodum [Sperare commodum ex mutuo vt liceat.] ex mutuo etiam pretio æstimabile, dummodò ex iustitiæ debito, non sit tribuendum, ex mente omnium, vt ipse ait, tradit Caramuel num. 740. vbi plures allegat; cuius, & doctrina alia ex num. 736. consonat; scilicet posse mutuum dari obligando aliquem ad id, quod aliàs tenetur facere. Quod & docet P. Filliucius Tract. 34. numer. 94. cùm ergo Rex debeat gratificari sibi subuenientibus, non erit contra rationem mutui si proptereà ipsi tribuatur.

Quod autem ad expensas attinet, & [Compensatione vti quomodo dicti creditores possint pro damnis & expensis circa solutionem.] damna ex mora solutionis secuta, posse compensationem exigere in conscientiæ foro, certius est quàm vt debeat pluribus demonstrari. Poterunt ergo sic fraudati vti compensatione in iis, quæ occurrent. In quo quidem gubernantium conscientiæ videntur onerandæ, vt soluant, scientes Regium patrimonium iis compensationum periculis à Mercatoribus verosimiliter faciendis exponendum. Dici enim nequit Gubernatores, dum mutuunt exigunt, vt thesaurum annuum impinguent, negotium Regis vtiliter gerere; cùm enim id, quod mutuò accipitur sit quàm primùm soluendum, quod in præsenti est auctum, anno est sequenti, ex Regio thesauro detrahendum, & semper arcæ Regiæ immensis debitis onerandæ: quod quidem non videtur iuxta Regiam esse voluntatem. Rex ergo hac ratione nihil plus habet, & alioqui damna compensationum patitur: sunt ergo illa gubernantium illaudabili procedendi modo tribuenda, & ita Regio patrimonio sua integritas per restitutionem iuxta prudens faciendam arbitrium, tribuenda. Quod tunc cessabit, si restitutio damnificatis fiat, vnde sperari possit eos à compensationibus ex Regiis iuribus faciendis abstenturos. Sed quis erit, qui ita restituat? videtur sanè Rex commodissimè facere, dum à supremis Gubernatoribus in Hispaniam redeuntibus donatiua postulat, sic enim, & sibi consulit, & eorum conscientiis, scienter, aut inscientium consiliis circa Regium patrimonium oneratis.

Tertiò: ob vitiatam pecuniam annis [Circa vitiatam pecuniam difficultas, cùm soluendum mutuum.] proximè elapsis, cuius & modò dolendi effectus sentiuntur; in dubium vertitur; quomodo sit ei soluendum, qui mutuum dedit ante abrogationis edictum. Pro quo videnda, quæ diximus suprà Cap. 4. difficult. & controuersum valde est, an famâ extante edicti proferendi circa imminutionem valoris possit fieri solutio totidem argenteis, quot mutuò dati fuerunt, cùm iam minoris esse valoris videantur eo ipso, quòd proximè sint suum valorem amissuri. Modò enim sunt minus vtiles, quia non erit, qui vendere pro illis velit iuxta valorem pristinum, neque ad alios contractus admittentur. Aliunde autem dum de imminutione valoris edictum non extat, videntur pristinum retinere, vnde & creditores compelli possunt vt accipiant; circa quod

Dico primò, si mutuans pecuniam [Assertio 1. In ea posse solui ante edictum, si erat seruanda.] vitiatam erat seruaturus vsque ad tempus publicationis edicti, neque in mutuationis actu aliquid fuit circa solutionis modum in speciali conuentum, satisfacit qui totidem argenteos reddit, etiamsi minoris iam valoris sint. Hoc tenent non solùm qui existimant fieri satis reddendo eamdem quantitatem, quos adducit Caramuel. num. 730. sed etiam ex iis quidam, qui aliter circa id sentiunt, vt Syluester. v. Vsura. Quæst. 15. quatenus affirmat, quòd non licet mutuare pecuniam, quam scio breuiter minuendam in valore, vt alia eiusdem pretij soluatur; nisi quando illam mox essem expensurus. Pro quo Alexandrum adducit in quodlibetis. Ex quo videtur idem sentire in casu, quo quis mutuauerit nihil de mutuatione cogitans; sic enim cùm seruaturus pecuniam esset, & non mox expensurus, nequit pecuniam maioris valoris exigere, vel ab inuito accipere, iam enim haberet lucrum ex mutuo. Quod tamen non ita accidit, cùm pecuniam mox erat expensurus; quia idem lucrum, quod modò habet, sic expendens habuisset. Pro quo etiam est P. Bauny. Tract. 6. Quæst. 37. Dub. 6. vbi sic [P. Bauny.] ait: si pecunias ad diem, aut tempus, quo earum pretium erit auctius, seruaturus erat mutuans, tantumdem [Ex pecuniæ aucto valore arguitur.] à mutuatario petere potest. &c. Habetur ergo ratio in mutuo de seruandis pecuniis: & ita siue valor crescat siue diminuatur, eadem est habenda ratio; & quidem quando augetur pretium. Ratio cur debeat talis respectus haberi, illa est, quòd mutuans ex beneficio detrimentum pateretur, ad quod nulla lex obligat, vnde sua sibi esset damnosa charitas, vt citatus Auctor arguit, & est satis compertum: atqui cùm decrescit valor & tantumdem redditur, ac illud quod mutuans erat seruaturus, nullum damnum incurrit; ergo nulla in eo iustitiæ violatio est, & ita neque obligatio restitutionis Et quidem quod in rebus, circa quas contractus exercentur, habenda sit ratio temporis seruandi, vel non seruandi illas, negari nequit, quia sic habetur manifestè in Cap. Nauiganti. de vsuris, de quo iam dictum: ergo similiter in pecuniâ, quia quoad hoc eadem [Contrarium esse probabile.] omnino ratio est. Fateor contrarium tenere Nauarram Lib. 3. Cap. 2. num. 82. P. Molina Disp. 112. vers. Atque hinc Cardinalem Lugo Disputat. 25. num. 124. vers. Vltimo. P. Filliucium Tract. 34. num. 60. Caramuelem numer. 735. vnde negari nequit, quin hoc sit valde probabile. Contrarium autem vt probabile in Assertione propono, sicut & visum P. Filliucio, quia magis videtur fauorabile in ordine ad praxim: mutuans enim nihil perdit, & mutuatarius graui se onere ex parte liberat; & in præsenti caussa magis videtur fauendum mutuatariis, quia magis egent, vnde & eorum angustiæ subleuandæ. Præterquam quòd ratio pro sententia ista magis videtur vrgere. [Assertio 2. Non satisfacere soluentem infamata pecunia mutuo acceptum.]

Dico secundò. Qui mutuam accipit pecuniam, non videtur satisfacere, si eam soluat quando iam est destinata mutuationi, in quâ minoris valoris est futura, nisi mutuans eam possit expendere nihil de præsenti valore perditurus. Ratio est: quia nullus hoc pacto mutuum dat, talem ex mutuo iacturam facturus, esset enim hoc mutuationem, quæ opportunum est indigentium remedium, valde odiosam reddere, & ita minus vsitatam, ex quo grauia incommoda in conuictu humano sequerentur. Hoc videtur esse clarissimum.

Dico tertiò. Quando pecunia est [Assertio 3. Secus esse in debitis alio titulo.] mutuationi dictæ proxima, satisfacit qui debet aliquid ob alios titulos, nisi nomine alterius agat secundùm explicationem statim exhibendam. Pro hoc stat communis vsus, de quo oculatus testis Caramuel, vt ipse testatur num. 728. quando tempore Philippi Tertij in Hispaniâ cuprea moneta mutata est; huius enim mutationis rumore sparso certis coniecturis, magnâ solicitudine, & diligentiâ, qui grauabantur ære alieno, venditoribus satisfaciebant, ne cogerentur posteà duplum refundere. Vidimus hoc etiam annis præteritis argenteæ monetæ mutatione vulgatâ, creditores enim per potestatem publicam compellebantur solutionem acceptare iuxta valorem publicum. Quod quidem meritò fieri potuit, quia solutiones debent acceptari cùm fiunt monetâ currenti, quæcumque illa sit, vt vidimus n. 29. Est autem moneta currens, & vsualis, dum auctoritate publicâ non mutatur. Et licet ob difamationem minoris videatur valoris, eo non obstante possunt creditores compelli, vt admittant, quia & ipsi suos etiam possunt compellere creditores; esset enim magnum inconueniens, si solutiones non admitterentur, quia contractatio cessaret, & rerum necessariarum copia non daretur; quandoquidem non essent, qui venderent, aut certè multò maiori pretio id facerent. Cùm ergo in contractibus rerum istarum retineatur monetæ valor, & qui vendunt eam accipere compellantur; debet item valor idem in ordine ad solutiones retineri; non enim aliud æquitas patitur, & monetæ valor debet esse idem pro omnibus, quando non est auctoritate publicâ variatus. Quòd si creditor aliquis sit, qui compulsus accipere, nequeat iuxta valorem eumdem expendere, quia debitor ipse non est, vt compellere creditorem possit, nec censum habeat, quem redimat, & ita necessarium patiatur detrimentum, id certè per accidens est, & ad rationem boni publici parum conducens: nam quandoquidem aliquis est detrimentum passurus, aut debitor scilicet, aut creditor; nihil Reipublicæ interesse videtur, quòd vnus potiùs, [Debitoribus quàm creditoribus potiùs fauendum.] quàm alius, illud patiatur. Et generaliter loquendo, debitoribus est potiùs, quàm creditoribus fauendum, propter rationem adductam. num. 135. illi enim inter maiores versantur angustias; vnde illa contra Creditores Dei exprobrantis vox Isaiæ. 58. v. 3. Et omnes debitores vestros repetitis. Circa id autem quod obstare poterat ratione piorum operum, diximus, num. 33.

[Limitatio Assertionis notanda pro executoribus testamentorum.]

Limitatio autem in Assertione addita, Nisi nomine alterius agat; quia contingit, vt testator iubeat determinatam aliquam pecuniæ quantitatem in opus pium conferri, quæ sit apud executorem deposita, & circa quam nulla esse variatio valoris queat. Tunc autem non deerit executor (& talem aliquem nouimus) qui velit infamata pecunia soluere, quod legatario soluendum. Sed est illud omnino à iustitiâ, & fidelitate alienum, quia contra manifestam testatoris voluntatem, & ius legatarij in eadem voluntate fundatum. Est item contra leges depositi; vnde si testator debitum repeteret, nullo modo esset tali solutione contentus. Si ergo testatori non fieret satis, ergo neque legatario, in quem ille omne ius suum transtulit. Et simile erit, si quis; quod à testatore in optimâ monetâ accepit, velit Barras tribuendo exequi, quarum pretium forense inferius est, vt necessariò legatarius in illis sit partem non modicam perditurus.

Dico quartò: quod dictum est de [Assertio 4. Circa mutuum cum loco, & aliam illis esse rationem.] solutione in superiori Assertione, intelligendum etiam in mutuatariis; quando mutuum non est omnino gratuitum; sed cum præmio ob lucrum cessans, aut damnum emergens. Ratio est, quia contractus tales ordinariè non fiunt in gratiam mutuatarij, sed respectus ad lucrum habetur, & ita non currit in illis fundamentum Assertionis primæ, quòd scilicet mutuum sit beneficium, ex quo nullus grauari debet. Quòd si contingat in foro exteriori compelli. Sic gratuitò mutuantem admittere solutionem, id in foro animæ nihil proderit, vnde mutuatarius ad plenam recompensationem manebit in Dei oculis obligatus. Sed communia hæc aliis extra Indias sunt. Ad alia iam specialia veniamus.

CAPVT XII.

Contractus alij Indici percurruntur, præsertim Ecclesiasticorum.

CIrca præcipuos, quatenus speciales sunt aut speciale aliquid in illis admiscetur, dictum à nobis, quod est visum opportunum: vnde circa alios breuioribus est clausulis decurrendum; licet in nonnullis diutius insistendum.

§. I.

De contractu circa Cocam.

DIctum de illâ Titulo 1. num. 138. & [Religiosi an habere Cociceta queant, id est arbores Cocæ colere.] seqq. Hic quæro an Religiosi habere possint prædia, in quibus arbores istæ coluntur, & emolumentis earum frui; cùm enim genus istud foliorum ea habeat inconuenientia, de quibus loco citato diximus, Religiosos, qui omnium spirituali bono, ac præsertim Indorum conuersioni, & in fide promotioni debent attendere; videtur dedecere. Quod quidem ego sic arbitror, [Posse, sed non decere nisi aliquando.] dedecere quidem ob rationes dictas, sed nihilominus non peccare grauiter, si ex donatione alicuius habuerint, neque eam commodè possint alienare: dummodò prædia in pago non insalubri sint, in quo scilicet Indi cultores de vita periclitentur, quorum aliqui inueniuntur. Ratio est, quia ea, quæ minùs decent, ob rationes aliquas specialis conuenientiæ solent licita reddi. Sic D. Paulus indecens sibi iudicauit habere, qui alimenta ministraret circa euangelij prædicationem occupato, vnde ait 1. Cor. 9. v. 12. Sed non [1. Cor. 9 v. 5. & 12.] vsi sumus hac potestate, sed omnia sustinemus, ne quod offendiculum demus Euangelio Christi. Et tamen alios Apostolos non ita fecisse ibidem præmiserat, dicens v. 5. Numquid non habemus potestatem mulierem sororem circumducendi: sicut & ceteri Apostoli, & fratres domini, & Caphas? Quod ergo minùs decens videbatur, Apostoli alij faciebant, quia ad id cogebat necessitas, & indecentia illa magnitudine virtutum, & excellentia miraculorum supplebatur, vt nullum Euangelio obstaculum videretur. Existima autem indecentiam fore non tolerandam, si Coca in propriis Religiosorum domibus minutiùs esset venalis; nam & abusus illius, non sine graui nota in Religiosos cœpit propagari.

§. II.

De aliquibus Religiosorum contractibus, qui negotiationem videntur præseferre.

SIt hoc ad nuper dicta consequens, de [Aliqua emi in Indijs ab eis posse cariùs in Hispania vendenda, necessitatis titulo.] quo P. Molina Disput. 342. §. Tertiò obseruandum. Vbi ait Religiosos in Indiâ, & Brasilia, nonnullos regionum illarum fructus emere viliori pretio, vendendos maiori in Europa, vt inde quæ illis necessaria sunt empta transmittantur. Quod ipse Pater probat, quia ad illud necessitas cogit; dummodò intra necessitatis limites se contineant, & non cedat in lucrum, quod est necessitati tantummodò indultum. Et hanc eius doctrinam alij posteà sunt amplexi; pro quâ & auctoritas sic facientium esse potest affatim sufficiens; cùm viri docti, & probi sint, qui meliùs, quàm alij, circumstantias rerum noscere potuerunt. Pro quibus est caput. Multa sunt, ne [Cap. Multa sunt.] Clerici, vel Monachi. in quo sic ex Concilio Moguntino: nec tamen iustum negotium est interdicendum propter neceßitates diuersas, quia legimus sanctos Apostolos negotiatos fuisse. &c. Pro quo etiam: extra de dicimis Cap. dilecti.

Illud non ita excusabile, vendere agrorum [Religiosos non posse agros conducere vt fructus vendant.] fructus quos Religiosus conduxit: quod quidem prohibitum in Cap. Multa sunt citato, verbis illis: conductores sæcularium rerum, aut Procuratores. Vt ibi Doctores intelligunt, & expressiùs in Cap. Peruenit. 21. Quæst. 3. ex Concilio 1. Carthaginensi, in quo Nicolaus Papa Episcopis Castillanis sic dixisse legitur. Verba citati Capitis sunt: Decreuit igitur sancta Synodus, neminem deinceps eorum, hoc est, non Episcopum, siue Clericum, aut Monachum conducere posseßiones &c. Idem habetur in Cap. Placuit. Vbi tamen de Monachis non est sermo. Constat autem ex Cap. Sed nec: ne Clerici, vel Monachi. Ea quæ ad negotiationem spectent, strictiùs Religiosis inhiberi, verbis illis: Districtiùs autem eum decernimus puniendum, [Negotiatio illis strictiùs prohibita.] si Religiosorum quisquam aliquid prædictorum ausus fuerit attentare. Sic ibi ex Alexandro Tertio in Concilio Turonensi. Cùm etiam in priori Capite expressa Monachorum habeatur mentio; nil refert in alio Capite illam non extare, vt est manifestum; & hoc debent Parochi Regulares attendere quia & prohibitio comperta est, & Doctores in ea agnoscenda, & asserenda conueniunt.

Addunt tamen id contingere quando [Limitatio ex fine venditionis fructus.] aliena prædia conducuntur, vt vendantur fructus. Pro quo videri possunt P. Molina Disputat. 342. vers. Idem dicerem. Cardinalis Lugo Disputat. 26. numer. 29. P. Lessius Libr. 2. Cap. 15. num. 6. P. Gaspar Hurtadus Disp. 2. de Contractibus, difficultate 17. vers. Addimus. Bonacina de Restitutione Disp. 2. Quæst. 9. Puncto 2. num. 4. P. Dicastillus Libr. 2. Tract. 9. Disp. 1. num. 238. & alij, qui communiter addunt ex huiusmodi contractu debere alcaualam, vel quocumque alio nomine vocetur id, quod ex venditione debetur. Si ergo prædia non conducantur, vt vendantur fructus, & quæstus ex illis fiat, sed ex aliis finibus, non currit prohibitio. [Notanda exempla.] Exempli gratia, si conducantur, vt propria animalia ibi pascantur, quia non est locus commodus Religiosis vbi id facere possint. Quod ampliandum, etiamsi pascantur vt benè enutrita vendi meliùs possint. Vbi & ampliatio alia fieri secundùm alios potest, videlicet etiamsi animalia emantur, & ibi diutiùs alantur, & curentur, vt sic per industriam meliora reddita vendi cum lucro possint. Non enim immutata venduntur, quod communiter Doctores requirunt ad propriâm negotiatiorem; de quo dictum n. 33. & melioratio videtur esse fructus industriæ, quamquàm hoc vltimum difficultate non careat. Videatur Cardinalis Lugo num. 29. & 34. & decretum 84. Congregationis septimæ nostræ Societatis.

Item si conducantur, eò quòd ad culturam [Et ampliatio consideratione digna.] propriorum prædiorum notabiliter conferant, vel ob pascua, vel ob aquas irrigationi necessarias, vel propter vitanda damna ex vicinis prædiis occurrentia, quæ sunt semper frequentissima: ob rixas rusticanorum, & vicinorum æmulationes, insidias, suffurationes, simultates. Sic Abraham & Loth, licet cognati, & iusti. Non poterant habitare communiter. Genes. 13. v. 6. Vnde & facta est rixa inter [Genes. 13. v. 6. & 7.] pastores gregum, Abram, & Lot. v. 7. in his ergo & similibus casibus, licet ex conductis prædiis vendantur fructus, non contrauenitur iuris canonici dispositionibus, iuxta quas solùm negotiatio ob directum finem quæstus faciendi prohibetur, quem generaliter Textus damnat, vt videri potest tota Distin. 88. & toto Titulo. Ne Clerici, vel Monachi: non autem eum, qui intra rationis continetur limites, & nihil inordinatum: aut scandalo occasionem præbens, constat præseferre. Videatur Cardin. Lugo in Responsis moral. Lib. 3. Dubio. 20. num. 3. Et quod dictum est de Religiosis, etiam de Clericis est intelligendum, circa quos tamen aliquid specialius adiiciendum.

§. III.

De Contractibus Clericorum, & speciali pro Indijs prohibitione.

CIrca prohibitionem in genere videndus [Fructuum decimalium conductio Clericis prohibita.] Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. cap. 16. num. 60. & 61. & in Politica Pag. 170. In particulari loquendo conducere alienos agros Clerici prohibentur, vt vidimus: ex quo nonnulli videntur colligere non esse sibi prohibitam fructuum decimalium conductionem, vnde videmus aliquos contractatione istâ, non solùm diuites, sed etiam opulentos euasisse, sed non esse illam licitam videtur omnino compertum. Tum ex Concilio Limensi 3. Actione 3. id specialiter prohibente Cap. 21. Tum etiam iuxta id quod Doctores communiter circa prohibitionem negotiationis affirmant. Emunt siquidem fructus vt immutatos vendant: neque id titulo aliquo pietatis, aut necessitatis honestant: & supra conductionem agrorum aliquid est in eo ampliùs, vnde illa magis prohibita debeat judicari. Siquidem quando conducuntur agri non ibi emptio aliqua interuenit, quia neque agri ipsi neque fructus emuntur: in conductione autem decimarum emuntur fructus, qui posteà immutati venduntur. Si autem [Limitatio specialis.] mutatio accidat, erit forsitan conductio toleranda, vt si Clericus habeat molendinum, & fructus decimales emat, siue quoscumque alios, vt in farinam reductos cum lucro vendat; quod fieri posse probabile apparet. Et erunt etiam qui [Reiecta alia.] affirment licere illud, etiamsi Clericus proprium non habeat molendinum, ob mutationem in eo factam. Quod tamen non videtur admittendum, quia mutatio illa non est effectus industriæ ipsius Clerici, neque ex aliquo prouenit, quod eius sit, eamdemque indecentiam habere videtur, acsi penitus immutati tales fructus venderentur. Pro quo videri possunt P. Molina Disputat. 324. citatâ, & Cardinalis Lugo num. 34. ob multa, quæ adducunt similia, & minimè licere testantur. In specie autem casus præsentis loquitur P. Molina vers. Idem dicendum, de Clerico inquam, qui alieni beneficij fructus conducit. Et idem erit si quando decimæ conductoribus traduntur, Clericus conductorem supponat, qui suo nomine conducat, cùm tamen reipsa Clericus ipse totum sit negotium per se principaliter peracturus. Verba enim legis amplectitur, sed contra legis voluntatem faciens, vnde manifestum est in legem peccare, vt est regula iuris notissima.

Et licet Episcopi possint Clericis [Episcopos circa id dispensare posse, & quando sic facere censeantur.] administrationem aliquam committere rerum dictarum, vt habetur in Cap. Peruenit 21. quæst. 3. non ideò possunt conductionibus istis annuere, cùm prohibitio à suprema potestate descendit, nisi fortè indecentiâ cessante dispensent, vt videntur posse facere, quandoquidem id non inuenitur in speciali prohibitum; iuxta multorum doctrinam. Pro quo videndus P. Thomas Sancius Lib. 1. de Matrimonio Disput. 61. numer. 3. vbi quamplures adducit. Sed an ex Prouinciali Concilio id prohibenti oriatur specialis impossibilitas; dicendum inferiùs. Videntur autem multoties dispensare Episcopi, quia vident, nec prohibent, aut puniunt sic facientes: taciturnitas enim eius, qui prohibere potest, cùm facilè prohibere possit, est tacita dispensatio, vt innumeri docent Auctores apud Ioannem Sancium in selectis disp. 44. n. 3. Pro quo [Dispensatio tacita quando contingat.] & videndus P. Palaus Tom. 1. tractat. 3. disp. 6. Puncto 12. num. 3. vbi & alios adducit. Videntur autem eâ ad dispensationem dictam ratione moueri: quia sic res Ecclesiæ meliùs transiguntur, dum conductores securiores habentur, qui & Prælatos verentur offendere, & quæ congregant, in vsus tandem pios creduntur expensari; quod non ita in sæcularibus euenit, vt experientiâ est manifestum.

Contingit etiam in Indiis Mercatores [De Mercatoribus qui sacros recipiunt Ordines, & remanent Mercatores.] aliquos etiam bigamos dispensatione, vt possunt obtenta, fieri Clericos, sed communi ferè omnium judicio Mercatores remanere, licèt eorum nomine non videantur mercimonia procedere, sed aliorum, quibuscum societatem ineunt, vel administratores sunt: & vtrumque hoc, scilicet societatem inire posse, vel per alios negotiari, Doctores plures affirmant, qui videri possunt apud Dianam Parte 1. tract. 8. resol. 71. & 72. & aliis locis citatis n. 33. & Bonacinam disp. 3. de contract. q. 1. [Contractum Societatis vt inire clerici queant.] Puncto 5. n. 19. Addunt tamen ita sentientes, limitationes aliquas, quas isti non videntur obseruare. Quòd scilicet pecunia ita tradatur socio, si contractus societatis initur, vt tota cura illi relinquatur, & solius pecuniæ, ac lucrorum communicatio sit. Ita Card. Lugo n. 36. cum P. Molina disp. 342. vers. Vtrum autem, & P. Lessio lib. 2. cap. 15 n. 6. Syluius 2. 2. q. 77. art. 4. Renatus à Valle apud Dianam Parte 9. tract. 7. resol. 69. quod & ipse amplectitur addens cum Card. Lugo, peccatum veniale futurum, si aliquantulùm curæ, & superintendentiæ in eo interueniat, quod & prius tradiderat P. Rebellus Parte 2. lib. 9. quæst. 18. num. 8. Prætereà dicunt, si per administros id faciant, non [Qualiter per administros negotiari.] debere ita negotiationi intendere, vt quasi causæ principales sint, quod benè à Renato, & Syluio explicatum amplectitur Diana suprà in fine. Quem influxum ita explicare possumus, vt administri in emptionibus, & venditionibus, cambiis, permutationibus, &c. quoad substantiam & modum omnino à Clericorum voluntate dependeant, scribendo, & rescribendo frequenter, quod facere etiam laici solent, dum administros adhibent negotiationibus, quas per se ipsos nequeunt exercere. Sic enim habet Regula Iuris in Sexto 72. Qui facit per alium, est perinde, acsi faciat per se ipsum. Addunt item, ad [Iustam pro eo caussam requiri.] negotiationem talem debere iustam aliquam subesse causam: sic P. Lessius dudum citatus in fine. vers. vlt. Tales autem limitationes non seruari ab aliquibus, ex eo ostenditur; quia Mercatores vt anteà reputantur, & de justa causa non constat, neque vlla specialis apparet. Sibi ergo consulant, rationem dati, & accepti Deo ob sacerdotalem dignitatem, quam gerunt, exactissimè reddituri.

Dubitari autem potest an iusta caussa [An sit talis, si ex fine piorum operum fiat.] sit si in negotiatione persistant, vt plura acquirant in operibus pietatis expendenda. Ad quod dicendum: si negotiatio non penitus per alios exerceatur, sed ipsi habeant principalem influxum, ita vt Mercatores reputentur, minimè ob finem dictum negotiationem honestari, quia per illam easdem distractiones incurrunt, quas ob fines alios, si negotiarentur incurrerent, & illæ sunt, quas sacri Canones student iteratis cautionibus remouere. Vide 21. Caussam per totam quæstionem tertiam. Deinde sola necessitatis ratio in excusationem admittitur, vt vidimus ex Cap. Multa sunt, ne clerici, vel Monachi. Scandalum prætereà perseuerat, paucis enim caussæ illæ pietatis innotescunt; & qui eas norunt, non rectè de huiusmodi solicitudinibus sentiunt, vt experientiâ constat. Si autem negotiatio per alios modo decenti fiat, satis iusta caussa videtur prædicta, quia ob pietatem in multis videtur dispensari, vt propter orphanorum, & viduarum defensionem; aut earum personarum quæ maximè Ecclesiastico indigent adminiculo, propter timorem Dei, vt [Cap. Peruenit, 21. q. 3.] habetur in Cap. Peruenit 21. quæst. 3. vbi de negotiatione est sermo.

Ex quo habemus; quod si in Concilio [Concilij prohibitio vt intelligenda.] aliquo contra Clericos negotiationi vacantes excommunicatio ipso facto incurrenda proferatur, illos non liget, qui eâ seclusâ grauiter in eo genere non deliquerint, iuxta datas explicationes, quia videlicet non per se, sed per alios, & per alios ita, vt cura eisdem relinquatur, & conductione bonis respectibus honestatâ, & talis est excommunicatio Concilij Limensis Tertij. Actione 3. cap. 4. In quo sic post alia: Cui tanto malo, quod & indies latiùs serpere, & Indorum saluti vehementer nocere [Peculiaris Concilij Limensis 3.] animaduerterit, cupiens pro data sibi à Domino potestate, efficacius occurrere, strictè præcipit, ne qua persona Ecclesiastica, cuiuscumque gradus, dignitatisúe sit, negotiationem Sacris Canonibus toties prohibitam, quacumque arte, coloreúe exerceat, si quis autem Clericus mercaturæ operam dederit, præter pœnas à jure, atque Concilio superiore impositas, quas innouamus, excommunicationis sententiam ipso facto incurrat. Sic Concilium à Sixto V. approbatum; quod cùm de quacumque persona [In Minoribus constitutos non ligari.] Ecclesiastica loquatur, solum sacris Ordinibus ornatos comprehendit, iuxta communem Doctorum sententiam, pro quâ videri omnes citati possunt. De Beneficiatis autem, in sacris non constitutis, magis dubia caussa est, & sunt qui negent obligari, communior autem, & praxi recepta [Circa Beneficiatos vtrumque probabile.] sententia affirmat, pro quâ videri Auctores possunt, quos adducit Bonacina disp. 3. de contract. quæst. 1. Puncto 5. n. 19. Diana tract. 8. citat. Resol. 73. Card. Lugo disp. 26. num. 36. & alij. Sed cùm probabilis prior sententia sit, illâ poterit, qui voluerit, se tueri.

Religiosos autem prohibitione dicta, & [Religiosos minimè comprehensos.] illius pœnis, nisi quatenus eorum aliquæ de jure communi sunt, non ligari, stante illorum exemptione, receptissima sententia est, pro quâ videri potest P. Suarez lib. 4. de legibus c. 20. P. Palaus tom. 1. tract. 3. disp. 2. Puncto 1. n. 11. P. Amicus disp. 5. de Iustitiâ. n. 341. & seqq. & maximè in specie loquens Nauarrus Concilio 2. de sepulturis, & plures alij, quos adducit & sequitur Diana Part. 1. tractat. 10. Resol. 11. & alij passim: neque obstat dictum Concilium esse à Pontifice confirmatum, etiamsi vera confirmatio sit, quia confirmatio non ampliat dispositionem, sed roborat, quatenus maioris facit auctoritatis ex Cap. Proposuit, de concessione Præbendæ, circa quod Barbosa in collectaneis ad dictum caput n. 7. & 13. Ex his non audiendus D. Villaroel qui parte 2. quæst. 12. art. 5. n. 107. ait Religiosos ligari legibus synodalibus, seu diœcesanis.

§. IV.

Circa Parochos Indorum quid speciale ex Concilio Limensi.

VRgentior est eiusdem Concilij decisio [Circa Parochos magis specialis.] Cap. 5. contra Indorum Parochos negotiantes, sic enim habet post grauitatem criminis ponderatam. Idcirco Sancta Synodus sub eisdem pœnis proximo decreto propositis, vetat, ne quis Indorum Parochus per se, vel aliam interpositam personam quamcumque, cum quibusuis Indis mercaturam exercere præsumat. Insuper neque pecora quæcumque alere præter necessaria ad victum, aut agros colere, aut vehendis mercibus animalia tenere, vel locare: neque Indos ipsos ad mineralia sibi curanda mittere, vel eorum operam locare; denique neque cum ipsis Indis negotiari, neque cum alijs per ipsos; qui istorum quodlibet egerit, etiam excommunicatione latæ sententiæ se nouerit innodatum. Sic ibi; vbi quod ad interpositam personam [Quid cùm per interpositam personam res agitur.] attinet, juxta dicta num. 148. est explicandum; quando scilicet fit per illam, sed cum causæ principalis influxu, nam & caussa etiam partialis principalis esse potest, vt ex Philosophia notum. Dummodò contractus aliàs ex se illicitus non sit, de quo dictum, cùm de Indorum Prætoribus ageremus. Titulo 6. cap. 1. Quod de [De alendis pecoribus.] alendis pecoribus dicitur, ad greges pertinet, quos Castellæ dicimus Ganado de Castilla. oues, boues, & capreas; ista enim ad victum pertinent: non ergo videtur prohibitum, equos alere, & propagationem eorum, sicut aliorum animalium, accurare. Prætermissum sanè illud, quia in Peruuio nullum est inconueniens ex cura huiusmodi deprehensum; si tamen equæ, & asinæ aut ex contra pariter alerentur ad mulorum, & mularum generationem, maior esse difficultas posset, quia inde animalia prodeunt prouehendis mercibus apta, quorum retentionem paullò inferiùs Concilium vetat. Si ergo non ad eum effectum, sed ad vendendum simplicitur teneantur, non videtur prohibitio circa illorum generationem vrgere.

Agros colere, si conducti sint, iam [De culturæ agrorum.] vidimus non licere: & ita frequenter accidit in Parochis Indorum, qui proprios agros non possident. Si autem conducti non sint, & tantùm pro necessariis ad victum coluntur, idem quod de pecoribus indulgetur. Vnde etiamsi agri conducti sint, idem per Concilium licebit. Vbi non delicata commensuratione procedendum est, vt nihil amplius, quàm quod necessarium est, colligatur: cùm enim id nequeat omnino exactè cognosci, neque annorum sit semper vna eademque fertisitas, ad copiam debet conatus dirigi, & licet aliquid vendendum restet, id non est contrarium decisioni Concilij judicandum; applicando Doctrinam, quam habet circa emptionem, & venditionem Cardinalis Lugo Disput. 26. num. 32. & est etiam aliorum, quod & in pecoribus pariter asserendum. [De animalibus pro mercibus vehendis.] Id autem, quod de animalibus pro mercibus vehendis additur, duo genera eorum complectitur. Primum arietum peruuianorum, quos vocant Ganado de la tierra, qui cùm ad genus Camelorum accedant, vehendis mercibus aptissimi reputantur. Has alere Parochi solent, & teneros vili pretio emunt, maiori vendendos. Secundum mulorum, & mularum cum stramentis, & ornatu per numeros ductorum Piaras appellant. Hæc tenere, & locare non licet; videlicet custodienda, & ducenda per Indos; si autem per alios [Locatio vt liceat.] famulos, probabile est id licere, etiamsi ad locandum fuerint empta. Quod licet neget P. Molina Disput. 342. in fine, redarguit tamen eum Cardinalis Lugo num. 34. quia ipse P. Molina fatetur posse Clericum propria prædia, vel iumenta locare: postquàm autem illa emit, iam sunt propria illius, sicut si domi nata fuissent. Quòd verò eo animo emerit, non videtur satis; quia licet prædia emerit animo locandi, id non esset illicitè negotiari; ergo & idem in iumentis erit, nisi frequentia emptionis speciem negotiationis habuerit. Sic ille arguit.

Quod ad mineralia attinet, satis perspicuum [De Indis pro Mineralibus non occupandis.] est: ipse autem modus loquendi indicat de Indis propriæ Parochiæ esse sermonem, dum dicitur nec mitti, nec locari posse: illi ergo non possunt mitti, qui nec locari: est autem manifestum alienæ Parochiæ Indos non posse locari à Parocho, & ita nec mitti, quod satis ostendit de Indis propriæ Parochiæ esse sermonem, missio enim ad subiectos spectat. Si ergo Parochus minerale habeat, non prohibetur Indorum aliorum vti ministerio, qui voluntariè voluerint laborare: nequeunt autem habere nisi in illis hæreditario iure succedant, de quo D. Solorzanus Tom. 2. Lib. 1. Cap. 16. num. 61. & in Politicâ Pag. 170. Col. 1. fin. cum Indis denique negotiari Parochi prohibentur, [Neque negotiandum cum ipsis.] quod accidit dum illis vinum, & familiare ipsis poculum, Chicha, vestes, & alia venduntur: aut quas Indi ipsi ex propriis laboribus merces acquisitas vendere Parochis compelluntur, in quibus non solùm multa indigna, & sordida, sed etiam iniusta frequenter reperiuntur. Quod si Parochus matrem secum aut sororem habeat, & earum nomine aliquid prædictorum agatur; non ideò videntur excusandi, cùm constet lucrum eorum ad ipsos pertinere. Pro quo videre potest P. Rebellus Parte 2. Lib. 9. Quæst. 78. num. 8. Quòd si panis vendatur publicè, vbi emi ab aliis etiam potest, cuius venditionis lucrum satis moderatum esse solet, & ita etiam valde credibile ad matrem, aut sororem pertinere, non debent conciliaris decreti transgressores reputari, & idem est de quibusdam aliis. Negotiari autem per Indos cum [Sicut neque per ipsos.] aliis tunc accidit, cùm ab ipsis onerata animalia ducuntur, & rerum variarum commercium agitatur. Dum autem, neque cum alijs per ipsos dicitur, aliorum nomine non Hispani solùm veniunt, sed quicumque alij, etiam Indi; quod contingere potest, si Parochus Indos Parochiæ suæ ad alios Indorum populos mittat, apud quos mercimonium possit exerceri. Eadem enim ratio est tum auaritiæ remouendæ in Parochis, tum damni temporalis, & spiritualis Indorum; qui alienis commodis addicti propria non curant, neque instrui plenè de diuinis possunt pro salute eorum opportunis.

Post excommunicationis sententiam [Quæstuariæ artes qualiter à Concilio prohibitæ.] pronuntiatam sic additur: Sciant etiam Parochi Indorum mineralium officinas siue ingenia, pannorum quoque Lanificinas, cæterasque quæstuarias artes sibi esse penitus interdictas. Neque enim qui Euangelizandi ministerium susceperunt, Deo simul & Mammonæ seruire possunt. Hæc Concilium: quæ cùm post excommunicationis sententiam posita sint, non videntur per ipsam comprehensa. Et quidem quæstuariæ artes non sunt aliàs Clericis, etiam Parochis interdictæ, quia vbi artificium interuenit, negotiatio non est, vt sæpiùs dictum, & præsertim [In mineralibus non esse negotiationem.] num. 33. & mineralium officinæ, siue ingenia, licèt alias per Regia edicta Ecclesiasticis non permittantur; id tamen ob alias satis congruentes rationes est, & non quia negotiatio in illis possit deprehendi, à quâ illi iubentur abstinere. De [Secus in lanificio si lanæ emantur.] officinis autem pro lanificio communis quidem sententia est Ecclesiasticis non licere, quando lanæ ad opificium emuntur, vt videri potest apud P. Molinam Disput. 342. vers. Secundum est. Cardin. Lugo suprà numer. 43. P. Filliucium Tractat. 35. num. 22. & alios. Si autem lanæ ex propriis gregibus sint, non est ita exploratum vt videri potest, apud Cardinalem Lugo. Numquam autem prædictis officinis lanæ non emptæ sufficiunt, iuxta quod potuit Concilium generaliter loqui communem sententiam amplectendo.

§. V.

Circa Dispensationem notanda doctrina.

VIdendum iam restat id, quod in hunc [Episcopos dispensare in prædictis posse, sed rarò causam iustam reperiri.] locum remisimus; an liceat Episcopis circa prohibitiones præfatas dispensare: & generaliter loquendo videtur licere, sicut dictum num. 146. si videlicet caussa ista sit. In facti autem contingentiâ rarò talis caussa occurret, & ita rarò etiam poterit dispensatio iusta reperiri. Aut enim necessitas est, & tunc non est opus dispensatione. Aut vtilitas, & tunc per alios potest negotiari, quod licere iam vidimus, & præter Auctores citatos id tenet Bassæus v. Clericus, num. 14. In Parochis autem Indorum neque necessitas vrget, quia sufficientem habet sustentationem, quod & negotiatio ipsa arguit, quæ non est nisi ex superabundantibus instruenda. Vtilitas autem nulla potest esse talis, quæ præponderare queat vtilitati Indorum, à Parochis ante omnes alias exquirendæ, & negotiationibus istis constat impediri. Quod quidem Concilium eleganter expressit citato Capite 5. fic dicens: Cùm Neophyti isti ea de [Concilium idem pro damnu Indorum.] caussa, tum scandalum graue sustineant, tum instructionis suæ iacturam non mediocrem faciant, dum ab his in temporalibus ipsorum quæstibus occupantur, à quibus debebant spiritualibus incrementis augeri. Sic ibi. Quæ quidem rationes, & scandali scilicet, & instructionis iacturæ, cùm adeò vrgentes sint, quis non videat rarissimè euenturum vt cessent, & sic possit negotiatio sustineri? Tum etiam quia cùm dispensatio Parocho alicui ab Episcopo confertur, impossibile est eum omnes circumstantias præuidere in negotiatione futuras, vnde non est satis generaliter caussam aliquam dispensandi subesse pro aliquo actu, & generaliter illam procedere, quia impossibile moraliter est in omnibus actibus inconuenientia cessare. Id autem Parochorum conscientiæ relinquere, nimis periculosum est. Deseruire tamen illud ad euitandam excommunicationem, erit fortè qui censeat, iuxta probabilem sententiam, asserentem dispensa [Dispensationem iniustam esse validam, si non sit in lege Superioris.]tionem iniustè datam esse validam, quando non est in lege superioris. Pro quo quam plures adducit P. Thomas Sancius Libr. 8. de Matrimonio Disputat. 17. num. 27. Diana Parte 1. Tract. 10. Resolut. 32. & Recentiores alij communiter. Concilium autem Prouinciale in ordine ad leges condendas, & consequenter in ordine ad dispensationes, non esse superius singulis Episcopis tenet P. Arriaga Tract. de legibus, Disputat. 18. num. 57. [Quod casui præsenti non quadrat, ob Concilij Pontificiam confirmationem.] & Disputat. 29. Sect. 2. Verùm hoc non videtur accommodari præsenti casui posse, quandoquidem Concilium approbatum est à Sixto Quinto. Quando autem approbatio, quæ & idem cum confirmatione videtur, accedit, Concilium Prouinciale iuxta auctoritatem confirmationis regulandum est, vt non liceat in eo, sicut neque in iure communi, inferioribus dispensare, nisi iustâ interueniente caussâ, ex cuius caussæ defectu redditur inualida dispensatio, vt citati tradunt, & videri potest præsertim P. Sancius Disput. 27. citata, num. 30. vbi alios adducit.

Sed certè, licet prædictum Consilium [Sed illam non videri omnimodam, vnde ex eo non plenè concludi.] approbatum sit, non tamen videtur confirmatum eo confirmationis genere, quo Prouincialia Concilia ad idem auctoritatis culmen, quo Generalia, solent eleuari; iuxta quod non dubitat Cardinalis Bellarminus Lib. 2. de Concilijs Cap. 5. asserere ea errare non posse, & oppositum proferre temerarium esse, erroneum, & hæresi proximum. Neque etiam alio confirmationis genere approbatum apparet quod inferius sit; tali tamen vt eius decreta nequeant in Conciliis aliis Prouincialibus abrogari: nullum enim verbum in approbatione extat, ex quo similis auctoritas possit coniectari. Neque enim Bulla approbationis est pro hoc expedita, sed Cardinalis Carafa, nomine Congregationis Cardinalium, Concilio Tridentino interpretando præpositorum Archiepiscopo Limano rescribit; Concilium dictum à præfatis Cardinalibus, ex suo munere, & suæ Sanctitatis iussu diligenter perlectum, sic subdens: nunc Synodum prædictam ad Amplitudinem [Cardinalis Carafæ verba.] tuam remittunt; vbi visum fuit emendatam atque aptatam, vt eo modo, qui illam acceperit, edendam, & pro istorum populorum salute, atque Ecclesiasticæ doctrinæ conseruatione, omnino curet obseruandam. Sic ille: vbi quidem nullum Pontificium præceptum elucet, & Cardinalis solius Congregationis nomine loquitur; nullum ex se etiam præceptum adiiciens, sed admonitionem pro eo, quod etiam eâ non extante ab Archiepiscopo erat diligenter accurandum, Synodum, inquam, sic emendatam, & aptatam edendam, & pro illius obseruatione specialem solicitudinem adhibendam. Vbi si ex eo quòd Pontifex Cardinalibus Congregationis negotium remiserit, quod ab eis actum est videatur approbare, immò & confirmari; talis certè [Confirmatio simplex quid conferat.] confirmatio simplex est, per quam non velle Pontificem rei naturam variare, quamplurium Doctorum sententia est, quos adducit Barbosa in collectaneis Lib. 2. Titulo 30. Cap. Porrecta 6. licet [Vide infra n. 170.] hoc ex illo capite non deducatur.

Et per hoc responderi potest ad id, [Quid actu circa præfatam excommunicationem coram Pontifice.] quod in adnotationibus ante ipsum Concilium propositis habetur specialiter circa casum præsentem. Cum enim Procuratores Cleri Peruuiensis validè coram Pontifice instassent vt excommunicatio dicta tolleretur, Consilium Regium Indiarum contra stetit, & Rex Philippus Secundus iudicio se Concilij plenè conformans, ad Pontificem scripsit, supplicans vt non permitteret tolli, sed suâ illam auctoritate confirmaret. Cui piissimæ, & conuenientissimæ postulationi annuisse Pontificem non videtur posse dubitari. Confirmauit ergo, sed modo dicto, quia nihil ampliùs necessarium videbatur. Clerus volebat tolli, & pro eo ad Sedem Apostolicam appellauit, cùm à Concilio, conuenientiâ prospectâ, conseruandam fuisset iudicatum. Post exactam notitiam, & auditis partibus, ait Pontifex: non tollatur. Manet ergo firma, sicut sententia quælibet [Posse ab alio Concilio tolli.] Apostolicâ auctoritate roborata. Dum enim Concilium aliud Prouinciale non habetur, clarum est vim habiturum decretum tale, sicut & alia. Quod si processu temporis Concilium aliud contrarium iudicauerit, quia diuersus erit rerum status, integrum erit Patribus excommunicationem tollere, quia res per easdem caussas dissoluitur, per quas nata est, vt est regula iuris notissima. Cap. 8. quæ sine præiudicio melius sentientium dicta velim, neque vti certa, sed per coniecturam non penitus inuerosimilem. Sed iam tollendæ excommunicationis [Etiam sublatam à Paulo V.] cura à Paulo V. sublata in Bulla, quæ incipit, cùm sicut accepimus. Die 7. Maij. anni 1607. & affertur integra à P. Quintana Tom. 2. Tract. 6. Singul. 5. in ea enim, aliis relictis pœnis in suo robore, excommunicationem tollit à Concilio Limensi præsertim impositum, sicut aliàs contra Clericos negotiatores.

DIGRESSIO. Circa potestatem dispensandi in Decretis Concilij Prouincialis.

SEntentiam circa hoc P. Arriagæ n. 115. [Concilium Prouincialis non esse quolibet Episcopo superius contendit P. Arriaga, cuius fundamenta proponuntur.] præmisimus, circa quam tamen operæ pretium fuerit nonnihil immorari. Affirmat ille, Concilium non esse quolibet Episcopo superius, sed dum aliquid statuunt, quod scilicet vim sit legis, aut statuti habiturum, vnumquemque id circa suam diœcesim dicernere, quod in diœcesana Synodo poterat, & sic plures esse leges, aut statuta iuxta diœcesum numerum, maiori tamen deliberatione ex Patrum auctoritate, in quibus sapientia, probitas, & experientia solent eminere. Vnde non solum quilibet Episcopus dispensare in statutis, & legibus Concilij poterit, sed ea etiam abrogare, sicut potest illa, quæ in diœcesana Synodo ab ipso fuerint definita. Hoc probat Primo: quia nullus textus Canonici iuris, ex iis, qui à Doctoribus adducuntur, id probat; immò aliqui contrarium videntur indicare. Sicut dist. 18. in cuius initio dicitur: Episcoporum igitur [Dist. 8. ex Cabilon. Concilio.] Concilia (vt ex præmißis apparet) sunt inualida ad definiendum, & ad constituendum, non autem ad corrigendum: sunt enim necessaria Episcoporum Concilia ad correctionem; habent tamen auctoritatem imponendi, & indicendi, quod aliàs statutum est, & quod generaliter seu specialiter obseruari præceptum est. Sic ibi. ex Cabilonensi Concilio Cap. 6. Alia autem eiusdem distinctionis Capitula nihil speciale statuunt in ordine ad leges statuendas. Quod si Cap. vltimum quidquam de legibus innuit, ad diœcesanam est Synodum referendum. Caput verò Concilia dist. 17. potiùs videtur ea inualidare Concilia: sic [Cap. Concilia 7. distinct.] enim ibi dicitur: Concilia Sacerdotum Ecclesiasticis legibus quotannis decreta per Prouincias, quia præsentiam Papæ non habent, valitudinem perdiderunt. Sic ibi ex Symmacho Papa.

Arguit secundo: ex Cap. Nullus Primas 9. quæst. 3. vbi sic dicitur: Si sine Concilio, & [Cap. Nullus Primas 9. quæst. 3.] voluntate omnium Comprouincialium Episcoporum extra suam Parochiam aliquid tentauerit, gradus sui periculo subiacebit, & quod egerit irritum erit. Quæ decisio etsi non loquatur expressè in casu Concilij, id tamen videtur supponere, quandoquidem requirit omnium Consilium, & voluntatem, quod commodè fieri non potest nisi in Concilio. Tunc sic: omnium consensus requiritur: ergo non est maior vis in Concilio, quàm in quolibet Episcopo. Euidens est consequentia: quia si maior vis esset, per illam posset quilibet in particulari cogi ad acceptandas eas leges, quæ à maiori parte ferrentur.

Prætereà, argui tertiò potest ex eodem. [Ex ratione arguitur.] Nam maior hæc vis non competit Concilio ex natura rei, supposito ordine gratiæ, & institutione Ecclesiæ à Christo; quia stat congregari Episcopos, & nullam in ea Congregatione maiorem vim esse, neque ad concedendam teneri Pontificem: vt si multi seculares iudices diuersarum Prouinciarum conuenirent ad agendum de bono communi, non ideò ex naturâ rei, aut ex concessione Principis, censerentur habere nouam iurisdictionem, etiamsi Princeps ipse hortatus sit eos ad talem conuentum propter bonum publicum: neque etiam talis maior vis habetur ex concessione Pontificis; quia de illa non constat, neque necessario est ad finem, propter quem Concilia talia iubentur congregari: ergo nullo modo est talis maior virtus in illis, nisi in ordine ad correctionem, & punitionem criminum non grauiorum in Episcopis, vt disponitur in Concilio Tridentino Seßione 24. Cap. 5. de Reformatione.

Dico primò: In Concilio Prouinciali [Assertio 1. Contrarium vt certum statuens.] maior est vis, & auctoritas in ordine ad leges, & statuta, quàm in singulis Episcopis: & ita Concilium superius est singulis Episcopis. Hoc esse certum affirmat P. Suarez Lib. 6. de legibus Cap. 15. num. 4. & meritò; quia Doctores omnes ita affirmant, aut supponunt. Firmat praxis, & Canonica videntur decreta comprobare. Et quidem Concilium Prouinciale posse statuta condere, indubitatum est, vt ex pluribus Capitibus distinct. [Posse statuta condere, omnes Episcopos obligantia demonstratur.] 8. constat. Item ex Cap. Graue nimis, de Præbendis Cap. Sicut olim de accusationibus. Ex Concilio Tridentino suprà Cap. 2. Tunc vltra. Statuta huiusmodi tenentur obseruare Episcopi vti à superiori venientia potestate, iuxta Canonici iuris dispositionem. Quod in primis constat ex Cap. Episcopus, citata distinct. 18. in quo sic habetur ex [Cap. Episcopus 18. distinct.] Concilio Carthaginiensi 4. Cap. 16. Episcopus ad Synodum ire non tardet, si non satis graui neceßitate inhibeatur: sic tamen vt in persona sua legatum mittat suscepturus, (saluâ fidei veritate) quidquid Synodus statuerit. Sic ibi: cùm ergo Episcopus non adstans Concilio, quidquid statutum fuerit, suscipere teneatur: manifestum est Concilio inferiorem esse, à quo potest per statuta ab eodem obligari.

Vt autem textus alios communis iuris [Ex Concilio Tridentino aperta probatio.] omittam, iuuat maximè ex Concilio Tridentino rem istam apertè demonstrare. In Cap. 2. citato sic habetur. Episcopi, qui nulli Archiepiscopo subijciuntur, aliquem vicinum Metropolitanum semel eligant, in cuius Synodo Prouinciali cum alijs interesse debeant, & quæ ibi ordinata fuerint, obseruent, ac obseruari faciant; in reliquis omnibus eorum exemptio, & priuilegia salua, atque integra maneant. Hæc Concilium, ex quibus liquet Episcopos Concilij subiectos esse decretis; quandoquidem exempti ad illa tenentur. Pro quo & est declaratio Cardinalium sic se habens: Prætereà ad obseruationem [Declaratio Cardinal.] Decretorum Concilij Prouincialis omnes esse obligatos, qui Episcopali iurisdictioni subduntur, atque item exemptos in casibus, in quibus à iure communi, & Concilij decretis, specialiter Episcopis, aut Concilio Prouinciali in ipsos potestas tributa est: contra inobedientes autem iuris remedijs esse procedendum. Sic Congregatio ex recognitione Ioannis Gallamert. Iuxta editionem Lugdunensem Anni 1631. Vbi dici nequit potestatem Concilij ad omnes extendi, quatenus illius decreta vim habent à proprio Episcopo. Nam eo pacto res erat omnino indubitata, neque declaratione indigens: & ita solùm pro Concilij iurisdictione erga totam prouinciam, & subditos etiam exemptos, debuit declarari. Subditos namque exemptos debere parere Episcopo in iis, in quibus exempti non sunt, omnino exploratum est: vbi & obseruandum quod dicitur, Episcopis, aut Concilio Prouinciali. Est ergo diuersa Episcoporum, & Concilij Prouincialis potestas, & hæc ad multa se extendit, ad quæ Episcoporum potestas nequit extendi. Quot item ex Concilio ostendi clarè potest, dum potestates istas vt distinctas proponit, Seßione citata Cap. 18. vbi de concursu ad Parochialia Beneficia loquitur, [Concilij verba.] & inter alia sic ait: Etsi Episcopo, aut Synodo Prouinciali pro regionis more videbitur magis expedire, per edictum publicum vocentur qui volent examinari: sic ibi; est ergo diuersa potestas Concilij, & singulorum Episcoporum in ordine ad statuta.

Pro quo & sunt aliæ Cardinalium declarationes circa citatum Caput. 5. apud eumdem: quarum prima sic habet: non solùm Episcopi [Declarationes aliæ.] tenentur eligere (Metropolitanum, cuius Synodo intersint) vt in hoc decreto; verum etiam prælati inferiores, qui hanc electionem liberam habent; licet eorum Capitula contradicerent: quia Capitula tenentur ad eamdem obseruantiam decretorum in Concilio Prouinciali conditorum, sicut ipsi prælati eligentes. Secunda ita est. Capitula etiam exempta tenentur obseruare Decreta in Synodo Prouinciali facta. Ex quibus dilucidè apparet iurisdictionem Concilij diuersam esse, quandoquidem Capitula ad obseruantiam Decretorum tenentur, & non ratione immediatæ subiectionis ad Prælatos, quæ cùm eorum pugnare nequit exemptione; & quia Prælati ipsi pariter dicuntur subiecti. Tertia in hunc modum procedit. Et notandum, quòd Episcopus exemptus, qui Metropolitanum vicinum semel elegit, & eius Metropolitanæ Synodo interfuit, non potest ab eodem Metropolitano compelli, nec cogi ad constitutiones in ea Synodo editas obseruandas. Sic Congregatio censuit, & hoc ratione exemptionis: nam Concilium loquitur tantùm de interessentia, in reliquis verò seruat exemptionem Metropolitanorum. Sic Congregatio. Ex quibus fit Episcopos non exemptos ad obseruantiam posse compelli, cùm non solùm ad interessentiam teneantur.

Videntur autem prima, & secunda [Inter illas compugnantiam non esse.] declaratio inter se pugnare: illa enim ait Prælatos exemptos ad obseruantiam decretorum teneri; quod tamen hæc negat, redditâ ratione quia Concilium Tridentinum loquitur de interessentia, in reliquis autem seruat exemptionem: quod pariter de aliis videtur accipiendum. Sed certè non sunt inter se pugnantes; vbi primò dicere aliquis possit non pugnare; quia prior de prælatis inferioribus loquitur, posterior de Episcopis, quibus Concilium præter interessentiam, seruari in aliis exemptionem imperat: de aliis autem nihil statuit. Sed perstat difficultas; quia Concilium expressè determinat Episcopos exemptos debere ordinata seruare verbis illis: & quæ ibi ordinata fuerint obseruent. Ergo quoad obseruantiam nullo modo illis exemptio suffragatur. Habet tamen hoc aptam explicationem, per quam omnis repugnantiæ vmbra remouetur. Tenentur Episcopi ad obseruantiam dictam, quod negari nequit, cùm ita sit mens Concilij perspecta; tenentur etiam diligenter curare vt obseruentur, [Teneri Episcopos ad statuta, sed non posse compelli, si exempti sint.] quòd & à Concilio præceptum. Tenentur item & inferiores alij Prælati: sed neque illi, neque isti possunt ad obseruantiam cogi, & compelli, Est ergo in Concilio Prouinciali vis directiua, sed non coerciua, sicut alibi sæpè contingit, & in materia præsenti occurrit simile in Cap. Graue nimis, de Præbendis citato, in quo cùm potestas tribuatur Prouinciali Concilio ad corrigendos prælatos, qui indignos ad Beneficia eligunt vsque ad suspensionem, circa Metropolitani delictum [Archiepiscopus qualiter coerceri possit sicut & Episcopi Prouinciales.] limitatio adhibetur, quòd scilicet nequeat illius correctio vsque ad suspensionem tendere; non quia inferior non sit, sed ob præstantiam dignitatis: inferiorem enim esse ex eo constat, quia ab eo ad Concilium potest appellari. Pro quo Abbas Hostiensis, & alij apud P. Sancium Lib. 8. de Matrimonio Disputat. 17. num. 36. Quòd autem correctio, immò & coactio in Concilio, sine suspensione tamen, stare queat, constat ex Tridentino: Seßione 23. Cap. 18. de Reformatione in quo sic dicitur: quòd si Cathedralium, & aliarum [Concilium Trident.] Ecclesiarum Prælati in hac seminarij erectione, eiusque conseruatione negligentes fuerint, ac suam portionem soluere detrectauerint; Episcopum, Archiepiscopus; Archiepiscopum, & superiores Synodus Prouincialis acriter corripere, & ad supra dicta cogere debeat. &c.

Atque ex hoc, & iuribus aliis indicatis, [Ratio valida pro Assertione.] ac præsertim ex Cap. 5. Seßionis 24. Concilij Tridentini, alia instrui ratio potest: nam Concilium Prouinciale est superius singulis Episcopis in ordine ad correctionem grauium delictorum, & alia, de quibus iura loquuntur, vnde eorum quolibet resistente potest circa illius correctionem, quæ sibi benè visa fuerint statuere: ergo & resistente etiam potest statutum aliquod legale condere, quod ad prouinciæ bonum viderit expedire. Consequentia constat: quia ex potestate dicta colligitur absoluta iurisdictio cum independentiâ suffragio singulorum: ergo & talis etiam erit in ordine ad statuta. Id quod vrgeo; nam Concilia prouincialia ex præcipuâ. Ecclesiæ intentione ad commune bonum prouinciarum ordinantur, & minùs principaliter ad Episcoporum correctionem. Vnde Concilium Tridentinum Cap. 2. Seßionis 24. citato, fines, [Concilia Prouincialia non congregantur præcipuè ob correctionem, sed ob fines alios.] propter quos Prouincialia solent congregari Concilia, proponens, sic ait: Prouincialia Concilia pro moderandis moribus, corrigendis exceßibus, controuersiis componendis, aliisquæ ex sacris Canonibus permißis renouentur. Sic illud. Vbi de Prælatorum correctione nihil expressum, licet certum sit ex sacris Canonibus, etiam ad eorum correctionem ordinari. Sed quia id minùs principale [Concilium idem.] est, ideò non expressum, præcipuis aliis declaratis. Tunc vltra. Ergo in ordine ad principalem finem, pro quo statuta esse possunt, nequit Concilium à singulorum sententiâ pendere. Pater illatio: nam eâ ratione commune bonum facilè posset impediri, vt est perspicuum: si enim viginti Episcopi circa rem aliquam conueniant, & vnus resistat, nihil fiet: immò etsi plures.

Vnde iam efficacissimè insto aduersæ [Instantia efficacissima.] illius, ac singularis sententiæ fundamentum destruendo; scilicet ad statuta condenda in Concilio Prouinciali omnium Episcoporum consensum requiri, cuius oppositum tenent Doctores de hoc agentes, & videri possunt specialiter Cardinalis Tuschus Tomo 2. Conclusione 554. & Stephanus Quaranta. V. Concilium Prouinciale n. 29. & 30. plures adducens vti certum statuentes in Concilio Prouinciali ex maiori suffragiorum numero concludi, sicut in aliis regulariter contingit. Sententia enim illa quorumdam nescio quorum, de quâ P. Sancius suprà asserentium in Concilio Prouinciali solum Archiepiscopum habere suffragium decisionum, aboleta est, & [P. Ioannes Perez Monachus.] improbabilis, licet vir doctus illius probabilitatem fundare conetur, ipse communem sententiam amplexus, quidquid enim nonnulli ex antiquioribus dixerint, contrarium inuiolabili est praxi firmatum. Quomodo autem Caput si Primas. Contrarium non statuat, ex dicendis constabit.

§. VI.

Postrema resolutio, & solutæ obiectiones.

DIco secundò. Suppositâ communis, & [Assertio 2. Neque Episcopos, neque Archiepiscopum posse validè in legibus Concilij Prouincialis pro libitu dispensare.] fundatissimæ sententiæ veritate, neque Episcopi, neque Archiepiscopus possunt pro libitu in lege Concilij dispensare, & si dispensent irrita est dispensatio: quia in lege superioris. Pro quo specialiter videndi P. Suarez, Cap. 15. citato. P. Thomas Sancius n. 36. & 37. P. Palaus Tomo 1. Tract. 3. Disp. 6. puncto 4. n. 10. & 11. Bonacina Tom. 2. Disput. 1. Quæst. 2. Puncto 1. n. 14. P. Salas Disputat. 8. de legibus Cap. 9. num. 48 P. Layman Lib. 1. Tract. 4. Cap. 22. num. 4. & Cap. 7. §. 3. num. 8. D. Villaroel Parte 1. Quæst. 4. Art. 2. Quin. 65. addit Archiepiscopum à [Secus si caussa iusta adsit] Concilio posse excommunicari. Si autem iusta ratio subsit, dispensare possunt, quia talis videtur Concilij esse voluntas, pro quo P. Suarez suprà n. 7. P. Sancius num. 26. & alij communiter, licet id neget etiam Archiepiscopo Dom. Villaroel num. 66. neque obiecta vrgent.

Ad primum enim dicimus extare plures [Primum ex obiectis solutum.] iuris Canonici decisiones pro auctoritate Concilij, quarum aliquas adduximus; qui autem opponuntur textus facilem habent solutionem; & quod ex principio Distinctionis 18. profertur, nimium probat, cùm ad illud omnes teneantur respondere: constat enim Concilia Prouincialia non solùm ad corrigendum, sed etiam ad constituendum cogi, cùm possint condere statuta vt esse indubitatum vidimus num. 161. Pro quo [Dicta Concilia statuere posse & definire.] Honorius secundus ita scribit de Concilio Nanetensi à S. Hildeberto celebrato; ibique corrigenda correxit, & statuenda constituit. Sic ille; & est Epistola 66. inter Epistolas S. Hildeberti. Tom. 12. Bibliothecæ Patrum. Debent ergo omnes explicare quomodo stare queat, vt ad constituendum nequeant congregari. Et dicendum videtur non congregari ad constituendum, & definiendum, neque ad id vim habere, quod generaliter omnes possit obligare, aut in particulari aliquos, qui alicuius gradus, aut status sint; ad hoc enim necessaria non sunt, cùm pro iis quæ ad generale bonum Ecclesiæ, & specialium statuum in illa conducunt, satis sit Pontificum prouidentiâ consultum. Quòd autem statuere, & definire Concilium Prouinciale possit, ex eadem distinctione constat: tum in Cap. Episcopus adducto num. 161. [Cap. Episcopus. Et Ca. Decernimus.] Tum ex Cap. Decernimus ibi: Quæ eodem anno in Concilio acta sunt, vel definita esse noscuntur.

Est autem à veritate alienum in eo Capite agi de Synodo diœcesanâ, cùm verba illius [In Cap. Decernimus de Concilio Prouinciali agi demonstratur.] sint expressa, & sic habeant: Decernimus vt dum in qualibet Prouincia Concilium agitatur. &c. à Prouincia enim Prouinciale dicitur: quod & contextus ipse manifestat, cùm in eo dicatur conuocandos esse ab Episcopo omnes Abbates, Presbyteros & plebem, vt illis referat quæ in Concilio acta, & definita sunt. Cùm enim Abbates ad Synodum diœcesanam concurrant, & ex Clero quamplures, non erat opus conuocari eos ad notitiam in diœcesanâ Synodo actorum ingerendam. Agitur ergo de Concilio Prouinciali, à quo cùm redit Episcopus, id debet intra sex menses agere, quod ibidem à Concilio Toletano agendum intimatur. Et ita intellexit Glossa: item ex duobus Capitibus præcedentibus manifestè [Synodum diœcesanam non censeri Concilium.] constat diœcesanam Synodum non esse Concilium; nam in priori, scilicet Propter Ecclesiasticas, prohibentur Episcopi, qui Metropolitani non sunt, Concilio facere: in sequenti autem Synodus congreganda præscribitur. Cùm ergo in finali citato de Concilio in Prouinciâ habito decernitur, compertissimum est ad diœcesanam Synodum non esse referendum.

Caput Concilia ex distinct. 17. eatenus [Cap. Concilia 17. dist. quid sibi velit.] Concilia Prouincialia inualidare videtur, quatenus aliquid sibi contra Sedis Apostolicæ voluntatem vsurpant, & maiora negotia tractant, vt ex sequentibus constat. Item debere illa ante publicationem Sedi Apostolicæ præsentari. Pro quo est praxis, & declaratio Cardinalium circa Caput 2. citatum Seßionis 24. sed circa illud est [Concilium Prouinciale an vim habeat Sedi Apostolicæ non præsentatum.] non leuis difficultas: nam Concilium Prouinciale, eo ipso, quòd ligitimè congregatum est, & eius statuta nihil absurdi continent, potest statim obligare, confirmatione Pontificis ad id minimè requisitâ, vt ostendit P. Suarez Lib. 4. de legibus. Cap. 6. num. 10. & probari potest ex Synodo diœcesanâ, cuius statuta vt obligent confirmatione Pontificiâ non indigent, vt in citatâ Cardinalium declaratione dicitur verbis illis: Mittentes autem ad Sedem Apostolicam diœcesanas Synodos laudandi sunt. Laudandi inquam ob Sedis Sanctæ reuerentiam, & quia vltra debitum præstant. Est autem maior ratio in Concilio Prouinciali, ob maiorem illius auctoritatem. Ad hæc dico debitum dictum non esse tale, vt propter defectum Consultationis vis obligandi sit statutis Concilij deneganda, vt adducta conuincunt. Est ergo debitum honestatis, in quo peccatum aliquod potest admisceri, si non illi fiat satis. Tum ob reuerentiam debitam Apostolicæ Sedi, quam in hoc exhibendam praxis communissima persuadet. Tum etiam quia bono communi non penitus prouidetur: statuta enim dum à Pontifice confirmata non sunt; possunt facilè abrogari, variis ad id titulis conquisitis, & saltem à Concilio alio. Hinc P. Suarez citato loco ait ad maius auctoritatis robur, & vt leges immutabiliores sint, solere hæc Concilia confirmationem suarum legum à Pontifice postulare.

Ad Caput Nullus Primas. Dico inprimis [Cap. Nullus Primas genuinus intellectus.] verba illius hæc esse: si quis Metropolitanus Episcopus (nifi quod ad suam solummodo propriam pertinet Parochiam) sine Consilio, & voluntate omnium Comprouincialium Episcoporum extra agere aliquid tentauerit, gradus sui periculo quidem subiacebit, & quod egerit, irritum erit, & vacuum. Sic Sanctus Calixtus Pontifex Epist. 2. Deinde respondeo ibi de Concilio non esse sermonem, sed ne Metropolitanus circa Parochias suffraganeorum si intromittat, illis inuitis; vnde omnium Consilium & voluntas requiritur, si de omnium est diuisiuè Parochiis aliquid disponendum. Vt disponatur ergo de Parochiâ vnius, non sufficit Consilium, & consensus aliorum, etiam in Primate. Quodquidem ex Cap. Archiepiscopus. Quæst. eadem habetur perspicuum; sic enim habetur ibi. Archiepiscopus nihil de Episcoporum caussis aut alijs communibus, iuxta statuta Apostolorum, absque cunctorum illorum agat Consilio, neque illi assumant, nisi quantum ad suas pertinet Parochias, sine suo consensu &c. Et explicationem istam adhibet Glossa sic dicens: dicitur ergo quòd nullus Primas, vel Metropolitanus debet se intromittere de specialibus negotijs sui suffraganei, absque eius licentia, vel voluntate. Sic Glossa, quam promptam, & facilem explicationem, [Glossa.] si præfatus legisset Auctor, comperisset sanè nullum in citato Capite fundamentum pro singulari illa sententia reperiri.

Ad rationem vltimam dico ex Conciliorum [Rationi positionis contrariæ fit satis, quæ non videtur probabilis.] Prouincialium institutione hoc haberi; nam aliàs ferè essent pro communi bono inutilia, quando ex vnius contrario iudicio possent statuta conuenientissima prorsus impediri, de quo num. 165. & vt demus ex ipsâ Conciliorum institutione hoc non haberi; habetur tamen ex dispositione iuris Canonici, cuius circa hoc tot vidimus decisiones. Quæ omnia ita positionem istam firmant, vt contraria minimè probabilis videatur. In quo Iudicium P. Suarij libenter complector, qui omnino certam, & indubitatam eam esse testatur, vt vidimus num. 161. Cùm enim certa sit, opposita nequit esse probabilis; quod enim certo opponitur, falsum debet reputari, & quod falsum, nequit cum veritatis coniecturis probabilibus apparere. Pro quâ hæc satis, ad alia properantibus.

§. VII.

De nonnullis alijs Religiosorum, & Clericorum contractibus.

SOlent apud illos pharmacopolia videri, [Circa pharmacopolia.] in quibus secularibus pharmaca ex rebus Indicis confecta, & ex Europâ adducta venduntur. Pro quibus

Dico primò. Si Clerici, & Religiosi extra [Assertio 1.] proprias domus genus hoc negotiationis exerceant; idem est de illo dicendum, ac de ceteris, de quibus suprà.

Dico secundò, officinam aromatariam habere [Assertio 2.] Clericus potest, si ipse eius artis peritus sit, & medicinalia non emat, vt immutata diuendat. Est iuxta dicta, quia est fructus industriæ, & idem est de Religiosis.

Dico tertiò, officina dicta nequit haberi in [Assertio 3.] propatulo, ita vt porta in callem exeat, constat: quia id sine scandalo stare nequit, videtur enim illud esse præcipuum aromata vendentis officium, aliorum more, qui publicas habent tabernas, sicut de pane cocto ex proprio frumento, qui vendi [De pane cocto.] domi nequit, benè tamen per alios, ex P. Pellizario, & Lezana affirmat Diana Parte 11. tract. 6. Resolut. 41.

Dico quartò, vbi sine scandalo id stare [Assertio 4.] potest; vendi possunt non solùm confecta, à prædictis talis artis peritis, sed etiam alia immutata, quæ empta sunt vt necessaria proprio vsui, & superfuerunt: non verò si ad lucrandum empta sunt directè, licèt cum aliis vsui proprio necessariis. Probatur ex dictis duobus prioribus paragraphis, & videndus præsertim Cardinalis Lugo Disput. 26. n. 32. & P. Fagundez Lib. 5. de Iustitiâ, cap. 12. num. 2.

Dico quintò, non licet ex Europâ ingentem [Assertio 5. & specialiter notanda.] copiam medicamentorum exportare, vt parte eorum vendita, sumptus, quos Ecclesiastici, ea ad proprium vsum emendo possent facere, suppleantur. Hoc videtur clarum; quia est negotiatio directe ad lucrandum instituta: satis enim magnum lucrum est sumptus in medicamentis emendis euitasse, in eo enim sic agens fit locupletior. Sicut de illo dicitur, qui bonâ fide aliquid alienum consumpsit, teneri scilicet ad restituendum illud, in quo factus est locupletior; non ex eo quòd plus aliquid acquisierit semper, sed quia id habet, quod non fuisset habiturus, eò quòd sumptus facti ab ipso fuissent. Vt si ex alieno victum quotidianum facit, sumptus faciendos in eo habet modò, & ita ratione illorum dicitur locupletior. Ad quem modum se habet illa pharmacopolij industria: nihil enim per copiosum eorum vsum minùs habet sic emens, & distrahens, cùm tamen in illis magnos fuisset facturus sumptus, & ita ex negotiatione ista factus est locupletior: & quemadmodum si quis prædicta, aut alia emeret, & venderet, vt ex iis, quæ sibi necessaria essent ad sustentationem compararet, friuola esset euasio, si diceret ex eo facultates suas non accrescere, sed sustentationis commoditatem haberi; eodem pariter modo in casu, de quo loquimur, est judicandum; quia sicut in priori magnum accrescit lucrum, dum sumptus sustentationis euitantur, & facultatum nulla diminutio fit, ita & in alios sumptus curationis familiæ, qui esse ingentes solent.

Pro resolutionibus dictis deseruiunt, [De Bullâ Vrbani VIII. circa quæstuosas artes.] quæ habet P. Pellizarius Tom. 1. Tractat. 6. Cap. 10. Quæst. 13. vbi adducit Bullam Vrbani VIII. quâ quæstuosas omnes artes Religiosis prohibuit, sed eam pro Româ tantum voluit obligare. Ex quo habemus quæstuosas artes generaliter non esse prohibitas. Sed neque Romæ Bulla prædicta vim habuit, quia reuocata est multorum potentiorum precibus, qui pharmacopolia Religiosorum valde conuenientia judicarunt, tollenda planè vi præfatæ Constitutionis. Addit autem citatus Pater licere illa, quia in ipsis res artificio mutatæ venduntur. Ex quo sequitur id, quod Assertione quintâ probauimus, non licere inquam, officinas dictas, quando ea, quæ emuntur immutata venduntur, nisi juxta Assertionis quartæ moderationem.

Sunt etiam in Indiis, qui conficiendæ calcis, & laterum coquendorum fornaces habeant, pro quo Æthiopicorum mancipiorum ministerio vtuntur, & pro illis

Dico sextò: licent fornaces prædictæ pro [Assertio 6. circa calcis & laterum officinas, pro ædificijs proprijs.] ædificiis Ecclesiasticorum eas habentium, etsi contingat aliqua vendi, quæ non sunt pro illis necessaria. Sic P. Pellizarius suprà Quæst. 14. Ex quo Diana Parte 11. Tractat. 6. Resolut. 41. & ratio ex prædictis est obuia: quia ibi negotiatio propria non est, neque aliquid, quod per Epikeiam veniat similiter comprehensum, vt Auctores loquuntur de quibusdam superiùs explicatis; & præsertim P. Molina Disput. 342. §. Secundum est. Et quidem ædificare Religiosis licet, & ad hoc ministerio propriorum mancipiorum vti: ergo & calcem, ac lateres conficere, ex quibus ædificium assurgit. Quòd autem ea, quæ supersunt, vendi possint, ex eo probatur, quia si hoc in iis, quæ immutata venduntur, licitum est, quando cum necessariis emuntur, & non ex directâ lucri intentione, multò potiùs licebit, vbi solius industriæ fructus distrahuntur.

Dico septimò, etiamsi fornaces dictæ [Assertio 7. pro alienis etiam vti ministerio mancipiorum.] non construantur pro ædificiis propriis Ecclesiasticorum; sed in eorum terris ad quæstum ex eisdem faciendum, & mancipiorum ministerio, non videtur in eo quidquam Canonicâ lege prohibitum. Id probo ratione nuper adductâ; quia in eo negotiatio propria non est, cùm non sit emptio, & venditio rerum sine earum mutatione: neque impropria & quæ per Epikeiam prohibita censeatur; quia id nullibi expressum. Ex similibus autem arguit nequit, quia nullum est, quod adæquet, & potiùs ex illis potest Assertio comprobari. Venam ferri emi non posse, vt ex illa ferrum per ministros conductos extrahatur, [Ex vena ferri argumentum.] docent aliqui apud P. Molinam suprà §. Syluester, quibus ipse videtur consentire, si vena nudè sumatur: non tamen id illicitum reputant, si per Monachos ferrum conficiatur. Ratio autem discriminis sumi potest ex Cardinali Lugo suprà num. 34. quia cùm administri conducti sunt, eorum operæ emuntur, vt posteà vendantur: quod tamen in Monachorum operis non apparet. Ex quo argui potest pro casu nostro, in quo non emuntur laborantium operæ, cùm sint mancipia; & licet mancipia ipsa empta sint, eorum tamen operæ proximè non emuntur, & mancipia pro multis seruire possunt, in quibus eorum operæ non venduntur. Et per accidens est, quòd labori prædicto applicentur. Idem est si emantur [Et confectione vini ex vuis emptis.] vuæ, vt per Monachos conficiatur vinum, de quo Cardinalis Lugo num. 34. citato, & P. Molina, §. Secundum est, aliique; & verò cùm dicant non licere, cùm id fit per famulos conductos, de non conductis aliter videntur sentire. Item emi posse iumenta vt locentur, tenet citatus Cardinalis loco eodem, de quo & suprà n. 152. ergo & mancipia, vt ex eorum labore aliquid vendendum eliciatur; non enim maior in vno, quàm in alio, indecentia apparet, & fortè maior est in locatione, [Ac iumentorum emptione vt locentur.] & respectu mancipiorum esse potest. Quibus addi potest praxis proborum, & sapientium, quæ sine scandalo, immò cum ingenti Reipublicæ commodo sustinetur. Iuxta quæ non videtur [Quid de collecta niue.] negotiatio prohibita, si nix ad vendendum colligatur, licèt aliter sentiat Rota apud Dianam Part. 11. Pag. 609. probabiliter locuta.

Dico octauò. Idem licet, etiamsi ad [Assertio 8. idem statuens, si operarij conducantur.] operas prædictas conductitij aliqui adhibeantur. Quod probo in primis, quia ibi in rigore non est emptio & venditio, operæ enim non propriè venduntur, quia contractus locationis ab omnibus vt diuersus à contractu emptionis, & venditionis ponitur. Deinde si pauciores illi sint comparatione mancipiorum, non videtur esse prohibitionis ratio, quia veluti adiutores mancipiorum adhibentur, quorum operæ præsertim attenduntur; si autem aut plures, aut omnes conductitij sint, succurrit alia satis recepta doctrina, de quâ num. 33. 147. & 155. Ecclesiasticos scilicet posse per alios negotiari, quod de propria negotiatione Auctores affirmant: ergo & impropria poterit per alios exerceri, & ita per famulos conductitios, licèt illis Clericus assistat, aut Religiosus aliquis præficiatur. In quo quidem non seruandæ limitationes omnes illæ, quæ pro negotiatione sunt appositæ; quia cùm ea, de quâ loquimur, negotiatio propria non sit, neque de illa est cum prædicto rigore pronuntiandum. Quod in Religiosis specialiùs currit, qui ob negotiationem huiusmodi [Quid in Religiosis speciale.] minimè à ministeriis Ecclesiasticis abstrahuntur, quando vni, aut alteri cura committitur: hinc autem aliquantulum distrahi ob commune bonum, damnabile non est, quia & Prælati, & Procuratores multas patiuntur distractiones, quas communis boni respectus sanctificat, quia sine illis minimè posset Religiosa consistere disciplina.

Dico nonò: licent etiam Ecclesiasticis [Assertio 9. circa figulinas.] figulinæ pro omnibus vasorum generibus, sicut in Indiis aliquorum vsu receptum, in ordine scilicet ad necessaria pro ipsis, & etiam ad vendendum. Quod quidem rationes pro aliis, de quibus nuper, adductæ conuincunt, & quidem in hoc plus est artis, quàm in aliis, vnde & minus negotiationis in ipsis, & generaliter loquendo, cùm Religiosorum [Pro Religiosis circa dicta obseruanda doctrina.] necessitates vrgentes sint, difficilè damnandi sunt, qui per quæstuosas artes sine scandalo, & notabili distractione illis student remedium adhibere; ne si necessaria desint, relaxatio irreparabilis subsequatur. Vbi & Bonacinæ discursus suffragatur [Bonacinæ.] tom. 2. disp. 3. de contract. q. 1. Puncto 5. n. 19. §. Tertia sententia. vbi ait: quòd cùm negotiatio ex se indifferens sit, non efficitur culpabilis nisi ob prohibitionem; cùm autem nullibi inueniatur prohibitum [Qualis indecentia in negotiatione.] negotiari per alios, non debet id vti illicitum condemnari: & addit talem indecentiam, si qua est, non esse moralem, sed ciuilem, qualis est illa, quam Princeps, aut alius eximiæ vir dignitatis per alios negotiando incurreret. Sic ille philosophatur; quæ quidem ad quæstuosas artes applicandum: vt cùm ex se indifferentes sint, neque aliàs inueniantur prohibitæ, non debent vt illicitæ traduci, & quod de indecentiâ ab eodem dictum, pariter accommodandum: neque timeri scandalum potest, vbi ex occupatione tali nullus ad peccandum prouocatur: sicut neque ministeriorum in ordine ad bonum spirituale fidelium vlla iactura dignoscitur: futura certè, si necessaria deessent, quæ ita Religiosis tribuenda sunt, sicut à Concilio est Tridentino dispositum: [Vt prouidendum illis à Prælatis.] Sessione 25. Cap. 2. de Regularibus, verbis illis: Mobilium verò vsum ita superiores permittunt; vt eorum suppellex statui paupertatis, quam profeßi sunt, [Concilium Trident.] conueniat; nihilq́ue superflui in eâ sit, nihil etiam, quod necessarium eis denegetur. Sic Concilium.

§. VIII.

De contractu Æthiopicorum mancipiorum.

COntractus iste licet in Indiis frequens, [Æthiopicorum seruorum nimis periculosum conscientijs esse contractum.] communis est tamen etiam Europæis, vt vix aliquid speciale occurrat pro Indiis disquirendum, & circa modum eos furtiuè introducendi de fraudatione jurium Regiorum, & ministrorum subornatione dictum à nobis Titulo 5. num. 143. Modo id tantum adiecerim, rem hanc adeò esse Christianis conscientiis periculosam, vt si ad regulas iustitiæ aptari debeat, vix aliquid occurrat, quo possit plena securitas in huiusmodi contractu reperiri. Pro quo libet ea, quæ P. Thomas Sancius, qui quæstionem magis ex professo versauit. Post P. Molinam Disp. 34. & 35. cuius & asserta proponenda sicut & P. Rebelli Lib. 1. quæst. 10. sect. 1. & 2. & P. Fragossi Tomo 3. Disp. 22. §. 2. & 3. sufficiat in medium protulisse.

Ille ergo Tomo 1. Consiliorum, Lib. 1. Cap. 1. [P. Sancij circa illum Pronuntiata.] Dub. 4. post aliquot iacta fundamenta iuxta moralia principia communiter recepta, hæc subiicit pronuntiata.

Primum, contractationem istam, quâ [Primum.] Æthiopes ex suis regnis adducuntur, esse iniustam, & cum obligatione restituendi libertatem; quia tituli seruitutis communiter loquendo sunt iniusti, licet respectu aliquorum contingat titulum iustum extare. Cùm enim qui sint tales ignoretur, non debent iniustè capti, qui multò plures sunt, suâ libertate priuari.

Secundum, si Mercatores contractantes [Secundum.] exactissimè examinarent titulos, & deprehenderent esse iustos, licita esset contractatio. Hoc tamen esse moraliter impossibile; & diligentiam, quam adhibere communiter dicuntur, omnino superficialem esse pro comperto habetur; & ita nihil iuuat in proposito.

Tertium; Mercatores qui in magno numero [Tertium.] emunt ab aliis, qui ex Æthiopiâ miseros istos adducunt, peccare mortaliter, & ad restitutionem teneri, nisi factâ diligentiâ de iusto titulo captiuitatis constet.

Quartum: idem esse, quando vnus, aut alter [Quartum.] emitur à Mercatoribus, qui eos ex Æthiopia adducunt, propter eamdem rationem. Post vnam, autem, aut alteram venditionem factam, non teneri ad talem diligentiam, quia iam non est possibile cognosci, quonam titulo captus sit, & ita diligentia esset superuacua.

Quintum, Ementem vnum, vel alterum [Quintum.] bonâ fide, licet superueniat posteà dubium an fuerit iustè captus, non teneri manumittere, si facta diligentia nequeat veritas deprehendi, quia in dubio melior est conditio possidentis.

Sextum, eum, qui mala fide emit, aut cum [Sextum.] dubio de titulo captiuitatis, peccare mortaliter, & si non possit deponere dubium rationibus probabilibus, teneri manumittere, quia possessio cum mala fide nihil iuuat, quando est alius, qui potius ius habeat, scilicet ipse Æthiops, qui habet ius naturale, & possessionem suæ libertatis. Addit hoc intelligi, nisi is, à quo emit, habuerit bonam fidem; tunc enim cùm in eius succedat ius, non tenetur manumittere. Tandem Palacij [Palacij sententia.] sententiam reiicit asserentis, postquam tales publicè vendendi exponuntur, non esse obligationem vlterioris inquisitionis circa iustum captiuitatis titulum. Sic Doctor ille; ex quibus tamen nihil elici posse, quod faueat, si inter se componantur, & id quod communiter accidit, attendatur, facilè potest ostendi.

Et primum quidem, ac secundum [Pronuntiata dicta non videri sibi cohærere, neque ad iustificandum contractum sufficere. Vbi circa quatuor priora.] apertissimè huiusmodi contractationi repugnant. Et vt primum stare debeat, necessarium est affirmare id, quod in secundo de adhibito diligenti examine dicitur, locum non habere. Nam si locum habet, & ita debet præsumi; ergo immeritò contractatio condemnatur, quandoquidem præsumptio talis eam potest iustificare. Non igitur communiter loquendo tale intercedit examen, & ita neque communiter contractatio licet, vnde re ipsa Prima assertio non est à secundâ diuersa, quia prima conditionalem illam de diligenti examine non excludit. Tertium item apertè contradicit: sicut etiam Quartum in priori eius parte. Limitationem autem minimè esse fauorabilem ex eo patet, quia affirmat iam non posse diligentiam adhiberi; ergo restituenda est libertas. Patet ex primo, & secundo: quia contractatio iniusta dicitur, & cum onere restitutionis: ex eo quòd ij, qui adducuntur, communiter loquendo, ius libertatis retinent; qui autem ab adducentibus emunt, maiorem facere diligentiam nequeunt & ita neque emere; ergo post vnam, & alteram venditionem id est dicendum, quod in prima; quandoquidem vitiosa est origo, & vt talis cognita. Præterquam quòd manifestum est ementes ab iis, qui ex Æthiopiâ adducunt copiosam hanc mercem, de inquisitione tituli non curare, & multò minùs sequentes emptores, ergo nequeunt, qui emuntur securâ conscientiâ possideri.

Ex quo sequitur, neque quintum stare [Circa quintum, vbi circa bonam fidem in possessione doctrina.] posse, in quo & illi fauet P. Molina Disput. 35. in fine, & Dissutat. 36. Quando enim post bonam fidem sequitur dubium, licet nulla adhiberi diligentia possit, quâ veritas exploretur, possessio stat pro libertate, quia debet iuxta communiter accidentia iudicari; atqui, vt diximus, & probat dictus Pater, communiter titulus seruitutis est iniustus; ergo debet iudicari iuxta illud. Quemadmodum si quis rem aliquam bonâ fide emerit, & posteà sciat venditam esse ab eo, de quo probabilissimè præsumitur eam surripuisse, vt si sit seruus, & res pretiosa sit, aut alius similis, tunc retineri nequit, etiamsi factâ diligentiâ nequeat dominus certus deprehendi; quod quidem iuxta tertium fundamentum est Auctoris eiusdem n. 3. vbi cum multis ait; quoties quis bonâ fide aliquid possidere cœpit, si deinceps iudicet æquali probabilitate ad vtramque partem, rem non esse suam, si factâ sufficienti diligentiâ non potest vincere dubium, posse eam retinere, quia in pari dubio melior est conditio possidentis. Atqui in casu nostro non est æqualis probabilitas ad vtramque partem, sed moralis certitudo de iniusto titulo, aut talis certè probabilitas, quæ dubium ferè vincat; ergo nequit seruum possidere.

Vnde neque sextum stare potest quoad [Circa Sextum.] eius limitationem, in qua est fauorabile; quia emens malâ fide, nequit illam deponere ex bona fide alterius, quæ ex ignorantia procedebat, & in eo cessat; ideò enim malâ fide emit, quia sibi persuasit iniustum esse seruitutis titulum; atqui hoc certum est, iuxta nuper dicta; ergo nequit malam fidem deponere, cum qua possidet. Quemadmodum si sciret rem aliquam esse furtiuam, ab alio tamen bonâ fide possideri, & eam emeret, non posset tali bona alterius fide se tueri, sed restituere absque dubio teneretur. Et verò Sexta conclusio in casu procedit, quo quis emat cum dubio; an qui venditur iustè, vel iniustè fuerit captus: quæ quidem non videtur aliis consonare, quibus contractatio ista absolutè iniusta pronuntiatur, non ob dubium, sed ob moralem certitudinem. Sed sit illud de dubio verum, semper profectò tale dubium est, quia numquam potest veritas deprehendi: ergo neque mala poterit deponi fides, cùm apertè constet primam possessionem à Mercatoribus ementium cum dubio fuisse, vel esse debuisse, vnde vlteriores possessores nequeunt ad possessionis titulum prouocare.

Quod autem addit in fine circa sententiam [Ex impugnata à præfato Auctore Palatij sententia, vrgetur.] Palacij, ea, quæ à nobis sunt dicta, confirmat; ait enim minùs benè illum asseruisse emptorem Æthiopum, postquàm ad nos adducti sunt, & publicè venduntur, non teneri ad ampliorem inquisitionem, sed posse opinari licitè vendi, quod ex eo sic improbat: quia, (vt probaui) est fama communis in oppositum. Tantùm ille. Cùm ergo fama communis in oppositum sit, & de nullo in particulari maior haberi certitudo possit, quàm ea, quæ de omnibus communiter habetur, vt experientiâ constat: fit ex eo de nullius iusto titulo non solum certum, sed neque probabilem notitiam succurrere, & ita iniustè possideri. Et famam dictam à fide dignis ortam probauerat ipse num. 10. bonis adductis testibus. Pro quo, & num. 2.

Patris Molinæ Pronuntiata, vt faueant, & quàm consequentia sint.

PRimum ex Disput. 35. sic procedit, negotiationem ementium mancipia ab [P. Molinæ Pronuntiatum primam post tria alia conditionalia.] infidelibus esse iniustam, & iniquam, & omnes eam exercentes esse in statu damnationis æternæ, nisi quem fortè inuincibilis ignorantia excuset, in qua neminem esse eorum, audet affirmare. Sic ille in quartâ conclusione, vbi absolute loquitur; tres enim præcedentes sunt conditionales. Prima scilicet licere emptorem, si ij, qui emuntur, bello iusto capti sint ab iis, qui illud gerunt, vt contingit aliquando geri à Lusitanis. Secunda licere item si ij, qui venduntur ob sua crimina, in seruitutem redacti sunt, quando crimen tale est, vt seruitus sit proportionata illius pœnæ. Tertia etiam esse licitum, quando parentes fame pressi filios vendunt, vt quicumque alij facere possunt: vnde si hoc inter Æthiopes accidat, iure se possunt naturæ tueri. Sic ergo cùm præmisisset, conclusione quartâ id statuit, quod iam ex ipso posuimus; vbi quidem non loquitur de bello captis à Lusitanis, quod cum aliquibus ex illis gentibus iustum esse dixerat, Disput. 34. vt cum Angolanis, & si qui sunt alij Mauricæ sectæ Professores, qui eo ipso immane odium in Christianos ad omnem hostilitatem expromptum præseferunt. De iis autem, qui bellum gerentes cum aliis eos capiunt, & vendunt, resolutio dicta procedit.

Secundum, dum alia via ad fidem Christianam [Secundum.] inducendam in illas regiones non succurrit, fauendum esse negotiationi ipsi quantùm saluâ conscientiâ fieri potest; quia sic magnum illud bonum, minimè aliàs consequentur, ex barbaria educti, in quâ brutorum potiùs, quàm hominum more viuere comperiuntur.

Tertium, non aliter seruitutem istorum, & [Tertium.] cuiusque illorum permittendam, quàm si luce clarius eam iustam esse constet, tum quòd libertatis caussæ; quippe quæ piissima est, per se sit suffragandum. Tum etiam quòd vt magno esset adiumento, vt fides nostra, moresque Christiani, in illis locis propagarentur. Addit, temporalia etiam commoda ex humaniori commercio futura, & sic concludit: quamuis autem aliud non esset lucrum, quàm tutas ab æterno interitu habere conscientias, hoc vnum satis esse deberet. Sic ille, apertè indicans in negotiatione istâ conscientias negotiantium naufragare.

Quartum, Ex disp. 35. ad finem, & 36. [Quartum.] eum, qui emit ab eo, qui bonâ fide cœpit possidere, & posteà de iusto titulo dubitauit, non teneri integrè restituere, sed adhibitâ diligentiâ, & non exploratâ veritate, tantùm teneri partem restituere, iuxta dubij quantitatem; quia in ius succedit alterius, qui factâ diligentiâ non tenebatur restituere, cùm sit melior conditio possidentis.

Quintum vnde suprà: ementem cum inuincibili [Quintum.] ignorantia, si postea dubitare incipiat, non teneri restituere, si factâ diligentiâ dubium perstet, ob meliorem possidentis conditionem, ratione cuius nihil restituere tenetur, vnde neque partem, neque totum, quando bonâ fide possessionem inchoauit.

Sextum, ex Disputat. 36. §. Primum & [Sextum.] præcipuum mancipia ex suis regionibus asportata licitè emi posse, quia non spectat ad subditos examinare an merces licitè asportentur in regnum, sed ad Principem; cùm ergo ille videatur probare, non est circa id scrupulosiùs indagandum.

Cùm talis sit huius Doctoris resolutio, [Citatum Auctorem non approbare negotiationem, & oppositum non benè à P. Fagundez affirmari. Vbi de Primo Pronuntiato.] qui exactissimè rem istam inuestigauit inter Lusitanos scribens, & Primum eius pronuntiatum adeò negotiationi huiusmodi contradicat, affirmat P. Fagundez Libr. 2. de Iustitia & iure, Cap. 2. num. 5. & 8. eum illam approbare & absque scrupulo exerceri posse pariter affirmare. Quod quidem non video quomodo dici à viro tanto potuerit, cùm mens Auctoris adeò testata ab ipso fuerit relicta, vt nihil magis perspicuum inueniri posse videatur. Vnde P. Palaus Tract. de iustitiâ, & iure, Disput. vnica de Iustitia in genere. Puncto 9. num. 11. negotiationem dictam in prima emptione condemnans, pro sententia sua meritò P. Molinam allegat. Cuius quidem Primum pronuntiatum cum P. Sancij primo item consonet, satis apparet ex eo non posse pro negotiatione istâ patrocinium aduocari; nisi fortè quatenus de bello Captis aliter videtur sentire, [Quid de bello captis sentiat.] quandoquidem illud est iustum communi immò & Regiorum Iudicum sententiâ iudicatum. Sed certè vt dubitari de iustitia possit, dubitatio ipsius Patris facit, qui Disput. 34. §. Paulus verò ait visam à se instructionem, quæ à Rege Sebastiano data est post longam discussionem in Consilio Conscientiæ, electo Duci contra Angolæ Regem ituro, & ita postea subiicit: Quæ Instructio, sicut par erat, fuit exactè seruata, neque auaritiâ ducem, ac milites obcœcante, vlla facta fuit illius transgreßio, sanè nihil erat, quod ampliùs ad iustum bellum posset desiderari. Sic ille: dubius equidem de obseruatâ instructione, vbi de auaritiâ esse satis fundata suspicio poterat, quando bellum illud non tantùm ob vindicandas iniurias, sed propter argenti fodinas, quæ in eo tractu esse fama vulgauerat, potiùs agebatur.

Circa secundum pronuntiatum meritò [De Secundo. Vbi quod non est iniurijs stabilienda.] quidem annuendum, sed cum addita præcautione, quantùm scilicet saluâ conscientiâ fieri possit. Non vult Christus fidem iniuriis stabiliri; cùm aliàs negotiationi isti vacantes, fidei negotium non agant, sed lucri studio ad illam penitus moueantur. Vnde si scirent eos, quos asportant, Christianos minimè futuros, similiter asportarent: non ergo ipsis circa auro pretiosiorem libertatem irrogatæ iniuriæ ex fidei commodo, quod accessoriè sequitur, compensabiles censeantur. Sic infidelium filij inuitis parentibus nequeunt baptizari.

Quod autem in Tertio habetur, est quidem [Circa Tertium, vbi quòd titulus non debeat esse luce clarior ex Auctore eodem contra ipsum.] piè, & sapienter dictum; sed certè non esse necessarium pro seruitute permittenda, vt luce clarior illius titulus sit, ex priori est pronuntiato deducendum. Cùm enim negotiationi fauendum sit, quantum saluâ conscientiâ fieri possit, non est certè necessarius titulus luce clarior, cùm sufficiat esse probabilem; tuta enim conscientia potest probabilis sententia teneri circa titulum huiusmodi, sicut circa alia, & de bello est satis communis sententia inter Recentiores. Et verò si titulus luce clarior ad seruitutem permittendam requiritur, bello capti Angolani non poterunt in seruitutem redigi, quia justitia illius belli non est luce clarior. Vt numero præcedenti dicebamus. Videndus P. Rebellus num. 13. ex quo P. Fragosus num. 26.

In quarto autem est difficultas, non [Quarti difficilem esse resolutionem circa ementem à possessore, qui post bonam fidem dubitauit.] enim videtur ad plus teneri, qui emit ab eo, qui bonâ cœpit fide possidere, licèt posteà dubitauerit, quàm ipse venditor, qui in ius illius plenè succedit. Et ita P. Sancius citato Cap. 4. num. 15. §. Nota, hoc absolutè asserit, ementem eodem iure posse se tueri; citat autem pro eo P. Molinam citatum, item à se, Lib. 2. de Matrim. disput. 41. n. 28. vbi etiam in specie casus præsentis loquens, idem tenet, & nullius restitutionis obligationem indicit; vnde non benè allegatus videtur P. Molina, qui restitutionem aliquam faciendam esse præscribit, & modum, ac quantitem indicat, Disput. 35. §. Sit nihilominùs; nisi quatenus ait non esse obligationem manumissionis. Sed cùm probabilis videatur sententia P. Molinæ, iuxta illam oritur dubium; quomodo circa libertatem sit partialis facienda restitutio, & dici potest; faciendam seruitiorum diminutione, & meliori tractatione, vt instar famuli habeatur. Quòd si pretium dare velit dominus, erunt qui iudicent id contra rationem seruitutis esse; sed certè non est, quia serui dominium rerum aliquarum habere possunt, pro quo plures casus adducit P. Molina Disput. 38. & ex eo P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de iure, Difficult. 18. ex quibus vnus est cùm ei aliquid à domino datur, vt eius sit; & tale dominium esse perfectum, citati affirmant. Pro quo videri etiam potest P. Oñate Tomo 1. Disput. 4. num. 111. Potest autem seruus id, quod datur ipsi, non admittere, volens conseruare jus suæ libertatis, & vt parte alia pretij datâ se redimat; in casu enim dubiæ seruitutis existimo posse dominum compelli à judice, vt redemptionem admittat, quia est ius illius imperfectum, & est maximè libertati fauendum.

In quinto nihil est, quod negotiatoribus [De quinto, vbi de mala negotiatorum fide.] faueat, cùm eorum mala fides à citato auctore fuerit contestata; sic enim loquitur Disput. 35. Conclus. 4. Omnesque, qui illam exercent, lethaliter peccare, esseque in statu damnationis æternæ, nisi quem inuincibilis ignorantia excuset, in quâ neminem eorum esse affirmare auderem. Sic ille.

Denique quod in sexto dicitur non videtur [Sextum minimè consonum esse Primo, & Tertio.] Primo pronuntiato conformari, pro quo præcedentia verba ex eodem adducta videntur apertissimè militare. Si enim Mercatores tales vendere non possunt: ergo neque ab eisdem emi, eadem pro emptore stante ratione, quæ stat pro venditore; quia scilicet eorum, qui venduntur, non est verosimilis titulus seruitutis. Et quidem vt circa Tertium pronuntiatum vidimus, citatus Auctor ad seruitutem admittendam titulum luce clariorum exigit; cùm tamen nihil tale in venditione appareat, quam proptereà adeò acerbè condemnat: non ergo emptio licet, vbi ad illam titulus minimè fundatus occurrit.

Nec satisfacit, quod ait ad subditos scilicet examen de huiusmodi mercibus non spectare, [Permissionem Principis ad publicam venditionem non sufficere. In quo desideratur consequentia doctrinæ.] sed ad Principem, quem tamen videmus venditionem permittere: nam sicut hæc ratio non valet vt venditio justificata sit, aliàs vendentes non erunt in statu æternæ damnationis, ita neque ad emptionem. Princeps ergo permittit, quia illi de manifestâ iniustitiâ non constat, vel si constat, rationes habet vt permittat, maiorum damnorum euitandorum caussâ: subditi autem, qui ex communi famâ iniustitiam agnoscunt, nec permissionis jus habent, nequeunt negotiationem dictam, dum emunt, fouere, illius esse consortes, & non tantùm verbis, sed factis etiam approbare. Neque item satisfacit, quod citato §. Primum, & [P. Molina.] præcipuum, adiicit in hæc verba: Ea autem, quæ à nobis disputationibus præcedentibus dictæ sunt, licèt persuadere videantur plurima mancipia asportari ex illis locis, iniustè seruituti subiecta: non tamen persuadent omnia, ac proinde de nullo in singulari id persuadent: Hæc ille: quæ quidem, vt dixi, non satisfaciunt, quia cùm plurima mancipia iniustè addicta seruituti, vendantur, licèt de hoc in speciali non constet, debebat tamen positiuè constare, iuxta, ea, quæ idem Pater docet incitato §. Sit nihilominùs, Disput. 25. vbi ait peccare lethaliter eum, & [Quod furtiuum præsumitur emi non posse.] cum onere restitutionis, qui sine præuio examine emit aliquid, de quo verosimiliter præsumitur esse furto ablatum. Quæ doctrina communissima est, & eam casui præsenti adaptat, vt nequeant Mercatores Lusitani mancipia ab infidelibus emere. Quòd autem præsumptio sit satis fundata, ab eodem ostenditur §. Sed iam ad Æthiopum: vbi probat inter Æthiopes rarissima esse bella iusta. Cùm ergo mancipia, quæ adducuntur, maxima ex parte talia sint, & bello capta ab eisdem Lusitanis perpauca, comparatione illorum; fit planè ex eo peccare lethaliter iuxta ipsum qui sine examine illa ab eisdem emunt; aliàs eius discursus est prorsus infirmus; quia etiam cùm Lusitani emunt, non constat illis hunc, & illum esse iustè captum, & licet vendentes id affirment, non esse illis credendum satis constat, cùm nullius fidei testes sint. Quòd si Mercatores ipsi iustum titulum seruitutis affirmant, Christiani profectò homines, cùm tamen ordinariè talis non sit, vt ipse Pater multis prosequitur; quid de barbaris ad Europæas mersiculas, & pueriles ornatus anhelantibus, æquum fuerit sentiamus? Ex his ergo, & aliis Doctoris tanti pronuntiatis habemus negotiationem istam esse damnabilem, vt neque emere Lusitani Mercatores queant, neque consequenter vendere. Vnde & idem de emptione eorum, qui ab eisdem emunt, dicendum, consequentia doctrinæ videtur clarissimè persuadere.

Pater Rebellus pro Æthiopum libertate vt pugnet: cuius asserta proponuntur.

SEctione 1. & 2. Quæst. 10. Lib. 1. Quidquid [P. Rebellus negotiationi infensus.] P. Molina in detestationem negotiationis huius, citatis Disput. 34. & 35. accumulat, libenter complectitur, & corroborat, rationum & narrationum irrefragabilium additis firmamentis, & veritatis quidem pondere, in ea est asserta compulsus, non veritus illam odium parituram, dum patriæ affectu oblitus contra Lusitanos fulminat, doctissimus, & elegantissimus Lusitanus. Sed illius asserta videamus.

Numero quarto. Cùm aliis Societatis nostræ [Primum illius Assertum, qui & aliorum.] Magistris affirmat negotiationem esse licitam, si Mercatores ordinationes Regias seruent de examine circa titulum seruitutis faciendo. Secùs si alijs modis seruos emant, prout facere dicuntur, inscijs Regijs ministris, ad quos istud examen spectat, quâ ex parte emptio de manu peccatorum non caret scrupulo, si præsertim accedat verosimilis querimonia serui, quòd iniustè sit factus seruus, quamuis regulariter non teneatur herus seruo credere, affirmanti se iniustâ seruitute detineri, & modo, quo id factum fuerit, narranti.

Addit num. eodem ex aliis. Si Mercator contra [Secundum, circa mixtim emptos bona & mala fide.] præscriptam à Rege formam seruos malâ fide emerit, nec pauciores illi sint respectu aliorum, qui sunt empti bonâ fide, quia forma seruata, & omnes ita admixti, vt dicerni non possint; omnes manumittendos, quia melior est conditio innocentium: si autem pauciores sint iniustè empti, omnes posse vendi. Num autem 5. & 6. juxta propriam sententiam asserit, quòd siue numerus dictorum æqualis sit, siue inæqualis, & culpa Mercatorum euenerit, nullum posse vendi, quia culpa emptoris non debet cedere in iniuriam innocentis, qui sibi iacturam debet imputare. Si autem sine culpâ Theologicâ, mittendas esse sortes inter seruos, ex eorum consensu; quòd si renuant, ad id compellendi à Mercatore, qui dominus eius multitudinis existit, vel ab ordinario Iudice; quia non est æquum quempiam damnum adeò graue sine suâ culpâ pati; immò etiam si culpa tantùm fuerit venialis; quo euentu proportionatum culpæ tantùm damnum subeundum. Et hoc esse melius ait, quàm si dicatur posse omnes vendi, sed admonitis emptoribus de incertitudine seruitutis, quod etiam videtur probabile reputare. Quod si circa libertatem dubium occurrat, pro illâ esse in vtroque foro judicandum, si æquale sit dubium pro seruitute affirmat num. 7.

Num. 8. & sequentibus: iniustam esse [Tertium notanda continens.] negotiationem ostendit, affirmans, non solùm ante emptionem, sed etiam post emptionem, teneri Mercatores indagare veritatem; quia sunt malæ fidei possessores; quod si indagatione nequeant verum titulum seruitutis deprehendere; teneri manumittere. Si autem bonâ fide emerint, ad inuestigandum similiter teneri: veritate autem non exploratâ teneri restituere, iuxta dicta num. 192. & præter iniustum titulum seruitutis, addit iniustitiam aliam ex eo quòd miseri isti certissimo mortis periculo in nauigationibus exponuntur, vt quotidianis experimentis constat. Item ex eo quòd plures ad laborandum in auri, & argenti fodinis emuntur, qui labor illis incomportabilis est, & ad quem, nisi morte digni, nequeunt condemnari. Addit autem ex P. Suario posse licitam esse emptionem ad laborem talem, si illis talis labor iusto aliquo pretio compensetur, & in nauigatione commodè illis prouideatur, vt possint respirare. Hoc enim ex magno totius orbis commodo sustineri potest, dum aurum, & argentum eruitur generaliter profutura: hæc doctus Pater fusiùs illustrata.

In quibus placet quidem emptionem [Ordinationes Regias non seruari vnde apparet grauiter scrupulosa captiuitas. Iuxta citati Auctoris doctrinam.] esse licitam, quando Regia in illâ præscripta seruantur, quod ita doctissimi Patres judicarunt. Sicut & scrupulum pro non seruatis; nec leuem illum superesse. Hoc enim ea ostendunt, quæ pro iniustitiâ contractus huiusmodi ab eodem afferuntur. Illa siquidem planè ostendunt Regia præscripta non seruari, vt in talibus videmus contingere. Pro quo est id, quod annis his proximis in Paraquariâ est actum regione. Lusitani enim Portus S. Pauli indigenæ & Paraquariis finitimi, armatâ manu in eos sæpiùs irruperunt, & integros populos ad fidem Christianam indefessis laboribus Patrum Societatis nostræ reductos, post cædes, & crudelissimam vexationem, oppressos vinculis in Brasiliam deportarunt; vbi eos vti mancipia, postpositis humanis & diuinis legibus, neque attentis Pontificiis censuris, laboraturos sine humano solatio diu, noctuque, vendiderunt. Vnde pro defensione oportuit innocentes armari, vt iam non audeant ad prædam huiusmodi ita confidenter inhiare. Quæ ergo de seruatis Regiis ordinationibus apud Æthiopes possit præsumptio suffragari? Fit igitur ex dictis sine graui scrupulo stare non posse emptionem apud nos, quando tales sunt venditores.

Iam quod ad proximos attinet. Si [Circa venditionem, cùm mixtio est, de quâ n. 195.] culpâ Mercatoris accidit, omnes debere manumitti; videtur optimâ ratione fundari. Posset tamen numerus iniustè emptorum adeò esse exiguus, vt non deberet proptereà venditio aliorum impediri. Quo euentu iuxta coniecturas agendum, vt scilicet tot extrahantur, quot iniustè empti, in quibus verosimile aliquid appareat, licet non ita fundatum, vt probabilem saltem possit reddere persuasionem: & certè interrogando emptos vix est credibile non posse verosimilem notitiam hauriri. Quod autem ad sortes attinet, valde [Quid de sortibus.] videtur difficile: iis enim stantibus, stare etiam potest magnam in seruitute copiam eorum remanere, qui nullo ad illam titulo possunt addici, & consensus quidem eorum, si detur, non est sufficiens, quia inuiti faciunt inter angustias deprehensi, tali volentes se fortunæ committere, dum aliam non inueniunt viam recuperandæ libertatis. Ab hero autem compelli nequeunt, quia non est verum esse dominum multitudinis, sed eorum tantùm, qui licitè empti sunt. Iudex autem Hispanus non est competens respectu innocentium; eo enim ipso, quòd iniustè empti sunt, alterius fori censentur, ad quod ante emptionem pertinebant. Item iudex nullum potest innocentem ad seruitutem obligare. Videtur ergo res ista [Verosimilior resolutio.] testimonio eorumdem dirimenda, & verosimilibus vtendum coniecturis, vt scilicet alij de aliis interrogentur, ab inuicem separati. Posse enim querimonias istorum esse verosimiles ipse P. Rebellus affirmat num. 4. vt iam vidimus, & adducta quidem ostendunt, vendi non posse admonitis emptoribus, quia iniustitia respectu innocentium non cessat ex eo, qui neque rigeroso pretio, neque moderato vendi possunt, sicut neque emi. Et quod ille addit de fauore libertatis, hoc videtur probare: quia cùm dubium æquale sit circa quemlibet illorum, quod scilicet, seruus, vel non seruus, pro singulorum est iudicandum libertate.

Quod de bona fide ementibus dictum, [Circa alia citati Auctoris dicta.] non posse consequenter admitti, quandoquidem non dubium, sed moraliter certitudo est, constat ex dictis numer. 184. Nauigationis item pericula esse certissima satis ex adductis constat, pro quo & quotidiana experimenta possumus cumulare. Sed verò ad substantiam contractationis illa non spectant, & cum iusta possunt emptione [Nauigatio vt præfatis noxia.] componi; quia & in iis, qui iustè capti sunt, talia solent incommoda deprehendi. Si autem in nauigatione specialis de illis habeatur cura, pauci etiam periclitari solent, vt accidit quando illi ex piorum Mercatorum manibus in aliorum deueniunt potestatem. Id autem quod de fodinis auri, [Mineris an queat addici. Et quòd Indorum diuersa ratio sit.] & argenti dicitur, tantum habet patronum; vt nequeat quasi inuerosimile, refutari. Erit autem omnino à ratione alienum, si id, quod de istis dictum est, velit quis ad Indos transferre, qui ad metalla effodienda compelluntur: est namque in illis magna diuersitas: Æthiopes namque iusto titulo serui supponuntur, & difficultas de illis est, an si tales apud infideles sint, emi possint ad auri & argenti fodinas aperiendas: vt Angolani, & alij. Indi autem neque in suâ infidelitate serui fuerunt, neque fideles facti peioris esse debent conditionis. Prætereà de seruis etiam illis loquendo, censuit P. Suarez licitam futuram emptionem, si fiat iusta compensatio pro eiusmodi tam extraordinariis, ac periculosis seruitiis, quàm ipsi non nisi irrationabiliter recusabunt. Atqui Indis nulla talis compensatio fit; ergo diuersa est in illis ratio: habemus ergo ex Auctore dicto nihil esse, quod negotiationi, de quâ agimus, possit suffragari.

Quid sentiant alij, & quid in præsenti caussa iudicandum.

DOm. Solorzanus Tom. 1. Lib. 3. Cap. 7. [Dom. Solorzanus.] num. 108. & seqq. adductis P. Molina, P. Rebello, Augustino Barbosa, Soto, Ledesma, & Mercato; contractationem istam, eodem, quo illi gradu, videtur improbare. Pro eodem est Nauarrus in Manuali Latino Cap. 23. n. [Nauarrus.] 96. & in Hispano Cap. 28. in additionibus ad citatum num. 96. Cap. 23. Petrus de Nauarra Lib. 3. [Petrus Nauarra.] de Restitutione Cap. 1. num. 215. ait se non audere iustificare eum, qui cum ea suspicione, & dubitatione emeret, de quâ Mercatus testatur esse debere, ob publicam famam iniustæ acquisitionis, cùm discretum sit, & probabile dubium de iniustitia, nisi aliunde veritas iustæ seruitutis constaret; quæ sunt illius verba. Franciscus Garcia de contractibus. [Franciscus Garcia.] Parte 1. Cap. 17. omnino infensus est isti contractationi, sicut & P. Palaus citatus iam num. 190. vbi tamen addit posse emi secunda emptione à Mercatoribus; quod tamen est intelligendum, [P. Palaus.] quando præsumptio non est in contrarium, iuxta dicta, vt consequens possit esse doctrina. P. Fragosus Tom. 3. Lib. 10. Disput. 22. num. 13. & [P. Fragosus.] seqq. Patrem Rebellum ferè transcribit, & n. 15. statuit, quòd licet defendi ab iniustitia possit emptio Æthiopum, quæ sit in Lusitania de manu Mercatorum ob præsumptionem bonæ fidei exportantium; nihilominùs verosimilius videri, consideratis circumstantiis, eam esse iniustam negotiationem respectu Mercatorum in Æthiopiâ ementium. Quod equidem intelligendum [Bona fidei in vendentibus præsumptionem non stare.] est stante prædictâ præsumptione. Atqui illa communiter cessat; sicut enim Auctores isti talem præsumptionem non habent ob communem famam, ita & alij communiter habere possunt; ita enim publica dicitur: illâ ergo deficiente, non poterit stare emptio; videantur, quæ de noxia præsumptione conscientiarum dictorum Mercatorum idem Auctor adducit num. 26.

Ioannes Caramuel in Theologia morali [Ioannes Caramuel.] num. 440. & 441. de Indis loquens ait: posse seruos effici, quando ab aliis Indis capti, siue iustè, quia inter eos bella iusta esse possunt, siue iniuste, quia ab eisdem erant occidendi; quod facere solent vt eos comedant; immò & aliquando eorum carnes in macello emendas exponere. Nec posse tantùm, sed etiam debere, si possint emere: quia debet eo pacto subueniri in extremâ necessitate constitutis: neque esse obligationem, vt fiat gratis, quando sic periclitantes habent, quo valeant sibi de remedio prouidere, scilicet libertatem. In quo quidem aliorum sententiam sequitur, quamuis neminem citet, præsertim P. Sancij Ciitato Cap. 4. num. 1. qui id iuxta [Extremè labor ante qualiter debeat subueniri.] probabilem sententiam multorum statuit, iuxta quam non tenetur quis gratis subuenire alicui, quando id facere alio modo potest, vt mutuando, vel commodando. De Æthiopibus autem citatus Auctor nihil speciale tradit, sed remittit se ad P. Sancium, vnde negotiationi isti non aliter, [Citati Auctoris narratio non subnixa veritati.] quàm ille fauet, & sic parum, aut nihil. Est autem in eodem notandum, ita scribere initio illius dubij: cùm videas tot seruorum millia ex Indiis in Hispanias adduci subduditas, an omnes &c. de illis ergo cùm resolutio eiusdem procedat: in fine circa Nigros id addit, quod diximus. Præter Nigros ergo apertè significat ex Indiis multa seruorum millia in Hispaniam adduci. Quod tamen à veritate est prorsus alienum: Indi enim suâ libertate fruuntur, præter Chilenos aliquos bello captos post tenacissimam, & infestissimam rebellionem: ex quibus nescio an aliquis in Hispaniam fuerit deportatus. Quòd autem circa eorum infantes videatur Regiam dicere clementiam, siue etiam iustitiam, dictum suprà Titulo 1. Cap. 11. §. 2.

P. Fagundez Cap. 2. citato lib. 2. de [P. Fagundez plus alijs fauet.] iustitia & iure, vnus est, qui negotiationem istam defendendam susceperit, ad omnia, quæ contra illam obiiciuntur, conatus respondere. Fatetur tamen, quod negari nequit, Mercatores in Æthiopia ante emptionem mancipiorum debere seruitutis titulum examinare: aliàs futuram iniustam. Hoc ergo cùm facere debeant, & re ipsa facere credendum est; quandoquidem contrarium nequit comprobari. Pro quo etiam facit à Rege in illis partibus ministros esse deputatos, qui rei huic diligenter aduigilent, quos etiam non licet officij sui ita incuriosos credere, vt in negotio adeò graui, & conscientiis grauandis supra modum obnoxio, postposito Dei timore dissimulent, Deo & Regi pariter infideles.

[Assertio 1. negatiua circa maiorem seruorum partem.]

Dico primò: negotiatio dicta secundùm maiorem partem mancipiorum, qui in illis partibus emuntur, est illicita, iniusta & cum onere restitutionis. Sic citati, quod & rationes adductæ conuincunt.

Dico secundò. Mancipiorum copiam à [Assertio 2. negans pariter de copia adductorum. Assertio 3. item de vno & altero.] Mercatoribus, qui ea ex Africæ regionibus asportant, non est licitum emere in Indiis, & Europâ. Hoc etiam ex dictis constat.

Dico tertiò: neque vnum aut alterum mancipium licet emere ex eisdem, stante suspicione, ob fundamenta dicta. Sic Nauarra num. 215. citatus cum Mercado, & ratio est clara; quia de vno, & altero an sit iusto titulo emptus, ignoratur, sicut de copia asportatorum.

Dico quartò. Generaliter loquendo & iuxta [Assertio 4. generaliter contractationem improbans.] principia dicta, non licere emere huiusmodi mancipia, etiamsi plures dominos habuerint. Probatur: quia ex multiplicatione dominorum non melioratur titulus seruitutis; contra libertatem siquidem non est præscriptio, vt habetur communi iure præscriptum. L. Finali. C. de præscriptione longi temporis. Cùm tamen ex contrario mancipium [Contra libertatem non præscribi, secus autem contra seruitutem.] possit contra seruitutem præscribere spatio viginti annorum, si adsit bona fides, etiamsi desit titulus coloratus, vt constant ex L. 2. vnde suprà; & communiter tradunt scriptores, & vt benè Mercatus Citato Cap. 15. ex infecta origine non potest aqua sana procedere. Videantur dicta num. 183.

Dico quintò. Emptio dicta in Indiis, [Assertio 5. quomodo possit sustineri. Vbi variæ rationes adductæ.] & Europa iustificari potest aliqualiter. Primò: quia Doctores aliqui, licet eorum quidam inconsequenter ad suam ipsorum doctrinam, eam non esse apertè damnabilem affirmant, immò & illi fauent, vt P. Molina, P. Rebellus videndus n. 4. P. Palaus, P. Fragosus, P. Fagundez. Et alij, Secundò: quia ita est communi praxi receptum, quæ omnes status complectitur: Episcopos, Religiosos, sine vllo in hac parte scrupulo procedentes. Tertiò: quia Rex non solùm permittit, sed & ipse emit, & vendit, cuius exemplum sequi integrum est vasallis, cùm in eo debeant iustitiæ exemplaria prælucere. Quartò: quia Episcopi contra furantes mancipia excommunicationes fulminant ad dominorum instantiam; eorum ius certum reputantes. Quintò, quia cùm mancipia ista videantur ad seruiendum nata, vt multi expendunt, non videtur circa illa eodem, quo circa alios, exactissimo iure agendum, sed minore titulo, dummodò aliquis non penitus inuerosimilis appareat, emptores debere esse contentos. Sextò: quia pro Indiis adeò sunt necessarij, vt sine illis stare Respublica ista nequeat. Cùm ergo vilissimi isti inter homines sint, dispensari cum aliquo requisito iuris gentium potest, ne Indicæ regiones, quarum conseruatione res Christiana agitur, ab eo cadant statu, qui adeò necessarius comprobatur. Tandem: quia asportatio eorum in Indias nequit impediri, quia ad eam permittendam, immò & auctorizandam, Reges nostri vrgentes habent rationes. Cùm ergo asportandi sint, nequeunt sine magno periculo in suâ libertate relinqui, & ita conuenienter seruituti addicuntur. Quam quidem illi, licet in assiduo labore sint, non ægrè patiuntur, sed inter laborandum tripudiare solent, dummodò de alimentis prouideatur, & dies habeant à laboribus feriatos.

Quæ ergo à nobis pro iniustitiâ [Disputata superiùs quo tandem fructu, stante vltima resolutione.] negotiationis huius ostendendâ non leuiter disputata, & stabilita sunt, erunt pauci qui practicè complectantur, vltimæ huic Assertioni libentius inhærentes; vnde & videri possunt illa superuacuè constituta. Sed certè pro veritate pugnasse, & agonizasse pro iustitia, vt Scriptura loquitur, non poterit, vt credo, rectè sentientibus non probari. Sic enim & in scriptorum multis est cernere, quos pro eiusdem causæ defensione militantes allegauimus. Quin etiam, qui à nobis dicta deseruire prætereà poterunt, vt mancipiorum istorum domini humaniùs cum ipsis agant, scientes ius dominij, quod in ipsos se habere existimant, esse adeò dubium, vt opus sit in re ista, ne lumen veritatis obsistat, clausis ferè oculis ambulare. Adaperiat illos vtinam Deus, quos auaritia excœcare solet, crudelis Erynnis, in iis, qui, & emunt priùs dura passos, postmodum duriora. De quique hæc satis.

§. IX.

De contractu hydromelici potus apud Indias vsitato.

DE illo non immeritò dubitatum an sit [Vt non liceat Guarapi venditio quæ fundamenta succurrant.] licitus, quia Indi, & Nigri eo nimium quantùm vtuntur, eò quòd & sapidum ipsis, & vili prætereà pretio constat, si cum vini pretio componatur. Est tamen Indis noxium, quia calidioris illi naturæ feruido hoc haustu cum frequentibus morborum periculis incalescunt. Vtrisque autem ebrietatem inducit, cuius esse solent exitus infelices, cœdibus perpetratis; quòd si minora damna; talia tamen, quæ non sine sanguine soleant frequentari: & occurrendum quidem talibus, sublatâ malorum occasione, & iustitia in Magistratibus, & charitas in omnibus videntur postulare. Accedit ad doctrinam fidei, de qua cum istis agitur, recipiendam, magnum hoc videri obstaculum, de quo Concilium Limense 3. Actione 2. Cap. 20. Ex quo multorum doctrina de licita venditione rerum indifferentium videtur infirmari, quando respectu poculi istius, ratio specialis ex aduerso est; obstaculum inquam fidei in regionibus istis penitus propulsandum: quia summa est ratio, quæ pro religione facit, vt iura clamant, & dictum non semel. Quod si ratione illius in multis dispensatur, & priuilegia extendi possunt, vt est multorum doctrina, multò potiùs id agendum, aut omittendum est, in quo nullâ est opus dispensatione, sed cum omni stare lege potest, & præcipuè cum charitate, & iustitia constare. Hinc verba illa D. Pauli Corint. 8. vers. 8. & seqq. Neque enim si [1. Cor. 8. v. 8. & seqq.] manducauerimus abundabimus, neque si non manducauerimus, deficiemus, videte autem ne fortè hæc scientia vestra offendiculum fiat infirmo. Et peribit in tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est sic autem peccantes in fratres, & percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aternum, ne fratrem meum scandalizem. Nullus autem frater ita videtur infirmus vt Indus, aut Niger ad ebrietatem maximè procliues, neque aduersus illam fidei constantiâ roborati.

Dico primò. Valde probabile est non [Assertio 1. probabile valde esse non licere.] licere huius poculi venditionem, non solùm eò quòd non liceat res indifferentes abusuris vendere, qui tales verosimiliter præuidentur, quæ est sententia eorum, quos adducit Diana Parte 1. Tractat. 8. Resolut. 41. & aliis locis de quibus suprà Titulo 1. numer. 144. sed ob rationes nuper adductas. Prætereà, quia doctores venditionem rerum indifferentium approbantes, quando abusus præuidetur, proportionatam caussam venditionis requirunt, vt videri potest apud Dianam, qui eosdem adducit: id quod specialiter inculcat P. Thomas Sancius. Non videtur autem qualis esse caussa proportionata in præsenti queat: & sola afferri potest vtilitas venditionis, est enim magna. Atqui si hæc ratio valeret, semper [Res indifferentes quando possint vendi.] venditio indifferentium esset licita, semper enim ex venditione vtilitas prouenit, & ex continuatione illius non potest non esse magna pro vendentium conditione; & prætereà frequentia peccata, & damna alia, de quibus nuper, cum impedimento fidei, adeò magna sunt mala, vt vtilitas dicta non videatur cum illis habere proportionem. Damna enim ingentia sunt, non ita temporariæ vtilitates, & deinde illa spiritualia, temporalia ista: inter quæ esse proportio nequit, cùm spirituales vtilitates temporalibus debeant anteferri; quandoquidem, & vita ipsa multoties postponenda est ob salutem alterius spiritualem, vt est receptissima Theologorum sententia, ex quo fit proportionaliter esse de aliis vtilitatibus philosophandum, quando inter se contigerit comparari.

Dico secundò, venditio talis potest [Assertio 2. probabile etiam oppositum.] probabiliter sustineri. Probatur: primò ex eorum doctrina, qui censent res indifferentes posse vendi, etiamsi aliqui abusuri præsciantur nullâ adiectâ limitatione; quando scilicet verè indifferentes sunt, & juxta communem dispositionem ad malum non ordinatæ. Quod præcipuè docuit Caietanus 2. 2. Quæst. 10. art. 4. & [Ratio 1. ex sententia circa res indifferentes.] alij, quos adducit P. Salas de contractibus Dub. 47. Tractatu de emptione, & venditione. Et Diana locis citatis, de quo & nos Titulo 1. numer. 144. citato, & seqq. Ratio congrua esse potest, quia si in contractu emptionis, & venditionis, qui omnino necessarius ad conuictum est humanum, ad prædictum examen vendentes tenerentur, discernendi scilicet quis ad bonum, quis ad malum vsum empturus accedat, molestissimus redderetur, vnde non est credibile ad illud vendentes obligari. P. Suarez Disputat. 10. de Charitate sect. 4. in principio. Duram eorum sententiam vocat, qui res indifferentes vendi posse negant, malo eorum vsu præuiso; stante autem hoc illius judicio, quod est etiam aliorum, vix aliqua adduci regula potest, iuxta quam debeat id, quod generaliter licet, in particulari illicitum judicari. Vnde idem Pater num. 7. ad circumstantias id reuocat, seruato ordine charitatis. Ex quo fit ex se licitam esse venditionem, & solùm ob circumstantias vitiari posse: quod quidem & in rebus ad bonum ex institutione suâ ordinatis contingere potest, vt si quis Rosarium emat, ad hyprocrisim, vel vsus deteriores.

Secundò. Quia Doctores, vt vidimus, licitam venditionem talem dicunt, quando est [Ratio 2. ex vtilitate venditionis respectu vendentis.] illius proportionata caussa: atqui esse proportionatam caussam pariter dicunt multi vtilitatem ex venditione secutam; quia sic res propriæ distrahuntur, aliàs cum incommodo retinendæ, vt videri potest apud eos, quos adducit P. Bauny Lib. 1. de Contractibus, Tractatu 2. Quæst. 11. quibuscum ipse sentit: neque ex eo fit venditionem generaliter licere, cùm semper ex venditione vtilitas consequatur. Potest namque communis doctrina cum prædictâ positione constare: quia multoties ex venditione rei, quæ abusuro traditur, nulla specialis vtilitas sequitur: vt si quis talis abusurus accedat emptionem affectans, & alius simul non abusurus, nequit priori vendi, si res indiuidua sit; quia ex tali non venditione nullum patitur detrimentum, quandoquidem non abusuro vendit. Si autem rerum copia sit, & abusuro non vendat, jacturam non venditionis incurrit, ad quod non tenetur, quia jam pro venditione caussa rationabilis occurrit.

Tertiò: quia in speciali casu, de quo [Ratio 3. peculiaris circa subiectam materiam.] loquimur, specialis etiam ratio videtur suffragari. Nam Indi, & Nigri non sunt cogendi ad solius aquæ potum; id enim videretur inhumanum; vinum autem & carius est, & ira eorum conditioni non ita conforme, & prætereà magis noxium, vt constat, cùm & calidius, & aptius ebrietati concitandæ. Possunt ergo familiare poculum sibi commoditissimo pretio comparare. Quâ veritate suppositâ, cogendi non sunt vt in publico bibant, vt est manifestum: vnde & consequenter emere poterunt quas voluerint mensuras sibi, & suis familiolis sufficientes: nec dicas pro Indis familiarem potum haberi, quem ex Mayzio conficiunt, & est eorum conplexioni conueniens, cùm illud de quo loquimur valde noxium judicetur: nam neque omnibus commoditas est illius poculi faciendi, ijs præsertim, qui in vrbibus commorantur, & licet vendibile habeatur, insipidum tamen est: vnde sicut prohiberi nequit illis vini vsus, ita neque illius, qui viliori pretio comparatur: neque illius moderatus vsus noxius est, excessus autem in re quauis incommodat, qui non potest humanâ semper prouidentiâ cohiberi. Accedit, prædictos duris laboribus exerceri, & expediens videri ea non tolli eisdem, per quæ possunt laborantes recreari, & ita neque poculum istud, quo recreati illi, in laboribus possunt læti & infracti perdurare. Cùm ergo in illius vsu absolutè non appareat turpitudo, illis est meritò permittendus, licèt non rarò excessus aliqui præter vendentium intentionem misceantur.

Per quæ patet ad ea, quæ ex aduerso [Fit satis obiectis.] dicebantur: licèt enim inconuenientia aliqua ex venditione dicti poculi oriantur, illa præter intentionem vendentium sunt, & per vinum solent eadem, aut maiora sentiri. Cuius venditionem etiam abusu præuiso licitam asserit P. Salas suprà num. 11. stante caussâ rationabili sicut in aliis. Quærendum sanè à prædictis, si potus ille facilior subtrahatur, & licet ad fidem plenius hauriendam huiusmodi potus incommodet, id ipsum & alij facerent, stante huius prohibitione: quod autem de comparatione damni spiritualis & temporalis dicebatur, est quidem verum, sed cum suis limitationibus accipiendum, aliàs multa ex eo sequerentur, quæ communiter [Bonum spirituale proximi quando debeat temporali proprio præferri.] à Doctoribus non admittuntur; vt quòd restitutio damni temporalis fieri possit per orationes, aut suffragia spiritualia; & quòd nullo modo liceat venditio rerum indifferentium, & sic alia intelligendum: ergo vt nullus damnum alterius spirituale intendat suæ propriæ vtilitatis intuitu, præbendo caussam ex se ad illud ordinatam; quod autem vitari semper debeat omnis illius occasio, diuinâ lege non præcipitur: neque ex obligatione anteponendi saluationem alterius vitæ propriæ in certis casibus, benè arguitur, quia pro illis est specialis ratio, eò quòd damnum sit irreparabile; respectu autem aliorum non ita; vnde aliæ exceptiones ab illa regula etiam Auctores admittunt. Diui autem [D. Paulus explicatus.] Pauli doctrina cum moderatione etiam accipienda; tum quia dici potest magnâ ex parte ad perfectionem spectare charitatis; & non ad rigorosam obligationem; cùm constet ea, quæ licita ex se sunt, vt manducatio carnis, non teneri quempiam omittere, eò quòd alius inde scandalizetur, quando ex vsu eorum commodum aliquod reportat. Vnde P. Cornelius circa versum 8. ait ibi Apostolum ad perfectiores se conuertere, & eos monere, vt vitent scandalum infirmorum. Sed luculentiùs D. Chrysostomus [D. Ioannes Chrysost.] in eum locum ita scribit circa vers. 13. Hoc Magistri optimi est officium suo exemplo docere quæ præcipit, & non dicit siue juste siue iniuste, sed quomodocumque; & non dico, inquit, Idolothytum, quod & propter aliam caussam prohibetur, sed si quod licet, & permittitur, scandalizat, etiam illo abstineo, neque vnâ, aut alterâ die, sed toto vitæ tempore. Hæc ille, & alia ex quibus constat doctrinam illam, quam Apostolus suo exemplo firmat, ad charitatis perfectionem, & non ad illius rigerosum præceptum pertinere. Tum etiam, quia in illo Capite non de re indifferenti sermo erat, sed de prohibitâ; manducatione inquam eorum, quæ idolis fuerant immolata; hoc enim in eorum templis fieri solebat, & ita genus quoddam cultus eorumdem censebatur. Pro quo videatur citatus interpres, & alij. Si interim addamus aliud esse, quem suo exemplo [Additio peculiaris.] ad aliquid prouocare, de quo in casu nostro nihil extat, sicut in exemplo à D. Paulo adducto; aliud rem indifferentem tradere, commodum proprium spectando, quæ ex se malum non inducit; & ita non posse contra hoc ex doctrinâ Apostoli argumentum efformari, qui non agebat de humanis contractibus ad conuictum necessariis, sed de exemplis ad malum inducentibus sine aliquo vsu licito, qualis est in vtentibus poculo dicto, licèt aliquando excessus committatur. Et vt plenè hæc non satisfaciant, sunt tamen verosimilia, & sufficientia, vt probabilitas saltem dicti contractûs possit defensari.

§. X.

De Contractu cum Commendatarijs Mercatorum.

CVm Mercatores Indici non possint in [Commendatarij qualiter constituantur.] Hispaniam commodè semper nauigare, vt inde merces asportent, pecunias suas solent aliis eò contendentibus tradere, vt conuenienter implicent & merces emptas adsportent, justo pro labore, & industria pretio designato, ad rationem scilicet septem, aut octo pro centum, siue plus, aut minùs, iuxta valorem, quem sunt in his partibus habituræ. In quo quidem mille exoriri controuersiæ solent, circa quas nimis quantùm solet Consulatus occupari. Vnde non est instituti præsentis eas persequi, sed non nihil pro conscientiæ obligationibus adiecisse. Et certè ad illorum [Omnem cessaturam quæstionem, si conscientiæ tribunal consulatur.] intelligentiam non multâ est opus discussione, si homines velint juxta illius certa dictamina operari: vix enim à talibus in dubium aliquod inciditur, quod merè conscientiam attingat, cùm satis perspectum habeant quid justitiæ leges postulent, & principium illud irrefragabile in eorum sit consideratione defixum: non debere quemquam alteri facere, quod sibi non vellet ab eo fieri. Videant ergo isti si pecunias suas aliis pro simili functione committerent, quomodo eas administrandas vellent, & deprehendent statim debere se illas vt proprias curare: quæ emunt non debere, quia meliora sunt, reseruare sibi, minùs bona Commendanti reseruando: quæ sibi empta, non esse minùs securo committenda nauigio, aut tardiùs ad portum peruenturo: erga eadem non esse sumptus inæqualiter faciendos, vt maioribus quæ aliena sunt, constet propria minoribus; & sic de aliis. Quod ergo opus sit pro huiusmodi quæstiones prolixiùs agitare, vbi iudex est in vnoquoque caussam justissimè dirempturus? vt tamen nonnulla amplius elucescant,

Dico primò. Si Commendatarius non [Assertio 1. circa non ementem, quæ illi in mandatis data.] inueniens eas merces, quas in mandatis habet, alias emat, quibus Commendans solebat negotiari, nihil contra iustitiam facit, & Commendans tenetur eas admittere, & sumptus circa illas verosimiles habere ratos. Quòd si alias emat, in quibus non solitus negotiari, non tenetur eas admittere, etsi pereant etiam casu fortuito, Commendatario pereunt, qui tenetur Commendanti plenè satisfacere. Sic habetur L. 33. Titul. 12. Part. 3. Vbi Gregorius Lopez, ex quo Heuia in labiryntho Cap. 4. num. 24. Si tamen [Quid si pereant merces.] eodem modo perituræ merces illæ, quas debebat emere, affirmant illi Commendatarium ad nihil tale teneri, etiam in foro conscientiæ; vt si nauigium, in quo erant asportandæ, disperijt. Vbi tamen adnotandum est, quòd si Commendatarius potuit pecunias fido Factori relinquere, & sic negotium Commendantis vtiliter agere; juxta eam præsumere debuit voluntatem, aliter videtur dicendum; sic enim pecuniæ non essent perituræ. Quod colligitur ex communi scriptorum doctrina, iuxta quam, qui in contractu delinquit, rem alienam contra domini voluntatem dispensans, de casu sortuito tenetur, [In contractu delinquens vt teneatur de fortuitis.] pro quo Doctores congerit, P. Oñate Tomo 2. Disput. 43. num. 75. Quod intelligendum cum limitatione adducta, quando scilicet res non erat similiter peritura: quod quidem in casu nostro contingit, & hoc etiam est juxta mentem eorum, quos pro Assertione citauimus, dum dicunt Commendatarium teneri de casu fortuito, quando aliter emit, quàm debuit, dictam limitationem addentes, nam illius generalis Assertionis, & eius, quam nos posuimus, eadem ratio est, quod scilicet non essent perituræ pecuniæ illæ, siue statu mutato, dum merces in eius locum successêre, siue statum pecuniæ retinentes, quod ad casûs substantiam nihil præstat.

Dico secundo. Quando commendatarius [Assertio 2. obligari in conscientia Commendatarium ad similia, cùm designata non inuenit.] non inuenit merces à commendante designatas, non solùm potest alias emere, inquibus ille negotiari solet, sed in conscientiâ tenetur. Probatur: quia sic est voluntas Mercatorum, qui numquam pecuniam habere volunt otiosam. Et certè videat oportet commendatarius, id, quod paulò superiùs dicebamus, quid scilicet vellet ipse à commendatario fieri, si illi suas pecunias commendasset. Quis enim dubitet earum implicationem vtilem voliturum? Vnde ergo, & tu fac similiter. Quod & in casu præcedenti applicandum. [Vide P. Lessium infrà casu 12.] Habet autem Assertio suos etiam defensores, qui communiter affirmant mandatum extendi ad similem casum, in quo est paritas rationis. Et multò potius, si eadem; vt videri potest [Mandatum debere per æquipollens adimpleri.] apud eos, quos adducit P. Oñate suprà Disp. 44. num. 93. & similiter apud complures alios, quos congerit D. Solorzanus Tom. 2. Libr. 2. Cap. 4. num. 58. & seqq. asserentes mandatum, quamuis strictè consideretur, posse per æquipollens adimpleri, & verosimilem mandantis voluntatem sequendo, dum mandatarius ea facit, ordinat, & exequitur, quæ mandans, si præsens esset, exequeretur, & idem esse de mandato, ac de illis, quæ mandato vicina sunt. Quæ quidem non solum facultatem mandatarij ostendunt, sed etiam obligationem: nam si potest, tenetur; potest enim virtute mandati, mandatum autem obligationem inducit, cùm sit contractus, vt communiter Doctores tradunt, vnde & obligationem parit, quia aliàs inutilis redderetur, quod in præsenti habet specialem rationem, quandoquidem, vt diximus, Mercatores nolunt pecunias suas haberi à commendatariis otiosas, cùm & ipsi apud se illas otiosas esse, si lucri occasio affulgeat, minimè patiantur.

Dico tertiò: si merces quidem suppetant, [Assertio 3. si copia mercium non sit, non posse omnes illas sibi Commendatarium assumere.] sed non in ea quantitate, quæ sufficiat iuxta desiderium Commendantis, & Commendatarij; non potest Commendatarius illas omnes suo nomine emere, sed debet commodâ distributione vti, & aliàs tutus in conscientia non erit, & obligatio restitutionis incunbet. Probatur: quia cum hoc onere commendationem assumpsit: obligauit enim se ad emendas tales merces, si extarent: atqui extant, licet non in ea copia, vt vtrique sufficiant; ergo debet partita, vt dicitur, differentia obligationi satisfacere. Si dicas non ita se obligasse, vt censendus sit causam suam facere deteriorem, & se priuare facultate priùs sibi consulendi. Id potest facilè refutari; quia licet ex eâ parte caussam suam deteriorem aliquo modo facere videatur; re tamen verâ absolutè loquendo negotium agit suum: dum enim copiam pecuniæ adducit ex commendationibus comparatam; commodiùs emit, & creditum auget, ac prætereà ex iis ipsis mercibus, quas Commendanti emit, lucrum est proportionatum habiturus: quæ omnia satis ostendunt caussam Commendatarij absolutè non fieri deteriorem. Vbi & inculcanda adducta regula, vt scilicet talis consideret, quid sibi à Commendatario faciendum vellet, si ipse pecunias commendæ nomine tribuisset.

Dico quartò: si Commendatarius non [Assertio 4. Non debere sibi meliora assumere.] habeat in mandatis vt speciales merces asportet, & ille suâ, & Commendantis pecuniâ indiscriminatim emat, non potest meliora genera sibi posteà applicare, aliis Commendanti reseruatis. Huius probatio ex eadem irrefragabili regulâ desumenda, & prætereà; quia hæc videtur esse sic contractantium mens, neque vllus pecunias suas aliter traderet: hoc enim pacto non solùm Mercatorum facultates minuerentur, sed & creditum vacillaret, dum apud eos merces tantùm vberiores inueniuntur. Nec dici potest eos ita esse debere contentos, quandoquidem domi sui quieti resident, cùm tamen Commendatarij magnis periculis exponantur: nam quidquid laboris in commendatariis est, iusto præmio compensatur, iuxta communem æstimationem, vnde supra illud, non debent aliud sibi assumere meliorum mercium electione. Non videtur tamen in hoc arithmeticâ vtendum necessariò proportione; & [Limitatio quædam.] si Commendatarius curiosa aliqua, & suo speciatim gustui accommodata emat, velle in illis Commendantes partem habere; aliquantulùm enim est Commendatariorum laboribus, & periculis indulgendum. Vnde si circa hoc bonâ fide agant, non videntur ad restitutionem aliquam obligandi.

Dico quintò. Si dubium incidat circa [Assertio 5. In dubio fauorabilis interpretatio pro quo facienda.] administrationem, in modo scilicet emptionis in remissione, aut asportatione mercium, ex quibus damnum aliquod Commendanti subsecutum, pro Commendatario esse fauorabiliter iudicandum: tenent Socinus, & Decisio Genuensis, apud Heuiam Cap. 4. citato, num. 25. qui idem tenet; sed hoc in foro externo procedit; quoad internum enim conscientia Commendatarij conuenienda est; & si coram Deo non inueniat grauem culpam à se in negotiatione commissam, ad nihil se teneri potest sibi probabiliter persuadere. Si ergo ipse dubitet, pro eo stat possessio, & regulâ receptissimâ se tueri potest de meliori possidentis in dubio conditione. Pro quo est sententia Scriptorum, quos nuper adduximus, qui dicunt absolutè non esse contra Commendatarium iudicandum, quod saltem in foro exteriori accipiendum est: non ex eo quòd verè possideatur aliquid, de quo dubitetur, an sit restituendum, sed ex possessione latiùs sumptâ iuris, aut libertatis: ergo similiter potest quis pro se in dubio tali iudicare, qui in tali possessione est; quia vt est communis Doctorum sententia, forum conscientiæ adæquandum est foro externo, quando huius dispositiones non fundantur in præsumptione; quod in casu præsenti contingit.

Dico sextò: si necessarium sit pecuniam [Assertio 6. De pecunia mutuò accepta ad negotiationem.] ad exportandas merces, cum lucro cessante, aut damno emergente mutuam sumere, debet Commendatarius mutuationis huius damna pariter cum Commendante sentire. Solent enim aliqui vt ea, quæ sua sunt, curent, pecunias cum moderato damno recipere, & de aliis non ita prouidere, contenti transmittere illa, cum ingenti præmio pecuniis comparatis. Quod est sane iniquum. Sicut ergo de mercibus ipsis dictum est Assertione 3. & 4. ita & de sumptibus, sic enim vellet ipse erga sua fieri, si Commendatario eam, quam ipse modò habet, curam demandasset. Et ratio est clara: quia commendatio cum hoc onere suscipitur, & idem inconueniens est circa [De sumptibus.] sumptus conductionis mercium, qui esse poterat circa ipsarum emptionem: sic enim fieret Mercatori, adeò caras merces aduenire, vt nihil, quod momenti alicujus esset, lucraretur. Quod si dicatur carè habitas, carè etiam vendi ab illo posse. Id non satisfacit: nam cum commendarius merces non ita carè constantes exportarit, eas commodiori pretio distrahit, vnde & Commendans ad venditionem similem compelletur. Pretium [Ratione illorum non semper posse pretium augeri.] enim mercium non augendum ex sumptibus, qui per accidens, aut contingenter erga eas fiunt, vt communiter docent Scriptores, & videri possunt pro eo. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 29. vbi bene obseruat sumptus per infortunium, aut imprudentiam factos, non debere computari. Cardinalis Lugo Disput. 26. num. 41. Bonacina Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 2. Puncto 5. n. 29. apud quem Nauarrus, Couarruuias, & Patres Valentia, & Reginaldus. Iuxta hæc ergo fit sumptus cum proportione partiendos; quod si imprudentia grauiter culpabilis fuit, etiamsi illi sint [Quæ culpa ad obligationem satis.] pro mercium exportationes indiscriminatim facti, Commendatario est excessus adscribendus. Et hoc iuxta mitiorem sententiam, alij enim leuiorem culpam sufficere ad illud arbitrantur. Pro quo Heuia suprà numer. 40. P. Oñate Tomo 2. Disputat. 44. num. 98. & seqq. vbi plures textus non contemnendos adducit.

Dico septimò: si Commendatarius [Assertio 7. Commoditatem Commendatario factam non esse obligationem cum Commendante partiri.] facturus sumptus, inueniat aliquem, qui propter amicitiam, aut alium respectum priuatum, ei pecunias, aut gratis, aut cum moderato lucro tradat, vt rebus suis prouideat, non tenetur commoditatem illam communem facere, sed suâ fortunâ vti, & bona Commendantis vt potuerit transportare. Probatur: quia sic tribuens, minimè Commendantis vtilitatem intendit, & est illud priuauatum beneficium, quod eo ipso non debet ex obligatione fieri commune. Quemadmodum si dominus nauis vellet cum speciali commoditate merces Commendatarij transportare, non teneretur merces Commendantis præferre, aut earum partem cum parte suarum in eamdem nauim inferre. In quo quidem pro parte contraria scrupulus esse potest, quia cùm nauis Dominus commoditatem illam remissione pretij tantùm intendat amico conferre, contra eius voluntatem fit, aliena conuehendo.

Maior videtur esse difficultas, si quis [Difficultas specialis, cum pecuniæ commodum indifferenter accipitur.] pecuniam cum minori lucro tribuat Commendatarij intuitu, nihil de illius mercibus in speciali cogitans, vt illæ ab aliis sunt diuersæ quæ ad commendam pertinent. An scilicet debeat sic tribuenti rem totam aperire; & prætereà an possit id, quod ex sumptibus minuitur, Commendanti imponere, & sumptus integrè, acsi gratia ei nulla facta fuisset, computare. Et circa primum cum distinctione videtur loquendum: si enim pecunias tribuens scire præsumatur eum, cui tribuit, esse Commendatarium, quia communiter sic nauigantes tales sunt, non est necessarium ipsum de illo reddere certiorem, iuxta iuris regulam in Sexto 31. in quâ dicitur in hunc modum. Eum, qui certus est, certiorari vlteriùs non [Cap. Eum. qui de reg. iuris] oportet. Si verò non ita præsumi queat, & aliæ circumstantiæ non iuuent, certiorari oportet, quia circa donationem respectu alterius est inuoluntarius ex ignorantia, & ita redditur nulla donatio. Quemadmodum si quis secum adduceret puerum, & alius existimans eum esse filium, ipsi donationem momenti alicuius vellet facere, [Ignorantia vt reddat nullam donationem.] teneretur amicus eum non esse filium declarare. Et quia tacens consentire videtur, iuxta regulam etiam Iuris suprà, ad restitutionem teneretur. Nequit enim dubitari, quin taciturnitas illa fallaciam, & dolum contineret.

Circa secundum autem: si fallacia dicta [Fallacia ex taciturnitate cessante quid faciendum.] interfuit ob taciturnitatem, debet sumptus integrè computare, quia cùm restitutio sit facienda mutuanti, perinde est, ac si iuxta pretium communiter receptum tribuisset. Si autem gratia illi plenè facta est, videtur satis verosimile eâ etiam debere Commendantem frui, quia pecuniæ sine vllo discrimine sunt tributæ: vnde putandus est sic tribuens indirectè voluisse Commendanti gratificari ob respectum amici, vel ex gratitudine, eò quòd de amico vtilem ipsi confidentiam habuerit; vel ex eo quòd sic velit eum ad vlteriores commendas prouocare. Vnde absolutè negotium amici agit: ad quod etiam sufficit velle se erga amicum beneuolum ostendere, vt negotia sua meliùs, & iucundiùs expediat. Vt cùm quis inuitat amicum, & propter eum etiam socium, quem scit non libenter relicturum. Aut cùm ferculum mittit, ex quo socium comesturum nouit, non videtur autem oppositum improbabile; quia ea, quæ dicta sunt num. 219. possunt aliqualiter [Emens minori pretio non potest sibi reliquum applicare.] applicari. Tenent quidem communiter Doctores eum, qui minori pretio aliquid emit, quàm ei fuerat constitutum, non posse partem illam pretij retinere; etiamsi posset ab vno emere, constituto pretio, & eo relicto, alium quæsierit; quia diligentia illa non extraordinaria, est debita in Mandatario fideli. Pro quo Doctores, quos adducit, & sequitur Bonacina Disput. 1. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 6. num. 14. Ex quibus addunt aliqui id verum habere, etiamsi vendens dicat se gratiâ illius minori pretio vendere, vt videri apud eumdem potest. Et tenet etiam Pharaonius in Appendice Tractatus 2. Seßione 14. Casu 16. Ex quo videtur fieri neque in casu nostro, id, quod Commendatario in gratiam eius tribuitur, posse sibi retinere, quia negotium Commendantis agit, & ab amico petere mutuas pecunias cum speciali commoditate nullam extraordinariam diligentiam continet.

Sed certè vt improbabile non debeat [Contrarium esse probabile. Ex quo pro casu præsenti.] censeri oppositum. Primò facit, quod limitationem illam, aut potiùs exaggerationem, quando diminutio pretij fit in gratiam alterius non ab omnibus additur, vt quæ non omnino certa sit. Secundò P. Azorium Parte 3. Lib. 8. Cap. 23. de empto, [P. Azor.] & vendito; in fine, eam addentem ita scribere: Nec sufficit si Mercator Caio dixerit: Ego tui gratiâ aromatum pretium minuo; quia idem dicere singulis emptoribus consueuit. Immò nec sufficit, si id dixerit, atque etiamsi jure-iurando confirmauerit. Hæc ille: iuxta quem ex eo non potest sic emens partem illam pretio ademptam retinere sibi, quia Mercatores sic dicere consueuerunt: ergo quando verosimiliter apparuerit non ex Mercatorum consuetudine, sed ex vero animo ita loqui, quod etiam res ipsa persuadere potest, cùm constet alios cariùs vendere, diuersa prorsus ratio est: & ita poterit sic emens gratiæ illius commodum reportare. Tertiò; quia cùm constet de gratiâ tali, aliquis eius fructus debet in ementem redundare: cui, & non alteri vult is, qui vendit, commodum impartiri. Quartò; quia is qui rem illam accipit, ex eo quòd sic appretiatam habet, vt ipse voluit, & quomodo ab alio emi potuit, nihil habet minùs, quàm habere debuisset: ergo nulla illi fit iniuria. Tandem; si is qui emit, operam aliquam extraordinariam adhibuisset, & sic minori pretio emisset id quod minùs in pretio fuit, sibi poterat retinere, vt fructum [Id certius cùm extraordinaria diligentia additur.] industriæ, vt docent Auctores, quos adducit, & sequitur Bonacina suprà num. 19. Atqui non minor ratio apparet ad huiusmodi retentionem ob gratiam dictam; ergo poterit etiam stare. Minor ostenditur; quia homines ita pretium remittere non est ordinarium in ipsis; & prætereà, quòd labore, aut merito amicitiæ id habitum sit, differentia valde materialis est, & in ordine ad eum cui res emitur, nullius considerationis, quid enim eius interest, quod labore alterius pretium sit imminutum, si ipse integrum tribuit? Aut quid plus habet ob respectum mandatarij factam diminutionem? Est ergo, vt dixi, hoc probabilitate minimè destitutum. Pro quo facit doctrina P. Lessij verb. Restitutio, Casu 11. in Resolut. posthumis, vbi de solicitatore, in cuius gratiam gratis confertur officium. Nec de Commendatarijs plura, licèt addi alia possent; sed sunt illa adeò contra justitiam, & ita etiam contra rectæ conscientiæ dictamina apertè militantia, vt non sit pro illis necessaria discussio, sed vnumquemque horum, vt iam admonui, ad tribunal conscientiæ remittere; quod si fiat non erit cur debeant Consulatus subsellia fatigari. De quo hæc satis.

TITVLVS X. DE INDICIS MINERARIIS.

DE ijs inquam, quos Mineros dicimus, seu Hydrargyrios, Azogueros, eò quòd argento viuo ad argenti mortui perfectionem vtantur, de quibus non pauca in superioribus dicta, quæ dabit Index verbo Minerarius. Nunc addidisse aliqua non fuerit leuis operæ pretium, licèt breuiter disserenda. Pro illis enim regula illa, de quâ Titulo præcedenti num. 206. satis superq́ue esse posset, quoad conscientiæ negotium. Si quid autem bonâ fide actum contradici contingat, ad Minarum erit Iudicem recurrendum: vel etiam ad Regia Prætoria, si res maioris momenti sit, juxta speciales leges, quæ pro Minis extant, iudicium expectandum. Quia verò ab istis multa fiunt, circa quæ esse dubitatio nequit, & ita neque disputatione opus pro eisdem, enumerando potiùs, quàm disputando, ea statim proponemus, ne si prætereamus taciti, probare aliquomodo videamur. Sit ergo pro illis

CAPVT I.

Enumerata quædam in quibus Minerarij manifestè delinquunt.

PRimò: qui vt inueniant Minas, [Minerariorum delicta.] Indos consulunt, etiamsi illos ad illarum detectionem vsuros ope dœmonis suspicentur; circa [Primum.] quod videri possunt à nobis dicta Titulo 5. num. 67. & sequentibus.

Secundò: qui ad manifestationem Minarum [Secundum.] Indos magnis pollicitationibus etiam iuratis pertrahere conantur, cùm tamen nihil minùs cogitent, quàm earum impletionem.

Tertiò: Indos pro extorquendâ tali [Tertium.] manifestatione vexantes, non precibus importunis tantùm, & minis, sed durâ, & asperâ tractatione.

Quartò: qui Indos inuitos secum adducunt, [Quartum.] vt seruiant in Minerarum conquisitione, justum stipendium negantes, & satisfactionem pro defectu erga res proprias, à quarum sunt curatione remoti.

Quintò: qui vanæ cuiusdam spei dulcedine [Quintum.] allecti, per montes, & colles vagantur, & præceptum annuæ Confessionis, & Paschalis Communionis non implent.

Sextò: ad laborem conquisitionis dictæ [Sextum.] sustinendum, furantes mulas, & fortè alia, ab itinerantibus, aut propiùs degentibus, existimantes debere omnia metallico numini deseruire, & restitutionem in tempus magnæ fortunæ, quam sibi somniant, differentes.

Septimò: qui ex Minis ab aliis inuentis [Septimum.] metallum extrahunt, & præuenientes eos ad Regios Officiales registrandum adducunt, contendentes se in assignatione partis per leges faciendæ esse veris inuentoribus præferendos; & vt id plenè non obtineant, magnâ tamen ex parte assequuntur, vnde illi non parum suorum laborum fructu defraudantur; quod cum Indis inuentoribus potest frequenter accidere.

Octauò: ad laborandum in Minis Indos minis, [Octauum.] & fraudibus capientes. In Potosinum oppidum, aut aliud ex maioribus veniunt isti, alibi Minas habentes. Hospitium eligunt, in quo plura cubicula Canchas dicunt. In forum exeunt, & comestibilia aliqua ementes, Indum ex adstantibus, vt ea in domum exportet, dato pretio conducunt. Vadit ille, & vbi primùm ingressus, clauditur, vinculatur, sic capiuntur alij donec optatus numerus compleatur. Completo ergo ad eductionem, & transportationem patrocinio noctis vtuntur. Sic miseri illi Minarum laboribus applicantur, sine spe exitus; vt verò aliquale habeant in illis subsidium, de fœminis, quæ cibum parent, & ad alia subseruiant, prouidetur: quibuscum illi maritali ritu viuunt, vxores suas compellantes: cum contingat non semel esse illos vxoratos, & iterum in facie Ecclesiæ contrahere. Hæc quidem non vidi, audiui tamen à fide dignissimis: etsi ita res habet, quid miramur Indicarum diuitiarum infortunia frequentia, & hostes nostros spolijs pretiosissimis, & nurosissimis exultantes? Ad quæ quidem si scire contigerit, Regum nostrorum pietas ingemiscet, & remedium perget præsentissimum adhibere: neque ego aliud inuenio, nisi generalem visitationem per Ministros integerrimos faciendam; amandatis longiùs, dum ea fit, Minarum dominis, etiamsi aliquid de Regiis sit juribus minuendum. Quod enim eâ ratione minùs fuerit, maiorum thesaurorum copiâ diuina liberalitas compensabit.

Nonò: qui Indos diebus festiuis laborare [Nonum.] compellunt, si præsertim Missam non permittantur audire, quod de diebus, quæ pro ipsis de præcepto sunt, præsertim accipiendum, de aliis, quæ pro Hispanis quidem de præcepto sunt, non verò pro ipsis, quid censeri debeant dicendum inferiùs.

Decimò: Compellentes item ad laborandum [Decimum.] taliter, vt dici de illis Propheticum illud queat. Laßis non dabatur requies. In quo genere inhumanum est eos, qui viribus valde impares sunt in laboris penso pariare. Vnde & horas laboris [Indorum indoles peculiaris circa laborem.] designat ordinatio Minarum Titul. 10. num. 2. & 3. sicut & nimis vrgere: Indi enim eo sunt ingenio, vt vrgeri non debeant, sed suo laborandi mori relinqui, iuxta quam paulatim multa perficiunt, à quibus tamen si vrgeantur, abscedent, vel si abscedere nequeant, consumentur.

Vndecimò: vltra designatum seruitio tempus [Vndecimum.] detinentes inuitos, & eodem stipendio velle esse contentos, quod pro iis, qui ad Minas mittuntur, Regiis est legibus constitutum stipendium illud pro tempore designationis; cùm valde exiguum sit, vt aliàs expendimus, non caret scrupulo; tolerandum id tamen, quia sic est judicio prudentium judicatum. Vltra tempus autem detentis [Notanda circa illorum stipendium.] manifesta iniuria fit, stipendij defraudatione, quod voluntariis operariis datur, & est multò maius; & neque illud est proportionatum, quando etiam labori violentia adiungitur, pro quâ etiam specialis est debita satisfactio: facienda numquam: Proh dolor! sed erit, erit, quando isti vsque ad nouissimum sunt quadrantem reddituri.

Duodecimò: Duplas, aut gratis, aut [Duodecimum.] pretio accepto tribuentes; vocantur autem duplæ labores nocturni Indorum, qui cùm per diem domino Minæ laborauerint, coguntur laborare per noctem alteri, cui extractio metalli conceditur. Cuius coactionis inhumanitas statim apparet. Neque honestatur illa adiectione pretij, qui iuxta pretium diurni laboris esse solet: quod est prorsus iniquum; diurni enim laboris pretium pro laborantibus designato sibi tempore, exiguunt valde est, vt nuper dicebamus. Et ad illum solummodo [Et specialiter pro Duplis.] obligantur: circa nocturnum autem laborem taxatio stipendij non currit, vnde aliter exæquandum, & multiplici ex capite redditur augendum; videlicet, quia labor eiusdem generis cum diurno; quia maioris molestiæ, eò quòd nocturnus, & quia diurno succedens, necnon quia coactè laboratur. Quæ quidem à Confessariis oportet aduerti, vt si aliquorum ex istis Deus tetigerit corda, quid sui sit muneris agnoscentes, eidem non desint, prædictorum conscientias tot contractis oneribus releuantes, & horæ quidem laboris per legem habentur definitæ: de quo Ordinatio Titulo 10. num. 2. & 3. vt iam dictum.

Decimotertiò. Accipientes pecuniam à [Decimumtertium.] multis soluendam argenteis pinnis cùm sciant non omnibus suffecturos, & se non esse pro solutione grauandos, ob priuilegia quibus in ordine ad ista Minerarij perfruuntur.

Decimoquartò. Sumptus excessiuos facientes [Decimumquartum.] conuiuiorum ostentatione, quibus multos vagos homines Reipublicæ turbatores excipiunt, vnde ad soluendum inualidi reperiuntur.

Decimo quintò Accipientes Indos designationis, [Decimumquintum.] & eos aliis tradentes pretio ad rationem stipenndij voluntariorum, de quo dictum suprà Tit. præced. Cap. 6.

Decimosextò. Vtentes famulis acerbis, [Decimumsextum.] crudelibus, inhumanis, vt ferueat opus, & de modo, quo Indi tractantur, minime curantes.

Decimoseptimò. Argenteis pinnis vile aliquod, [Decimumseptimum.] & ponderosum intrinsecùs admiscentes pondere argenti vendendum.

Decimooctauò. Pinnas non exactè depurantes, [Decimumoctauum.] vt argenti viui non nihil resideat, vt maius sic pondus faciat pretiosiores.

Decimononò. Compellentes ad laborem [Decimumnonum.] Indos, qui morbo se correptos affirmant, quamuis ille non sit visibilis, debet enim eis credi, quia non sunt soliti morbum simulare: erit autem inhumanius, si morbi appareant signa, & ad laborandum compellantur: vel si exigatur ab eis, vt alios pro se substituant, vel ad conducendos pretium ab eisdem extorqueant, qualecumque illud sit, vel si ante recuperatam integrè valetudinem ad laborem reducantur.

Vigesimò. Ad Minas auri pertrahentes Indos, [Vigesimum] quos insalubre cœlum in vitæ discrimen constat adducere; solet enim illud in regionibus calidioribus inueniri.

Vigesimoprimo, Gentilitios ritus, & superstitiosa [Vigesimum primum.] aliqua illis permittentes, vt lubentiores habeant.

Vigesimosecundò. Qui in designatione [Vigesimum secundum.] partis Regi applicandæ iuxta legum dispositionem, cùm noua Mina detegitur, iurant eam esse ex venâ locupletiore, & fructuosiore, cùm reuera ita non sit.

Vigesimotertiò. Qui iurant aliquos secum [Vigesimum tertium.] in conquisitione Minarum fuisse, vt eis pars earumdem assignetur, cùm tamen reuerà non fuerint. An autem ex hoc restitutionis onus incumbat, videndum inferiùs.

Vigesimoquartò. Qui cùm præconizantur [Vigesimum quartum.] Minæ, vt veniant, qui emere velint, curant nullum talem accidere, vt ita ipsi ampliores in ea partes habeant, in quibus aut laborare suo nomine faciant, aut aliis vendant, iuxta Proregias ordinationes.

Vigesimoquintò. Qui licentiam petentes ad [Vigesimum quintum.] ferenda arma prohibita titulo vestigatorum Minarum, iurant se eisdem non malè vsuros, sed tantùm in ordine ad licitam vestigationem; cùm tamen animum habeant vtendi illis pro libito ad fas, & nefas: & sacrilegium etiam in eorum vsu committitur.

Vigesimosextò. Tollentes signa limitanea [Vigesimum sextum.] Minarum, vt suas amplificent, cum detrimento vicinorum, contendentes terram esse communem. In quo quidem non minùs peccant, quàm illi, qui prædiorum suorum terminos transgrediuntur, vt quæ aliorum sunt sibi vsurpent. Pro quo extant seueræ leges & idem est cùm effodientes propriam venam, ad alienam pertingunt, si in illius effossione procedant: quam improbitatem [Georgius Agricola.] obseruauit, & expressit Georgius Agricola. de re Metallica libr. 1. verbis illis: nam improbi quidem homines venulas proximas venis effuentibus aliquo metallo fodientes, in alienam posseßionem inuadunt. Sic ille.

Vigesimoseptimò. Qui Minarum semitas, [Vigesimum septimum.] vt leges præscribunt, non aptant, vt per eas securè, & inoffensè possit ambulari, & molestia laborantium minui, & pericula præcaueri. In quo quidem etiamsi leges deessent aliæ, vnius charitatis, & iustitiæ legis satis superque sufficerent.

Vigesimooctauò. Diruentes pontes intra [Vigesimum octauum.] Minas fabrefactos ex eadem terra metallica, vt metallum extrahant, nihil de periculo ex earum demolitione curantes.

Vigesimononò. Non curantes vt scalæ [Vigesimum nonum.] Minarum tales sint, quales leges exigunt: ex quo, aut maior in labore molestia proueniat, aut speciale periculum timeatur.

Trigesimò. Qui socium habens in Mina, & [Trigesimum.] de sumptibus interrogatus, plures iurat fuisse, quàm re ipsa fuerint; quod iuramentum in casu speciali leges requirunt, de quo Dom. Escalona Part. 2. lib. 2. pag. 115. num. 4.

Trigesimoprimò. Extrahentes metalla, nec [Trigesimumprimum.] soluentes partem per leges taxatam domino maioris fossuræ, vulgò Socabon, qui in eo efficiendo copiosam pecuniam expendit, volentes alienis laboribus sine iniustâ recompensatione potiri.

Trigesimosecundò. Qui durante lite [Trigesimumsecundum.] circa Minam, post secundam sententiam ob appellationem interpositam, & fideiussione datâ de non defraudandâ parte, quæ in possessione non est; nihilominùs metalla occultat, & contrarium posteà iuramento confirmat.

Trigesimòtertiò. Qui, cùm eorum Minæ [Trigesimumtertium.] venduntur, non manifestant debita coram Tabellione, qui venditionis acta confecturus assistit, vt lege præscribitur, de quo citatus Auctor suprà pag. 122. numer. 6. id enim in graue creditorum detrimentum cedit.

Trigesimoquartò. Volentes vti priuilegio [Trigesimumquartum.] Minerariis concesso, de quo dudum citatus n. 7. & 9. vt non soluant debita contracta ante Minarum, aut Ingeniorum emptionem.

Trigesimoquintò. Qui in venditione aut [Trigesimumquintum.] emptione Minarum enormissimam læsionem inferunt, eo prætextu, quòd illa non potest iudicialiter allegari, de quo idem pag. 123. numer. 11. quod & de enormi pariter asserendum.

Trigesimosextò. Desmontium emolumenta [Trigesimumsextum.] impediens, quibus vti omnibus permittitur sub quibusdam limitationibus. Tit. 10. Ordinationum. num. 1.

Trigesimoseptimò. Qui Indis pensum [Trigesimumseptimum.] certo reddendum imponunt, cùm non debeant, si voluntarij sunt, nisi quantùm commodè potuerint, laborare. suprà num. 6.

Trigesimooctauò. Cogentes Indos ad labores [Trigesimumoctauum.] alios præter eos, pro quibus designantur.

Trigesimo nonò. Qui fornaces pro depurando [Trigesimumnonum.] per ignem argento ab hydrargyro, non habent separatas à domo beneficij quod vocant, vnde ex fumo hydrargyrico graue in Indos venire damnum possit, suprà num. 9. vbi & alia pro damno isto vitando prouidentur.

Quaterdecimò. Qui Indo sua culpa ex fumo [Quaterdecimum.] prædicto, pro quo est etiam Ordinatio. 10. grauiter damnificato designatam satisfactionem non tribuit, de qua ibidem, vbi de specialibus præcautionibus in ordine ad damnum prædictum euitandum.

Quadragesimoprimò. Qui in modo solutionis [Quadragesimumprimum.] non seruant id, quod lege statutum est, si in usu sit; nam aliqua non videntur esse in vsu; vt quod solutio fiat in metallo Indis effossoribus, de quo num. 12.

Quadragesimosecundò. Non soluentes [Quadragesimumsecundum.] stipendium Indis diebus, quibus non laborant, quando per eos non stat, sed ex malâ rei gerendæ dispositione. n. 13. vbi & alia.

[Circa stipendium Indis reddendum discursus peculiaris, & irrefragabilis.]

Tandem, qui generaliter loquendo stipendium iustum labori Indorum non præbent, secundùm varia eorum ministeria. Et per antiquiores Ordinationes valde exigua pro aliquibus eorum inueniuntur assignata; quæ tamen posteà attentiori consideratione sunt aucta. Vnde grauiter peccant, qui ad priores Ordinationes prouocant, cùm debeant posterioribus adhærere; quæ quidem ex eo pretium auxerunt, quia prius illud omnino improportionatum est deprehensum. Pretium autem lege signatum in indiuisibili consistere communis Theologorum, & Iurisperitorum sententia est, & circa hoc deberent profectò Minerarij suæ ipsorum meminisse quærelæ circa obligationem quintæ partis soluendæ Regi: aiunt enim processu temporum res nimiùm variatas, & earum pretium excreuisse, ac proinde sumptus in Minerarum negotiatione multò essè maiores, & ita moderandas pensiones. Cùm ergo hoc etiam respectu Indorum contingat, qui multa etiam emere opus habent; cur non etiam de augendo stipendio possint meritò postulare? Olim plures, vnde & labor minor: modò pauci, vnde & maior labor idemtidem repetitur. Olim Indici rudiores, nunc scioli, paucorum pridem bonorum domini, nunc ampliorum, iuxta eorum tenuitatem. Ex quo minùs ad seruiendum obnoxij debent reputari; vnde & consequenter seruientibus, cùm liberi penitus sint, maius debet laboris stipendium assignari. Qui discursus omnium rectè sentientium regulis in materia ista confirmatur. His ergo, quæ omnino sunt certa, præmissis, ad quæstiones non ita certas transeamus, pro quibus sit

CAPVT II.

Vtrum Ordinationes circa detectionem, & iuridicam manifestationem Minarum, obligent in foro conscientiæ.

SVnt equidem illæ multæ, de quibus [Assertio 1. Ordinationes pro Minis in conscientia non omnes obligare.] D. Escalona, Libr. 2. Part. 2. pag. 104. & seqq. & pro iis generaliter loquendo

Dico primò. Ordinationes, quæ aliquid disponunt, in quibus neque ius Regis violatur, neque tertio ius quæsitum adimitur, non obligant in conscientia. Probatur primò: quia non est indicium talis obligationis, aut ex voluntate legislatoris expressà, aut ex materiæ grauitate, quam solam non sufficere graues Scriptores tenent, vt dictum à nobis non semel; vel quia si in conscientiâ non obligaret, nullius esset momenti ad rem bono communi valde conuenientem: nam in primis multæ ex dictis Ordinationibus magni momenti non sunt. Quòd enim interest quòd Minæ post triginta dies, & non post quadraginta registrentur? Et vt aliquid profectò intersit, id non videtur sufficiens ad conscientias, & præsertim reatu lethalis criminis, onerandas. Deinde etiamsi magni momenti sint in ordine ad temporales vtilitates, non sunt tamen tales, vt ex earum transgressione quidquam circa mores periculosum immineat, aut turbationem Reipublicæ, vel periculum aliud eiusdem inducat. Ad hoc autem vt finis illius obtineri possit, satis esse potest gubernantium solicitudo, qui transgressores puniant, & fructu laborum spolient. Et ex hoc probatur secundò. Nam Ordinationes istæ pœnam statuunt in transgressores, vnde iuxta multorum sententiam non obligant in conscientia. Tertiò: obligatio in foro animæ [Notanda ratio circa legum in conscientia obligatione.] eatenus imponi potest, quatenus forum externum circa rem præceptam difficilè versari possit: vnde oportuit vnumquemque ad agenda, quæ leges statuunt, in secreto compelli: quâ ratione multi de vectigalibus philosophantur: atqui hæc ratio in casu præsenti locum non habet, quia Minarum detectio nullo modo occultari potest, vnde neque ij, qui gubernant, suo circa illas officio deesse, vt detectorem agere pro libitu sinant. Ergo obligatio in foro animæ necessaria non est.

Dico secundò. In iis, quæ ad ius Regis [Assertio 2. Obligare quæ ad ius Regis spectant, & qualiter explicandum.] spectant, ordinationes dictæ possunt in conscientiâ obligare: quod tunc accidet, quando Rex ob illarum violationem interesse aliquod magni momenti amiserit; quod enim tale non est, non videtur curandum in re ista, in quâ de terrâ agitur non palmis, aut pedibus mensurandâ. Probatur; quia Minæ ad Regem spectant: ergo non debet in earum dispositione læsionem grauem sustinere. Antecedens constat ex dictis, & consequentia est legitima: vnde si pars illa, quæ in Minis proximior parti detectoris debet Regi assignari, parùm vtilis sit, grauiter peccatur contra justitiam, & non tantùm contra religionem ob juramenti falsitatem; & idem est si vena diues dicatur pauper, vt viliùs ematur. Et sic de aliis, in quibus est detrimentum manifestum. Non videtur autem tale, si quis detector affirmet amicum fuisse detectionis socium, licèt ex eo sequatur partem Minæ gratis habiturum: sicut enim eum vocare poterat, vt in conquisitione juuaret, ita & vocare in consortium felicitatis potest, vt sit hoc diligentiæ adeò Regi proficuæ præmium. Videtur item id facere posse pretio accepto, quando id in Regiam vtilitatem cædit, vt si detector sit pauper, vt esse ordinariè solent, nec habens ea, quæ ad laborandum in Minâ necessarium est, ex quo Regia vtilitas impedietur; promouenda sanè subsidio illo pecuniæ ob consortium affirmatum Quidquid de periurio aut mendacio sit, ex quibus contra justitiam nihil resultat.

Dico tertiò: ordinationes, quæ disponunt [Assertio 3. Idem statuens de spectantibus ad ius tertij.] aliquid in ordine ad jus tertij seruandum, obligant grauiter in foro conscientiæ. Ratio est obuia; quia in earum violatione contra justitiam peccatur. Tales sunt aliquæ, de quibus Cap. Præcedenti. Et illæ, quæ de Indis Minarum detectoribus loquuntur, vt videri potest apud citatum Escalonam pag. 105. num. 3. Cùm enim Minas etiam habere possint, non nisi violatâ iustitiâ ab illis excluduntur. Similiter, qui extraneos remouet, cùm illis hæc sit concessa facultas, vt apud eumdem Pag. 106. num. 7. Item quæ de præconizatione Minarum procedit, vt non se intromittant, qui post illam accesserunt, iam enim aliis jus quæsitum Titulo 1. Ordinat. num. 12. Illa etiam quæ est Titulo 2. numer. 1. & 2. circa partes, in quibus excessus mensuræ fuit, & per iudicis sententiam sunt aliis adiudicatæ, nequeunt enim contra illorum voluntatem retineri, nisi aliquid speciale occurrat, ratione cuius forum conscientiæ possit probabiliter foro animæ non conformari. Talis insuper illa ex Tituto 6. n. 1. de concedendo introitu per Minæ portam ad Minas alias ingredi volentibus, & sic aliæ.

Dico quartò: ordinationes, quæ circa [Assertio 4. similis circa Indorum damna, aut aliorum, & tantùm esse obligationem naturalem.] vitanda Indorum damna, & aliorum forsitan extant, obligant grauiter in foro animæ: de iis nonnullæ Capite præcedenti sunt indicatæ, & ratio obligationis est perspicua, vbi quidem leges charitatis, & justitiæ vrgent, neque ratione ciuilis præcepti videtur specialis malitia in transgressione contrahi, quia præceptum tale solùm deseruit ad obligationem naturalem, quæ aliàs instat, declarandam: neque enim vt numer. 13. dicebamus, vllum est indicium auctæ obligationis, neque opus fuit addi illam, quandoquidem jam erat, & satis premens, & ita non debuit nouus laqueus apponi conscientiis minime timoratis.

CAPVT III.

De conquirentibus Minas in fundis alienis.

CIrca hoc sunt duæ priores Ordinationes [Duæ circa conquirentes Ordinationes.] Tituli 1. Prima pœnam imponit resistentibus conquisitioni dictæ in terris Commendæ agriculturâ exercitis, pastioni deputatis, & similibus. Secunda de volentibus conquirere in vineis, aut arboretis, & his fideiussio imponitur de damno compensando. Quod si Minæ diuites euaserint, vnum pro centum domino reddendum. Si verò conquisitores fundum emere voluerint, nullum illis tributi onus relinquitur: nequit autem ad venditionem compelli, nisi ob Minarum prosecutionem. Quâ cessante, venditum potest fundum repetere pretio redhibito. Registrationis autem tempore debet domino fundi pars Minæ adiudicari, sexaginta vlnarum; neque illa pro parte est pretij computanda, circa hæc

Dico primò. Peccat grauiter, absolutè [Assertio 1. non posse sine graui peccato conquisitioni resisti.] loquendo, qui Minarum conquisitioni resistit. Constat; quia Ordinationi Regiæ in bonum commune promulgatæ nequit tutâ conscientiâ resisti. Pro quo est illud D. Pauli Rom. 13. vers. 2. & 3. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt: [Rom. 13. v. 2. & 3.] nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Dixi absolutè loquendo; quia multoties occurrere possunt rationes, propter quas possit conquisitio talis impediri: vt si conquisitores homines sint [Limitatio quædam.] occupationi isti iam diu vacantes, & frustrà, vnde pro ridiculis habentur; meritò tales possunt ab huiusmodi occupatione repelli, & curari, vt ad sanam mentem reducantur, somnia potiùs, quàm vera iudicia secuti.

Dico secundò: quod de vineis dicitur, videtur [Assertio 2. quid circa conquirentes in vineis.] extra rem, quia vbi vineæ proueniunt, neque auri neque argenti Minæ esse possunt. Vnde volentibus in illis conquirere meritò potest resisti, quia malitiosè videntur procedere, aut inscienter. Idem etiam ferè de arboretis fructiferis dicendum, & ita prudenter ordinatio cauit de fideiussione damnorum. Legendus Plinius Lib. 33. cap. 4. [Assertio 3. circa compulsionem ad venditionem fundi.]

Dico tertiò: si inuenienti Minam in fundo alieno non obstet domini eiusdem fundi possessio, non debet per potestatem publicam ad venditionem compelli: vnde quod dicitur. Sino fuere para seguir las minas, ita est intelligendum, vt possessio prioris domini obstet prosecutioni. Ratio autem est clara; quia nemo possessione proprij fundi etiam à Rege potest expelli, nisi quatenus illa communi bono obstare constiterit. Quia secus circa vineam Naboth res se habebat, Regi Achab ad voluptatem, & non ad necessitatem, arridentem, etsi impiissimus, non tamen est ausus, etiam dato pretio illius, vsurpare. De tragædiâ autem hac occasione excitatâ copiosè agitur 3. Reg. 21. vnde & scriptores communiter ita, vt dogma certissimum secuti, pronuntiant.

Dico quartò. Pensio vnius pro centum, [Assertio 4. de pensione vnius pro centum.] ita est accipienda, vt non debeant deduci expensæ, sed juxta modum soluendi quintum, & decimas, & communem pensiones soluendi rationem.

Dico quintò: obligatio soluendi illam est [Assertio 5. obligare in conscientiæ foro.] grauis in Conscientiæ foro. Probatur; quia est pretium oneris impositi, & ita ex justitiâ: si dicas damna persolui. Id certè non satisfacit, quia præter damna, amissionem scilicet fructuum ex euulsis plantis aliisue, inducta est seruitus pretio æstimabilis, & incommoda multa, quæ facilè possunt peruideri. Item quia Minæ sunt Regis, & eas cum eo onere effodiendas concedit, ad quod se obligant Conquirentes.

Dico sextò: si pagus, in quo Mina est [Assertio 6. ordinationem in pago etiam Ecclesiasticorum habere locum.] conquirenda, ad Ecclesiam pertineat, verosimile est posse similiter circa illum procedi. Quod ex eo probatur: nam terra cum eo onere transit, & cum eo ab Ecclesiasticis acceptatur: neque enim debent illi bono communi se opponere, cùm præsertim ex conquisitione tali nullum ipsis sit damnum superuenturum, immò magnum possit emolumentum prouenire, expensione, & parte Minæ, quam, etsi per se exercere nequeant, possunt tamen vendere, & redditus in eâ considerabiles constituere. Quamuis hoc minùs conueniens sit ob Minarum fallentias, & ita venditio ea commodior accidet, quæ pecuniâ constiterit numeratâ, aut post spatia non longa securè persoluenda, sed hoc ij, ad quos spectabit, pro re nata poterunt meliùs arbitrari.

CAPVT IV.

Minarum pretium quomodo computandum.

EX dictis Cap. 1. vers. 35. habetur in [Ordinatio circa non allegendam enormissimam læsionem, & illius fundamentum, & obligatio.] venditione Minarum non posse læsionem etiam enormissam allegari. Cuius ratio esse videtur quia per lites solet opus istud adeò vtile impediri, & ita quod ad hoc spectat, conscientiæ contrahentium remittitur: neque enim credendum est leges velle iniuriis patrocinium exhibere; & prætereà pretij iusti exactior æstimatio difficilis probationis est: Mina enim numquam quid intra se contineat, ostendit; venæ namque fertiles visæ, solent quandoque languescere, & vel finiri, vel vix sumptus æquatura præbere. Et aliquando ex contrario accidit, diuitiis non speratis: vnde ex eo, quòd post venditionem deprehenditur, non potest enormis læsio probari; quandoquidem venditio juxta præsentem æstimationem rei venditæ debet celebrari, & non ex euentu, qui varius esse potest, & cui se, qui emit, & qui vendit, se exponunt, vt est communis doctrina, in iacturetis, in sponsionibus, assecurationibus, ludo, & aliis comprobata.

Ex hoc autem videtur deduci in venditione [Non videri talem esse posse, cùm pretium quodlibet videatur iustum, sicut in contractibus pluribus.] huiusmodi non posse locum habere enormem, vel saltem enormissimam læsionem, cùm enim adeò incertùm sit, quod ex Minâ sperare quis potest, non apparet vnde talis læsio accidere possit, & ita quouis pretio potest obtineri, & hoc quidem magis conforme dispositioni legis, de quâ dictum: ob incertitudinem namque latentium diuitiarum rectè judicare potuit quodlibet pretium esse iustum, circa quod partes scienter & prudenter conuenerunt. Et circa aliqua modum hunc venditionis, vt quodlibet pretium censeatur iustum, circa quod partes conueniunt, communis sententia firmat in venditione sub hasta, de quâ dictum aliàs, & valdè etiam probabilis in rebus multis, quæ non sunt vitæ humanæ necessariæ, sed ad voluptatem, aut ornatum seruiunt, ob peregrinitatem æstimabiles. Sic enim sentiunt, Sotus, & Nauarra, apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 15. num. 15. & alij. Quod & probant Belgici Turipani. Quod ergo in his, & aliis licet, saltem probabiliter, poterit etiam in Minarum venditione licere. Pro quo

Dico primò. Circa venditionem [Assertio 1. idem affirmans in prima detectione.] Minarum cùm primò deteguntur, iustum pretium censeri probabiliter potest illud, circa quod contrahentes conueniunt, sublatis dolis, & fraudibus. Hoc videtur ex nuper dictis sufficienter persuaderi.

Dico secundò: si Mina iam cognita sit, & [Assertio 2. circa alias negans pro foro conscientiæ.] iuxta peritorum judicium illius valor sit definitus, enormis in eo læsio non licet pro foro animæ. Probatur ex dictis suprà Titulo 4. num. 219. circa rerum pretium, & deinde, quia iuxta communem æstimationem Mina hæc tantùm valet; ergo varians notabiliter pretium, lædit etiam notabiliter, & ita iustitiam notabiliter violat. Prætereà; ordinatio non obstat quia iuxta illam dolus nequit alligari: atqui dolus in conscientiâ non licet, neque ex eo quisquam commodum reportare potest, & licet certa regula sit, quæ inter alias Iuris in Sexto, ait, scienti & consentienti non fieri iniuriam neque dolum. Est. 25. qui tamen dolo ad consentiendum inducitur, non est dicendus consentire, quia ignorantia facit inuoluntarium; non ergo ordinatio ad forum conscientiæ debet extendi: sicut neque ea, quæ Doctores circa modos alios venditionis dicunt, quia in illis specialis ratio est, quæ in præsenti non occurrit; & vt occurrere diceretur, deberet eorum auctoritate fulciri, quia est exceptio communis regulæ; cùm tamen nihil tale contingat.

Dices in casu prioris Assertionis rationem [Obiectio vt ratio vtriusque Assertionis sit eadem.] eamdem occurrere, quia etiam in eo datur communis æstimatio; iudicio enim peritorum habetur quid Mina recèns inuenta promittat. Cùm ergo eo non obstante, possint contrahentes sibi legem circa pretium statuere, quod regula Iuris admittit in Sexto, dum sic habet: Contractus ex conuentione legem accipere dignoscuntur: videtur idem in Casu Assertionis secundæ dicendum.

Ad quod dico instantiam non vrgere; quòd [Fit illi satis congruâ ratione, & exemplis.] si vim aliquam habet, ex conuerso potiùs arguendum, vt scilicet in casu priori etiam possit esse obligatio conscientiæ ad compensandam læsionem. Et certè id est verosimile; vnde tantum diximus oppositum posse verosimiliter sustineri. Et est sanè diuersa in vtroque ratio iam insinuata: Mina enim recèns detecta, etsi communi iudicio possit quoad pretium æstimari, est tamen verosimile iudicium illud esse fallax, vnde neque omnium, neque peritorum semper est; quod secus accidit in Minâ, cuius per experientiam est conditio deprehensa: vt in nonnullis aliis est videre: vinum enim nouum aliter æstimatur, ac iam temporis processu probatum, & similiter mancipium, de quo experientia nulla habetur, vt alia omittam, de quibus frequentia experimenta succurrunt.

CAPVT V.

Minerarius an possit viuum argentum vendere, quod pro Minis propriis eidem à Regiis Officialibus moderato pretio venditur.

ARgentum viuum cùm solus Rex [Ratio dubitandi.] per Officiales suos Minerariis vendere possit; qui habere Minas aut proprias, aut sibi locatas comperiuntur, illud quidem moderato pretio tradit, cùm tamen secundùm vulgarem æstimationem maius sit, vt suprà Titul. 5. Cap. 10. & Titul. 9. Cap. 5. diximus. Hinc aliqui lucri occasionem arripientes, metallum, quod pro argenti beneficio accipiunt, pretio dicto, aliis maiori tradunt, erga Minas proprias parum soliciti, vnde & Indos pro eisdem acceptos vendere etiam soliti, de quibus dictum in superioribus. Modò de venditione quærimus; an scilicet liceat cùm ad proprij argenti beneficium tribuatur, & præsertim maiori pretio, cuius emolumenti non apparet fundamentum.

Dico primò: si metallum dictum [Assertio 1. negans, vbi jura Regia fraudantur.] vendatur eò deferendum, vbi Regia iura magnum sunt detrimentum habitura; non licet venditio, & est graue peccatum cum onere restitutionis. Probatur; quia metallum istud à Rege eâ lege traditur, vt in Minarum eius, qui emit, fructibus insumatur, commodum inde suorum iurium habituro; & qui emit ad id se obligat, non recepturus aliàs metalli vnciam: ergo conuentioni dictæ non stans, grauiter peccat, cumq́ue aliàs Rex suis iuribus defraudetur, nulla restat ratio, ob quam possit à peccato & restitutionis onere sic vendens excusari.

Dico secundò: si quis metallum accipiat, [Assertio 2. negans, item in casu alio.] quod si ipse non emisset, aliis tradendum fuisset suis in Minis laborantibus, peccat etiam mortaliter, cum obligatione restitutionis. Probatur; quia in contractu delinquens modo dicto graue damnum aliis infert, quibus metallum maiori pretio vendit, qui illud erant moderato, iuxta taxam à Rege impositam, accepturi.

Dico tertiò. Metallum emens, & [Assertio 3. secus statuens diuerso in casu.] vendens modo dicto, quod tamen aliis dandum non fuisset, quia vnusquisque suam habet quantitatem assignatam, etsi videatur grauiter peccare ob infidelitatem in contractu, non tamen est ita ad restitutionem aliquam obligatus, vt non possit verosimiliter excusari. Probatur; quia Rex non patitur iurium suorum graue detrimentum; quod enim ipse daturus fuisset, dabit alius, cui metallum ad eumdem effectum traditur: lucrum autem, quod ex tali venditioni reportat, fructus industriæ est, licet cum infidelitate coniunctæ.

Dices: contractum venditionis prioris [Obiectio ex eo quod venditio videatur inuoluntaria ex parte Regis.] fuisse nullum ob rationem indicatam, quia Regi est inuoluntarius, cùm ex ignorantiâ procedat: si enim constaret emptorem istum suis in Minis non laborare, neque metalli vncia ad beneficium traderetur. Sed licet hoc non leuiter ad probationem partis contrariæ deseruiat, vnde illa valde verosimilis est; non tamen penitus conuincit, vt pars alia non debeat aliquomodo probabiliter reputari. Licèt enim ignorantia [Fit illi fatis cum doctrina congrua circa ignorantiam non semper inuoluntarium reddentem contractum.] faciat inuoluntarium generaliter loquendo, id tamen exceptionem habet, vt non procedat quando contrahens, id, quod reuerà non faceret, non vult irritum prorsus haberi. Vt cùm quis vendit aliquid vili pretio, ignorans citò futuram rerum talium raritatem, & ita pretium augendum; contractus sustinetur, etiamsi ex ignorantia procedat; & cùm quis vendit inimico, quem talem esse ignorauit, minimè aliàs venditurus. Aut rem meliorem pro alia dedit, ex iis quæ idem habent pretium, & volebat sibi, aut alteri reseruare, & sic in aliis. In casu autem nostro similiter accidit, quia Rex sic contrahens, nusquam significauit contractum dictum esse nullum, & penitus irritandum; sciens metallum sic venditum suo non fine fraudari. Quod autem non reddatur nullus contractus, ex eo quòd sit lege prohibitus, vnde argui posset ad probandum venditionem factam ab eo, qui metallum emit, esse nullam; communissima sententia est, & ita ex eâ parte probabilitas positionis dictæ nequit infirmari, de quo & nos suprà.

Sed quid de Regio Ministro vendente [De Regio Ministro argentum viuum non laboranti in Minis tribuente.] metallum dictum iis, quos scit in Minis suis non laborare. Respondeo grauiter peccare, & teneri ad restitutionem damnorum, quæ ex venditione tali in Regium possunt patrimonium redundare. Tenetur autem in defectum eius, qui immediata caussa est, & quia tales homines numquam restituere solent, debitis plurimis prægrauati, dici possunt primariò teneri; quia juxta ea, quæ communiter accidunt, est in rebus moralibus iudicandum, vt non semel dictum aliàs.

An autem Minerariis dari metallum dictum [Quod de tribuentibus creditò contra rescripta Regia.] creditò possit. Negant plura Regia rescripta ob difficilem solutionem; vnde multa millia argenteorum ponderum Regi ex huiusmodi confidentiali venditione debentur, quorum plurima numquam soluenda; quia ad impossibilitatem redacti debitores. Quod equidem Minarum exilitate non accidit, licet aliquando tales sint, sed sumptuum istorum hominum granditate, ex quibus multi superflui, & vani. Nihilominùs Regij aliqui Ministri, rescriptis prædictis non obstantibus, & recuperandi periculis anteuisis, contra illa egerunt; quia visum ipsis sic Regij patrimonij caussam vtilius agi; si enim ita non venderetur, parum argenti suppeteret, quandoquidem Minerarij præsenti emere pecuniâ non poterant, vnde & in ipsos iacturæ ingentes, detrimenta in Regem, & circa bonum publicum præiudicia non leuia sequerentur. Et pro securitate recuperationis specialia firmamenta prouiderunt. Quæ omnia cùm ex peculiaribus circumstantiis pendeant non aliâ regulâ, quàm Regij seruitij post maturam deliberationem veniunt mensuranda. Vnde onerandæ conscientiæ tunc tantùm periculum incumbit, cùm sine vrgenti ratione metallum creditò venditur, quæ venditio, si non rectè cedat restitutionis obligatio, suborietur, Regium Ministrum grauatura. Et hos quidem ante visitationem, aut syndicatum, cùm sit manifestum damnum, & hæc de Minerariis, vt iam ad alios.

TITVLVS XI. DE PROTECTORIBVS INDORVM, AC QVIBVSDAM ALIIS.

CAtholicorum Regum nostrorum prouidentia erga Indos eximia [Protectorum institutio.] in eo præter alia plena Christianæ, & paternæ pietatis, elucet, quòd Indis speciales Protectores assignauìt, & qui in vrbibus præcipuis resideant, ad quos illi suis negotiis accurrant, quæ ab illis pro potestate sibi traditâ possunt dirigi, & libellis formatis promoueri. Neque enim quidquam agere, seu expedire possent, siue in iudicio, siue extra illud sine illis, vt ex D. Feliciano à Vega, obseruat D. Solorzanus. Tom. 2. Lib. 1. Cap. 27. num 70. & in Politicâ pag. 237. & 238. in cuius §. 2. mentionem eorum facit, quibus Senatoria toga sicut Regiis Auditoribus cum Fiscalium titulo, & prærogatiuis aliis attributa. Sed quando hæc scribo iam in Peruuio generatio talium Protectorum extincta est, quæ, vt credo, non adiiciet vt resurgat, vt verbis Scripturæ vtar. Deillis ergo addenda hoc loco nonnulla, & de quibusdam aliis, quia hoc maximè pro Indis videtur speciale: pro quibus sit

CAPVT I.

Protectores Indorum quibus sint obligationibus intra Conscientiæ forum obnoxij.

PRima, & circa quam solicitè [Prima obligatio circa munerum acceptionem.] aduigilandum, illa est; ne ab Indis munera extorqueant, quod non tantùm verbis, sed modo ipso agendi contingere potest, dum iis, qui vacui veniunt, operam minùs promptam exhibent; contribuentibus faciliores. In quo quidem grauissimè delinquitur, cum restitutionis onere, quia coactum est quidquid per huiusmodi inhumanum agendi modum habetur; iuxta dicta aliàs cum communi Doctorum sententiâ, hîc maxime locum habente, vbi de miserorum caussis agitur, pro quibus congruum salarium habent Protectores. Quòd si aliquid omnino spontaneè offerant, quod ex circumstantiis coniici potest, si ante negotij expeditionem sit, nullatenus admittendum, quia etiamsi spontaneæ obligationis coniecturæ videantur suffragari, vix est credibile ex corde procedere; quando neque ij, qui ditiores sunt, sponte quidquam offerant caussarum patronis, Iudicibus, administris. Post negotium autem expeditum, [Qualia, & quando accipi possint.] non ita videtur scrupulus vrgere, quia tunc gratitudinis titulo datur; & satis esse exiguum solet, quod Indi offerunt: solentque ægrè ferre donariorum repulsam, quia in personæ contemptum, & ex defectu amoris existimant ita secum agi; vnde & maximè spirituales viri, qui euangelica ministeria circa illos exercent, talia solent admittere, ne si repulerint, contristentur. Non est autem eadem ratio de donis ante negotij expeditionem, quia illa ex amore non procedunt; vnde non ita molestè ferunt eorum benignam depulsionem.

Secunda vt humanos, & affabiles se Indis [Secunda circa humanam tractationem, sub mortali obligantem cum restitutionis onere.] exhibeant, cùm enim illi indolis timidioris sint, si Protectorem minùs humanum inueniant, ab incepto desistent, & iniuriis frequentibus opprimentur. Dictum de hoc aliàs, sed identidem repetendum, & inculcandum talibus in hoc grauia, & multiplicia esse peccata posse, & cum restitutionis onere, quia officio desunt, pro quo salarium accipiunt, & damnorum caussa sunt, quæ patrocinio suo poterant impedire. Quia verò dignosci non poterit, quot, & qualia damna sint, vt restitutio illis possit exæquari, eo vtendum restitutionis genere, quod Doctores circa huiusmodi incerta tradunt, de quo etiam à nobis dictum, & compositionis beneficium, quod Bulla præstat, conuenienter huc adsciscendum, refugium optimum peccatorum. Obligatio restitutionis dicta pertinet ad caussam, Non obstans, de qua vulgaria carmina, quæ omnes exponunt de restitutione agentes, & præsertim Societatis Auctores.

Tertia obligatio circa breuitatem [Tertia circa breuem negotiorum expeditionem. Vbi de damnis ex retardatione secutis.] expeditionis versatur; peccant proptereà grauiter Protectores, qui aliis occupationibus intenti, quæ ad Indos spectant, non nisi post moras molestas ipsis, & frequenter noxias, attingunt: cùm cogantur illi sub insalubri cœlo diutiùs agere, & non rarò morte finire letigium, aut prætensionem iustam terminare. In quo quidem ad intelligendum quàm graue ex frigido isto patrocinandi modo onus conscientiæ consurgat, non est opus multùm philosophari, cùm res adeò perspicua sit. Posset autem excusatio aliqua circa ista prætendi, si recens illud arbitrium de Togatis Protectoribus, qui Fiscales etiam Tribunalis Cruciatæ sint, & in absentiâ Fiscalium in Regijs Prætoriis locum eorum teneant. Vti cœptum est executioni mandari, perpetuum haberetur. Cessauit tamen illud in Peruuio, vt initio Tituli dictum, (an alibi nescio) quia id minùs est conueniens iudicatum. Cùm enim occupatio illorum esset multiplex, vna illa omnium præcipua, Indorum cura non poterat opportunè, & iuxta rerum occurrentium exigentiam sustineri. Fiebat ergo primum nouissimum, & nouissimum, primum præpostera mutatione.

Quarta, ne respectu aliquo priuato [Quarta circa contractus, ne ipsis noxij, ob humanos respectus.] patiantur Indos ad aliqua se obligare, quæ ipsis sunt detrimentum allatura. Eorum siquidem contractus debent ab ipsis approbari, & potest frequenter accidere, vt ij, præ iudicij paruitate, facilè in aliquid consentiant, quod non leue sit adducturum dispendium, ad quod etiam fraude, aut violentiâ induci: quibus omnibus Protectoris officio contra eumdem, si charitati, ac iustitiæ satisfactum velit, sua non quærens, neque eorum, qui sua etiam, non quæ Iesu Christi, quærunt. Sunt [Indi hereditas Christi.] autem Iesu Christi pusilli isti, qui in eum credunt, postulati ab ipso, & à Patre vti hereditas propria condonati, vt apud summum extat vatem Psalm. 1. v. 8. Postula à me, & dabo tibi Gentes hareditatem [Psalm. 2. v. 8.] tuam, & posseßionem tuam terminos terræ. De quibus & Apostolus Hebræor. 2. v. 13. citato Isaiæ loco 8. v. 18. Ecce ego, & pueri mei, quos dedit mihi [Hebr. 2. v. 13.] Deus. Et certè quando illi non quæruntur, quia ipsorum spirituale, & temporale commodum non attenditur, id quæritur, quod magno quærentium malo reperietur. Inueniatur manus tua [Psalm. 20. v. 9. & 10.] omnibus inimicis tuis; dextera tua inueniat omnes, qui te oderunt. Psalm. 20. v. 9. Horrendum, quod sequitur: Pones eos vt Clibanum ignis in tempore vultus tui. &c. v. 10. In tempore quidem vultus Dei: [Vindex formidabilis Deus contra non attendentes votum eius.] nam modò non videtur esse tempus vultus eius; quia ad illum non habetur ab hominibus, quem debuerant habere, respectus; sed priuati respectus omnia subuertunt, dum à multis nihil amplius, quàm commodum proprium attenditur. Sed erit, erit sanè tempus, cùm Dei vultus eiusdem contemptoribus vindex iniuriarum suarum [Campensis.] terribilis apparebit. Ponet eos vt Clibanum ignis: vbi Campensis Paraphrasis, Æstuare facies eos tamquàm furnum incensum, quo tempore iratum te illis ostendens, Domine, ira tua dissipabit eos, & vorabit eos ignis.

Quinta, Protectioni Indorum ita incumbere, [Quinta, circa prouidenda ex officio, non expectatu querelis.] vt non expectet eorum querelas, sed ex officio, quæ videntur nocitura, depellat; hoc enim ipsum protectionis nomen importat. Si aliquid contra Indos disponi per publicam potestatem, aut quamuis aliam intelligat, occurrat statim, & damna ex tali dispositione imminentia repræsentet: si præsertim noua onera circa Minarum labores imponenda præsentiat, aut de stipendio pro labore, quem circa multa sustinent, minuendo tractari cùm generaliter augendum videatur. Et maximè si circa eorum instructionem in rebus fidei, & Sacramentorum administratione [Dei ad instar beneficentissimi Protectoris.] defectus notabiles deprehendat. Sit ergo Dei instar, qui dum Protector dicitur multorum bonorum auctor solicitus prædicatur. Eccli 34. v. 19. & 20. dum sic ibi: Oculi domini super timentes eum. Protector potentiæ, firmamentum virtutis, tegimen [Eccli. 34. v. 19. & 20.] ardoris, & vmbraculum meridiani, deprecatio offensionis, & adiutorium casus, exaltans animam, & illuminans oculos, dans sanitatem, & vitam, & benedictionem. Circa quæ vtiliter poterit Protectoris consideratio [Graue in defectu posse peccatum admisceri.] interdum occupari. Et in quintâ hac obligatione conscientiam grauiter onerari posse, indubitatum est; si videlicet nihil ex offic io Protector agat, sed partium semper petitionem expectet. Nec timori cedat, dum Magistratuum superiorum voluntas obstiterit; hoc enim onus cum officio susceptum. Et quemadmodum vt salarium sibi absque quadrantis detractione reddatur, non verebitur semel, & iterùm Magistratum vrgere, timore postposito; ita & adire eumdem debet pro Indorum defensione, vt præmium labori respondeat, iniustè aliàs reportandum. Nec dubitet se libentiùs audiendum cùm iustitiam aut misericordiam pro miseris petit, quàm cùm pecuniam sibi. In priori enim per eum ipsa iustitia, & misericordia; immò & Deus ipse perorat, in alio autem cupiditas terrestris sanguisuga. Et in hoc etiam restitutionis obligationem [Et obligationem restitutionis.] intercedere posse non videtur dubitabile, cùm damna non leuia possint ex omissà protectione succedere, quæ scilicet graue peccatum sit. Quod adeò verum est, vt etiamsi à Regio Indiarum [Viriliter obsistendum, etiam Consilij supremi decretis.] Consilio decretum aliquod veniat Indis aduersum, eidem sit sub obligatione dictâ viriliter obsistendum, quia ex minùs legitimâ informatione credendum est originem habuisse: Indorum enim caussæ ab huius Concilij dominis benignis semper oculis inspiciuntur, vnde quod contrarium apparet non est sine discussionis beneficio suscipiendum.

Sexta: si quid occurrat pro Indorum bono [Quinta, adeundi Regium Consilium, cùm aliàs res conuenienter non disponuntur.] conueniens, & id ab Indicis Magistratibus post iteratas petitiones minùs benè disponi, aut non curari, prospiciant, ad Regium est Indiarum Consilium recurrendum, in quo, vt diximus, Indorum caussæ benignis inspiciuntur oculis, & sepositis priuatis affectibus disponuntur. Et obligatio ista grauis quidem est, sicut aliæ dictæ, cùm sit protectionis pars, & satis quidem substantialis, cuius beneficio scimus aliqua à Regio Consilio pro bono Indorum ordinata. Et in his id, quod ad terrarum compositionem spectat. In quâ Indi contra Regiam voluntatem nimis sunt diuersis in partibus aggrauati. Quàm verò fuerit remedium opportunum, aut opportunè adhibitum ab iis, quibus est executio Commendata, ipsi viderint, dum nos ad videnda alia properamus.

CAPVT II.

De Administratore censuum Indorum.

VT diuersis possint oneribus Indi [Officij qualitas explicata.] satisfacere, & quædam pietatis opera valde ipsis vtilia, promouere; multi ab eorum communitatibus census empti, siue alio modo pro eorumdem iuuamine constituti. Horum Administrator Hispanus per supremam potestatem designatur, & alicubi officium emitur cum præeminentiâ vrbicorum Senatorum, cum voce, & suffragio, vt dicitur in Capitulo. Ad decisionem autem caussarum, quæ circa hoc occurrere possunt, Regius per vices Auditor pro tribunali assistit, cuius obligationes, cùm iudicis sint, satis videntur perspicuæ. Sed illa specialis, vt, quia census prædicti in fauorem Indorum constituti sunt, ex quorum stabilitate ingentia in eos resultant commoda, & consequenter commune bonum valde inde dependet; seruato quidem [Auditor Regius, qui judex, in fauorem debet Indorum judicare juxta probabiliorem opinionem.] iustitiæ moderamine, semper foueatur. Vnde videtur communis iam sententia de opinione probabili, quam iudex complecti potest, etiam relictâ probabiliori, hic locum non habere, saltem generaliter loquendo, & non de vnâ, aut alterâ sententiâ in re non multùm præiudiciali. Nam ex eo fieret Indos grauia detrimenta subituros, & commune etiam bonum iri non leuiter imminutum. Immò in pari probabilitate idem videtur dicendum, ob eamdem rationem. In eo siquidem cum iure probabili concurrit specialis miserabilium personarum, & communis boni [Notanda circa modum judicandi, cùm dicta, aut alia probabilitas occurrit.] respectus. Vnde satis verosimiliter dici potest numquàm æqualitatem illam iuris contingere, quia semper pro Indis sunt specialissimæ rationes, vnde ius partis aduersæ superatur. Quando scilicet seclusis dictis respectibus ius æquale est, nam si illis exclusis ius Indorum debilius sit, per respectus dictos potest exæquari. Tam autem debile esse potest, vt etiam illis adiunctis minùs probabile sit; & dummodo sit absolutè probabile, potest iudex, licet non teneatur, in fauorem Indorum iudicare. Dixi autem, licet non teneatur, quia valde alienum ab æquitate, & ratione est, vt obligatio sit sententiam ferendi contra eum, cujus est potius ius, eo enim ipso iustitia est illi magis debita; vnde repugnat obligationem esse ad illam denegandam: denegari enim non debet necessariò, nisi quatenus minùs de iure est, cùm ius obiectum iustitiæ sit, & ita est implicatio in terminis, quòd ius potius sit, & quòd illi debeat iustitia denegari; & quòd sit ius debilius vt pronuntiari pro illo sententia debeat, & hæc quidem circa iudicem.

Circa Administratorem verò obligationes [Obligationes Administratoris sub mortali.] sequentes sunt, ex quarum transgressione lethale poterit crimen incurri, & ita pro illis

Dicò Primò. Administrator censuum sub mortali tenetur eorum solutionem solicitè procurare, nec humanis respectibus eam reddere [Assertio 1. circa solutionem accurrandam.] difficiliorem; ratio est clara; quia contra officium in re graui delinquit.

Dico secundò. Tenetur, si dicto modo delinquat ad damnorum restitutionem. Constat [Assertio 2. circa obligationem restitutionis.] ex eodem. Posse autem damna contingere, non videtur negari posse. Nam Indi ex censuum pensionibus solent taxas integrare, & illis deficientibus ad alia non sine damnis obuenientia recurrunt, vendendo scilicet aliqua viliori pretio, vel quid simile.

Dico tertiò. Quidquid de acceptione munerum [Assertio 3. circa munerum acceptionem.] dictum est. Capite præcedenti: circa Protectorem, pariter est de Administratore dicendum: licet in hoc non ita rigida videatur obligatio; quia si quid Indi tribuant, cùm proprium non sit, sed ex bonis Communitatis, minùs videntur inuiti.

Dico quartò. Administrator curare debet, [Assertio 4. circa rectam expensionem solutorum.] vt quod ex censibus soluitur, vtiliter expendatur, fine eorum constitutionis attento, & illorum, quibus id traditur, quod ex arcâ censuali extrahitur, agendi modo obseruato, licet enim ipse adesse non possit in omnibus populis, vt videat qualiter expendatur pecunia, curare tamen debet, vt ratio illius ab accipientibus reddatur. Pecunia enim in Caciquiorum manibus periculo est fraudandi finis obnoxia, pro quo extracta est. In quo quidem si dissimulare contingat ob munera ab eisdem accepta, de grauitate delicti constat, sicut & de restitutionis obligatione Communitati faciendæ omnium eorum, quæ eidem subtracta sunt. Et licet obligatio talis in defectum præcipui debitoris sit, quia tamen de Caciquiis sperari nequit soluturos aliquando, quod in vsus non debitos expenderunt, præcipui sunt debitores reputandi; vel conari, vt Caciquij opportunè soluant, ad id Iudicis officio diligenter inuocato.

Dico quintò. Curare debet ne pecunia [Assertio 5. circa curam defendendi pecuniam in arcam illatam, ne extrahatur.] ex censibus in arcam delata extrahatur, vt mutuò tradatur, sic supremis Magistratibus postulantibus, aut iubentibus. Quibus licet obsequendum sit, dum pro potestate iubent, obsistendum tamen viriliter quantùm saluâ subiectione possit; quia in eo ordinariè loquendo inordinatè agunt. Et quemadmodum si propria Administratoris pecunia exigeretur, omnia tentaret, vt locum non haberet extractio; ita & pro pecuniâ Communitatum Indorum pariter repugnandum. Solet namque sic mutuò accepta difficilè reddi: pro quo etiam est diligenter insistendum, ac si de pecuniæ propriæ recuperatione ageretur. Hæc enim est regula optima, quam Doctores adhibere solent ad declarandum qualis debeat esse diligentia eorum, qui res alienas administrant, vnde & culpæ qualitas deducatur, an scilicet lata, leuis, aut leuissima sit, de quo dictum aliàs. Tit. 9. n. 59.

Dico sextò. Administrator dictus [Assertio 6. circa expensarum moderationem.] solicitè debet cauere, ne expensæ nimiæ in reddendâ Indis pecuniâ fiant; solent etenim ad hoc plures Ministri concurrere, & omnes volunt emolumentum, ex pallio pauperis, aut iusti, vt dici solet, habere. In quo quidem pretio redimi vexatio solet: quod tamen Administrator vitare debet, iudice compellato: nisi talis ille fortè sit, de quo nequeat quidquam sperari vetandis vexationibus opportunum: & regula tradita de diligentiâ pro pecunia propria in casu præsenti non penitus congruit: nam pecuniæ propriæ vnusquisque est dominus, & vt eam recuperet, potest impedimenta subornatione depellere; id, quod est in vsu apud eos, qui ex arcis Regiis student debita per Officiales reddi ad huiusmodi ministerium deputatos. Pecunia autem, de quâ agimus, Administratoris non est, & ita, vt phrasi iurisperitorum quorumdam loquar; ex alieno corio non debet longas corrigias facere, & quod iura cauent, de alieno esse liberalis. Quod si contingat, quia iudicis famulos conciliare sibi studet, eò quòd omnes ex vno quasi gremio sunt, peccatum eorum est manifestum, & restitutionis vinculum non obscurum; vbi & dominij translatio nulla est, eò quòd id, quod datur, est alienum, vnde & furtum committunt accipientes, & cùm certum sit eos non restituros Administratori totum hoc onus incumbit. De quo hæc satis.

CAPVT III.

De Administratore Hospitalium Indorum.

EXimiâ quidem Regum nostrorum [Hospitalium institutio ex Regia pietate.] prouidentiâ dispositum, vt in præcipuis vrbibus, & oppidis aliis, vbi commodè fieri possit, Hospitalia sint pro ægrotantium Indorum curatione. Et his quidem Regum ipsorum pietas magnâ liberalitate succurrit, tum ex Nouenis, portione considerabili designatâ, tum ex effectibus aliis competenti subsidio destinato. Habent illa prætereà pingues redditus ex prædiis, censibus, fidelium eleëmosynis, vt commodè possint sustentari. Et aliquando quidem Administratori stipendium soluitur, frequentiùs autem gratis munus istud obeunt viri primarij, electione eorum, quibus Hospitalium est cura commissa; & Senatum conficiunt, voluntarij omnes, & solâ ad hoc adducti & adacti charitate. Quod quidem cernere præcipuè licet [Memorabile præ alijs Limanum D. Annæ.] in Hospitali Diuæ Annæ ciuitatis Regum, cum omnibus, quæ in Europa sunt amplissima, componendo, siue ædificij pulchritudine, lætitiâ, laxitate, inter viros, & feminas diuisione percommodâ: siue subueniendi ægrotantibus ratione, lectis supra Indorum morem ornatis, medicamentis, victu, solicitudine, vt nulli quidquam desit, cùm contingat aliquando supra trecentos ægrotos numerari & nuper supra quadringentos; quod tamen non frequens, magnus tamen semper numerus, quia aliunde aduenientes solent passim infirmari. De huius ergo, & aliorum Hospitalium Administratoribus aliquid oportet attexamus, & pro eo

Dico primò. Administratores dicti debent [Assertio 1. Circa curam spiritualem, & Capellanorum designationem.] specialiter circa spirituale Indorum bonum prouidere, idoneos Capellanos conquirendo, qui ægrotis assistant, Sacramenta ministrent, & præsertim adstent morituris. Si quem obligationi suæ non satisfacientem obseruent, vrbanè dimittant, quia id facere & possunt & debent. Qui Capellanum domi habet, & minùs aptum suo intento deprehendit, potest sine iniuriæ vmbrâ dimittere, aut Ecclesiasticæ libertatis violatæ suspicione. Tales certè Beneficiarij non sunt, sed merum habent ministerium; vnde sicut sponte vocati sunt ita & possunt non satisfacientes expelli. Quòd si caussa legitima non sit, contra charitatem [Quod si iusta caussa dimissionis non sit.] peccabitur, si non contra iustitiam, nisi ex dimissione aliqua infamia in sic dimissum resultaret; vel aliud graue sequeretur incommodum, vt qui in Beneficiorum oppositione repellendus, eò quòd minùs aptus ad illa credatur, quæ Curata Indorum sunt, qui eisdem infirmis, & commodo sociorum adiutus, pessimè est inuentus succurrisse. Vnde in nominationibus, quæ ab Episcopis fiunt bona ex hoc merita solent recenseri, & qui præsentant Patroni ea non parum æstimare.

Circa curam autem eorum, qui proximi [De specialissima curâ circa morituros.] morti sunt, quàm solicitissimè vigilandum tum Administratori, tum deputatis hebdomadariis, quia Indi specialiùs iurari in extremis debent, tum vt integrè confiteantur: sunt enim timidi, & ad tacenda in confessione peccata procliues; tum quia diaboli fallaciis magis propter defectum capacitatis, & paternas superstitiones expositi. Vnde mirabiles Dei misericordias in huiusmodi solemus extremè agentium articulis experiri. Solent autem Capellani nonnulli ægrè [Capellanos vt possint circa illam vrgere, cum notanda doctrina.] ferre, vt ad prædictam assistentiam ab iis, quos diximus, vrgeantur. Cùm enim negotium spirituale sit, & illius cura ad Sacerdotes pro eorum munere spectet, præfati videntur excedere, dum id vsurpant, quod ad ipsos nequit pertinere. Sed certè illi in hoc à vero peregrinantur. Sicut enim si quis Capellanum domi haberet pro dicendâ Missa, doctrinâ Christianâ docendâ, & in necessitatibus spiritualibus sibi & familiæ protinus adfuturum, vrgere eum ad prædicta posset, quia sub ea est obligatione receptus, & temporalia accipit, spiritualia collaturus: ita & in Hospitali facere illius possunt administri, qui sunt familiæ illius infirmantis Patres, neque vsurpantes jurisdictionem, sed œconomicè procedentes, & juxta charitatis regulas eorum æternæ saluti, qui in extremis sunt positi, consulentes.

Et Capellani quidem dicti grauissimè [Grauamine peccare istos si non assistant.] peccant circa curam hujusmodi negligentes, & si qui proptereà Sacramentis destituti, aut non benè instructi pereant, eorum animæ à Deo de ipsorum sunt manibus requirendæ, vt est apud Ezechielem 26. v. 33. & specialem hanc curam circa Indos necessariam recognoscens Concilium Limense, Actione 2. Cap. 29. sic habet. Iis [Concilium Limense 3. Act. 2. Cap. 29.] qui ex vita decedunt, dent operam Parochi, vt assistant & maxime periculoso tempore, animas sibi commissas iuuent: quòd si perse non possint, certè aliquem idoneum substituant, qui morientem excitet, & cohortetur, atque Indis præsertim exhortatione ab hac Synodo euulgatâ opitulentur. Sic Concilium. Capellani autem Parochorum vice funguntur ex speciali Prælatorum concessione, vnde & iustitiæ, & charitatis legibus ad opitulationem dictam constringuntur.

Ex eo autem, quòd circa administrationem [Capellani an vsu se tueri possint contra Prælati mandatum.] in spiritualibus Capellanis dictis nonnulla in vsu habeantur, quæ à Prælatis tantùm concedi possunt: dubium exortum est mensibus proximis, an illi contra Prælatorum nouum mandatum cum excommunicatione propositum, se tueri tali vsu possint, quod & factum interpositâ appellatione ad iudicem Apostolicum delegatum juxta formam vsitatam. In quo verosimile apparet appellationem locum habere potuisse, quia illa est per Canones sacros variis in locis permissa; quando scilicet friuola non est. In casu autem dicto non fuit friuola; quia licet ea, de quibus agitur, ad Prælatorum jurisdictionem [Ex Regia protectione arguitur, cui fauet Concilium Tridentinum.] ordinariè spectant: Hospitalia tamen ista sub Regis protectione sunt, & modus eos gubernandi jam diu vigens indicio esse potest cum Prælatis ita esse concordatum, cui concordiæ debeat modernus Prælatus stare; quia hoc Regiæ Majestati debetur, cui circa hoc singulariter esse deferendum satis declarat Concilij Tridentini decretum: Sessione 22. Cap. 8. de Reformatione. Vbi cùm statuat Episcopos posse & debere Hospitalia visitare, ita subdit. Non tamen quæ sub Regum immediatâ protectione sunt, sine eorum licentiâ. Quæ ratio licet non penitus conuincat, nequit tamen friuola reputari. Cùm præsertim dubium prædictum circa Sacramentorum administrationem non versaretur, vt ex illo ea, aut eorum aliquod, quoad confectionem suam dubia remanerent, & ita docti aliqui censuerunt.

Ego tamen parendum Prælato semper [Appellari non posse resoluitur.] iudicaui, quia id, quod de vsu afferri potest, nequit eidem incommodare: de concordiâ enim non constat, & ita ille est in sui iuris possessione. Quod verò ab aliis vsus fuerit toleratus, nihil obstat, quia antecessorum gesta non possunt iura successorum infirmare; par enim in parem non habet potestatem, vt iura clamant. Hinc locationi factæ proprio nomine ab antecessore non tenetur stare successor, vt Doctores tradunt, quos adducit [Episcopum non teneri stare locutioni ab antecessore nomine proprio factæ.] Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 99. & contra reuerentiam, & obedientiam Episcopo debitam ab omnibus, qui in eius diœcesi sunt, non præscribitur. Cap. Cùm non liceat, de Præscriptionibus. Circa quod varios textus congerit Glossa, & videndus etiam Barbosa Allegat. 128. Nec consuetudo contra Episcopum valet, per quam disrumpitur neruus Ecclesiasticæ disciplinæ. Cap. Cùm [Contra obedientiam non præscribi &c.] inter vos, de consuetudine: quod in casu præsenti videtur accidere, obedientia à Capellanis Archiepiscopo denegata. Pro quo & est illustris textus in Cap. Nihil prodest, de Præscriptionibus, in [Cap. Nihil prodest.] quo sic D. Gregorius Magnus. Sed illud vos scire credimus, taciturnitatem, atque patientiam nostram, futuris post me Pontificibus in rebus pauperum præiudicium non facturam. Vbi Glossa verbo Facturam: [Taciturnitas vnius quomodo alteri non præiudicet.] sic ait: Arg. Quod negligentia, vel taciturnitas Prælati, non præiudicat successori, &c. Et licet posteà addat per taciturnitatem contra Episcopum præscribi, quod ex toto Titulo dicto comprobari affirmat, quod & videtur certum, quia aliàs contra Ecclesiam non posset præscribi, cùm præscriptio ex taciturnitate procedat; quia tamen illa & longissimum tempus requirit, & etiam titulum, vt [Non sufficere ad præscriptionem sine titulo.] manifestè deciditur in Cap. Episcopum de Præscriptionibus, in sexto; qui tamen hîc deficit; doctrina illa nequit obstare. Quod autem titulus non sit, ex eo constat, quia nullus ostendi potest præter taciturnitatem (si & hæc etiam potest respectu omnium Prælatorum ostendi.) Et quia præter illam titulus specialis requiritur, vt vidimus: nullus ergo datur. Cùm ergo Archiepiscopus in possessione suæ iurisdictionis sit circa dictos Capellanos, potest extraiudicialiter procedens eos excommunicare, etiamsi appellauerint, quia appellatio non suspendit sententiam, quando [Appellationem non suspendere sententiam quando Episcopus sua jura defendit.] Episcopus procedit vt pars ad conseruationem iurium suorum: sic constat ex Cap. Interposita, de Appellationibus, & Cap. Cùm inter Canonicos, de Electione. & tradunt Doctores, quos adducit, & sequitur P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum, Lib. 3. num. 227. & hoc quidem supponendo id, quod sub excommunicatione præcipitur, esse aliunde iustificatum; si enim tale non sit, quia aut ex falsa præsumptione descendit, siue ad instantiam partis, quæ non Dei zelo, sed cupiditate inordinatâ mouetur; aliter poterit in foro conscientiæ judicari: in exteriori autem obedire oportet; quia inobedientia sine graui scandalo stare non solet; & de re agitur in quâ nequeunt Capellani graue detrimentum experiri, sed ad Administratorem reuertamur: pro quo

Dico secundò: Administrator, licèt [Assertio 2. administrator vt possit pecuniâ Hospitalis negotiari.] recollectis Hospitalis redditibus, possit pecuniâ tali negotiari; si tamen proptereà quæ necessaria Hospitali sunt cariùs emat, aut deterioris conditionis, grauiter peccat, & ad restitutionem tenetur. Quod ad negotiationem attinet, ex eo constat, quia ex eâ nullus læditur neque contra voluntatem Domini est: Dominus enim est Hospitale ipsum, seu pauperes, qui in illo curantur; quibus non est ingrata negotiatio; immò videtur futura gratissima, vt eo pacto sint, qui libenter administrationi se dedant, & ita opus hoc adeò necessarium non deficiat, sed inter viros potentes promoueatur. Aliud autem in Assertione propositum indubitabile est, quandoquidem damnum ex eo emergere nequit dubitari. Exemplum sit: si emendum triticum, quod sanè copiosum futurum, etsi præsenti emeretur pecuniâ, & melius, & minori pretio etiam emeretur: non emitur tamen, quia Hospitalis pecunia negotiationi deseruit: ibi certè graue conscientiæ grauamen est, & restitutionis obligatio manifesta; & huic similia alia esse possunt.

Dico tertiò. Administrator nequit [Assertio 3. Peccare proprias merces maiori pretio obtrudentem, etiam intra latitudinem iusti.] proprias merces maiori pretio Hospitali obtrudere, quàm emi ab alio possent, vel alius ab ipso easdem emeret, etiamsi maioritas pretij intra latitudinem pretij iusti contineatur. Probatur; quia in eo damnum apertum Hospitali infert, ex officio enim debet omnem commoditatem quærere, quæ commodè haberi potest: atqui commodè haberi potest res, quæ emitur minori pretio: ergo ex officio ad id tenetur. Quod ex eo apertè conuincitur: nam si ipse merces tales non haberet, minori pretio emeret, & Hospitale eam vtilitatem haberet: Atqui ex eo, quòd ipse habeat, non est Hospitale deterioris conditionis, cùm potiùs melioris esse debeat, habens Administratorem, qui de necessariis commodissimè sibi prouidere potest: ergo nequit maiori pretio illas aggerere: neque obstat pretium esse justum; quia ratio adducta persistit, nam si tales merces non haberet, minori pretio emeret intra latitudinem iusti, & Hospitale commoditatem illam haberet; ergo quòd intra latitudinem iusti pretij sit, obstare nequit. Quando præsertim res pauperum agitur, quæ non debet esse materia augendi propria commoda, cùm ex eo illis prouenit detrimentum. Pro quo deseruiunt ea, quæ citatis aliis adducit Bonacina Disput. 1. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 6. num. 14. & 15. & P. Molina Disput. 552. §. Si verò aliter.

Dico quartò. Grauiter peccat Administrator, [Assertio 4. peccare item quæ necessariæ non sunt, emendo cum obligatione restitutionis.] qui ex propriis mercibus aliquas non necessarias Hospitali applicat, etiamsi pretio iusto id faciat. Patet; quia in eo non agit juxta id, quod fidelitas officij exigit, & quod secum fieri vellet, si alius suâ bonâ administraret. Vnde & obligatio restitutionis incumbit iuxta doctrinam receptissima de sumptibus superfluis, quos non debet dominus, cuius agitur negotium, admittere. Pro quo videndus P. Molina Disput. 553. §. Quando nulla: vbi ait teneri eum, cuius negotium geritur, admittere tantùm expensas iuxta valorem subsecutæ vtilitatis, semper autem aliqua vtilitas esse poterit in casu, de quo loquimur, quandoquidem ea, quæ inferuntur, aliquam commoditatem adducent; vnde videtur ex hoc obligatio dicta moliri. Sed certè non ita conniuendum est istorum hominum auaritiæ, vt sicut de viduis quibusdam ab Apostolo dictum: luxuriari in Christo, id est [Sumptus qualiter admittendi attenta vtilitate.] Christiani nominis obtentu licentius lasciuire; ita & isti sub administrationis pauperum Christi prætextu cupiditati famulantur. Quod ergo ait P. Molina ita intelligendum est, vt vtilitas illa sumptuum debeat admitti, quatenus ratione illorum id obtinetur, quod per moderationem eorumdem haberetur, in eo, quòd si habeatur censeri debeat negotiorum gestor vtiliter negotium perfecisse. Vt si viginti expendit pro re vtili, cùm decem sufficerent, valor subsecutæ vtilitatis in decem tantùm computandus, & decem item tantùm admittenda. Pro quo & videndus P. Lessius in Resolutionibus posthumis. v. Restitutio, Casu 8. Si verò vtilitas non habeat genus aliquod necessitatis, licet ad voluptatem aliquam aut maiorem commoditatem deseruire possit; in quibus negari nequit quin aliqua vtilitas sit, sed non talis, quæ iuxta Domini voluntatem sit; tunc planè facienda est restitutio. Quæ quidem nequeunt in speciali proponi, & iuxta rerum occursus varios sunt penitus iudicanda. Sit autem vnum pro multis exemplum, si administrator pileos in eius apothecis corrodendos tinea distribuat, quos conualescentes secum ferant. Hi enim pro Indis Insoliti. Vel si Linteola ad operienda capita, quæ licet Indis grata sint, & in vsu apud multos; dari tamen non solent, nisi fortè alicuius specialis necessitas postularet.

Dico quintò Administrator debet ita [Assertio 5. Indos non dimittendos nisi firmata valetudine. Et qualis ea obligatio.] saluti Indorum attendere, sicut etiam Deputati, vt non permittant eos nisi valetudine firmata dimitti. Ratio est; quia Indi aliter recedentes obnoxij sunt periculosissimo recidiuo. Cùm enim in victu, & aliis, ad corporis sustentationem pertinentibus, durè secum agant, & vix vlla circa hoc per rationem imperatâ moderatione regantur, residiui est periculum manifestum. Et residiui periculum quantum sit, satis in eisdem, vt generalia Medicorum pronuntiata deessent, experimenta comprobarunt. Et dicta quidem obligatio grauis est, quia circa materiam grauem, ad quam se officium extendit: & in hoc quidem non solùm contra charitatem peccari potest, sed etiam contra iustitiam, quia Indi ius habent ad curationem dictam, quo non sine iniuria priuantur, vnde & ad damna inde secuta, qui priuauerit, reparanda est obligatus. Item dimissio talis in Hospitalis detrimentum cedit; sic enim eiecti redire solent grauiùs ægrotantes, vnde & maiores sumptus erga eorum sunt faciendi curationem, & inde etiam obligatio curationis emergit.

Dico sextò. Præfati curare debent ne [Assertio 6. Fœminarum non permittendum accessum.] fœminæ ad infirmos accedant, quæ quidem sorores, aut etiam vxores se ementiri solent, cùm sint pellices. Et quia hoc facilè non semper explorari potest, Capellanis est seriò commendandum, qui ipsorum Confessiones audiunt, vt ipsos potenter admoneant, quibus illi faciliùs rem omnem non ita verebuntur aperire. Maximum profectò in negligentiâ istâ periculum, hærescente peccato, dum peccati incitamentum adhæret, nec mortis ipsius propinquissimæ aspectu, recessuro. Et hæc quidem circa Hospitalia Indorum, ex quibus multa possunt Europæorum Hospitalibus applicari. In aliis autem nihil est speciale, quod pro Indicis discutiendum occurrat, quibus Regiâ liberalitate succurritur, & Nouenorum pars satis copiosa tribuitur cum prouentibus aliis, de quibus dictum Titul. 2. num. 55. Sicut & de aliis, ad quos speciales pro Indiis obligationes spectant, & per laicas personas exercentur. De quibusdam aliis minutiora quædam tractantibus non est opus disseramus, quia & opus nimiumquantum excresceret, & si quid ad eorum obligationes pertinet, ex dictis poterit non difficulter intelligi. Ergo ad alia transeamus.

INDEX EORVM QVÆ IN HOC PRIMO THESAVRI INDICI TOMO CONTINENTVR. Prior numerus Titulum indicat, Posterior marginalem, nisi aliud notetur.

- A

- Absens.

- EX absentia quæ obligationes in Gubernatoribus. T. 6. 29. vbi doctrina multiplex.

- Absolutio.

- Pro illa non sufficere ratihabitionem de futuro. T. 5. 216.
- Et ita neque pro Bulla concedente facultatem. Ibid. & 221
- Absolutio virtute Indulgentiarum. 275. & 276. & per Bullam. 277. & 278. vbi specialis & vtilis doctrina.

- Academia.

- Academiæ Indicæ, & quid circa illas Regij Auditores poßint. T. 4. 115. & seqq. vbi Index marginalis peculiaria quædam dabit.

- Actus.

- Licet exterior non addat nouam malitiam, non est licitum illi cooperari. T. 1. 146

- Adamus.

- Ante formatam mulierem nomina animantibus imponit, eximio earum documento. T. 3. 9

- Administrator.

- Nequit facere donationes. T. 3. 142
- Limitatio quædam. 143. Vide etiam. T. 1. n. 8
- Notanda regula circa obligationem in modo administrationis. T. 5. n. 5. & 18
- De Administratore Censuum Indicorum. T. 11. Cap. 2 Ibi Index.
- De Administratione Hospitalium Indorum. Vbi & quædam pro alijs. Cap. 3

- Aduocatus.

- Senatoria promotione digni. T. 2. 8
- Tenentur ad restitutionem ob damnum ex incuria subsecutum. T. 4. 167
- Illorum obligationes. 214. & seqq.
- De Aduocato Capituli Vrbani. T. 8. 41

- Ædificatio spiritualis.

- Quomodo illi gubernantium obstet æmulatio in Indijs. T. 3. 52

- Ædificatio materialis.

- Ad illam vt poßint Indi compelli. T. 1. 149. & 150

- Æthiopes.

- Quæ prohibitio circa illos pro Indijs, & Regijs juribus ex commercio circa ipsos. T. 5. 146
- De contractu circa eosdem ex professo. T. 9. 180. & seqq. Ibi Index.

- Alcauala.

- Non debetur à Religiosis ex calce & lateribus. T. 3. 119 Alia circa ipsam. Ibid
- Vnde dicta. T. 5. 117
- Qualis in Indijs. 118
- An ratione adnexionis earum ad Castellæ regna, soluenda veniat. Ibid.
- De illius justificatione, & alijs circa ipsam. 119. & seqq.
- Ab Indis non deberi. T. 1. 122
- Aquatores an illam debeant. 164

- Alcadij, al. Ædiles.

- Quale eorum officium, & obligationes. T. 8. Cap. 2. & 3

- Alexander Sextus.

- Illius probitas propugnata. T. 1. 5
- Non errasse in donatione Indiarum contra aliquos firmatur. 7. & seqq.
- Etiam in facto. 10. & 11
- Neque opinionem tantùm probabilem secutum circa expugnationem infidelium, sed firmius aliud fundamentum, quod explicatur. 12. & seqq.

- Alguacellus.

- Alguacelli Maioris Curialis obligationes. T. 4. 192. & seqq. Ibi Index.
- Vrbici item. T. 8. 38. & 39

- Altare portatile.

- Vide v. Priuilegium.

- Amicitia.

- Quæ probanda, & qui veri amici. T. 3. 12. 13.

- Annata.

- De media Annata, & illius iudice, ac obligationibus circa illam. T. 4. 94. & seqq.

- Appellatio.

- Quid sit. T. 4. 55
- Quando in sententiâ Episcopi non admittatur. T. 11. 17

- Aqua.

- Vt vendi à Rege in Indijs queat. T. 5. 163. vbi specialis quæstio circa effluentem post irrigationem.
- An plus ex eâ quis poßit assumere, quam eidem fuerit aßignatum. 165

- Archiepiscopus.

- Prouinciali Concilio esse subiectum, & quid hoc circa illum poßit. T. 9. 164
- Solum illum habere in illo votum decisiuum, sententia non probanda. 166

- Argentum.

- De valore ac pretio, & legibus circa illud, ac nonnullis alijs. T. 5. 54. junctis præcedentibus.

- Argentum vivum.

- De illo. T. 1. Cap. 12. Vbi multa pro labore Indorum circa illud. n. 115
- Quantùm ille fidei stabiliendæ officiat. T. 5. 79. Vbi narratio peculiaris. Et quantum Rex noster debeat de remedio prouidere.
- De contractu illius. T. 9. Cap. 5

- Argumentum.

- A simili quando valeat. T. 5. 73

- Arma.

- An afferri ex Hispaniâ in Indias queant pro quo stat prohibitio. T. 5. 143

- Assessor.

- Vt debeat ipsi deferri à judice, & iudicem non esse. T. 3. 92
- De Assessore consulatus. T. 9. n. 7

- Auaritia.

- Litigiorum radix, vnde in Episcopis non ferenda. T. 2. 124. vbi quid speciale pro Indijs.
- Quantum malum. T. 3. 14
- Contra auaros judices. T. 4. 90
- Non esse in Ecclesiasticis peculiarem, vt quidem asserunt. T. 5. 148
- Peßimi fructus. T. 6. 31
- Auditores Regiarum Audientiarum.
- Quomodo honorandi à Pro-regibus. T. 3. 53. & seqq.
- Quomodo corrigendi. 62
- Vitæ probitas in illis maximè necessaria, vnde Indici principatus conseruatio & propagatio. T. 4. 1
- Improbitas contraria est fidei, de quâ stabilienda agitur. 2. Circa quod Pro-regis factum. Ibi.
- Circa electionem accuratè prouidendum, neque illius commendabilem prætensionem. 3. vbi egregij prætensoris exemplum.
- Venalitas pro huiusmodi officijs quàm sit turpis, vbi solis meritis admittendum. 4
- Inscitia in talibus quàm pudenda. Ibid.
- Doctrinæ castitas adnectanda, à quibus immaculatæ sententiæ. 5
- Castitati modestia copulanda, & humilitas, quæ est virtus Christiana ad omnes spectans, & sine qua ad diaboli partes. 6
- Indiarum propria auri sacra fames, vnde iustitia temerata. 7
- Dux talium Iudas. Ibid.
- Iuramentum circa munera non plus obligat extensiuè quàm leges pro eisdem. 9
- Esculenta & poculenta vt poßint recipere. 10
- Circa eos, qui nondum officij posseßionem sunt adepti problematica quæstio. 11
- Possunt recipere titulo amicitiæ contractæ etiam propter officium. 12
- A Religiosis vt poßint. 13. vbi esse illos veros amicos.
- In litium protractione grauiter peccare, sicut & serò ad tribunalia venientes, & ad restitutionem salarij teneri. 14. & 15. vbi quod ex acceßione laboris salarium augendum.
- Teneri etiam ad damnorum compensationem. 16. Vbi de differentia circa hoc inter ipsos & Proregem, & de horrenda pœna.
- Obligatio restitutionis pro damnis emollitur. 17
- Circa restitutionem salarij difficultas expedita cum vtili obseruatione erga Regiam voluntatem. Ibid.
- Decimales caussas vt queant judicare. 18. & seqq. Ibi Index marginalis.
- Circa taxam jurium, & numerum Ecclesiasticorum ministrorum, Procuratione, & collectis, quid poßint. 26 & seqq. Ibi Index.
- Quid circa funeralium moderationem. 33. & seqq.
- Spolia Episcoporum vt colligere poßint. 38. & seqq.
- De recursu super viam violentiæ, & similibus. 46. & seqq. Ibi Index.
- Circa Iudices Conseruatores Religiosorum vt peccare contingere poßit. 56. Ibi Index.
- Circa inquisitionem pro mercibus prohibitis quæ obligationes. 67. & seqq. Ibi Index.
- De Auditore judice bonorum Defunctorum. 76. & seqq. Ibi Index.
- De visitatore Claßis Regiæ. 90
- De eo, qui pro exequendis executorijs Regij Senatus designatur. 91
- De aßistente maiorum Calculatorum Tribunali. 92
- De Præside in Consulatu. 93
- De Indica mediæ Annatæ. 94
- De judice Mensatæ. 97
- Circa inhonorantes se vt peccare poßint vindictæ sumptione. 101. & seqq.
- Circa Academias vt contingat delinquere. 115. & seqq. vbi Index.
- Circa salarium. 124. & seqq.
- Circa prohibitionem contrahendi Matrimonium. 129 & seqq.
- Ad secretum vt teneantur. 145. & seqq.
- De Togatis judicibus pro criminibus puniendis. 151 & seqq. vbi Index.

- Aueria.

- Vnde originem duxerit. T. 5. 139
- Difficultates circa illam. 130. & seqq.
- De Aueria maris Oceani, & quæ onera circa illam. 134. & 135
- De personali alia. 136. vbi quòd Ecclesiastici ad illam non teneantur.

- Aurum.

- Circa illud difficultates aliquot. T. 5. 50. & seqq.
- An afferri ex Hispaniâ in Indias queat, pro quo extat prohibitio, sicut & circa argentum. 143
- An ex Peruuio in nouam Hispaniam. 144

- B

- Baptismus.

- Vnius Baptismus rebus omnibus præponendus. T. 2. 12

- Barræ argenteæ.

- De illis, & contractatione in eisdem. T. 9. Cap. 4.

- Bellum.

- Quibus infidelibus liceat auxiliari in illo, & quantum malum sit. T. 1. 23

- Beneficium Ecclesiasticum.

- In eorum prouisione experti præferendi. T. 1. 40
- Et naturales. 63. & 64
- Eorum, vtpotè digniorum prætermißionem, sine peccato mortali non stare. 68. & seqq
- Omnibus, & in omni casu prælationis obligationem incumbere. 72
- Redargutus recentior Auctor. 73. & seqq.
- Qui teneant oppositum, & id esse probabile. 76
- Quomodo Principes prædictâ debeant vti sententiâ. 77
- Modus philosophandi Cardinalis Lugo prædictæ sententiæ consonus. T. 2. 18
- Contra quem efficaciter arguitur. 19. & seqq.
- Indigentiam, & nobilitatem, ad dignitatem conferre, iuxta quorumdam sententiam. 22
- In Beneficijs oppositio non facit indignum, sicut neque prætensio. 28

- Bona defunctorum.

- De illis. T. 4. 76. & seqq. vbi de illorum judice.
- An quinta pars debeat, aut poßit pro suffragijs expendi. 89
- Intestatorem ad Regem spectare, deficientibus cognatis intra decimum gradum. T. 5. 97. & 98
- An ad vxorem. 99

- Benemeriti.

- Vide Conquisitores, Beneficium Ecclesiasticum, officia Venditio.

- Bona naufragantium.

- Non posse per legem à Principibus suo Fisco applicari. T. 5. 104
- Bene tamen, si ex prohibitis sint. 105. Et facta diligentia pro dominis inueniendis. 106
- Non fieri Ecclesiastici fori ob excommunicationem Bullæ Cœnæ. Ibid
- Quæ pro derelictis habentur occupari posse, & quæ indicia derelictionis. 107
- De naui naufragium passa, & obligatione Regis ad bona extrahenda. 108. & 109

- Bona vacantia, inuenta atque incerta.

- Ad quem spectent. T. 5. 86. & seqq. Et quæ in Hispaniæ legibus dicuntur Mostrancos. 89
- Leges circa illa an obligent in conscientiâ. 87. & 90

- Bulla.

- Clementis VIII. de largitione munerum, an recepta. T. 3. 33.
- Quid certum juxta illam in praxi. 34
- Bullæ in Regio Indiarum Consilio an debeant, aut possint, secundùm eius stylum registrari. T. 5. 337
- Vide v. Alexand. VI. & v. Indiæ, & alibi.

- Bulla Cœnæ.

- Illius excommunicatio. 14. Contra judices laicos in causis decimarum qualiter procedat. T. 2. 44. 65. & 67
- Circa easdem. 15. n. 70
- Circa 13. de retentione Bullarum. 91. & 92
- De excommunicatione 19. contra bannientes. 119 & 120.
- Excommunicatio 5. circa gabellas non comprehendere tallias, collectas, & præstantias. T. 3. 100
- Neque in terris non suis illas imponentes, vt Proreges. 101
- De excommunicatione. 14. per recursum ad laica tribunalia. T. 4. 54
- Circa diripientes bona naufragantium. T. 5. 104. & 105
- Excessus in gabellis licitis non comprehensos excommunicat. 5. sicut nec talleas. T. 8. 24

- Bulla S. Cruciatæ.

- Conceßionem illius circa Oratorium valere, non obstante aliàs prohibitione. T. 4. 53
- Quàm quæstuosa in Indijs. T. 5. 211
- Elapso tempore publicationis valere qui censeant, sed per paucos dies. 213. & 214
- Pro ampliori spatio non valere coniecturas, aut Epikeam 214. & seqq.
- Supremi Tribunalis decretum circa traditionem Bullarum, quæ ex præcedenti publicatione superfuerunt, & illius ratio. 218
- Difficilis ostenditur, quia acceptio materialiter se non habet. Ibid
- Ex noua publicatione vrgetur. 219
- An in negotio Cruciatæ poßit aliquando Prorex auctoritatem suam interponere, & iuxta eam decernere. 220. & seqq.
- Taxa eleëmosynæ pro Indijs. 222
- Milites an ad illam teneantur. Ibid
- Indis mendicis an minor sufficiat. 223
- Qui seruientium nomine circa hoc veniant. 224
- Verecundantes an etiam mendicantes dicendi. 225
- Circa vsum ouorum, lacticiniorum, lardi, & butyri, suilli, an necessaria in Indijs. 226. & seqq.
- De sanguine. 230
- Religiosis vsum Bullæ quoad multa licere, licèt eam ex bonis proprijs non sumant. 254
- Quid de meretricibus. Ibid
- Nec licitam, nec validam esse sumptionem sine Prælati licentia. 255
- Quæ caußa justa esse poßit negandi illam. Et quid si iniustè neget. Ibid
- Casus licitæ negationis, & pro eo resolutio notanda. 256
- De priuilegio quodam PP. Minorum, circa quod excursio. 257
- Nouitios eadem taxa frui posse. 258
- Circa Sexagenarios quid concedat. 259
- Quinquaginta quinquennarios nentiquam generaliter excusandos, sed aliquando. 264
- Moniales quinquagenarias eodem priuilegio gaudere, sicut senescentes ante sexagesimum. 256
- Etiam in jeiunijs ex voto aut præcepto. Ibid
- De priuilegio quodam Ordinis D. Iacobi. Ibid
- An vsus Bullæ quoad jeiunia & alia poßit à Prælatis limitari. 266. & seqq.
- Speciale priuilegium Societatis. 270. & seqq. vbi notanda doctrina circa Commissarium.
- An sit necessaria Religiosis ad Indulgentias lucrandas, & gratiarum aliarum fruitionem. 273. & seqq.
- Suspensio gratiarum. 274
- Non indigere illa, nisi ad personales. 282. & 283
- De Indulgentijs communibus Religiosis & sæcularibus. 284
- Nouitios gaudere posse, non Oblatos. 285
- Religiosi non Mendicantes vt gaudeant, si priuilegium habeant communicationis. 286. & 287
- Circa Moniales resolutio eadem. 288
- De Indulgentijs generaliter conceßis. 289 290
- De Indulgentia Altaris priuilegiati. 291. & seqq. vbi notatu digna quædam.
- Indulgentia pro visitantibus quinque Ecclesias, aut quinque Altaria, an sit Plenaria. 297. & & seqq.
- Specialis quædam in Bullâ conceßa ex quâ difficultas. 498
- Indulgentia Altarium an toties quoties. 300
- Quid nomine Ecclesiæ veniat. 302. 303
- Gratiæ æqualiter reuocentur. 307. & seqq.
- Quid quando ad sæculares tantùm spectant. 308. & seqq.
- An sufficiat Religiosum Bullam sumere ad omnem difficultatem submouendam. 309
- De facultatibus non reuocatis pro Religiosis. 316. vbi quòd eadem earum est ratio ac gratiarum.
- Illius priuilegia amplè interpretanda. 324
- An Bulla suffragetur Religiosis quoad reseruata. Ibid. & seqq.
- Partem affirmantem non esse ab intrinseco probabilem. 326. & seqq.
- Vnica, solidißima, & irrefragabilis pro ea ratio ex Pontificia auctoritate. 328. & seqq.
- Decreta circa illud conceßione Bullæ minimè reuocari. 329.
- Pontifices vt Doctores priuatos locutos minimè tolerabilis assertio. 330
- Nihil in illis non probandum extare, & consequenter dictum. 331
- Theologica censura digna respectu Vrbani VIII. 332
- Nouum addere robur Clementis Bullæ ostenditur, & responsio ex eo proposita confutatur. 333
- Cur non apposita exceptionis clausula, & quòd etiam addita non prodesset. 334
- Bullam Vrbani admissam & publicatam, & responsio ex eo reiecta. 335
- Supplicatum Pontifici responsio alia, contra quàm validè arguitur. 336
- Pontificem contractui non defuisse. Ibid. vbi & quædam alia.
- Ex defectu registri in Consilio Indiarum argui non posse. Ibid.
- Vulgaris exempli discussa caligo. 338
- Ad securam tenendam viam in negotio præsenti vehemens cohortatio. 339
- Nouitijs vt prodesse queat. 340. & seqq. vbi & posse pro illis peccata reseruari.
- Professos sub cura Magistrorum versantium eâ quoad prædictum effectum minimè frui posse. 343. vbi de Oblatis.
- Religiones non Mendicantes an gaudeant illa ad eumdem. Negatur, & de Militaribus affirmatur. 344
- An pro non reseruatis vsus talis liceat. 346. & seqq.
- Negatiua resolutio. 354
- Pro Societate specialiter illam vrgere. 355
- Bullæ vsum cum Prælatorum licentia licere, contra aliquos. Ibid.
- Pro Societate vlterior probatio, cum vtili monitione. 356
- Non prodesse Regularibus quoad casus papales, & pro opposito neque rationem, neque auctoritatem suffragari. 357

- Bulla Compositionis.

- Vt currat in Indijs pro qualibet quantitate. T. 5. 231
- Specialis difficultas circa obligationem compositionis, & quando in aliam publicationem differri queat. 232 & 233
- Non exhibitis Bullis quomodo siat ista compositio. 234 & 235. vbi de Commissarij facultate, & qualiter debeat de illius facto præsumi.
- An pro minori quantitate fieri poßit in casu extraordinario. 236. & seqq.
- Quomodo vti ea poßit in restitutione pro damnis Indorum. T. 6. 18. & 19

- Bulla defunctorum.

- Taxa eleëmosynæ pro illa & difficultas quædam circa illam. T. 5. 242
- Alia circa nomen Hispanorum. Ibid. & seqq.
- Pro Catechumenis an sumi queat. 242. vbi quid pro exteris, qui eam viuentes sumere non possent.
- De mixtim progenitis difficultas. 244. & seqq. vbi notanda doctrina specialis.
- De habente vnam tantùm quartam partem specialis disquisitio. 247. & seqq.
- Resolutio circa casum Bullæ. 251. vbi peculiaris quæstio de dimidiato fructu ex eleëmosyna dimidiata.
- Alia item de duabus dimidiatis. 252
- Ex seruitute quartaronis specialis obiectio, cui sit satis. 253

- C

- Canonicus.

- IN oppositione ad Canonicatus juxta morem Indiarum, an necessariò præsentandus, qui plura tulit suffragia. T. 1. 89. & seqq.

- Castitas.

- In judicibus valde necessaria. T. 4. 5

- Censura.

- Qua digni donationi Pontificiæ Indiarum infensi. T. 1. 18
- Quomodo eorum assertio sapiat hæresim. 19
- Quid sit hæresim sapere. Ibid. 20. & 21

- Charitas.

- Contra illam quando formaliter sit peccatum. T. 3. 70 & 71.
- Non teneri quemquam gratis subuenire extremè laboranti, si habeat vnde compensare queat, etiam seruitute. T. 9. 201
- Bonum spirituale vt debeat temporali præferri. 211

- Christianus.

- In Christianâ Reipublicâ quantum dedeceant improborum cohortes, qui penitus exterminandi. T. 3. 80

- Christus.

- Cur noluit hæreditatem diuidere inter fratres. T. 1. 21
- Classium Indicarum annua expeditio.
- De obligatione Regis ad illam. T. 1. Cap. 15

- Clericus.

- Quomodo poßit per alios negotiari. T. 3. 16. & T. 9 147. & 148.
- Clericum non paratum in crimine prosequi, teneri à judice laico non posse. T. 4. 106. post sententiam aliorum, de quâ. 105
- De fuga suspectum capi posse. 106. Et spoliari armis, quando potest capi. 107. Sed pœnæ pecuniariæ aliam esse rationem. Ibid
- Non posse suo priuilegio renuntiare. 121
- Inueniens thesaurum cui acquirat. T. 5. 62

- Coca.

- Quid & alia circa ipsam. T. 1. 138. & seqq.
- Præbendarios illius culturam absurdiùs vrgere. 142
- An licitè vendi poßit, cùm de frequenti abusu constet. 143. & seqq. Cùm vtili doctrina.
- Arbores eius an colere Religiosi queant. T. 9. 140

- Commendæ Indicæ Commendatarius.

- Commendæ propria Conquisitorum præmia. T. 1. 57
- Possunt dari alijs etiam in Hispaniâ. 58. & 60
- Ex accidenti non licere, quando scilicet Regni neceßitates occurrunt. 59. Obiecta soluuntur. 61
- De Regijs Commendis. T. 5. 186. & seqq.
- An specierum valor debeat augeri. 187
- De Commendatariorum obligationibus. T. 7. Ibi Index marginalis.

- Commendatarij Mercatorum.

- Si non registrent, an inde pœna commißi in Commendatarios. T. 5. 139
- De illis ex professo. T. 9. 212. & seqq.

- Communio.

- Potest esse obligatio ad illam intra annum sub mortali, propter scandalum. T. 3. 4

- Compensatio.

- An liceat illi, cui officium à Rege venditum, & plus posteà offerenti datur. T. 5. 169

- Compositio.

- Facta per Bullam circa incerta, esse reddenda illa domino comparenti qui censeant. T. 5. 87
- Vide Bulla Compositionis.

- Concilium.

- Concilij Limensis prohibitio circa negotiationem Ecclesiasticorum quomodo intelligenda. T. 9. 149. vbi & de qualibet alia Concilij prohibitione, pariter accipienda.
- Religiosos non ligari generaliter, si exempti sint, legibus non Generalium Conciliorum. 150
- De Concilij Prouincialis auctoritate supra singulos Episcopos. 158. & seqq.
- Vide Archiepiscopus.

- Concionator.

- Vt debeant sapientibus & Proceribus loqui. T. 4. 16
- Quorumdam excessus. 100
- Inexcusabiles, quia eorum zelus non secundum scientiam. Ibid.
- Vbi & optima concionandi formula. Libertas dicendi exitiosa. 111. & 112. vbi præclara documenta. Quomodo se gerere in talibus Gubernatores debeant. 113. & 114. vbi memoranda exempla.

- Confessarius.

- Circa Pœnitentem dubium de aliquo qualiter se geret, si in declaratione periculum timeatur. T. 1. 122. & 123
- Si bona sit fides, quòd item. 124. & 155
- Proregis, qualis. T. 3. 5

- Confessio.

- Annua, moraliter loquendo, non sufficit ad vitanda mortalia, & per accidens potest esse obligatio frequentioris. T. 3. 4

- Confirmatio.

- Quam habeat vim. T. 3. 95
- De obligatione petendi confirmationem officij, & quædam circa terminum in lege præfixum. T. 5. 183 & seqq.

- Conquisitores.

- Sunt Benemeriti, quibus præmia debentur ex gratitudine. T. 1. 47
- Et etiam exjustitia. 48
- Commutatiua. 49
- An ex distributiua, cuius formalis ratio exponitur. 50
- Pactâ mercede solutâ, non est vlterior ex justitia obligatio, etsi minùs proportionata posteà appareat. 51 & etiamsi merces pacta non sit. 52
- Non est illa iuxta rem partam, sed iuxta laboris qualitatem pensanda. 54
- Ex quâ iustitiâ sit obligatio. 55
- Erga filios, & posteros alios remuneratio continenda. 56
- Præferendi in Beneficiorum collatione. 62. & 63
- Etiam in Curatis. Ibid. & 65
- Secus si fiat, peccari mortaliter. 65. & seqq.
- Non præferendo Benemeritos quomodo contra justitiam peccetur in officiorum venditione. T. 5. 171. & 172

- Conseruator.

- De Conseruatoribus vt debeant ab Audientijs recognosci, & quid circa illos valeant disponere. T. 4. 56. & seqq. Vbi Index.
- Priuilegia Religionum, & speciale Societatis, pro ijs, quæ judicialem indaginem requirunt. 60

- Consilium.

- Obligatio restitutionis ex illo, quando ab ignorante tributum. T. 2. 4

- Consiliarij.

- Vide v. Auditores Regiarum Audientiarum, & sequenti.

- Consilium Regiarum Indiarum.

- Consiliarij illius quantum Regiam conscientiam, & suos pariter erga Reges sibi beneficos, exonerare debeant. T. 2. 1
- Bono debent communi consulere, & nullum esse Indiadiarum bono communius. Ibid.
- Sub mortali tenentur Indicarum rerum notitiam accurrare. 2. & seqq.
- Quàm grauia damna ex defectu sapientium Consiliariorum. 5
- Quinam ad tale munus idones. 7. & 8
- Sub mortali tenentur ad negotium fidei solerter promouendum. 9
- Et idoneos Ministros pro illo mittere: neque inde ærarium exhauriendum. 10
- Negotia spiritualia sub mortali etiam præferenda. 12
- Eidem tenentur Regi proponere digniores. 14. & seqq.
- Quidquid de diuersitate opinionum sit circa Regum obligationem. Ibid
- Id procedere quando certa habetur de dignitate notitia, qualis non frequens pro Indicis. 17
- Ad Ecclesiastica maximè proponendos digniores. 22
- Periculum deceptionis vitandum. 23
- Ad Episcopatus non admittendos prætensores, quia indigni juxta sacros Canones. 24. & 25
- Religiosi præsertim repellendi. 27
- Quæ incommoda in prouisione Episcoporum vitare debeant. 31. & seqq.
- Vide Indicem marginalem.
- Opportunum arbitrium circa confirmationem, & consecrationem, 40. 41. & 42
- Quid pro Hispaniâ. 43
- Decimalium caussarum cognitionem an assumere poßit. 44. & seqq. Ibi Index.
- Ratio fundamentalis pro parte negatiua. 65
- Circa recursum in Ecclesiasticis per viam violentiæ. 68 & seqq. Ibi Index.
- Debere Indicis Cancellarijs moderationem inculcare, &c. 81
- Recursum in Indijs esse tolerabiliorem. 82
- Religiosis vt liceat. 83. & seqq
- Illius remedium adhiberi posse, sicut & appellationis, sed non à Religiosis. 90
- Pontificias Bullas an retinere poßit. 91. & seqq. Ibi Index.
- Quomodo eos obligant Regiæ Ordinationes. 96. & seqq.
- Qualis obligatio in Consilij Præside circa curam obseruationis earum. 100. & seqq.
- Suis legibus quomodo teneantur. 103. & seqq.
- Turbationum auctores, si Ecclesiastici sint, an poßint à regno expellere. 109. & seqq.
- Quid circa Episcopos. 123. & seqq.
- De stylo comminatorio circa Ecclesiasticos. Et an illis liceat. 127. & seqq.

- Consuetudo.

- Stat illa, etiamsi abrogatio sit, non tamen expressa. T. 5. 151
- Non probatur ex dicto vnius Doctoris. 152
- Quæ rationabilis. 227. 228. vbi specialiter de jeiunio.
- Leges Pontificias non abrogare consuetudines. 229

- Consulatus Mercatorum.

- De illo. T. 9. Cap. 1. & 2. Ibi Index. Et notanda nonnulla.

- Contractus.

- De contractu circa argentum viuum inter Regem & Minerarios. T. 5. 80. & seqq.
- Contractum conditionem inclusam habere, si alter illi stet. 82
- Cum Rege periculosum. Ibid.
- In contractu quando peti poßit restitutio in integrum. 168
- Attendenda in illo maior pecuniæ æstimatio secundùm diuersa loca. 169
- In contractibus sub intellecta clausula, Rebus sic stantibus. 195
- Qui bonæ fidei, judicis patiuntur arbitrium. Ibid.
- Metu factus, nullus, aut rescindendus. T. 7. 22
- De contractu pinnarum argentearum. T. 9. Cap. 3
- Anticipata solutione vt emi poßit. 12. 13. & 17
- De contractu Barrarum. Cap. 4
- De contractu argenti viui. Cap. 5
- Contractus vtiles Reipublicæ non debent facilè reprobari. 47
- Contractui non stans sine graui culpa, non tenetur ad compensationem. 61
- Cùm obligatio superadditur contractui, pretium etiam adiiciendum. Ibid.
- De contractu circa Indos pro Mineris aßignatos. Cap. 6
- De contractu circa frusta argenti ab Indis subrepta. Cap. 7.
- Contractui Societatis quomodo contraria sit assecuratio capitalis, vbi de contractu triplici, in dante ad damnum. 109
- De contractibus Ecclesiasticorum in Indijs. 140. & seqq.
- De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 180. & seqq. Ibi Index.
- De contractu hydromelici potus. 206. & seqq.
- De contractu Commendatariorum cum Mercatoribus. 212. & seqq.
- In contractu delinquens vt teneatur de fortuitis. 213
- Contractus non semper nullus ob ignorantiam. T. 10. 29

- Conuersio.

- Noui orbis quanti facienda. T. 1. 18

- Culpa.

- Regula ad eognoscendam illam in ordine ad restitutionem. T. 5. 1. & 5
- Quæ non sufficiat in Commendatario. T. 9. 218
- Vide Depositarius.

- D

- Damnum.

- DE damno emergenti. T. 9. Cap. 11. vbi notatu digna.
- De damnis à Prætoribus Indis illatis, & quæ inde obligationes. T. 6. 17. & seq. & T. 7. 9.
- Vide Resolutio, & alibi.

- Debitor.

- Inculpabiliter morus non tenetur ad compensationem. T. 9. 61. Licèt opposita sententia sic communis. 65. & 66

- Decimæ.

- Decimales caussas ad iudices tantum Ecclesiasticos pertinere. T. 2. 44. 56. & seqq.
- An aliquando ad Consilium Regium Indiarum. 45. & seqq.
- Duorum Nouenorum leuatio vnde iustificetur. 50. & seqq.
- Et cognitio iudicialis eorum. 66
- Etiam cùm in feudum aut Emphitheusim dantur, ad forum sacrum pertinere. 57
- Circa ius decimandi id certum. Ibid. & 58. Quid de aliquorum praxi, & quod Theologorum potiùs standum sententiæ. Ibi. Cautè legendos Auctores quosdam. 59. Gregorius Lopez defensus. 60. & 61. Quæstionem non solius esse facti. 62. & 63.
- Validum argumentum ex redonatione. 64
- Indiarum Audientiæ an præfatam habere poßint cognitionem. T. 4. 18. & seqq.
- Apartiarijs & Censuarijs Religiosorum Colonis non deberi. 18
- Deberi ex auro & argento. T. 5. 46
- Vbi quod ex Iure Canonico colligatur. In conscientia deberi. 47
- Iuxta Cæsareum duplicem deberi decimam, quintatione temperatum. 48
- Ex margaritis etiam & gemmis. 75

- Declaratio.

- Pontificia quam vim habeat. T. 1. 1

- Dœmon.

- De illius arte inuento thesauro T. 5. 67. & seqq.

- Depositarius.

- Ex quâ culpâ teneatur. T. 4. 196. & T. 8. 33. & seqq. vbi de obligationibus Depositarij generalis.

- DEVS.

- Etiam distantißima videt, tangit, & regit, & ideò Rex magnus. T. 1. 80. & 81
- Ad supplicium venit inuitus. T. 4. 189
- Quod vna via ab eius voluntate recedit, per aliam relabitur. T. 9. 54
- Vindex formidabilis contra non attendentes vultum eius, sed humanos respectus. T. 11. 4
- Beneficentißimus Protector. 5

- Dominium.

- Indiarum. Vide Donatio, & Indiæ.
- Quod iurisdictionis quid dicat. T. 1. 128
- Dominij translationem non impediri ex eo quòd lex dicat. Non possit. T. 3. 24. & 25
- Locus sacer sub dominio an sit. T. 5. 61
- Quomodo apud rei inuentorem, & priorem dominum stare queat. 94
- Fluminis vt esse queat. 164

- Donatio.

- Indiarum à Pontifice. Vide Alexander VI. & Indiæ.
- Qualis Regibus Portugalliæ facta. T. 1. 3
- Certum donationis fundamentum ex potestate Ecclesiæ circa fidei propagationem. 13. & seqq.
- Donatio decimarum. T. 2. 45
- Non impletâ conditione rem in statu priori mansisse. 46 Fuisse totalem. 48
- Successoribus præiudicasse nec tamen censendum patrimonij detrimentum, exemplo Constantinianæ. Ibid
- Quæ fit judicibus regulariter non esse gratuitam. T. 3. 27
- Religiosi quas facere queant. 33. & seqq.
- Præsumptam Prælati sufficere voluntatem. 144
- Ex caussa non subsistente vim non habere. T. 4. 124

- Dubium.

- Excludit bonam fidem. T. 8. 38
- In eo vt faueat posseßio, & fauorabilis interpretatio pro quo facienda. T. 9. 217

- E

- Ebrietas.

- INdis & Neophytis alijs valde perniciosa. T. 9. 206

- Ecclesia.

- In illius actis fraudem non esse. T. 1. 9
- Potestas in illâ ad propagationem fidei, vnde donatio Indiarum. 13. & seqq.
- Diu vacantium damna in Indijs. T. 2. 32
- Ex facili translatione, pro quâ neceßitas aut vtilitas requisita. 34
- Nec quamlibet sufficere. 35. & 37
- Vrgens pro eo ratio ex non admissa, vt accidere potest, promotione. 38
- Ecclesijs Indiarum redonatum decimarum ius à Regibus Catholicis. 47
- Sine illorum licentia non posse Ecclesias in Indijs extrui. T. 3. 154
- Quomodo immunitati Ecclesiasticæ non contrarium. Ibid
- Non procedere tantum de Cathedralibus. 155
- Quæ permitti queant. Ibid
- Vacantium fructus in earum debent vtilitatem expendi, etiamsi successoribus reseruentur. T. 5. 111. & 112
- Pro Indijs specialis dispositio. 113
- Quomodo justificari queat, cùm ad Ecclesiasticam spectet potestatem. Ibid

- Ecclesiastici.

- Legibus ciuilibus vt teneantur. T. 5. 208. & 210
- Vide Clericus, Contractus, Immunitas.

- Electio.

- Vide Beneficium Ecclesiasticum, Consilium Indiarum, Episcopus, Prorex, Senatores Vrbani.

- Epikeia.

- Quomodo legem corrigat, & alia de ipsa T. 5. 238

- Episcopus.

- Dignitatem eorum ambientes eo ipso repellendi T. 2. 24. & 25
- Locus Apostoli, Qui Episcopatum desiderat, &c. quomodo intelligendus. 26
- Venalitas circa ista pestis penitus abolenda. 27
- Simonia palliata disiecta eleganti moderni Auctoris discursu. Ibidem.
- Qualis Episcopus eligendus. 29
- Dilatio consecrationis quàm perniciosa in Indijs. 39
- Nec sufficienter illis prouisum. Ibid.
- Consecratio & confirmatio ad quos olim pertineret. 41
- Episcopalis iniuria quanta ob sublimem dignitatem, quæ illustratur. 123
- Vocari à Regibus posse iuxta sacros Canones, vnde argumentum pro expulsione. 125
- Quomodo absentiæ damna compensentur. 126
- Possunt habere quot voluerit satellites, & familiam armatam. T. 4. 312
- Tenentur Ecclesiasticam defendere libertatem. 98
- Nomen Episcopi quid significet. Ibid.
- Possunt habere Fiscum, & pœnas pecuniarias imponere suæ Cameræ applicandas. T. 5. 151
- Non tenentur stare locutioni Antecessorum proprio nomine factæ. T. 11. 17
- Contra obedientiam illis debitam non præscribi, nec consuetudinem valere contra neruum Ecclesiasticæ disciplinæ. Neque taciturnitatem Antecessoris præiudicare successori, aut præscribi ratione illius posse sine titulo. Ibidem.
- Non suspendi illius sententiam per appellationem, quando agit sua iura defendens. Ibidem.
- Vide v. Concilium, & v. Archiepiscopus & v. Beneficium.

- Excommunicatio.

- Quomodo sit medicinalis. T. 3. 150. & 151
- Supponit peccatum mortale, & nequit contra operantem iuxta opinionem probabilem fulminari. T. 4. 21
- Pro manifesta tantùm, & rationabili caussa fulminanda. T. 5. 121
- De excommunicatione contra Parochos Indorum contractantes. T. 9. 151
- Sublata illa. 157

- Exemplum.

- Per exempla iudicandi stylus in Proregibus generaliter non probatur, maximè in rebus Ecclesiasticis. T. 3. 92
- Et generaliter per exempla, inferiorum præsertim tribunalium non iudicandum. T. 4. 22. & 23
- Non arctant regulam. T. 5. 247
- Circa morum exempla vide Auditores, Consiliarij, Consilium Regium, Filius, Parochus, Prorex, Religiosus, Regularis, & alia.

- Experientia.

- Quæ circa malum, non est necessaria, sed periculum sufficit subuersionis. T. 1. 14
- Quomodo sit Corona. 40
- In Beneficiorum prouisione experti præferendi. Ibidem

- F

- Fabrica.

- AD illas vt possint Indi compelli. T. 1. 149. & 150

- Facultas.

- Quid significet in Bulla Cruciatæ. T. 5. 281

- Famulus.

- Ex necessitate seruienti, & vltroneo debetur iustum stipendium, sed minùs, quàm inuitato. T. 8. 31

- Festum.

- Qui actus iudiciales in eo non liceant, & quid pro Indijs. T. 4. 203
- Posse pro illis à Tabellionibus laborari. 209

- Feudum.

- Vide Decimæ.

- Fideiussor.

- Quo vsque obligetur, cùm crimen est multorum.

- Fidelis Executor.

- Eius obligationes. T. 8. 30. & seqq.
- Fides, Fidelis.
- Fidelis infideli vt seruire possit. T. 1. 15
- Fidei obstaculum in Indijs labor in Mineris coactus. 117
- De bona fide circa possessionem doctrina vtilis. T. 9. 184. & 189
- De emente ab eo, qui post bonam fidem dubitauit. 192

- Filius.

- Filij parentum exempla sequuntur, quod pro Spiritualibus. T. 1. 36
- Illos ita educare, vt parentes non agnoscant, inhumanum videri. T. 4. 139. Vbi quod ab ortu ipso mutua cum risu debet esse cognitio. Exponens filium nequit eum repellere, nisi cum certa limitatione. 140
- Suspensum pro tota vita tenere, graue videri peccatum. 141
- Non ita per tempus aliquod. 142
- Bona aduentitia posse à patre ad longum tempus alienari. Ibidem. Vbi casus specialis disquisitio.

- Fiscalis, Fiscus.

- Fiscalium obligationes, & qualiter circa illas peccare contingat. T. 4. 163. & seqq. Ibi Index.

- Fodinæ metallicæ.

- Vide Minæ, & Mineræ.

- Forma.

- Non seruata actus corruit. T. 5. 114. & seqq.

- G

- Gabella.

- GEnerale esse nomen impositionum tribunalium. T. 3. 98
- Regibus, & Principibus supremis, & non soli Regi Romanorum ad eas imponendas est potestas. 99
- Pedagium quid. Ibidem.
- Quid Guidagium. 100
- Moderandas illas rebus non eodem modo se habentibus. T. 5. 36
- Continuas querelas excessum earum indicare. Ibid.
- Antiquam consuetudinem non sufficere. Ibid.
- Illas, de quarum iustitia dubitatur, aut nouas, vel de nouo auctas, non obligare in conscientia, quorumdam sententia. 133
- Pro ædificijs Regijs exactionem aliquam constitui posse. 191
- Collectas, quæ à Rebus publicis fieri possunt, non venire nomine gabellarum. 192

- Gratia.

- Illius simplex conceßio ad præterita non extenditur. T. 4. 99.
- Quid eo nomine designetur in Bulla Cruciatæ. T. 5. 280. & 307
- Quædam specialis pro Concionatoribus. 308

- Gratitudo.

- Quomodo plus reddere ad eam spectet, & ad Religiosos poßit applicari. T. 3. 37

- Gubernator.

- Pro Indijs non ideò aptus, quia bonus miles, Et damna ex contraria praxi. T. 1. 85
- Positiua notitia idoneitatis requisita: quod generale in officijs. 86
- Aliquando sub mortali tenetur veniales vitare in Republica defectus. T. 2. 101
- Vt debeant improbos exturbare T. 3. 80. & 81
- Vt dici diuini queant. T. 4. 101
- Impediti tenentur constituere substitutum T. 8. 39

- H

- Hæresis, hæreticus.

- QVantùm hæreticis Reges Catholici circa Indias debeant obsistere, quorum declarata malitia. T. 1. 24
- Pacta cum illis non ineunda. 25
- Vt liceant. 26

- Hispania.

- Illius imperij magnitudinem obseruantia Sedis Apostolicæ, & eiusdem crescere subiectione. T. 2. 81

- Hospitale.

- De Hospitalibus Indorum. T. 11. Cap. 3. Vbi an Capellani appellare de mandato Episcopi poßint in rebus ad ministerium eorum spectantibus. 16. & 17

- Humilitas.

- Illius fastigium, & quòd virtus Christiana est. T. 4. 6

- I

- Ianaconæ.

- QVinam illi apud Peruuianos, & de eorum seruitio non spontaneo. T. 1. 153. & seqq.

- Ianitores.

- Audientiarum Ianitorum obligationes. T. 4. 211. & seqq.

- Idololatria.

- Victoriarum obstaculum non penitus in Indijs extirpata. T. 1. 118

- Ieiunium.

- Sexagenarij an poßint carnes comedere in diebus ieiunij. T. 5. 259. & seqq.
- Non quamlibet debilitatem à ieiunio excusare. 261
- Quæ caussa sufficiens ad dispensationem. Vbi pro Indijs aliquid. 262
- De Medici consultatione. Ibidem.
- Sexagenarios à lege ieiunij exemptos quoad vnicam comestionem. 264. Vbi quòd sufficiat sexagesimum inchoatum esse ad priuilegium Bullæ, quod est distinctum. Vide. Bulla Cruciatæ.

- Ignorantia.

- Quæ sufficiat ad præscriptionem. T. 5. 202. & 203
- Ignorantiam non semper reddere contractum. T. 10. 29

- Immunitas Ecclesiastica.

- Circa Gabellas. T. 3. 108. & seqq.
- Ibi Index.
- Regula ad dignoscendam læsionem libertatis. 109
- Aliud eiusdem argumentum. 110. & T. 5. 142
- Quorumdam sententia circa augmentum pretij non remanentis apud Ecclesiasticos, vt queat sustineri. Et quid circa casum specialem. T. 3. 111. & 112
- De Gabellæ impositione cum obligatione restitutionis in fine anni. 113. & seqq. vbi notatu digna aliqua. Obligationem esse restitutionis quando contra immunitatem peccatur, vti certum statuitur. 117
- P. Thomam Sancium oppositum non docuisse, ostenditur contra Cardinalem Lugo. 118
- Ex calce & lateribus Alcaualam non deberi ab Ecclesiasticis. 119
- Ad contributiones aliquas teneri, & quæ illæ. 120. & 122
- Si non contribuant, ad restitutionem teneri. 121
- Recursus ad Sedem Apostolicam quando necessarius. 122. & seqq. vbi varietas sententiarum.
- Adeundum saltem Episcopum. 125
- Non compellendos à laica potestate. 126
- Quod si Episcopi renuant. 127
- Pro neceßitate recursus ad Pontificem instatur. 128. & seqq.
- Ciues non debere iuxta cuiusque contribuere facultates 131
- Si Propria non sufficiant, non ideò grauandos Ecclesiasticos. 132
- Facultates laicorum vt debeant æstimari contra Recentiorem. 133
- Lex Hispaniæ explicata. 134
- In Indijs quomodo poßit esse recursus. 135
- Regem, cùm aliquid ab Ecclesiasticis exigit, non esse temerè condemnandum, quia opinione vtitur probabili. Ibidem.
- Animaduersio notanda circa Pontificum dispositiones non tollentium probabilitatem opinionum 136
- Cleri nomine qui veniant. 137. & seqq.
- Religiosos non venire, quia ad exactiones non tenentur, vbi Priuilegium Societatis. 140
- Quid quatenus fauorabile. 141
- Contra immunitatem non valere consuetudinem. T. 4. 52
- Statutum circa merces vetitas vt sit contra libertatem. T. 5. 142
- Leges ciuiles vt obligent Ecclesiasticos. 136. & 142
- An poßit prohiberi iudicibus Ecclesiasticis, ne pœnas pecuniarias imponant Cameræ applicandas. 148. & 149
- Quid de applicandis alteri. 150. & seqq.
- De lege prohibente ne terræ per compositionem habitæ Ecclesijs vendantur. 162
- Non esse contra illam officium vendi à Rege sub conditione non transferendi illud in Ecclesiam, Religiosos, &c. 181
- Pragmatica de Papyro signata, & si Gabella non sit, non posse ad Ecclesiam extendi. 208. & seqq.
- Informatio contra Parochum quomodo fieri possit à Commendatario. T. 7. 14
- Clericus negotiator quando fori priuilegium amittat. T. 9. n. 9. Vbi de Consulatu quid dicendum.

- Indi.

- Indi in seruitutem redigi non possunt, & quando id liceat, vide v. Seruitus.
- Mineris effodiendis an queant addici. T. 1. 109. & seqq.
- Monti Huancabelicensi sacrificant. 116
- Labor prædictus magnum obstaculum stabiliendæ fidei. 117
- Ad labores aliquos possunt compelli. 128
- De Agricultura. 129
- De pastoritia cura. 139
- De hospitijs viarum. 131
- Ad portanda onera vt cogi queant. 132
- De pannorum officinis. 133. vbi notandum arbitrium.
- De seruitio in priuatis domibus. 134
- Quo possit pretio redimi. Vtilis quæstio. 135. & seqq.
- Pro colenda Coca non posse distribui. 138. & seqq.
- De constructione Ecclesiarum. 149
- De ædificijs alijs. 150
- De commercio litterarum. 152
- De Ianaconarum seruitio. 153. & seqq.
- In eorum fauorem licent in Festis actus iudiciales. T. 4. 203
- Indus contra Indum an priuilegio aliquando gaudeat. 209
- Indos in Curia morosè detinentes quantorum sint caussæ malorum, & quàm hoc illis formidandum. 210
- Indis vt teneantur Aduocati patrocinari gratis, si pauperes sint. 218
- Indi quomodo ab aliquibus vt panis deuorentur, & eorum supplicium T. 5. 22
- Ab Alcauala exempti. 122
- Vt illis debeant agri distribui 158. & 159
- Ad vindemias non conducendi, neque admittendi. 201
- Benignè tractandi ab omnibus Ministris Ecclesiasticis & Regijs: & qualis pro eo obligatio. T. 7. 8
- Quantum id eorum mereatur Indoles. Ibidem. Ex Limensis Concilio, nihil Commendatarijs præter tributum debere, & gaudere iure plenissimæ libertatis. 17
- De contractu circa Indos in Mineris laborantes. T. 9. Cap. 6
- Sunt Christi hereditas postulata ab ipso. T. 11. 4

- Indiæ.

- Earum non solùm conquista, sed dominatus Regibus Catholicis à Pontifice attributus T. 1. 2. & seqq.
- Sine eo ius nullum in ipsis. Ibidem. Aliæ præter celebrem Alexandri. 6
- Pontificium concessiones. 5
- Certum donationis fundamentum ex potestate Ecclesiæ erga propagationem fidei. 13. & seqq.
- Quanta maturitate facta. 18
- Formula possessionis illarum. 47

- Indulgentia.

- Quid sit, & peculiaris circa illud difficultas. T. 5. 275
- Religiosis concessa visitantibus suas Ecclesias proposita & explicata. 295. & seqq. cum notatu digna doctrina. Et an sit plenaria.
- Indulgentiæ non habentes caussam proportionatam sunt inualidæ. 298
- Probabiles opiniones nihil circa lucrandas Indulgentias iuuare. 299
- An Indulgentia visitationis toties quoties obtineri possit. 300
- Operi pro Indulgentia improportionata aliquis fructus respondet, & eo multiplicato potest esse proportio. 301
- Quid nomine Ecclesiæ intelligatur. Vbi de Oratorijs notanda doctrina. 302. & 303
- Amplior Indulgentia visitationis Ordini Diui Iacobi concessa. Ibidem.
- Circa modum visitationis, & preces fundendas, scitu digna. 304. & 305
- Quid pro infirmis. 306

- Infidelis.

- Vide, Bellum.

- Informationes.

- Ex Indijs missæ parùm sæpè veridicæ. T. 2. 17

- Iniuria.

- In verbis stare possunt, & pro eis eligi conseruator. T. 4. 64. & seqq.
- Vide, Conseruator.

- Inquisitores.

- Vt debeant confiscata bona Regio Fisco tradere. Et pro Indijs quid speciale. T. 5. 154. & seqq.
- Receptoris S. Tribunalis obligationes. 157

- Instructiones.

- Possunt in conscientia obligare, quia sunt leges, & grauiter ex materiæ grauitate. T. 3. 85

- Iudex, & Actus iudiciales.

- Contra probabilem, & receptam sententiam iudicans vim facere videtur. T. 2. 90.
- A quibus sine scrupulo munera poßint accipere. T. 3. 31
- Quando iudex creari poßit, qui alterius officij rationem in Syndicatu non reddidit. 97
- Zelum in illis mansuetudine temperandum, & cum tremore ad sententiam veniendum. T. 4. 161
- Extra iudiciali notitia vt poßit vti iudex, & ex ea pœnam imponere. 188
- Circa mortuos mitiùs agendum. 190
- Pro quo non debitis ex officio aliquid accipi posse; & non esse contra iuramentum. 196
- Quot sint actus iudiciales, qui in Festo non licent. 203
- Circa pœnam commißi non posse iudicem arbitrium habere, & ad restitutionem ex violatione teneri. T. 5. 140
- Inquisitio contra non laborantem infamia eur non liceat. T. 7. 13
- Quando licita. Ibidem.
- An iudex laicus poßit auctoritatem suam interponere in informatione quæ fit contra Ecclesiasticum ad informandum Prælatum. 14
- Peccata iudicum specialem malitiam habent. T. 8. 13. & 15
- Iuxta opinionem minùs probabilem vt iudicare queant. T. 9. 7
- Eam aliquando præferendam. 8
- Contra iura Regia etiam iudicari aliquando posse. 10. vbi de Consulatu.

- Iuramentum.

- Quod circa legum obseruantiam fit, non plus obligat extensiuè, & quomodo interpretandum. T. 4. 9
- Ad statuta vsu non recepta non extenditur. Ibidem. & T. 6. 4. vbi de iuramento Prætorum Indicorum: sicut in priori de iuramento Medicorum. De secreto seruando vt obliget. T. 4. 146. vbi quòd de re leui non obliget sub mortali.
- Vt queat in Syndicatu sine peccato iurari ratione damni, quod timetur, non respondendo ad mentem interrogantis. 271. & 272
- Obligatio restitutionis quando ex iuramento contingat. 273. & seqq. vbi quòd strictè interpretandum, vt minùs obliget.
- Quæ notitia in iurante requiratur, & de differentia assertorij simplicis & iudicialis iuramenti. 180. & seqq.
- Quando iurari possit celando veritatem. 79. vbi de herede confidentiario &c. Quando possit cadere supra fictam promissionem. T. 6. 5
- De iuramento Prætorum Indicorum Ibidem. n. 1. & seqq. vbi peculiaria quædam.
- De iuramento Commendatariorum. T. 7. 2. & seqq.
- De iuramento Senatorum Vrbicorum. T. 8. 12
- De iuramento Alcaldiorum circa custodiam Ciuitatis noctu peragendum. 22
- De iuramento Tabellionum, Capituli Vrbani. 42

- Ius Patronatus.

- Propter illud an possit portio decimalis attribui T. 2. 50
- An Regibus Catholicis propter Indicarum Ecclesiarum fundationem, & protectionem. 51. & 52

- Iustitia.

- Commutatiua & distributiua vt differant. T. 1. 50
- Quàm insita mortalium animis. T. 3. 63
- Distributiuæ proprius conceptus explicatus. 66. & 67. vbi & notanda doctrina circa restitutionem.
- Iustitia legalis vt explicanda. 69
- In venditione officiorum, in qua præferendi benemeriti, contra quam iustitiam peccari contingat, & de obligatione restitutionis. T. 5. 171. & 172

- L

- Labor.

- Vide. Indi.

- Lex.

- Vt cesset cessante illius fine. T. 1. 27
- Grauitas obligationis vnde sumenda in illis. T. 2. 3. 96. & 97
- A legislatoris voluntate obligationem pendere. 97
- Quando de ea non constat, vnde colligenda. 98
- Leges circa metalla an obligent in conscientia. 106
- Pœnales non obligare. T. 5. 35. & 67
- Quando non sunt iuxta tenorem verborum explicandæ, sed ampliandæ. T. 9. 38
- Quando grauiter obliget. 52
- Quando non. 53
- Limitatio specialis. 70
- Circa Legis interpretationem. T. 2. 119
- Clausula præcedens in illis quando influat in sequentes. 120
- Pœnalis strictè interpretanda & sine extensione ad non expressa. T. 3. 28. & T. 5. 10. & 162. vbi de lege pro Noua-Hispania.
- Obediendum legibus sine earum examine, etiam cùm de illarum iustificatione dubitatur. T. 4. 54
- Lex posterior quando non censeatur priorem abrogare, & ignorantia possit in legislatore præsumi. 73
- Posteriorem valere statuitur. 74
- Pœnalem ante sententiam non obligare ad restitutionem. 75
- Non cessare obligationem, etiamsi eius ratio videatur pro particulari cessare, si adsit periculum. T. 5. 15. & T. 7. 18.
- Disponentes circa bonorum applicationem obligare T. 5. 44
- Inuitis an possint imponi. 176. & 178
- Lex vsu non recepta non obligat. 198. vbi de consensu legislatoris requisito.
- Cessante caussa etiam non præcipua, cessare. 200

- Licentia.

- Quando tacita censeatur, & ideò culpabilis. T. 3. 20. & 21

- Lingua.

- Illius damna. T. 4. 65
- Et iniuriæ. 66

- Lis.

- Earum protractatio vt grauiter conscientiam oneret Regiorum Auditorum. T. 4. 14

- Lucrum.

- Quod est industriæ posse habere Officiales Regios cum Regia pecunia negotiantes. T. 9. 14
- Pro lucro cessante quando obligatio. T. 9. 46. & 51
- De illo ex professo. Cap. 9. vbi notatu digna.
- Lex pro eo potest benigne interpretari. T. 5. 239

- Ludus.

- An permittere illos Gubernatores possint, & alia circa illos. T. 8. 17. & seqq.

- M

- Magistratus.

- Vide Gubernator, Prætor.

- Malum.

- Vide Experientia, Periculum.

- Mancipium

- Africana, & Æthiopica in Indias afferri prohibita, de qua obligatione. T. 5. 146. De contractu circa Æthiopica. T. 9. 180. & seqq.

- Mandatum.

- Ex mandatarij excessu non obligatur, qui mandatum dedit. T. 5. 139
- Debet per æquipollens adimplere, cùm in specie nequit. T. 9. 214
- Mandatarius emens minori pretio, nequit sibi reliquum applicare. 221
- Contrarium esse probabile 222

- Margaritæ.

- Vide Decimæ.
- Quod ex illis Regi emolumentum, & an in rigore debeatur. T. 5. 74. & seqq.

- Maritus.

- Quæ illi obligatio non deserendi vxorem, & an in Indias ea inuita transire, aut in eis manere possit. T. 4. 155. & seqq.

- Matrimonium.

- An illud contrahere Auditores Regij possint intra Prouinciam. T. 4. 129. & seqq.
- Non posse absolutè prohiberi, & leges exheredantes ea de caussa, non obligare. 130
- Concilij Tridentini excommunicatio contra impedientes. 131
- Leges Hispaniæ quomodo contrariæ Iuri Canonico non sint. 133
- Matrimonium in prædictis stare sine veniali peccato posse. 134
- Idem de filijs, & quando esse mortale queat. 135
- Matrimonij definitio, & quid ex illa circa cohabitationem. 155
- Officialibus Regijs vt prohibitum. T. 5. 9. & seqq.

- Mercator, Merces.

- Mercator vnde dictus. T. 9. 37
- Quæ dicuntur de Contrauando, an pro sacris afferri queant, & lex circa illas vrgeat, aut non T. 5. 141 De quibus & T. 3. Cap. 3. & T. 4. Cap. 10
- Ex Noua-Hispania in Peruuium quomodo afferri nequeant. T. 5. 154.
- Vltroneæ quantùm vilescant. T. 9. 48
- In illis contractantes, seu Mercatores, plus posse petere ratione officij. T. 8. 31
- Eorum quomodo frænanda cupiditas. T. 9. 83
- Vide Pretium.

- Merita.

- Vide Conquisitores, vbi plura. Et Beneficium, Iustitia, Officia, Venditio.

- Mestizi.

- De illis circa priuilegia. T. 5. 244. & 11. seqq.

- Metalla.

- Vide Indi, Minæ, seu Mineræ, Quintum, & in speciali, Argentum, Argentum viuum, Aurum.

- Miles.

- Quando poßit stationem deserere, aut arcem tradere sine culpa. T. 5. 19
- Vide Bulla S. Cruciatæ.

- Minæ, seu Mineræ.

- Quàm ingens in illis labor, & supra seruorum labores. T. 1. 109
- An Indi ad illum compelli queant. Ibidem. & seqq.
- Omnes Regio dominio adiudicatæ. T. 5. 32. vbi quod aliqui id generaliter fieri posse negent.
- Ad consensum populi in Indijs non benè recurri, sed ad Pontificiam donationem. Ibidem.
- Quomodo inuentoribus à Regibus traditæ. 33
- Circa quod difficultas. 34
- Esse domini agri, vel inuentoris in loco publico, aut alibi. 34. & 40. iuxta aliquorum sententias Thesauri nomine venire. 42
- Nouæ quotidie deteguntur speciali Dei prouidentiâ erga Catholicum Regem. 49
- Vide Quintum.

- Minerarij.

- De illis ex professo T. 10. Ibi Index.

- Ministri Euangelici.

- Meßis Indica vt illis indigeatur Europa missis. T. 1. 35
- De eorum qualitatibus, in sequentibus.
- Ministri talis officium. 40
- Pro eorum missione notabile Catholicorum Regum rescriptum. 41
- Exteros non excludendos, si præsertim vasalli Coronæ sint, ex quibus plures satis celebres recensentur. 42. & 43
- Ex Nostratibus non suppetere necessarios. 44
- Vasallos Pontificis non videri conuenienter arceri. 45
- Sicut & alios Hispano nomini non infensos. Ibid.
- De infensis secus, & quare. 46
- Egregia sententia pro eo Orientalis Prouinciæ Societatis.

- Moneta.

- Barræ argenteæ an sint moneta. T. 9. 28. & 36
- In quo monetæ genere possit fieri solutio. 29. & futuram valori eiusdem. Ibidem.
- Quid cùm lege obligatur quis ad acceptionem vilioris. 31. Vide Pecunia.

- Monopolium.

- Esse peccatum graue contra charitatem. T. 1. 157
- De Monopolio Niuis. T 5. 189. & seqq. vbi quando à Principe concedi ipsos.

- Munera.

- Vt accipere iudices possint. T. 3. 22. & seqq.
- Vbi de Proregibus, Præsidibus, Auditoribus, & alijs. Ibi Index.
- Quæ materiæ paruitas non inducat peccatum mortale. 23.
- Prohibitio pro Rationalibus maioris Tribunalis, cum limitatione. T. 5. 3.
- Officiales minorum Tribunalium quid circa idem. 12. & 13.

- Mutuum.

- Notanda ratio cur pro illo nihil accipi queat. T. 9. 45. & 105.
- Posse ratione lucri cessantis. 105. & seqq.
- An possit repeti, & pro obligatione non repetendi aliquid exigi. 128. & seqq.

- N

- Nauis.

- DE naui naufragium passa, & bonis in ea contentis, ad quem spectent, & quæ Regis obligatio circa illam. T. 5. 108. & 109. vbi alia circa ipsum pro vasallorum bonis defendendis.

- Negotia, Negotiatio.

- Quæ negotia dedeceant Ecclesiasticos. T. 1. 22
- Negotiatio quid. T. 9. 33. & seqq.
- Quomodo contra statum Ecclesiasticum. 44
- Vide Contractus, Parochus.

- Notorium.

- De notoria idoneitate eligendorum ad gubernationem Indicam, quæ & generalis pro Officijs. T. 1. 77. 85. & T. 2. 4

- O

- Obedientia..

- COntra debitam Episcopo non præscribi T. 11. 17

- Obligatio.

- Iuxta intentionem se obligare volentis explicanda. Et vnde intentio dignoscenda. T. 5. 30

- Officiales Regij.

- De Rationalibus maioris Tribunalis calculationum. T. 5. 1. & seqq. Ibi Index.
- Contractare non posse. 16
- De Officialibus minorum Tribunalium. 12. & seqq. Ibi Index.
- Negotiari an possint cum Regia pecunia. 14. & seqq.
- Obligatio restitutionis ex iniquo solutionis modo respectu militum. &c. 17
- Vt debeant Proregi exactionem pecuniariam imperanti obsequi. 18. & 19
- Vbi ex qua culpa teneantur. Sterilitatis tempore quid facturi. 20
- Quorumdam circa vitiatam pecuniam exitialis industria. 21
- Horrendum illorum supplicium. 22
- Pro Officialibus assistentibus in portubus ad curam vectigalium, in quo aliqui nimiùm liberales 23
- Contra eos quid vrgeat. Ibidem. & 24
- Vnde eorum praxis iustificari queat. 25
- De Prouisore, vulgò Proueedor. 26. & seqq.
- Differentes solutionem vt peccent cum onere restitutionis. 28
- Quomodo vnus pro aliorum delicto in conscientiæ foro teneatur. 29. & seqq.
- Circa Quintationem qualiter teneantur. 49
- Circa duos Nouenos ex decimis, quæ obligationes, & fundamentum ad eorum exactionem. 110
- Quæ item circa vectigal maritimum, vulgo Almoxarifazgo. 123. & seqq.
- Notanda præsertim doctrina. 126
- Quomodo in subsidium tantùm obligati ad restitutionem, dum alij non soluunt. 132
- Circa non afferentes confirmationem officiorum vt se gerere debeant. 185

- Officium.

- Quolibet officio præditus tenetur sub mortali sufficientem pro illo habere notitiam. T. 1. 77. & T. 2. 4
- Honoraria vt vendi poßint. T. 1. 161. & seqq. Sed notanda doctrina, vt vendi nequeat actio voluntariæ prælationis, cùm vni potiùs quàm alteri datur. T. 3. 46
- De illis etiam variæ quæstiones. T. 5. 167. & seqq.
- De officio Fundatoris, & Ensayatoris. 53
- Officia Benemeritis dare iussus à Rege, non solùm contra distributiuam, sed etiam contra commutatiuam delinquit secus faciens. 170
- Onus restitutionis probabiliter negatur, circa leges renuntiationis. 173. & seqq.
- Officium transferibile an vendi queat. T. 8. 2
- De obligatione eligendi digniorem ad sæcularia officia. 12

- Opinio.

- Generalis, & ab antiquo deriuata ac practicata, pro veritate habetur. T. 4. 20
- A communi posse recedi, quando contraria est fauorabilis, & ad pietatem inclinans. Ibidem.
- Vnum Doctorem ad auctoritatem opinionis sufficere. & T. 5. 43.
- Quomodo iurisdictio à Pontifice, & Rege, cùm probabiliter agitur, conferatur. T. 9. 8
- Vide Index.

- Oratio.

- Vide Bulla Cruciatæ.

- Oratorium.

- An nomine Ecclesiæ veniat ad lucrandas Indulgentias. T. 5. 302. & 303.
- Approbatio Ordinarij requiritur, & eâ stante potest à Religiosis Societatis in eo Eucharistia ministrari. 321

- Ordinationes.

- Quomodo Regiæ obligent. T. 2. 96. & seqq. Vbi de Regijs Consiliarijs.

- P

- Papa.

- HAbere potestatem in temporalibus dogma certißimum ex Pontificia definitione. Duo gladij à Christo dati. Et omnes oues commissæ. T. 1. 1
- Quam habeat vim Constituto. Ibidem.
- Illius sententiæ vt legitimæ recipiendæ, & vti D. Petri oracula. 17
- Ipsius tolerantia vim approbationis non habet. T. 2. 71
- Esse tolerantiam peculiarem circa recursum per viam violentiæ. Ibidem.
- Cui suffragari videtur ex praxi Nuntij. 72
- Illius cura circa Fidelium defensionem non minor Imperatoria circa defensionem subditorum. 77
- Vrgens discursus vt recursum minimè probandum censeat. 78
- Vt peccare poßit eorum mutatione, quæ ab illis constituta. T. 3. 51
- Est Princeps. 92
- Potestatis eius amplitudo. T. 4. 61
- Illius voluntas vnde soleat coniectari. T. 9. 150. & seqq.

- Papyrus Signata.

- De illa. T. 5. 202. & seqq.

- Parentes.

- Vide Filius.

- Pastores.

- Vide Indi.

- Patriarcha Indiarum.

- Quid illi concedi poßit ad occurrendum damnis ex vacatione Indicarum Ecclesiarum. T. 1. 40. & T. 2. 113

- Patronus.

- Diuersæ sententiæ circa illius obligationem, & in præteritione digniorum aliquod semper interuenire peccatum. T. 1. 65. & 66
- Mortale, si dignitas ex naturalitate sit maior. 68
- Probabile oppositum generaliter de digniore. 95. & seqq.
- Obligatio Patroni laici an minor. 97. vbi Concilij Tridentini Decretum explicatum.
- Quæ cura ad eos spectet mortuis Rectoribus Ecclesiarum. T. 4. 39. & 40

- Pauper.

- Pauperibus an debeant inuenta, aut debita incerta restitui. T. 5. 91. & 92
- Pauperum in papyro signata quale grauamen. 207
- Vide Tributum.

- Peccatum.

- Faciens aliquid, quod dubitat an sit mortale, peccat mortaliter. T. 3. 54
- Peccatum contumeliæ vnde furto maius. 61
- Rapina maius peccatum furto. 1
- Non est mortale id facere, quod sub ratione mali tantùm apprehenditur. T. 9. 76
- Peccata in particulari diuersorum statuum dabunt Iudices circa ipsos.

- Pecunia.

- Qualibet fieri posse solutionem. T. 7. 24
- De vitiata, in ordine ad solutionem. T. 9. 134. & seqq.
- Vide Moneta.

- Peritia.

- Quid illa, & quàm necessaria Ministris Euangelicis. T. 1. 39

- Periculum.

- Subuersionis satis vt subditi & serui ex potestate dominorum eruantur. T. 1. 14
- Anteuertenda remedij adhibitione. T. 1. 110
- Mortale esse periculo se exponere mortaliter peccandi. T. 3. 54
- Vbi illud augeri pretium potest. T. 9. 49
- Ex professo de illo circa contractus. Cap. 10

- Pinnæ argenteæ.

- Vide Contractus.

- Pœna.

- Non obligat ante iuditis sententiam. T. 4. 64. & 75. vbi de pœna dupli à Concilio Tridentino statuta. & 137. & 138
- Pœnæ quomodo ordinariè sint arbitrariæ. Et quomodo eâ doctrinâ vti queant iudices. 153
- Pro Conquisitorum posteris fauorabilis alia. 154
- Pœna commißi quando incurratur. T. 5. 138. & seqq.
- De pœnis Cameræ & iustitiæ. 147. & seqq.
- Receptoris earum obligationes. Ibidem.
- Circa prohibitionem ne iudices Ecclesiastici illas imponant. 141. 149. & seqq.
- De pœnis iustitiæ. 153. vbi specialis difficultas expedita.
- Pœnas non extendi, sicut neque odia etiamsi maior ratio in alijs sit. T. 9. 33. Vide Lex.

- Portorium.

- Quod sit. T. 5. 123. vulgò Almoxarifazgo.

- Possessio.

- Sine titulo quomodo sufficiat in Indijs. T. 5. 161

- Praxis.

- Circa collectionem spoliorum Episcopalium vt queat admitti. T. 4. 41. & seqq.
- Alia item benigna Regiorum Officialium in Portubus. T. 5. 25

- Præbendæ.

- Vide Beneficium, Canonicus, Consilium Regium, Rex.

- Præceptum.

- Non intrandi Religiosa cubicula obligat, etiamsi in particulari cesset periculum. T. 5. 15

- Prædicator.

- Quomodo se geret circa contractum illicitum communiter receptum. T. 1. 124
- Vide Concionator.

- Prælatus.

- Vide Consilium, Dispensatio, Episcopus, Religiosus.

- Præmium.

- Illius respectus quantùm excitet. T. 1. 47
- Voluntas obsequendi ad illius meritum requisita, & talis in Conquisitoribus. Ibid
- Non ex re acquisita, sed ex laboris qualitate pensandum. 54

- Præscriptio.

- Circa res inuentas dari potest. T. 5. 100
- Quod tempus requiratur. 101. vbi de Titulo.
- Quæ ignorantia sufficiat. 102. & 103
- Quomodo se in Indijs illa tueri poßint agrorum possessores. 161
- Vide Obedientia, & Seruus.

- Præsentatio.

- Vide Patronus, Prorex, Rex.

- Præsides.

- Regij Senatus Indiarum Præsides quibus obligationibus vrgeantur. T. 2. & seqq.
- Circa munerum acceptionem quid generaliter pro omnibus. T. 3. 22. & seqq.

- Præsumptio.

- Non dicitur lex in illâ fundari, & sic cessare in particulari quando ratione periculi est imposita. T. 5. 15

- Pretium.

- Augeri potest calamitatum tempore. T. 1. 151
- Vnde iustum censendum. T. 4. 219
- Potest augeri ob difficultatem in solutione futuram. T. 5. 28
- Pretium officij qualiter attendendum in retractu. 182
- A Rege nequit nisi moderatum statui. 204
- Rei valoris dubij pretium minuendum. 217
- Rei ab inuito venditæ maius pretium. T. 7. 23
- Circa pretium legitimum & vulgare obseruatio peculiaris. T. 9. 56. & 82
- Illius designatio ad Magistratum spectat, & circa quæ: illamq́ue obligare. 83
- Etiam in vltramarinis mercibus, & Indijs. 84. & 85
- Non omnibus imponendum à Magistratu. Et aliqua designantur. 86
- In alijs eße conueniens. 87
- Ratione sumptuum non poße semper augeri. T. 9. 218
- Vide Venditio.

- Præter Indorum.

- De juramento circa contractus. T. 6. Cap. 1
- In quibus periurium frequens contingat. 7. & seqq.
- Obligatio restitutionis juxta illa. 17. & seqq.
- Vide Absens, damnum, Gubernator, Venditio, & alia toto citato. T. 6

- Princeps.

- Etiamsi Principes infideles conuertantur, priuari superioritate possunt ob periculum subuersionis. T. 1. 16
- Christiani Principes circa supernaturalia aliqualiter jurisdictionem exercent. Ibid. Vbi quòd Christiani soli ad regimen conuersorum idonei.
- Prohibitio Pontificia circa Indicam nauigationem respectu illorum. 27. vbi limitatio quædam.
- Ad terras non detectas vt extendatur. 28
- Prohibitio alia in fauorem Regum Portugalliæ. Vbi damnata rebellio. 30
- Armis possunt contrauenientes extrudi. 31
- Prohibitionis conuenientia. 32
- Aduersa diluuntur. 33
- Princeps parentis loco solatio destitutis, præsertim cùm parentes benemeriti. 56
- Princeps vt poßit subditorum vitam periculo exponere. 128
- Quàm sit illis proprium venerari sacerdotes. T. 2. 129
- De stylo comminatorio erga illos, & quale in eo peccatum. Cap. 13
- Qui nomine Principum veniant. T. 3. 92
- Principis voluntas debet ad absoluendum promptior, quàm ad condemnandum præsumi. T. 4. 189
- Illius indignatio metum inducit cadentem in constantem virum. T. 5. 19
- Monopolia quando poßit concedere. 189
- Teneri non necessarios sumptus reseruare. 190

- Priuilegium.

- Priuilegium Regum circa Censuras ad Pro-reges non extendi. T. 3. 148. & 149
- Fauore Religionis de persona ad personam extenditur. T. 5. 181
- In fauorabilibus extendi ob rationis paritatem, & ita de ouis ad lac & caseum. 225
- An aliquando obliget. 232. vbi de Bulla compositionis.
- Fauorabile non ita interpretandum, vt verba non quadrent, & quod est contra jus strictè interpretandum. 250
- Posse ex parte tantum admitti, quod in sententiâ aliter euenit. 271
- Priuilegium pro infirmis ad lucrandas Indulgentias, & quædam scitu digna circa illud. 306
- Priuilegium Altaris portatilis pro cubiculis Religiosorum, circa quod disquiritur. 316. vbi notanda doctrina, & seqq.
- Priuilegia Religiosorum non tollere subordinationem ad Prælatos, neque iura Episcoporum. 319
- Priuilegium Minorum pro Cameris secularium, an vim habeat. 320
- Priuilegia Societatis id non concedere absolutè, neque in casu neceßitatis licere vsum. Ibid. vbi notanda doctrina.
- Quid sæculari ægrotante apud Religiosos. 322. vbi pars negans præfertur. Sed contraria vt verosimilis proponitur, quia Priuilegia Religionum non sunt à Concilio Trident. penitus reuocata. 323
- Pro reuocatione Priuilegij quid necessarium. 355

- Procurator.

- De obligationibus eorum in Regijs Audientijs. T. 4. 219
- De Procuratore Capituli Vrbani. T. 8. 40

- Prorex.

- Eorum integritas vel sola Regia electione probatur, quæ in Indico specialis futura, ob conuersionem, de quâ agitur exemplo Ioseph, qui Osiris Ægyptijs, de cuius etymo agitur. T. 3. n. 1. & 2
- Multi oculus futurus. 3
- Sacramentorum vsum sub mortali obligare intra annum. 4
- Qualem debeat eligere Confessarium. 5. vbi præclarum exemplum Excell. Comitis de Fuentes.
- Religionis studium eximium in illo futurum, & studij istius fructus. 6
- In sacris cum omni adfuturus circumspectione. 7. vbi quòd inde diuinus, sicut à diuinitate extraneus, si oculi lubrici.
- Qualis circa familiam. 8. & seqq. vbi quòd istius mores pandunt dominum, à quibus immaculati aut maculosi.
- Alcatorum concursus illis non permittendus, & de eorum damnis. 12
- Obligatio omnia circumspiciendi. Ibid.
- Circa familiares. 13. vbi quales illos esse oporteat.
- Auaritiæ scopulus fugiendus. 14
- Contractare vt poßint. 15. & seqq.
- Obligatio restitutionis quando ex illo. 18
- Nauim de Permisso an poßit concedere. 20. & 21
- Munera vt valeat accipere. 22. & seqq. Ibi Index.
- A quibus sine scrupulo. 30. & 31
- An à Religiosis. 32. & seqq.
- Non posse officia vendere. 43. & seqq.
- Vt poßint ab alijs statuta mutare. 51. & seqq.
- Sine Auditorum Consilio an poßit procedere. 54 & seqq.
- Ad plura suffragia quando decernere teneatur. 56 & seqq.
- Ad eos honorandos teneri. 59
- In defectu posse mortaliter peccare. 60
- Regula ad grauitatem peccati dignoscendam. 61
- Casus specialis, circa quem inquiratur. 62
- Ex commutatiua justitia tenere ad curandum vt ea ab Auditoribus obseruetur, & in quibus specialiter adhibenda cura. 63
- Posse in omißione graue esse peccatum, & obligationem restitutionis, & quomodo facienda. 64
- Excusat culpam non esse apertè mortalem. 65. vbi quid de extorto ab Auditoribus suffragio.
- De obligatione circa distributiuam justitiam. 68. & seqq.
- Officiorum venditionem contra illam militare. Ibid
- Violationem posse mortalem esse, & cum obligatione restitutionis. 69. vbi quòd non sit contra justitiam legalem.
- Neque formaliter contra charitatem. 70. & 71
- Circa casus particulares quid obseruandum. 72
- Ad digniorum electionem teneri. 74
- Maiorem dignitatem non facilè dignosci, & informantibus vt credendum. 75
- Ad officia debent eligi digniores, & multo magis ad Beneficia. 76. vbi modus circa prouisionem in Indijs, & quod primo loco nominatus conuenienter præferendus. Sed non esse pro eo obligationem, vt ex Regia forma constat. 77. & 78
- Vindicatiua justitia exerceri vt debeat, & exemplo Dauidis in matutino peccatores interficiendos, quod maximè in Indijs necessarium, sicut & improbos exturbari. 79. 80. & 81
- Circa curam erga alios judices. 82
- Non posse carceratos pro libitu dimittere, & judicum sententias impedire. Ibid. & 83
- Indorum teneri iniurias vindicare. 84
- In eo Deo similem pauperum & oppressorum protectori. Ibid.
- Gubernantium notata parùm humana tractatio. Ibid.
- Ordinationes & Instructiones debere seruare, quæ sunt verè mandata Regia. 85. & seqq. vbi de qualitate obligationis.
- In negotiorum retardatione grauiter peccare, ex quo & obligatio restitutionis. 89
- Iudicio Assessoris vt stare debeant. 90
- Peccare grauiter ampliantes potestatem. 91
- Stylus per exemplaria judicandi in eisdem penitus non probandus, maximè circa Ecclesiastica. 92
- Graue eorum peccatum, si appellationes à suis sententijs non admittant. 93
- Circa annorum judicum electionem vt peccare contingat 94. & seqq.
- Non posse imponere Gabellas. 99. Sed non esse excommunicatos per Bullam Cœnæ secus facientes. 101
- Licentiam Regis expressam esse necessariam, & aliter peccari grauiter. 102. Sisam non posse ad alios effectus applicari. 103. vbi circa tempus quæ fieri possit extensio. Sed eam in Proregibus non admittendam circa diuersum effectum, maximè si necessarius absolutè non sit, pro quo exemplum. 104
- Obligatio ad restitutionem in Proregibus. 105. & 106 vbi quid probabile in eorum fauorem. 107
- Non posse facere donationes ex bonis Regijs. 142
- Nec debita remittere. 143
- Neque emolumenta negligere, ex quo obligatio restitutionis. Ibid.
- Præsumptam Regis sufficere voluntatem. 144
- Nec apprehensa ob pœnam Commißi reddere committentibus. 145
- Posse circa illa benignè judicari. 146
- Stipendia non posse augere, & quædam alia. 147
- Posse ab ordinarijs excommunicari. 148
- Ex inquisitoribus non benè argui. 149
- Regulariter non esse licitum. 150
- Non posse tollere jus quæsitum, & ita neque officij titulum reuocare sine justa caußa. 152
- Vt poßit debitoribus concedere dilationes. 153
- Non poße licentiam dare ædificandi Ecclesias, Monasteria, &c. 154. Et in eo peccari poße mortaliter. 156
- Non poße jurisdictionem exercere ante adeptam solemniter poßeßionem. 157
- Oppositum vt sit probabile. Ibid. & 158
- Non poße in Peruuium venientes per terram iterfacere, & in eo peccari grauiter. 159. vbi quid si oppositum sit neceßarium, cum notanda doctrina.

- Protector Indorum.

- De illo ex profeßo. T. 11. Cap. 1

- Pueri.

- Ad pannorum officinas an cogendi. T. 1. 133

- Quintum metallorum.

- An debeatur in conscientiâ. T. 5. 34. & seqq.
- Pro rebus pretiosis in sepulchris inuentis quid vltra. 59 & seqq.
- Ex Margaritis, pretiosis lapidibus. 74. & seqq.
- Ex argento viuo. 80. & 81

- R

- Ratihabitio.

- Quæ de futuro, non sufficit pro absolutione. T. 5. 216 236. & 237. vbi notanda doctrina.

- Registrum.

- Quæ illius ratio, & obligatio. T. 5. 137
- Alia circa ipsum. 138. & seqq.

- Regula.

- Ad dignoscendam læsionem immunitatis. T. 3. 19
- Circa obligationem in modo administrationis. T. 5. 5. & 18.
- Irrefragabilis pro restitutionis obligatione. T. 6. 17

- Relatores.

- Illorum obligationes. T. 4. 200. & seqq.

- Religio.

- Quinam proprij illius actus, T. 3. 6

- Religiosus.

- Illius transitus ad Religionem diuersam non probatus. T. 2. 26.
- Quas poßint facere donationes. T. 3. 36. & seqq.
- Quid si Beneficiati. 38. & 39.
- Quanta circumspectio sit illis in modo agendi neceßaria. T. 4. 48
- Ne noua prædia acquirant quomodo Regijs Schedulis caueatur. T. 5. 116
- Vbi quanta pro tali cautione deceptio. Et quòd illis potiùs ex vacantibus Ecclesijs bona aliqua consignanda.
- Circa contractus in Indijs, & aliàs, quid illis liceat; aut fas non sit. T. 9. 140. & seqq. Ibi Index.
- Circa negotiationem obseruanda doctrina. 179. vbi qualis indecentia in illâ, & qualiter à Prælatis prouidendum.

- Renuntiatio.

- Non facta ante viginti dies an valere poßit, & quomodo lex circa illam justificetur. T. 5. 173

- Rescriptum.

- Ad vnam Prouinciam mißum quomodo in alijs obliget. T. 1. 112
- Rescriptum Philippi II. circa obligationem aueriæ in conscientiâ, vt exponendum. T. 5. 133. junctis duobus præced.
- Alia multa per opus dispersa.

- Restitutio.

- Qualis illius obligatio in Gubernatore, qui caußa damni. T. 3. 18
- Ex munerum acceptione. 24. & seqq.
- Ex mercibus non apprehensis à judice. T. 4. 67. & seqq. Et quid si aliquid accipiat: sicut ex iniustâ sententiâ. 72
- Ex culpa latæ, & quando illa. 77
- Ex Mandatarij exceßu. 91
- Ex juramento falso. 173
- Quid circa famam, cùm vera quis deponit apud officij, aut Beneficij collatorem, vel indicitur, vt non visa. 184. & seqq.
- Ex quibus illius obligatio in Regijs Officialibus. T. 5. 5. & 8. 12. & 13. 16. 18. 19. & 24.
- Ex iniquo modo solutionis circa milites, & alios. 17
- Ex bonis, & debitis incertis. 91. & seqq.
- Ex lignatione, piscatione, & aqua pro irrigatione. 166
- Regula cur sine ea remitti peccatum nequeat expensâ. T. 6. 17
- Ex damnis Indis illatis quomodo facienda. 18. & seqq.
- Ex homicidio qualis. 21
- In Commendatarijs. T. 7. 8. & 9
- Et qualiter exequenda. 19. cùm generali doctrina.
- Facienda in re eiusdem generis. 20
- Quid quando ignoti sunt creditores. 21. vbi quòd pauper poßit sibi retinere.
- Ex acceptis à Senatoribus vrbicis in electione ad officia an sit illius obligatio. T. 8. 6. & 7. Esse illam, si eligantur indigni. 10. Et cùm grauantur Tabernarij. 16. Ex ludo in eisdem. 21
- Ex negligentia imputabili, & quando talis. T. 9. 6
- Regula pro obligatione. 59
- De impediente, & qualiter spes æstimanda. 60
- Pro eadem alia in omnibus ferè statibus, de quibus toto hoc opere.

- Restitutio in integrum.

- Quando locum habeat. T. 5. 167. & 168

- Rex.

- Vbi præsertim de Catholicis Hispaniarum.
- Possunt à Pontifice compelli ad conditiones implendas donationis Indiarum. T. 1. 26
- Tenentur Ministros Euangelicos in illas mittere proprijs expensis. Et quales futuri. 34. & seqq.
- Debent rerum Indicarum sufficientem habere notitiam sub mortali. 77
- Qualis futura. 78. & seqq.
- Dei instar futuri, vt non per caliginem judicent. 82
- Possunt aliqua officia Indiarum Camerâ inconsultâ conferre. 84. & 87.
- Sed non sine idoneitatis positiua notitia, maximè in Ecclesiasticis. 86
- In vendente illa ac renuntiante necessaria. Ibid.
- Benigna circa Ecclesiasticas prouisiones doctrina. 87. vbi quod dignior potest à Rege officio alteri reseruari.
- In Canonicatibus, qui per concursum conferuntur, ad dignioris præsentationem juxta veriorem sententiam teneri, sed oppositam esse probabilem. 89. & seqq.
- Ad Minerarum labores Indos non posse compellere. 109 & seqq.
- Ex sublatæ Idololatria in Indijs victorias posse sibi polliceri. 118
- Annua Claßium retardatione poße grauiter peccare. 156. & seqq.
- Legatos Pontificios esse in Indijs, juxta aliquos. 159 Pro quo & T. 2. 126. & T. 4. 99. vbi saltim esse instar talium, & qualiter excipiendum.
- Officia honoraria poße vendere. 161. & seqq. ex T. 1
- Etiam jurisdictionem habentia. 165. & 166. Etiam in Indijs. 167. Sed non quæ erga Indos tantùm jurisdictionem important. 168
- Poßunt tributa Indis imponere. 170. & 171. vbi quanta proptereà in illis obligatio. Non tamen in Mineris laborantibus. 172
- Per capita soluendum. 173. & seqq.
- Quid circa infideles, & recèns conuersos, ac fœminas. 176. 177.
- Quomodo responsuri Consiliarijs, expensas circa Ministrorum Euangelicorum mißionem detrectantibus. T. 2. 11
- Quàm illis proprium curam religionis rebus alijs anteferre. 13
- Regis officium, subditorum defensio. 76
- Inde recursum per viam violentiæ licitum eße aliqui contendunt. 77
- Sed fundamentum generaliter non admittitur. 78
- Subiectio in Regibus respectu Ecclesiæ vtilis & decora. 113
- Non poße excommunicari nisi à Pontifice. Et qua de caußa. T. 3. 148. & 150
- De eorum jure circa agros, pascua, montes, &c. T. 5. 158
- An expediat Religiosos Commißarios fieri in agrorum distributione. 160. & 161
- Rex ob læsionem magnam potest rescindere contractum. 167. & 168
- Per restitutionem in integrum, quæ illi competit. Et scienti & prudenti conuenire potest. Ibi.
- Rex in contractu vt priuatus censetur, & conuentis debet spare. 199

- S

- Sacerdos.

- QValiter à Principibus honorandi. T. 2. 128. & 129
- Debere à litibus abstinere. T. 4. 112
- Et magna reuerentia tractari. Ibidem.

- Sacrilegium.

- Quid propriè sit, & quibus per similitudinem tribuatur. T. 4. 101. & 102

- Salarium.

- Indorum debere augeri. T. 1. 129. vbi quòd infortuma ob defraudatum.
- De Salario pastorum. 130
- Et custodum etiam jumentorum. 131
- Officium sine salario præbere Turcici moris est. 169
- Circa illud vt contingat delinquere Regios Auditores. T. 4. 124. & seqq. & 137. ac 138.
- Quando debeatur non laboranti, parato tamen. 223
- Salarij restitutio quando ex absentia Prætorum &c. T. 6. 29

- Salinæ.

- Vt poßint in Indijs ad Regem pertinere. T. 5. 78. vbi de mirabili pro sale profluuio

- Scandalum.

- Ratione illius potest esse obligatio frequentis vsus Sacramentorum. T. 3. 4
- In iudicibus habet specialem circumstantiam malitiæ. T. 8. 13. & 15

- Secretum.

- Feminæ secreti nesciæ. T. 4. 144
- Auditores quomodo ad illud teneantur. 145. & seqq.
- Pœna illud violantis. 149
- Quàm sit vilis. 150

- Senatore Vrbani. Vulgò Regidores.

- An accipere aliquid poßint in officialium electione. T. 8. 1. & seqq.
- Vt peccare contingat circa Alcaldiorum electiones. 8. & seqq.
- De illorum iuramento. 12
- De obligatione restitutionis ob grauatos Tabernarios. 16

- Senes.

- Senex fatuus, monstrum. T. 1. 39
- Nimium senes in Episcopos non eligendos. T. 2. 32
- Quomodo honorandi qui Regio officio perfuncti. T. 4. 162
- Senectus non annis, sed qualitatibus alijs metiendo, & quæ illius signa. T. 5. 62
- Vide, Bullæ Cruciatæ.

- Sententia.

- Vide, Papa, Prorex.

- Sepulchrum.

- An illa scrutari liceat pro thesauris eruendis. T. 5. 58. & seqq.
- Ex charitate obligatio est tradendi corpora sepulturæ. 59

- Seruitium Indorum.

- Ad personale compelli nequeunt. T. 1. 120
- Neque pro eo iuuare consuetudinem. 121
- Possunt tamen ad labores aliquos Reipublicæ vtiles. 128
- De Ianaconis. 153. & seqq.

- Seruitus, Seruus.

- Indos non posse in seruitutem redigi. T. 1. 99
- Constitutiones Apostolicæ contrarium indicantes conciliantur. 98. & 100
- Quando licita esse poßit. Ibidem. vbi & Regiæ prohibitiones.
- Ratio pro eodem. 101
- Vt state queat, & quid circa Chilenses. 103
- Non quamlibet sufficere rebellionem. 104
- Auaritia Chilensis ruinæ caussa. 105
- Pueros reseruandos Maurorum Granatensium exemplo. 106. & seqq.
- Quales seruorum labores. 109
- Seruitus in rebus nisi à dominis earum nequit imponi, vnde arguitur pro personis. 121
- Ob mixtionem Europæi & alterius sanguinis difficultas. T. 5. 253. vbi quòd serui habeantur pro nullis, & quomodo Hispanus Hispani esse seruus queat.
- Seruitutis titulus an debeat esse luce clarior. T. 9. 191
- Seruo fieri posse partialem restitutionem libertatis, & posse dominium sic dati haberi, sicut & aliorum. 192
- Seruo an credere herus debeat seruitutem deneganti. 195. §. 2
- Contra libertatem non præscribi, secus contra seruitutem. 203

- Spes.

- Quanti æstimanda, pro contractibus, & alijs. T. 9. 99
- Vendi potest. 101. & 104

- Spolia.

- Episcoporum spolia quo iure à Ministris Regijs colligantur. T. 4. 38. & seqq.

- Statutum.

- Vide, Iuramentum.

- Syndicatus

- De illo T. 4. Cap. 20. circa Proreges, & Togatos.
- Circa Prætores Indicos. T. 6. 31

- T

- Tabellarius.

- Vide, Indi.

- Tabellio.

- Quid circa numerum acceptionum illis prohibitum. T. 4. 204
- An taxam seruare debeat facta rerum mutatione. Ibid.
- Specialis difficultas circa additionem in Prætoriali prouisione. 206. & seqq.
- Quid de confectione instrumenti in locum alterius deperditi. 207
- Quando falsi crimen incurrant. 208
- Vt fides fieri poßit de nouem præconijs, cùm tot non fuerint. T. 5. 188
- An informationem auctorizare poßint contra Ecclesiasticum mittendam Prælato. T. 7. 14
- De Tabellione Vrbani Capituli. T. 8. 42

- Tabernæ Regiæ.

- De illarum inuento, & quòd sine conscientiæ grauamine stare possit. T. 5. 193. & seqq.

- Tempus.

- Ad præscriptionem necessarium. T. 5. 101

- Terminus.

- De termino ad confirmationem officij obtinendam. T. 5. 183. & seqq.

- Testis.

- Circa testes doctrina multiplex. T. 4. 171. & seqq. §. 1
- Non posse iurare fidem adhibentes inimico Syndicati. 183
- Sic iurans an teneantur ad restitutionem. 182. & seqq.

- Testamentum.

- Executio quantum differri possit. T. 4. 80
- Ad quem spectet publicatio, cùm Clericus est heres laici. 85
- Et quando sunt opera pia. 87
- Vbi quòd caussa sit mixti fori. Testamento vt credendum quando parentes aliquem filium secum esse declarant. 143

- Thesaurus.

- Cuius sit iuxta diuersas sententias. T. 5. 41. & 42
- In Indiis ad quos pertineat. 55. & seqq. vbi alia pro eodem.
- Quidex ipso Regi debeatur. 57
- Circa inuentum in loco sacro. 61. & seqq.
- An leges pro illis obligent in conscientia. 65
- De inuentis arte Dæmonis. 67. & seqq.
- Thesauri vt differant à margaritis, & lapidibus pretiosis. 74

- Titulus.

- Ad præscriptionem qualis necessarius. T. 5. 101

- Timor.

- Quàm necessarius Dei timor in Euangelicis Indiarum Ministris. T. 1. 37. vbi alia pro illo.
- Sapientiæ vt adnexus. 38
- In timore viuere, genus est seruitutis. 121

- Tributum.

- Vt queant Indis imponi. T. 1. 170. & seqq.
- A pauperibus non deberi. 177
- Sterilitatis tempore quid faciendum 178
- Si durißimum, non obligare. 179
- Illius obligationem cessare, si non fiat id, pro quo est impositum. T. 3. 103
- Non deberi, nisi petatur. T. 5. 55
- Aliquod esse in conscientia obligans. 56
- Sterilitatis tempore non deberi. T. 7. 25
- Et quid si in pecunia solui solitæ species. Ibidem.

- V

- Vacatio.

- VAcatio Ecclesiarum quantùm afferat detrimentum. T. 2. 37
- Alia pro eadem vide Ecclesia, & Episcopus, pro quo etiam Consilium Regium.

- Vassallus.

- Vassallorum grauamina Rex Catholicus non probat, & iuxta hoc eius est interpretanda voluntas.

- Vectigal.

- Vide Gabella.
- Negligentia & dißimulatio Officialis Regij circa illa obligationem restitutionis inducit. T. 5. 24
- Non esse obligationem in conscientia ad illa, probatur discursu Ludouici Beiæ. 25
- Vectigal maritimum, Almoxarifazgo, quale in Indiis, & quæstiones circa illud. 123. & seqq.

- Venditio Vbi & Emptio.

- Res indifferentes vt vendi queant. T. 1. 144. & seqq. vbi notanda doctrina. & T. 4. 45
- Officia vt vendi possint. T. 1. 161. & seqq.
- Aliquæ circa illa quæstiones. T. 5. 167. & seqq.
- Venditio quid. T. 3. 50
- De venditione sub hasta quædam circa impedientes auctionem & pretium. T. 4. 43. & T. 5. 16
- Vendendum aliquid accipiens, nihil sibi potest reseruare. Ibidem. sicut neque emens. 26
- Contractus venditionis debet esse liber. T. 5. 83
- Quando compulsio esse possit ex parte Regis. 84
- In officio à Rege vendito an læsio ex parte ementis possit allegari. 179
- Prætores an vendere possint officium locum tenentium. T. 6. 26. & seqq.
- Exteris carius vendi potest. T. 9. 57
- In euictione quando obligatio ad compensationem. 62
- Et quæ non tradentis rem venditam. 64
- De venditione frustorum argenti, ab Indis subreptorum. Cap. 7.
- Frusta serica an emi à sartoribus queant. 77
- In Indijs an merces poßint pro libitu Mercatorum vendi. Cap. 8. vbi circa pretium multa scitu digna.
- Intra dimidium iusti pretij deceptio an inducat obligationem restitutionis. 96. & 97
- Contractus venditionis quando censeatur consummatus. 101

- Vinea, Vinum.

- Quàm abundans vinum in Peruuio. T. 5. 123. & 192
- Illud Indis vendere an sit peccatum mortale. T. 6. 7
- Vinearum plantatio an prohiberi potuerit, & quædam circa illas. T. 5. 197. & seqq.

- Virtus.

- Honestis laboribus animatur. T. 3. 11

- Visitatio.

- Visitatores in Syndicatu vt se gerere debeant. T. 4. Cap. 20. Vbi Index.
- Visitatores Ecclesiastici inuenientes thesauros, cui acquirant. T. 5. 66
- Informationes factæ à Prætore Indorum circa eorum numerum an debeat stari, dum non fit reuisitatio. T. 5. 186. & T. 9. 207. & 208

- Vsura.

- Quid sit, & quando interueniat in anticipata solutione emente. T. 9. 15. 45. & 105
- Ob carentiam pecuniæ nihil posse exigi. 16
- Notanda ratio cur pro mutuo nihil poßit exigi. 19

- Vxor.

- Non debet se gubernationi, quæ ad maritum spectat, immiscere, & ita formata à Deo postquàm Adamus nomina animantibus imposuit. T. 3. 9
- In Indijs id specialiter faciendum, ob damna ex impotenti feminarum affectu. 10
- An teneatur sequi virum transfretantem in Indias. T. 4. 156. & seqq. vbi diuersæ sententiæ circa generalem obligationem, & doctrina multiplex.
- Quomodo succedat deficientibus cognatis in gradibus per legem designatis. T. 5. 99

FINIS.

ADDITIONES AD TOMVM PRIOREM THESAVRI INDICI.

Circa Præfationem.

OPera alia Thesauri compellatione ab Auctoribus euulgatâ addi possunt: vt Thesaurus fori Ecclesiastici, Thesaurus Decisionum Senatus Pedemontani Senior & Iunior, Thesaurus exemplorum, Thesaurus Græcæ poëseos, Thesaurus Chronologicus & Historicus. Thesaurus linguæ Captæ, Thesaurus linguæ Paraquariæ: vt omittam illa, quibus ob materiæ excellentiam, de quâ agitur, & ad quem videtur habitus in Tituli appositione respectus, meritò potuit attribui: vt sunt Thesaurus Sacerdotalis, Thesaurus Christianæ religionis, Thesaurus inexhaustus, Thesaurus indulgentiarum, Thesaurus Religiosorum, Thesaurus SS. Rosarij, Thesaurus indeficiens, Thesaurus doctrinæ Christianæ Thesaurus animæ. Fateor autem ingenuè excidisse mihi, Thesaurum rerum Indicarum Patris Petri Iarrici Gallicè ab eo scriptum pereleganti stylo, tribus distinctum Tomis, & Latinum factum à M. Matthiâ Martinez, satis quidem vtili lucubratione, vt testatur P. Alegambe de Scriptoribus Societatis: qui si opportunè occurrisset, forsitan operi nostro Titulus fuisset alius conquisitus. Sed res est momenti non magni, quia nec Titulus penitus similis, & dissimile penitus argumentum. Neque insolens illud, vt Auctores in operum Titulis circa materiam eamdem, vel certè similem, aut casu, aut destinatò conueniant. Sic D. Thomas Opus in Euangelia Catenam dixit, quod & pariter præstitit P. Balthasar Corderius in DD. Lucam & Ioannem. cursus Philosophicus & Theologicus, Titulus est, quem non vni constat placuisse, sicut Thesaurus precum, Viridarium Philosophicum, Zodiacus spiritualis, Triumphus mortis, speculum Morale, nec non Moralium Consiliorum, Resolutionum, Responsorum, Praxium, Summarum: vbi ad discrimen agnoscendum, cùm de illis subinde sermo incidit, necessarium est ad Auctorum diuersitatem prouolare. Et hæc quidem satis circa Titulum, vt delicati Censores, si forsan talis aliquis fuerit, obiectioni faciam satis, omnibus me ratus debitorem.

AD TITVLVM I.

Circa Capitis. I. §. I. Pro Alexandro VI.

P.Antonius Balinghem in Kalendario SS. Virginis sic de illo scribit die 18. Augusti: Hic (quod quia rarissimum exemplum, licet extra rem, non est omittendum) SS. Sacramentum globo aureo inclusum, perpetuò ad collum appensum gestabat: siue prouidens Dominum, exemplo Dauidis, coràm se semper (Psalm. 15. v. 8.) omnium actionum inspectorem, & iudicem: siue præsidium & amuletum ad omnia, quibus circumcingebatur, pericula: siue denique (quod priscis Christianis in more, viaticum præsentaneum ad itinera æternitatis. Et licet hunc Pontificem de varijs accusent hæretici, & nonnulli Catholici nimis creduli aut partiales: tamen grauißimi Auctores eum magnis affecerunt laudibus, Volaterranus, Panuinus, Ciaconus, Nauclerus, Crantzius, Illescus, & alij. Vide apud eumdem Carracciolum, & apud Brouium Tomo 18. pulchrum miraculum ad illum globum aureum. Hæc ille. Vide etiam Thomam Bozium Lib. 7. Cap. 6. & apud eum rationem optimam ex Indorum conuersione pro eodem Pontifice facientem. De quo & P. Sylos in Historiâ PP. Clericorum Regularium Lib. 1. fol. 18. ex quo Angelus Maria Vericelli Tomo 2. seu Tractatu de Mißionibus. pag. 391. num. 4. Vulgaris paræmia: Dic mihi quocum ambulas, & ego tibi, quis sis, dicam. Argue inde.

Circa §. eumdem, & seqq. Vbi de Indiarum Pontificia donatione.

DEfendit illam citatus nuper P. Verricelli Titulo 13. qui sect. 8. ex professo probat non potuisse in ea errare Pontifices, quod tamquàm omnino certum videtur statuere ex receptissimis in Theologia principiis, iuxta quæ est à nobis instructa probatio. Post euentilatam autem circa qualitatem Pontificiæ potestatis sententiarum varietate quæstionem resoluit tandem Sect. 15. præmittendam semper prædicationem, eamque sine armis; nec nisi post repulsam à Rege, aut maiore parte populi terque quaterque, ad arma veniendum, & Regem potestate regiâ spoliandum. Cùm eo tamen stare Pontificem ante experientiam talem posse donationem facere, quia moraliter certum habetur prædicationem à barbaris repellendam, de quo num. 243. & 244. Et in donatione id necessariò intelligendum. Quæ quidem ita cum dictis à nobis §. 3. componenda, vt si spes sit Prædicatores dicto modo præmissos aliquid effecturos, id fieri debeat: quod est etiam Regiis instructionibus consonum, de quibus citatus Scriptor. num. 201. & seqq. Si autem desperatum negotium sit, indole barbarorum inspectâ, vt quid perditio illa, & Prædicatoribus creatum sine vtilitate periculum? Immò & cum ingenti iacturâ: si enim occidantur, vt sæpè accidit, damnum sequetur permagnum ex Euangelicorum inopiâ ministrorum: eritque belli occasio magis crescenti, vnde & negotium fidei infeliciter progredietur. Sic accipiendum quod de periculo peruersionis dictum à P. Suario, & à P. Arriaga Disputat. 25. de fide num. 38. & seqq. nec benè, nec conuenienter impugnatum.

Et iuxta hæc quidem statuerat præfatus Scriptor Sect. 11. in quâ duas istas habet Assertiones: Prima Assertio. In regibus Ethnicis Noui Orbis sex sunt moraliter certa Catholicæ fidei, tam suscipiendæ, quàm conseruandæ impedimenta: esto Rex infidelis timore Hispanorum Regum fidei Prædicatores non eijciat, neque dehonestet. Sic ille, impedimenta huiusmodi latè prosecutus, quæ sunt: Ethnici regis exemplum. Impunitas scelerum contra fidem. Impunitas eorum scelorum, quæ à fide auertunt. Idolorum frequens cultus in eorum delubris per Magos & Ariolos. Frequens Sermo Sacerdotum Idolorum ad populos cum terriculamentis. Vexatio & inhonoratio eorum, qui fidem sint accepturi. Sic à num. 110. vsque ad num. 129. in quo sic. Secunda Assertio. Ob prædicta impedimenta propagandæ fidei sub Ethnico Rege, potuit Summus Pontifex Indorum regna Catholicis regibus subijciendo tradere: quare reges infideles possunt rectâ viâ debellari, quamuis ex timore Hispanorum Prædicatores non eijcere polliteantur, si aliunde moraliter sit certum sub eo infideli regimine fidem propagari non posse. Hæc ille. Qui ita cùm statuat, mirum est quomodo num. 222. Assertionem addat priori contrariam, ita scilicet: Quando Rex ethnicus non eijcit Prædicatores, liberamque subditis suscipiendæ fidei facultatem largitur, licet aliunde aliqua impedimenta fidei, præcisè ex generali regimine, proueniant, quæ Sect. 11. (sex videlicet adducta) enumer auimus, tunc non poterit iustè Rex ethnicus deijci. Sic ibi. Quod confirmat. num. 247. Sed cùm Assertionis prædictæ meminerit, sicut & posterioris, quatenus fundamentum illud quartum non admittit; Assertionem tamen aliam, quam habet num. 170. vti firmam videtur reliquisse.

Sic autem habet illa: Tertia Assertio. Ex duplici Assertione præcedenti rectè infertur posse Papam Catholico Regi concedere, vt rectâ viâ, etiam ante prædicationem, aut eâ non repulsâ, debellare valeat reges infideles Indiarum, ad remouenda suscipiendæ fidei impedimenta, quæ sub ethnico principe sunt moraliter certa. Sic ille. Duplicis autem præcedentis Assertionis prior fuerat. num. 145. propter susceptæ fidei impedimenta remouenda, posse Papam eximere fideles à iurisdictione ethnici regis. Quæ est D. Thomæ à nobis adducti §. 3. citato. Posterior num. 156. Probabilius esse hoc ipso quod rex infidelis renuit conuerti, posse ab Ecclesia priuari iurisdictione in subditos Christianos, quia hoc ipso videtur adesse morale impedimentum conseruandæ fidei. Ex duplici hac Assertione rectam ille iudicat illationem. Licet autem num. 148. disparitatem conetur inducere ex eo quod Papa iurisdictionem habet in populum iam Christianum, quæ indirectè ad Principem infidelem extenditur. Cùm tamen rectam illationem iudicauerit, ex aliis à se admissis & probatis, videtur, illâ non obstante responsione, inconcussa permanere.

Neque enim videtur dici posse Assertionem præfatam, sicut & duas, illas, de quibus nuper, ex mente aliorum positas eam sententiam tenentium, id namque modus ipse proponendi abnuit, ex quo nihil tale habetur, neque est illud iuxta receptum scribentium stylum. Cùm ergo Sect. 16. ea, quæ pro sententiâ dictâ, & Assertionibus formandis fundamenta adduxerat, adhibita responsione dissoluit: magnam sanè circa doctrinam propriam ingerit confusionem. Accedit ratio ab eodem adducta num. 89. quâ probet donationem Pontificiam statim effectum habuisse, & Reges Catholicos Indiarum dominos constitutos: aliàs si Indi, & eorum Reges prædicationem admitterent, verè domini non essent, solusque esset titulus sine re. Ergo sensus verborum Bullæ est, vt subiectis Indis, deinde prædicetur eis Euangelium. Quæ est illius consequentia. Et quòd iuxta propriam loquatur mentem illa ipsius verba ostendunt: Respondetur gratis Chiapensem ex his verbis Bullæ (quibus Prædicatores mittendos statuit Pontifex) inferre non esse subijciendos Indos nisi post prædicationem repulsam, quod sie ostendo, &c. Quis hic iuxta propriam mentem loquentem non agnoscat Auctorem? Et quidem ille cit. num. 222. & 247. duo impedimentorum genera recognoscit, alia ex regimine, sex scilicet illa, de quibus dictum; alia directè tendentia ad impediendam fidei propagationem. Et hæc posteriora sufficientia iudicat ad infidelium principum debellationem. Quod ergo contendimus est, etiamsi reipsa non extent, si tamen certa moraliter præsumantur, posse à Pontifice donationem fieri; quod asseruisse illum vidimus, & insuper debellari, nec videtur negasse, stante certitudine dictâ, neque negari posse verosimiliter apparet, ob adductas à nobis rationes.

Et iuxta hæc loquendo, minimè currit Censura multiplex, quam in sententiam negantem debere prædicationem præcedere, idem intentat, dum sic ait num. 196. Dico Primò. Falsa, temeraria, & scandalosa est sententia asserens posse semper & indistinctè ante prædicationem, aut eâ non repulsâ, debellari Indorum reges infideles. Addit num. seq. esse piarum aurium offensiuam. Iuxta sententiam siquidem nostram non semper & indistinctè licet debellatio, sed cùm moralis est repulsæ certitudo, qualem Pontifices habuerunt, aut conseruandæ fidei obstacula præuidentur, qualia sunt sex illa, stante Indorum indole ad natiuas superstitiones promptissimâ, & congenea instabilitate. Et quidem ita explicata sententia non potest vllâ feriri censurâ, quod & citatus Auctor nequit diffiteri. Sectione enim 16. argumenta diluit, quæ contra sententiam præmiserat, omnino necessariam prædicationem esse statuentem. Si enim illa tot est obnoxia censuris, non oportuit ea, quæ contra ipsam militant, argumentorum solutionibus infirmare. Præterquam quòd censuræ dictæ non videntur meritò fulminatæ, cùm non solus Genesius de Sepulueda, vt ille asserit, sententiæ absolutæ negantis Auctor extiterit: Thomas enim Bozius de signis Ecclesiæ Lib. 4. Cap. vltimo. ita scribit: Iusque ipsi est (Pontifici) infideles punire, cùm iuxta lumen naturale nequaquàm viuunt, atque omni dominio priuare. Atque ita non modò hæc potest, quatenus est necessarium ad salutem animarum, sed etiam quatenus est valde vtile ad bonum publicum. Sic ille, nullo modo necessarium semper iudicans respectum ad prædicationem: sunt etiam innumeri Auctores, vt videri apud eumdem, cum quo disputamus, prout, numer. 36. qui Pontifici directam circa temporalia supra infideles tribuunt potestatem. Quomodo ergo esse temerarium potest, quod eo fundamento nititur, quamplurium & grauissimorum Scriptorum assensu roborato? Quomodo etiam scandalosum, & pias offendens aures, quod tot placuit viris pietate & omnimoda probitate insignibus, & illarum, sicut & sublimioris litteraturæ magistris?

Quod autem Sect. 11. P. Arriagam impugnat, cuius & aliqua argumenta dissoluit ex citatâ Disputatione 25. de fide, vbi contendit non esse ius in Ecclesiâ ad inferendum bellum Principibus nolentibus Euangelij Prædicatores admittere, contra communem sententiam: bene quidem est, quia reuerà sententia illa contra communem est Doctorum sensum, & Ecclesiæ praxim donationibus Pontificiis comprobatam. Miror autem eumdem num. 18. de occupatâ ab Hispanis Americâ agentem, Pontificiæ donationis neutiquam meminisse, neque alium titulum occupationis agnoscere, nisi iustæ vindictæ: nam cùm Hispani pacificum descensum è nauibus habuissent, à barbaris malè tractati, aliqui etiam occisi, ceteri ad se vindicandum paulatim accensi, ius tandem acquisiuêre. Addit posse etiam dici, ob barbariem quâ homines illi occidebant alios, eosque immolabant Dœmoniis, comedebant &c. potuisse iustè debellari ob repulsam ergo prædicationem nihil tale accidisse pro certo habet, quia de eo nihil apud Historiographos. Quod quidem est meridianâ in luce aliquatenus caligare: vt enim ait citatus Scriptor. num. 90. & 100. apud omnes ferè Indicarum rerum Scriptores, ex quibus aliquos adducit, nihil frequentiùs quàm virtute donationis Alexandri VI. præmissà protestatione, cuius formulam ex aliquibus eorum desumptam, & Latinè redditam exhibet num. 101. & à viro doctissimo Ioanne Lupo de Palacios Rubios est composita, atque à Carolo V. tradita Francisco Pizarro, captam fuisse possessionem. In quâ & de admittendis Prædicatoribus expressa mentio. Quod si vindictæ titulo solùm, & ob propulsandum barbariem, bellum erat Ethnicis inferendum, minimè erat recursus ad Sedem Apostolicam necessarius, quem tamen Reges Catholici iuxta doctissimorum virorum sententiam habuerunt.

Quamuis autem Indi, cùm primùm ea, quæ ad fidem spectant, audierunt, quæ eorum ruditas, non potuerint sufficientem eorum formare conceptum; vnde eiectio Prædicatorum non videtur eis vt culpabilis imputanda, & sic nec belli illatione mulctanda, iuxta ea, quæ tradit Victoria Relectione 1. de Indis num. 34. & ita neque sufficiens protestatio ad plenam iustificationem. Nihilominùs quia sic est à sapientissimis viris iudicatum, & Indi hominibus superioris adeò supra communem eorum capacitatis verosimilia de Deo mundi Creatore annuntiantibus, sidem aliquam adhibere debuerunt: neque, si diu expectandum, negotium fidei promoueri posset, ideò bona fide, & non sine sufficienti fundamento processum. Quidquid de aliquorum inordinatis actionibus fuerit ab Hispanæ gloriæ æmulis sine operæ pretio decantatis.

Circa materiam Capitis primi.

Scriptoris alterius maledicentia castigata.

B.G. Marisotus ille est, qui in Præfatione Orbis maritimi ita scribit: & nisi æterno posterorum & nostro luctu ex hominum oculis coactus euolasset (Henricus Quartus) haud dubiè Magni titulos ad Indos vsque & Americam, illegitimis occupatoribus expulsis, importasset, terrarum marisque dominus. Sic ille, malo quidem agitatus spiritu in Apostolicam Sedem semel & iterùm virus pestiferum euomente, vt videri potest Lib. 2. Cap. 20. vbi de Insulis Fortunatis, seu Canariis, Sardina, & Corsica, non leui spongia digna proloquitur. Rogandus sanè si Hispani Indiarum illegitimi occupatores fuerunt, vnde legitimi futuri Galli, iisdem expulsis, nisi quia à Deo Orbis domini constituti? Quod neque saluis fide aut mente potest affirmari. Et Reges ipsi Christianissimi blateramenta ista dubio procul deruidebunt.

Quanto autem non solùm iure, sed religionis zelo à Catholicis sit actum Regibus, sicut de more in aliis, inuiolabilis auctoritatis Scriptores expendunt. Ex quibus P. Carolus Scribanus in Politico-Christiano sic Regem nostrum Philippum Quartum alloquitur: Arma taceo. Vincor magnitudine: magis quòd pia sint. Tuis enim armis Oriens & Occidens Christianus audit. Tuis Europæ pars magna. Germania, quòd sub hæretico & Turcico non gemat ferro, tibi prope debet. Tibi Belgij pars nobilißima, quòd Christo suo viuat. Hæc ille. Cùm ergo Deus Catholicum zelum inclytorum Principum detectione & dominatione Indicorum regnorum fuerit muneratus, argumento sanè irrefragabili est, sobriè, iustè, & piè in eo se gessisse negotio, quidquid de quorumdam Conquisitorum excessibus fuerit, qui numquàm in expugnationibus quantumuis legitimis possunt penitus euitari. Pro eodem stat Thomas Bozius de signis Ecclesiæ Lib. 10. Cap. 14. num. 7. vbi ait Gallos, & Britannos in suis expeditionibus parùm fuisse felices, eò quòd sine Pontificiis auspiciis, propter quæ Hispani feliciores.

Ex quibus compertum habetur Hispanos Reges minimè Orbis imperium affectare, vt maleuo lus ille criminator in dedicatione pronuntiat, sibi consonus in Præfatione, in qua sic loquitur: Si Stationaria claßis parata ad omnem occasionem fortunamque fuerit, inclusis inter Batauos & Normannos Belgis, ruinam minari. Iberorum verò commercijs & Imperio, tum Americæ, tum Indiæ finem proximum. Quid enim spei reliquum Hispano, bellicosißimis nationibus terra marique in eius perniciem coniunctis? &c. In quibus dura sicut infernus se prodit æmulatio, dum ad destructionem omnimodam Hispanæ Monarchiæ non solùm Gallicam optat armari potentiam, sed mundum ferè totum coniurare. Quod quidem diabolicum esse votum nequit dubitari, vt eximium illud fidei præsidium. Ecclesiæ propugnaculum, & Romanæ Sedis fortissimum brachium, cadat, & ruina sua liberum hæresi campum, in quo possit exultare, tripudiare, regnare, &, vt verè dicam, tartarizare, relinquat. Sed non ita Deus tabernaculum gloriæ suæ deseret, vt triumphet iniquitas; ac bellicosissimis illis nationibus cum Hispano Monarchâ fœderatis, regnum diaboli pessum ibit, quique insultabant procaciùs, redditam sibi pacem animitus gratulati, pro ipsius conseruatione non desinent exorare.

Pacata videbis
Sæcula, restinctisq́ue animos mitescere bellis.

Sic Christianissimo Ludouico nunc feliciter regnanti, non falsus vates inter ipsa crepundia decantarat, P. Dionysius Petauius Panegyrico 9. vbi quæ addit de triumphis ex infidelibus terras, quæ olim Christianorum fuerunt, incolentibus, fortunatissimè reportandis, vtinam pari sint veritatis oraculo consignata: non equidem inuidebimus, sed gratulatione illos ingenuâ prosequemur. Iuuabimus precibus, & militari, si opus fuerit, apparatu; sic enim de Regis nostri ingenuitate confido, qui Gallicam jam gloriam, non alienam sed propriam ducit, pretiosissimo pignore stabilis fœderis attributo, Serenissimâ Mariâ Teresiâ Charißimâ in delicijs filiâ, & pulchra jam prole parente, tali profectò sponso debita, qualem & præclara eiusdem decora, & naturæ ac gratiæ ornamenta singularissima deposcebant. Quæ dum cogito hilaritatis ac felicitatis plena, ægrè quidem ad ea memoriam & calamum flecto, quæ temporibus belli infaustis acta sunt, aut dicta: sed necessarium est auctoris illius maritimi, pacis immemoris, nec Regibus gratificati suis maledicentiæ tonitribus, nonnulla explosisse commenta, vt suus veritati locus sit, & Hispanum nomen, quod quantum quantum est, pro Gallicâ jam gloriâ militat, inofficiosis mendacijs nullatenus deteratur.

Pergit ergo ille, & Lib. 2. Cap. 20. ita scribit: & nisi Portugallia per dolos & fraudes Philippo cum Tangitana Africæ prouincia, totoque penè Oriente obuenisset, &c. & Cap. 21. Cuius regnum Henrico atque Antonio exclusis, qui legitimi hæredes erant, Philippus II. Castellæ Rex occupauit. Et Lib. 7. Cap. 7. Venit & in eiusdem obsequium obuersa Europæ America (Brigantini) Indiaque Orientalis cum vicinis Insulis, & nunc Ioannes ille Philippo IV. maior, libertatem, quam sibi suisque comparauit, armis & & virtute tutatur. Hæc ille, & alia, in quibus egregiè mentita est iniquitas sibi. Henricum legitimum hæredem exclusum ait, quem pacificè regnantem vidit mundus; licèt non defuerint, qui post Sebastiani mortem Philippo II. jus successionis adstruxerint, quod abnuit ille, quia non ita solidis fundamentis subnixum videbatur. Sed minoribus certè alij regna non semel occuparunt. Antonium legitimum hæredem & ipse est inficiatus Henricus, qui virtute Breuis Pontificij super illius illegitimitate sententiam pronuntiauit, in ipsum, & falsos quosdam testes animaduersione decreta. De quo loculenter agit Hieronymus Conestaggius, Patritius Genuensis in Historiâ de coniunctione Portugalliæ cum regno Castellæ Lib. 3. Silegitimus ille, non equidem necessariæ essent tot de successore legitimo quæstiones. Vnde vt jus firmiùs posset obtendi, ad electionem est populi prouocatum. Qualis autem illa fuerit diuersi Auctores exponunt apud Illustrissimum Caramuelem in suo Philippo Disput. 3. & in responsione ad Manifestum Regni Portugalliæ pag. 4. 169. & 179. Ego citati Patritij verba subiiciam, qui Lib. 5. præfatæ Historiæ sic loquitur: Itaque ex judicibus & nobilibus Priorem (Antonium) gratulandi ergo ferè nemo, & ex supremo Magistratu vnus tantùm syndicus acceßit. Et inferiùs: Emmanuel Fonseca de fenestra magnâ voce clamauit: viuat, viuat Antonius, Rex Lusitaniæ: quæ verba cum magna alacritate à plebecula approbata fuerunt. Sic ille. Fieri autem posse Reges populorum tumultuaria conclamatione, pestiferæ consequentiæ doctrina est, & ita à Christianis sensibus penitus releganda: non ergo propter exclusum Antonium debet Magnus Philippus exclusor vllâ ratione culpari.

Felicitatem prætereà, quam in Ioanne suo Quarto scriptor ille deprædicat, ob libertatem sibi suisque comparatam, annis sequentibus remittamus. Et illud sanè quod ex eodem positum suprà iuuat in caussam præsentem aduocare: Quid enim spei reliquum Hispano, bellicosißimis nationibus terra marique in eius perniciem coniunctis? Si pro Hispano Lusitano reponamus. Sed maior ille Philippo IV. Quàm hoc ridendum & ipsis etiam sua iactantibus Lusitanis? Vnus ille Hispaniæ angulus, quem Alfonsus Rex Henrico Comiti vt dotem Teresiæ filiæ nothæ legauit, totâ sit maior Hispaniâ; cui & tot alia adiuncta regna, & nobilissimi ac validissimi Principatus. Sed paret Orientalis India: & quid illa ad vnum Peruuium occidentalium opulentissimum & nobilissimum tractum? Hinc illud apud Vatem Gallicum

Nam quis Iberiacis non cedat viribus hostis?
Immensas quis spernat opes, quas fœnore tanto
Auriferis fundit perfossa Peruuia terris?

Et apud Carolum Werpæum Lib. 4. raptus Manresiani S. Ignatij, quod consonat.

Illinc auriferis opulenta Peruuia foßis
Inuentas malè plorat opes.

Alexander Donatus Lib. 1. Carminum Poëmate 16. Pro eodem fic

Nitidi congesta metalli
Pondera, torrentiq́ue solo geminantia saxa,
Fundit ab auriferis pretiosa Peruuia terris.

Iam quod per fraudes & dolos obuenisse Portugalliam asseruisse non puduit, licèt ad caussam Indiarum generaliter non spectet, quia tamen ab illa alienum non est, & de Orientali pariter pronuntiatur, operæ pretium fuerit, vt immanem calumniam euidenter refellamus. A dolis & fraudibus regalis profectò Philippi II. animus supra modum alienus, vni iustitiæ ritu Christiano semper intentus. Nihil notius est, nihil vulgatius, quàm Catholicum Regem & inuictißimum Philippum Principis nostri auum, omnibus quorumcumque sæculorum Regibus præluxisse, certas sibi justitiæ metas præfigebat, vltra quas nulla eum gratia ad veniam, nulla maleuolentia ad pœnam incitaret: amicitias potiùs rescinderet, consanguinitatem faciliùs violaret, quàm æquitatem, naturam libentiùs exueret, quàm iustitiam. Lusitani Auctoris verba sunt, & testis planè omni exceptione maioris, Patris inquam Francisci de Mendoza, scriptis suis Orbe toto notissimi, in Oratione 1. quæ extat Lib. 6. Viridarij, & in ortu Philippi IV. Regis nostri est habita Conimbricæ in templo Societatis, Academiâ, præstantissimaque ciuitatis totius frequentiâ conspirante. Quo fundamento iacto, quidquid de dolis & fraudibus inuidia protulerit, germanus illius est partus æstimandus. Pro quo & facit P. Ioannes de Rho Parte 2. Historiarum variarum virtutum, vbi id habet, quod quia ad Galliam spectat, opportunè cadit. Sic ergo ille Lib. 5. Cap. 1. §. 3. Philippum Hispanorum eius nomini Regem Secundum inspiciamus, sub diuturni ac felicißimi Regni finem validißimas arces, opulentißimasque vrbes, quas longo ac difficili bello de Gallis cæperat, eisdem nulla fractum clade, sed quo pax, quæ totius Europæ votis, & Clementis VIII. Pontificis Maximi efficacibus vrgebatur officijs, faciliùs coalesceret, redhibentem videbimus, &c. Vbi præclarum est cernere iustitiæ documentum. Qui enim iustè parta redhibet, ab acquirendo per dolos & fraudes alienissimus comprobatur.

Rem Gallicam etiam & quod subiiciemus, attingit. Henrico III. regnante, cùm hæretici redditi fuissent potentiores, à Catholicis est Philippus Rex Catholicus regni Protector & Defensor de signatus Ann. 1585. Quod quidem ille singulari moderationis exemplo noluit acceptare, etiamsi pro eo Pontificis, & magnorum Principum preces accessissent. Nolebat de nouo principatu sibi conquisito speciosâ illa compellatione notari. Sed mortuo Rege ipsius Leuiro, Parlamentum Parisiense edictum edidit à Consilio status approbatum, in quo continebatur Catholicum & inuictum Hispaniarum Regem D. Philippum II. principalem esse Religionis Catholicæ Protectorem, illius Regni salutis zelatorem, de quo eiusdem prælata gesta iam pridem, & continuata auxilia Carolo IX. & Henrico Regibus impensa, quando illi se hæreticorum ac schismaticorum aduersarios ostenderunt, ex vno illo desiderio profecta, vt eo in Regno Catholica perseueraret fides, testimonium perhibebant. Tunc munus Defensoris ac Protectoris admisit, & colligationem Catholicam seriò & constanter adiuuit. De quo Auctores multi, ex quibus P. Eusebius Nieremberg in virtute coronata ad fidem, vbi de Philippo II. cuius & alia illustria exempla commemorat. Habemus ergo nihil contra iustitiæ dictamina fuisse molitum, neque dolo malo aut fraude expugnationem quam piam aggressum qui oblatos etiam dominationis titulos adeò constanter recusauit.

Quando ergo Portugalliam inuasit, non minùs iustitiâ, quàm ferro copias immissas armauit, armatus & ipse Dei adinstar, de quo Sapient. 5. v. 19. & 20. Induet pro thorace justitiam, & accipiet pro galea judicium certum. Sumet scutum inexpugnabile æquitatem. Quo iustitiæ iure recognito statuit Henricus regnum ipsi sub quibusdam pactionibus tradere, quas recenset Ioannes Antonius Viperanus in Historiâ de obtentâ Portugalliâ, vbi & illud speciale. Christophorum Moram ad se accersit; ait velle se certis pactionibus regnum Philippo tradere: rogatque an jus vllum procuratorium in hac re habeat: ille jus, quod habet, profert. Sed quia inualidum videtur, aliud à Rege Philippo mitti postulat, quod mox missum. Sic ille: pro quo & citatus Conestaggius multa Lib. 4. Qui quanto cum scrupulo Rex Philippus eo in negotio processerit, vt jus, quod ipsi adstruebant multi, penitus inclaresceret, expendens, hæc inter alia scribit: Cùm autem etiam in modo agendi conscientiæ suæ rationem habere vellet, jam ante exquisiuerat de hac resententiam Fratris Iacobi Chiauesij (de Chaues) Confessoris sui Ordinis Prædicatorum, & nonnullorum aliorum ex præcipuis eiusdem Ordinis. Verùm cùm nondum horum judicia ipsi satisfacerent, nec in sola Dominicanorum opinione acquiescendum esse putaret; rem cum aliorum Ordinum Monachis etiam communicaturus, misit vnum ex Ordine Minorum, qui de toto negotio omnes paullò celebriores totius Hispaniæ Theologos consuleret. Quod cùm ille diligenter fecisset, & quæstionem hanc non tantùm Præsulibus, & publicis ac ordinarijs Theologiæ Professoribus, verùm etiam Iesuitis & Franciscanis examinandam proposuisset, magno consensu omnes pronuntiarunt, cùm jus Regis adeò esset manifestum & liquidum, illi nihil aliud agendum restare, quàm vt illud Regi Henrico, &c. Sed Henricus lentiùs agit, & dum cunctatur expirat.

Pro eodem P. Diana Tarte 10. ad sinem Tractatu de potestate ex authorandi Reges Resolut. 10. vbi Christophorum Besoldum Germanum Iurisconsultum suâ in facultate doctissimum loquentem inducit, & modum à Rege Philippo in causæ dictæ prosecutione seruatum, qui pro typo omnibus Christianis deberet esse Principibus, exactissimè proponentem. Sed omnium elegantissimè Iustus Lipsius Lib. 2. de monitis & exemplis Politicis, Cap. 3. rem est istam prosecutus, qui audiatur dignissimus, vir integerrimi iudicij, & minimè labe adulationis infectus, dum sic loquitur post enarratam electionem Ferdinandi Castellæ Infantis in Regem Aragoniæ: Pulchra electio, & quam in manu Lusitanorum erat nuper imitari. Nam plures Regnum illud mortuo Sebastiano competebant, suis quisque titulis. Philippus Rex Hispaniarum, Alexander Parmæ Dux liberorum loco, Ioannes Dux Brigantiæ ab vxore, Antonius notus, sed qui legitimum credi se volebat. Concurrebat & Regina Galliæ, Catharina Medices, vetusto & obsoleto titulo à Comitibus Bononiensibus repetito. Rex senex Henricus mederi futuris malis poterat, & velle videbatur; sed fortior animus deerat, & cunctantem mors occupauit. Sed & post eum quinque Gubernatores electi, & vndeni judices, tarditate aut frigore peccarunt: & quamquàm proni in Philippum Regem, non ausi jus ei adscribere, ob populi studia dissentientis. Quem secum ferè Antonius fecerat, & plenis velis per plebeias illas vndas ferebatur. Ita factiones, dißidia, & denique arma. Quæ tamen priusquàm Philippus inferret (& parata habebat) pro suo ingenio leniter ac tardè agere, legationibus quàm legionibus velle rem conficere: à vi quidem adeò alienus, vt cùm Antonius ille, caput turbarum, eiectus ab Henrico Rege, in Castellâ esset, & in Cœnobio quopiam D. Benedicti, gnaro Rege Philippo, latitaret; ille nec extraxit, nec reppulit, cùm in illo velut torre extinguere incendium surgens posset. Simile in alio Competitore Duce Brigantiæ, cuius filium captum à Mauris, in felici illo prælio, redimi per legatum suum curauit, & eumdem jam in Hispaniâ, cùm essent qui in omni vi & via retinendum censerent, immò retinerent; ille firmus in quietis Consilijs, & jure suo nixus, liberum dimisit. Sed neque sic, cum alij arma pararent aut caperent, inuasit, aut eiecit, sed ante omnia jus suum disputari à Theologis, & Consultis eius fecit; jamque de eo certior copias promouit. In limite erat Lusitaniæ, & omnis mora noxia: tamen iterùm moratur, iterumque peritos conuocat, & per Deum & Fidem obtestatur, liberis vocibus sensibusque edicerent ecquid juris sui esset: hoc non cupere se modò, sed jubere. Omnes vno ore jus affirmarunt. Tunc denique Ferdinandus Dux Albæ inuasit, & septuaginta dierum spatio Lusitaniam totam subijcit, vno prælio Antonio, qui Regem se ferebat, pulso. Si tamen prælium dixerim, veterani exercitus cum semiarmi & vrbana turba congreßionem. An nos paullò minùs quingentos avulsa Lusitania fuerat à reliquo suo corpore: redijt, vt retuli, sed cum admiratione aliqua eorum, qui attendent in re tam opportuna, vtili, facili, cunctatorem Philippum sic fuisse. Imitentur Reges, nec temerè ambitio ad arma impellat. Hæc Lipsius ad obturandum os Maritimi illius, & aliorum eiusdem farinæ hominum loquentium iniqua.

Nec prætereundum extat Lib. 1. Cap. 5. vbi singularem diuinæ Prouidentiæ dispositionem in successione istâ perpendit, & post alia sic concludit: Viginti duo erant, qui Philippum Regem anteibant, & succeßione legitimè arcebant. Et tamen quò Fata vocabant venit & succeßit. Præmortui omnes illi sunt. Quid? Nisi vnum facerent Hispaniæ totius caput. Magnus fauor Numinis, nec semel in hac gente (Austriam dico) se ostendit, quæ per hæreditates, & aduentitia incrementa ferè creuit. Sic ille, qui Fati nomine quid intelligat, sic Christianè exponit initio Capitis: At tu, qui Deum, & Religionem colis, etiam Fatum, id est Prouidentiam, decretumque diuinum, &c.

Longè ergo à Christiano illo pectore fuit, quod apud Lucanum legitur Lib. 1. de Cæsaris bello contra Romanam Rempublicam loquentem:

Mensuraq́ue juris
Vis erat.

Non tale illud:

Iustos Fortuna laborat
Esse Ducis motus, & caussas inuenit armis.

Sed non tales profectò caussas, vt in casu nostro, vnde Magnus Philippus armis possessionem moliens, & in ipsis regni portis, Pace-Iulia, constitutus, cùm ibidem ob superuenientem morbum in præsentissimum vitæ periculum incidisset, & desperata illius vita communiter haberetur, nullo circa expugnationem scrupulo hæsit, aut ab ipsa abstinendum judicauit. Et tamen erat ille conscientiæ suæ obseruantissimus cultor & custos: id, quod in eo maximè credendum articulo, cùm Regis regum, & Domini dominantium tremendo se Tribunali sistendum verebatur, vbi de regno cœlorum vertebatur quæstio, quod ob terrenum relinquendum alijs, amittere velle, aut aperto amittendi se exposuisse periculo, ingentis quidem imprudentiæ, immò & insaniæ esset; vnde à prudentissimo, non humana & Politicâ tantùm, sed Christiana etiam prudentia eximio Philippo penitus alienum.

Iam quid ad hæc scriptor ille? Dolendum sanè in libris exaratas calumnias sine spe restitutionis excurrere, vt hinc scribentes modum in dicendo perdiscant, præsertim cùm in viros magnos calamus stringitur, omni quandoque gladio pernicialior. Sed inclyti illius Monarchæ adeò celebris gloria est, vt sperare liceat nebulonum dicteria vi tanti luminis opprimenda: sicut & quod Lib. 2. Cap. 7. ab eodem scriptum non sine iniuria veritatis: sic enim ibi: Flauiobrigæ muri tormentis nostris disiecti, nemine propugnante, solitarij jacebant: non audacia militi nostro deerat, sed obsequium & concordia. Hinc hosti animus redijt, nobis metus: quod momento quæsiueramus, momento amisimus, mutataq́ue fortuna victi, qui modò victores eramus. Sic ille, qui Flauiobrigam vocat, quæ vulgo Fuencerrabia, & Latinè scribentibus Fontirrabia, Fonterrabia, Fontarrabia, Fons-Rabia, FonsRabidus, & Fons-rapidus. Quam & Lib. 1. Cap. 32. num. 94. vocari ait Phlasiobrigam. Et in numero respondente in fine Capitis, vbi vulgaria Portuum Hispaniæ nomina congerit, Rhabidam vocat. Sed Flauiobrigam, de quâ Plinius Lib. 4. Cap. 20. Alij de Flauiobriga aliter, de quâ, & de Bilbai laudibus Arnaldus Oihenartus in Notitia Vasconiæ Lib. 1. Cap. 8. vbi & Coloniam nouem ciuitatum affirmat, à Fonterrabia diuersam diligentiores rerum Hispanicarum testantur scriptores, & Bilbaum esse, nobilissimum Cantabriæ totius emporium, videri apud Philippum Cluuerium potest Lib. 2. Introductionis Geographicæ Cap. 3. cui multùm me debere natura voluit inde patre destinato. Ad rem iam.

Quòd muri disiecti tormentis Gallicis, verissimum sanè; neminem autem propugnantem extitisse, falsissimum. Sic enim strenuè & fortiter à ciuibus actum, vt propugnatio diuturna antiquam Numantiam & Saguntum Gallorum oculis præsentarint: donec Hispano superueniente exercitu soluta est obsidio, & de hostibus, numero, equitatu, ac tormentis & propugnaculis superioribus, memoranda sæculis omnibus victoria reportata. Et posset merito Poëtarum aliquis Fontem Rabiam Triumphantem Leucatæ Triumphanti opponere, in quo amænioris Poëmatis argumentum. Sed sunt Hispani agendorum quàm dicendorum artifices meliores. Et quidem quod versibus non celebratum adhuc (ni fallor) exactissimâ tamen est narratione vulgatum, successibus omnibus per dies singulos adnotatis, vulgari priùs sermone, & Latino deinde, eoq́ue pereleganti à P. Iosepho Morete ex nostra Societate, hostibus, vbi illa digni, ingenuè exhibita laudatione. Quod de obsequio & concordia in Gallico desideratis milite, vnde animus Hispanis redditus, metus illis, ex quo victoriæ felicitas, si solatio eorum prætenditur, sic vt velint, numquàm enim in talibus excusatio deesse solet. Illud certum de tali obsequij & concordiæ defectu nihil Hispanis innotuisse militibus, & in concordes ac obsequentes exercitum pro soluenda obsidione formatum pariter irrupturum: sicut & in obsidione Ilerdæ, Tarraconis, & alijs accidit, in quibus victoriæ nequeunt similibus defectibus obscurari. Nec nouum illud, cùm jam pridem ita scripserit Lucius Marinæus Siculus Lib. 3. de rebus Hispaniæ circa initium: Fons-Rabia Gallis obstaculum & pernicies. Vt non sit opus antiquius illud exemplum produxisse, cùm capta & incensa à Gallis Roma, Camillus aciem in semirutæ vrbis solo instruit, primoque concursu haud maiore momento Galli fusi sunt, quàm ad Albiam vicerant. Quid post fugam redintegrato bello? Ibi cædes omnia obtinuit, castra capiuntur, & ne nuntius quidem cladis relictus. Sic ex Liuio, Plutarcho, & Floro P. Salianus Tomò 5. Ann. 3665. num. 5. Quia verò in obsidione prædictâ nobilis vir Didacus Butronius, qui ex Peruuio in Patriam redierat diues, & pro auertendo ex muralibus cuniculis damno probè instructus, dum pretiosis metallis eruendis incubuit, Prætorem militarem agens eximium contulit industriâ, manu, constantia, largitate, ac moderatione momentum; quod de illâ à nobis dictum non debet penitus extraneum à consideratione Indiarum æstimari. Hinc exportati octodecim illi octi-regales, quos ille defecturiente plumbo in pilas archabusiarias obtulit, daturus sanè, nisi Deus eâ liberalitate, & in Regem ac Patriam fide contentus, meliùs aliquid, opportunè nostro superueniente exercitu, prouidisset.

Claudendum narratione alia, quæ & ad Indias Occidentales spectat, & ab Scriptore præsato, fide solita, eisdem Libro & Capite continetur, vbi de Marchione Bressero viginti & vni nauibus Præfecto scribit quòd cùm intellexisset Hispaniam classem 36. nauigiorum, inter quæ Galiones Regij duodecim, in Occidentalem Indiam bella facturam, medio Gadiræ in portu tempestatem sustinere: quamuis impar numero, egredientem tamen, & altum capessentem aggressus, ipse Prætoriam hostium nauim sundo mersit, Galiones quatuor per lembos incendiarios combußit, obscuraque in nocte secutus ignes, quos vt tota claßis coiret, & succurreretur mutilis nauibus, fugientes excitauerant, cum caducas naues absorberet mare, &c. Reliquiæ claßis Hispanicæ, malis, velisque, & gubernaculis amißis, militibus verò M D ferro, fluctibus, igne consumptis, in portum, vnde soluerant, sese receperunt, & nunc omissa nauigandi in Indiam Occidentalem deliberatione, salui vota superis soluunt, quibus se inter pericula obstrinxerant. Hæc illa, Gallica humanitate & vrbanitate subiuncta, iis in naues eorum receptis, qui mersis Hispanicis, cùm manifesto vitæ periculo fluctuabant, in quibus à veritatis portu plurimùm constat aberratum.

Res sic habuit. Naues erant triginta Gallicæ, & sex insuper incendiariæ. Hispanicæ omnes 26. ex quibus Galiones decem, duæ minores præcursoriæ, reliquæ onerariæ, cum duobus præsidiariis. Pugnatum est vento à Gallis prærepto. Galio Regius, in quo Marchio de Cardeñosa Præfectus, iniecto igne disperiit, & cum eo Marchio ipse, sacerdoti ex Societate ipsis in fluctibus pariter anhelanti peccata confessus, qui ad portum felicius enatauit. Et ea sola nauis, non quatuor, vt in narratione, combusta. Quid si & totidem fuissent? an multùm inde, vnde possit fortitudo Gallica gloriari? Prætoriæ incendiaria nauis (non lembus) applicita, ferreo proræ iniecto retinaculo, cùm septem illam aduersariæ circumdedissent, quæ ad pugnandum cominùs, ferreis innexæ manibus, inuitatæ, neutiquam annuerunt. Et conflagrare quidem Prætoria cœpit, fatali sicut alia, de quâ diximus, incendio peritura, nisi Deus peculiari prouidentiâ, ob quatuordecim Sanctorum Martyrum preces, quorum corpora Romanis ex Cœmeteriis extracta legitimâ auctoritate à Patribus Societatis in Peruuium deferebantur, & in templo D. Pauli Limensis Vrbis, vbi hæc scribo, pretiosis sunt thecis & loculis collocata, ignem grassantem dimouisset. Globus enim tormentarius ex quadam Gallica displosus naui retinaculum incendiariæ disrupit, inter illam & Prætoriam euolans, hamato frusto in Prætoriæ prora relicto: & ita incendiaria ad eam distantiam, Numine fauente, disclusa, vt nocere ampliùs non posset, vnde & locus datus restinguendo igni, & cum hostibus tormentorum displosione, dum aliter renuerent, præliandi.

Falsum ergo est Prætoriam fundo mersam; in quâ vir præclarus & strenuus D. Hieronymus de Rojas y Sandoual Generalem Ducem agebat. Et de Gallica classe jam ille ante egressum certior factus, vespere diei pugnæ proximi, cùm à nautico speculatore sex fuissent naues adhorizontem peruisæ, cras, inquit, plures erunt, certum numerum exprimens, quem probè nouerat, & poterat tunc securè portum repetere, sed indignum duxit Hispanicâ fortitudine certamen, licèt non paribus armamentis, detractare. De insecutione fugientium nauium accensis ignibus, & caducis à mari absortis quod dicitur, inter fabulamenta numerandum; quia neque absortæ illæ & vna tantùm ex præcursoriis, quas Pataches Nostri dicunt, & aliqui benè Latini Celoces, licèt remis careant, quibus olim instructæ in vadum Hispanici littoris, cui ab arenis crassis nomen, impegit. Et quidem si insecuti fugientem, quomodo non assecuti, & circa portum albescente die prælium instauratum? Numerus amissorum militum à quo potuit cœca illa in nocte ita exactè computari? Ex Galione Marchionis Cardeñosa euasêre quamplures, ex aliis desiderari non multi potuerunt, cùm ad conserendas manus non fuerit deuentum. Ex Prætoria fuêre triginta, ab aduersarijs septem, vt diximus, impetita, & ex omnibus ad quadringentos. Omissam nauigandi deliberationem non fuisse, ipsa post duos menses repetita nauigatio demonstrauit. Quòd autem interim soluta superis vota fuerint, quibus se inter pericula obstrinxerant, quis accuset, quandoquidem leuia non fuêre pericula, non iam cum hominibus, etsi hinc etiam illa, sed cum igneis monstris præliaturis?

Circa Caput II. in fine.

VIdeantur quæ ex Thoma Bozio posita num. 19. de parùm felicibus expeditionibus Gallorum & Britannnorum circa Indias, eò quòd sine Pontificiis auspiciis. Vt nonnullorum Hispanorum excessus nimi; quantùm ab exteris scriptoribus proclamati, de quibus ibidem, non debeant vt noui & insoliti, & velut argumentum iniustæ occupationis assumi, videant Galli quid ab ipsis in Belgio actum, dum iustam inuasionem, suis obsecuti ductoribus, arbitrantur.

Templa antiqua ruunt veterum decora alta parentum,
Virginibus non ipse pudor, non matribus ætas
Præficit. Heu! Terras fugiens natura reliquit.

Sic Otho Zilius in Cameraco ab obsidione liberato. Quid apud Fonterrabiam, vbi Sacellum Virginis in stabulum versum, citatæ narrationes exhibent. Vt de Teslimontio taceamus, in quo sacrilegium perpetratum facinus cuius meminisse animus exhorrescit. Et hæc omnia minimè annuentibus Christianissimis Regibus, sed dolentibus, & damnantibus constat accidisse. Nec tale quidquam poterit Indicis Conquisitoribus exprobari. Sed de his satis.

Circa Caput. VII.

Ubi de Digniorum electione, ad Ecclesiastica præsertim Beneficia.

P.Diana Parte 8. Tract. 7. Resol. 83. circa Principes habentes liberam prouisionem, vt sunt Pontifices, Reges, & alij supremi, communem sententiam affirmatiuam proponit, & eidem subscribentem Cardinalem Lugo. Pro qua & stat Magister Lezana Tomo 1. Cap. 15. num. 12. & Tomo 2 Cap. 13. n. 13. Negatiuam item vt probabilem ex Trullench, & P. Reginaldo, quam & Machadus communiorem, & magis receptam potestatur, & sic concludit. Sed, vt verum fatear, non videtur recedendum à sententia Cardinalis Lugo, quia ferè semper digniores in promptu haberi & cognosci possunt. Hæc ille. Si ergo non habeantur in promptu, omnes videntur circa electionem digni, vt scilicet sit illa licita, & sine scrupulo facienda, conuenire. Quod pro Indiis militare constat, dum ad Officia, & Beneficia in ipsis, qui non sunt cogniti aliàs, eliguntur. Errabitur ergo sæpiùs. Fateor, & vtinam inter dignos & digniores tantùm error nec se ad indignos extendat, quod in primariis dignitatibus perdolendum. Orandus ergo Dominus messis ab eo, qui recta diuinæ gloriæ intentione perducitur, vt electiones dirigat, sicque mittat Operarios in messem suam: non enim rectæ intentioni deerit, qui dat & velle & perficere pro bona voluntate. Philip. 2. P. Tamburinus in Decalogum Libro 8. Tractatu 3. Cap. 4. §. 4. negatiuæ sententiæ adhæret in Beneficiis omnibus simplicibus, & conferentibus aut suffragantibus quibuscumque extra concursum. Quod & de officiis sæcularibus affirmat num. 15.

Circa Caput idem.

Vbi de Diœcesanis. An scilicet in Beneficiorum prouisione sint aliis necessariò præferendi.

COmmunis Doctorum sententia est Diœcesanos esse in Beneficiorum prouisionibus præferendos, quod & Canonici iuris auctoritate fulcitur: licet multi Textus, qui ex Decreto adducuntur, de Episcopis tantùm procedant, vt videri potest Distinct. 61. & 63. in quarum priore ratio illa inculcata ex Cap. Nullus occurrit: Habeat vnusquisque suæ fructum militiæ in Ecclesia in qua suam per omnia officia transegit ætatem: in aliena impendia minimè alter obrepat, nec alij debitam alter sibi vendicare audeat mercedem. Hæc ibi. Et inculcata quidem illa respectu omnium Beneficiorum; quia respectu omnium locum habere videtur. Sed cùm odiosa dispositio videri possit, dum per eam eligentium potestas coarctatur, ad alia non extendendam erunt qui censeant, licet non desint qui ob maioritatem rationis extendendam arbitrentur. Magis enim conueniens & necessarium apparet vt futurus Parochus ex Diœcesanis sit, acturus cum illis de proximo, & curam immediata habiturus.

Sed certè ratio illa non prorsus vrget, quia in Textu minimè habet fundamentum, in quo de præmio tantùm agitur, quod iis debetur, qui per omnia officia Ecclesiæ seruierunt; vnde par est ad eum promoueri gradum, qui est summus in eo genere: id quod non ita in Beneficiis aliis est cernere, in quibus pro extraneo eligendo speciales esse conuenientiæ possunt, & prærogatiuæ tales in illo, quibus diœcesanatûs qualitas abunde suppleatur. Quod & in Episcopis suo etiam modo locum habere potest iuxta Iuris dispositionem: potest enim extraneus postulari, pro quo Textus plures adducit Glossa in citato Cap. Nullus. Postulationem autem ab electione distingui habetur expresse in Cap. Osius citata Distinct. 61. in qua pro generali prouisione, ad omnia scilicet Beneficia necessariò extendenda, magis vrget Cap. Episcopus in quo sic habetur: Item, Clerici alterius Ecclesiæ non sunt præferendi in electione ijs, qui benè militant in propria Ecclesia. Sic ibi. Et Cap. Net emeritis, in quo ex Cœlestino Pontifice sic decernitur: Nec emeritis in suis Ecclesiis peregrini, & extranei, & qui ante ignoti sunt, ad exclusionem eorum, qui benè ciuium suorum merentur testimonium, præponantur.

Sic D. Pontifex. Sed quidem cùm posterius hoc Caput immediatum alteri sit, & eius maior explicatio, ex eo argui non leuiter potest, vt extradiœcesani licita & conueniens esse electio possit: quia tunc tantum ille prædicti Capitis dispositione repellitur, cùm antè ignotus est. Si ergo ab Episcopo probè notus aut Patrono satis perspectus, vt accidere non rarò potest, & per examen insuper idoneus deprehensus, eligi conuenienter poterit, & Diœcesano concurrenti præferri, si sint impares aliàs qualitates. Cùm supponamus talem cum bonâ sui Episcopi licentiâ ad concursum pro Parochiali Beneficio necessariò præcedentem deuenire. Quod cùm accidit, non esse tales pro peregrinis & extraneis habendos non deerunt qui sentiant, licet communis sententia in contrarium sit, vt videri potest apud Gregorum Lopez. L. 13. Tit. 15. Part. 1. in Glossa Lit. Pro illis enim stat Caput finale, de Clericis peregrinis, vbi ex dispensatione Clericos peregrinos institui posse disponitur. Verba illius sunt: Te nobis proponente didicimus, quòd quidam Prælati Ecclesiarum tuæ iurisdictionis, in Ecclesiis sibi commißis sine scientia tua Clericos de alienis Episcopatibus instituere non verentur: Attendentes igitur id eis nulla ratione licere, & à Sanctorum Patrum institutionibus alienum: Inquisitioni tuæ taliter respondemus, quod tibi licet eos exinde remouere, nisi aliquos ex dispensatione in eisdem Ecclesiis duxeris dimittendos. Sic Honorius Tertius Episcopo Reginensi, vbi licet de iam institutis loquatur, idem est de instituendis cum suorum Episcoporum licentiâ venientibus dicendum, vt affirmat Glossa, & est in illis maior ratio quàm in aliis, vt videtur manifestum.

Et in citata quidem Lege 13. Beneficia Diœcesanis esse conferenda decernitur, sic enim in ea Alfonsus Rex: Deben primeramente presentar de los hijos de la Iglesia, si los vbiere à tales que sean para ello; si no de los otros que sean de aquel Obispado. Sic ille. Sed cùm verba, quibus vtitur, scilicet, Si los vbiere à tales, que sean para ello, ita interpretari possint, vt non quælibet capacitas sufficiens iudicari debeat, si aliunde haberi magis idonei queant; locus relinqui videtur arbitrio, licet filiationis qualitas semper sit in consideratione versanda. Vnde Hispania ad concursum pro Beneficiis etiam Curatis, quæ Patrimonialia non sunt, extradiœcesani admittuntur: id quod in simplicibus frequentissimum, cùm ad Canonicatus, qui per concursum obtinendi sunt, Edicta proponuntur. Et de Curatis in ipsa Regia Curia frequentia exempla succurrunt. Aliàs Beneficia omnia Patrimonialia essent, aut fere omnia essent talia, cùm solis possint Parochianis tribui, qui ordinariè sunt in eisdem locis nati. Et leges Regni seriò iniungentes vt Patrimonialia non nisi naturalibus præbeantur, hoc satis videntur innuere, exceptio enim aperta est, vt ea in contrarium regula non obscurè firmari videatur.

Ea ergo regula, quam pro praxi proponit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 19. n. 15. ex bonis Auctoribus desumptam, videtur opportuna, dum ita scribit: Semper tamen hi, ad quorum curam spectat eorum prouisio, præsentatio, & collatio, debent multùm attendere, vt ceteris paribus; immò datâ aliquâ meritorum disparitate, dummodo idoneitas requisita non desit, hi extraneis & peregrinis præferantur. Hæc ille, apud quem plures. Vbi obseruandum Primò non asserere illum singularem eam meritorum disparitatem non debere obstare prælationi Diœcesani, sed aliquam, seu aliqualem. Quando ergo notabilis est, aliter iudicio ipsius & aliorum, quos citat, est faciendum. Secundò, non quamlibet idoneitatem sufficere, sed requisitam: quod est iuxta ea, quæ circa Legis intelligentiam dicebamus. Tertiò, de extraneis & peregrinis tantum pronuntiare, quales non sunt prorsus habendi, qui de licentia Ordinariorum suorum veniunt, iuxta aliquorum sententiam: vel si habendi vt tales, cùm eis posse dispensari, iuxta citatum Caput finale. Supponitur enim cum Commendatariis litteris aduenisse, & sic non esse prorsus ignotum, iuxta præcedentia Capita eiusdem Tituli. Et hoc vltimum videtur plane conuincere, vt licet demus extraneos non esse præferendos, id debeat intelligi regulariter, quod non tollit quin possit aliquando dispensari.

Neque his obstat, quod ex Glossa in Cap. 1. Distinct. 23. adducit dudum citatus Scriptor num. 20. sic enim habet illa: Habes hic quòd semper de Clericis ipsius Ecclesiæ eligendus est Prælatus, si ibi est idoneus: & tunc sufficit quòd sit bonus. Sed si de altera Ecclesia eligitur, requiritur quod sit optimus. Sic Glossa. Ex quâ videtur deduci non esse attendendum excessum in extraneo, nisi talis sit, vt nullus maior esse possit: hoc enim significatur cùm dicitur, Quod sit optimus: optimo enim nullus maior aut melior esse potest. Non inquam obstat Glossæ verba non sunt ex integro apposita, quod quidem frequenter in Iurisperitis deprehendimus; vt non debeat eorum citationibus indiscriminatim fides adhiberi: sic enim post præfata subdit: Vt dicunt quidam. Non ergo iuxta propriam locuta est mentem, sed aliorum & certè non plurium, vt modus ipse loquendi satis videtur indicare. Quòd autem ipsa sentiat statim expressit, sic dicens: Si maior pars Capituli eligat de alia Ecclesia, valet electio. Extra de Electione. Cùm nobis olim. Et Cap. Cùm inter Canonicos. Et Cap. In caußis licet Ioannes dixerit contrà. Et sufficit etiam tunc, quòd sit bonus, vt in prædicto Decretali, Cùm nobis. Hæc illa. Iuxta quæ satis apparet, quàm sit parum roboris in ipsa pro assertione prædicta: & similiter quàm immeritò Dom. Solorzanus eam appellet notabilem: quæ si notabilis dicenda est, id certè contrariæ positionis respectu continget. Et verò Textus illius Capitis, super quem cadit, excessum illum non importat, cùm sic habeat: Eligatur autem de ipsius Ecclesiæ gremio, si reperitur idoneus: vel si de ipsa non inuenitur, ex alia sumatur. Vbi quidem de electione Summi Pontificis sermo est: quòd si ad Episcopos ex rationis identitate trahendum, constat iam vsu receptum vt ex Ecclesiæ gremio, cui præficiendi sunt, non debeant necessariò eligi: immò de tali vix consideratio habetur qualitate; estque in eo sua conuenientia: non enim qui socij in Ecclesiæ gremio fuerunt, libenter accipiuntur in Principes, neque eis solet cultus debitus exhiberi. Quod iam olim in somno Ioseph graphicè, & ad posterorum exemplum adumbratum, dum inuidiæ & odij fomitem ministrauit. Genes. 37. v. 8.

Iam quod ad Parœcias Indorum spectat, minùs difficultatis habet; qui enim magis idoneus, omnibus perpensis, non ita idoneo, Diœcesano licet, potest anteponi. Indorum enim salus per ministros maximè idoneos est accuranda; sic enim Alexander VI. Catholicis Regibus in donatione Indiarum, grauissimis verbis iniunxit, vt dictum Cap. 3. Quod quidem ad stabiliendam fidem valde necessariùm est: vnde si procul, & de vltimis finibus accersiri Operarij possent, qui negotium istud meliùs promouerent, id esset laudabiliter faciendum. Sic cùm Audissent Apostoli, [Act. 8. v 13. & 14.] qui erant Ierosolymis, quòd recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum & Ioannem. Act. 8. v. 14. Habebant equidem Samaritæ egregium diuini verbi ministrum Philippum, potentem opere & sermone, à quo & Simon Magus conuersus, qui videns signa & virtutes maximas fieri, stupens admirabatur. v. 13. Sed quia rem Christianam meliùs stabiliendam à Petro & Ioanne Apostoli existimarunt, eos vrbanè rogantes miserunt, & negotij tanti momentum proponentes. Vt diuturnus esset fructus, qui tunc primò ex agro Samaritano ostendebatur: quod sapiens dixit & ter [P. Gaspar Sancius.] venerandus Interpres. Quâ etiam de caussa postulari, vt diximus, ex aliâ Ecclesiâ Prælati possunt, quia per eos res meliùs est Ecclesiastica promouenda & valde ad intentum confert Cap. Ad decorem de Institutionibus, in quo sic Innocentius Tertius: Quocirca mandamus quatenus moneatis eumdem (Constantinopolitanum Patriarcham) vt viros litteratos, & aliàs idoneos, vndecumque originem duxerint, in prædictis Ecclesiis, & maximè in Maiori, instituere non postponat. &c. Circa quod Glossa sic ait: Verum est quòd locus non obstat, dummodò constet de bonitate personæ. Et illud Cap. Afros, de incognitis loquitur. Sic illa. Et ad rem magis Ioannes Andreas in Glossa marginali rationem reddit, quia terra erat de nouo conuersa. Vnde non Veneti tantùm, vt Patriarcha volebat, sed aliunde etiam debebant ministri stabiliendæ conuersionis admitti.

Est autem valde notabilis circa hoc distinctio, quâ vtitur Fr. Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. quæst. 35. artic. 2. vbi ait quòd si Rex in prouisione procedit vt Delegatus Pontificis, iuxta concessiones Alexandri VI. & Pij V. non tenetur Diœcesanos eligere, sed idoneos vndelibet conquisitos; secus si procedit vt Patronus, quia hic ad Diœcesanorum electionem obligatur. Pro quo adducit Cap. Decernimus 16. quæst. 7. & Cap. Hortamur 71. dist. & D. Antoninum 1. p. Tit. 12. Cap. 12. §. 4. in principio. Sed certè Cap. Decernimus nihil habet ad intentum, sed tantùm vt fundatores Ecclesiarum idoneos præsentent rectores earum Episcopis, & horum ordinatio sine tali præsentatione irrita sit. Est autem illud Concilij Toletani 4. aliàs 9. Ex Cap. verò Hortamur nostra potiùs positio roboratur, sic enim illud: Hortamur Christianitatem vestram iuxta sanctorum Canonum instituta, vt in Ecclesiis à vobis fundatis aliunde veniens Presbyter non suscipiatur, nisi à vestræ fuerit Ecclesiæ consecratus Episcopo, aut ab eo per commendatitias litteras suscipiatur. Sic ibi. Et est illud D. Augustini in Sermone quodam ad populum. Cùm ergo exceptionem addat venientis cum litteris commendatitiis, satis ex eo apertè deducitur id, quod anteà dicebamus. Vnde & sic sunt sanctorum Canonum instituta accipienda. Iuxta formam ergo prouisionis, quæ in vsu est, si Episcopus aliquem talem nominauerit, à Prorege, Præside, aut Gubernatore præsentari sine scrupulo poterit, nisi in alijs qualitatibus minùs habens inueniatur.

Non videtur autem distinctio prædicta quoad praxim quidquam habere momenti, quia semper Rex in huiusmodi prouisionibus Beneficiorum vt Patronus procedit; neque enim se solo Beneficiarios constituere potest, stante prædictâ delegatione, sed ab Episcopis debent illi Canonicam institutionem accipere: credibile siquidem non est Pontifices omnimodam ad effectum adeò spiritualem contulisse personæ laicæ facultatem, licet in gradu sublimissimo constitutæ. Vt Patronus ergo prouidet, licet illius Patronatus amplioribus priuilegiis gaudeat. Et ita nec tenetur solos proponere Diœcesanos, sed condignos, vt in Cap. Decernimus citato dicitur, ex vltimis, si expedire visum, finibus aduocatos. Videatur Bossius Tomo 2. Titul. 7. numer. 41. vbi ex aliis, quos citat, affirmat, certum esse ex rigore iuris minimè exteros excludendos, neque vllum esse Textum id statuentem, sed tantùm de honestate & congruentia, de quo num. 41.

Circa Caput XII. in fine.

De obligatione Confessarij, quando Penitens ignorantiâ laborat, sed non culpabili.

POtest contingere vt quis inculpatè ignoret matrimonium esse inualidum cum aliquo impedimento contractum, cùm tamen sciat fuisse in contractione peccatum. Tunc quidem si notitia nocitura creditur, in sua bona fide relinquendus. Quod benè obseruat P. Thomas Tamburinus Opusculo 1. Lib. 3. Cap. 4. num. 9. sufficit enim bonam fidem esse partialem. Vnde sciens peccatum esse furari; si tamen sibi persuadeat non esse obligatum ad restitutionem, similiter suo est in errore dimittendus, si de veritate edoctus nihil est tali notitiâ profuturus. Sicut & qui post votum castitatis Matrimonium contraxit, putans tamen eo contracto licere debiti petitionem, aut mortuâ coniuge non ampliùs obligare. Et sic alia possunt exempla congeri. Leander Tomo 1. Tract. 5. Disputat. 11. Quæst. 127. ac seqq. Videndus etiam Diana Parte 7. Tract. 3. Resolut. 19. & Parte 10. Tract. 14. Resol. 20. in fine. Vbi Bordonum adducit circa impedimentum petitionis debiti, de quo regulariter non ingerenda notitia ob periculum, quod regulariter etiam occurrit committendi sacrilegij: quod & in huius generis impedimentis, quæ scilicet dirimentia non sunt, pariter videtur asserendum; regulariter enim potest timeri periculum.

Circa Caput. XIV.

De rerum indifferentium venditione, de quibus & Titulo 4. num. 45.

AGit de illis P. Franciscus Bardi in Selectis Lib. 9. Quæst. 13. num. 4. & seqq. post scripta visus, & qui videatur dignissimus: qui affirmat vt vendi indifferentia possint abusuris, sufficere iacturam eorum futuram, quæ non venduntur: hæc enim censeri debet rationabilis caussa. Cuius quidem ratio difficilè redditur, cùm communis alia sententia sit pro bono spirituali alterius ita charitatem vrgere, vt vita ipsa debeat aliquando certo periculo exponi. Videtur ergo hoc in Dei benignam indolem referendum, qui cùm sciat homines ad vitæ sustentationem commerciis indigere, sic ea exerceri permittit, ac iusta reputat, vt illa cesset anxietas, quæ ex contractantium prauâ potest intentione consurgere, dum quis nihil prauum intendit, sed quemque suæ conscientiæ relinquit, & remittit, solumque ipse vtilitatem seruatis regulis iustitiæ procurat. Quod quidem Theologi verosimili ratiocinatione deducunt, tum ex discursu facto, licet non ita expressus apud illos habeatur; tum quia in Scripturis nihil contrarium occurrit: tum denique, quia Ecclesia sciens sententias circa hoc minimè scrupulosas grauium Scriptorum extare, nihil circa illas, quod damnare posset, inuenit: si enim inuenisset, vtique & damnatione iam pridem inuiolabili proscripsisset.

Non pugnat autem doctrina dicta cum communi sententiâ de obligatione se exponendi mortis periculo ob alterius salutem, quod & suas habet limitationes; quia id rarò contingit, & ex eo opposito sequeretur certa damnatio: quod non ita accidit in casu, de quo agimus, vbi periculum proximum certæ damnationis non est, cùm possit modò peccans, de peccato posteà pœnitere, & potest præfata positio ex alia communiter recepta non leuiter roborari: nam propter defensionem vitæ, honoris, & rei familiaris potest quis alium occidere, etiamsi sciat in peccato moriturum, & sic damnandum; quia ipse, dum iniustè inuadit, voluntariè se periculo exponit, & ita etiam vult in eo perire. Ergo & poterit quis etiam vendere rem indifferentem, ne res ipsi familiaris pereat, quod multò minùs est. Licèt enim ex omissione vnius aut alterius venditionis non videatur grauis sustinenda iactura; dum tamen quis circa obligationem istam ex generali ratione non cooperandi peccato alterius vrgetur, multoties debebit à venditione cessare, aut frequentibus peccandi periculis obnoxius remanere. P. Bardi consonat in asserto P. Tamburinus in Decalogum Lib. 5. Cap. 1. §. 4. num. 33. & seqq. licèt num. 36. pro vino maiorem rationem requirat. Sed vulgò excusari Caupones affirmat P. Gibalinus Tomo 1. Lib. 1. Cap. 9. num. 47. & alij apud Bossium Tomo 3. Titul. 21. numer. 331. Leander Tom. 2. Tractat. 9. Disput. 9. Quæst. 19. Circa Cap. 11. vbi de Indorum seruitute, videri potest P. Verricelli nobiscum sentiens, & Bullas Pontificum explicans Tractatu de Mißionibus, Titulo 13. Sect. 7. n. 79. & Sect. 10.

Circa Caput XVI.

De venditione officiorum.

ESse illam speculatiuè licitam affirmat P. Bardi in Selectis Lib. 1. Quæst. 19. Sed de facto illicitam & non nisi ex ineuitabili necessitate practicandam: pro quo specialiter num. 6. & sic vendentem Principem obligari ad compensationem damnorum, de quo num. 19. Videtur ergo auctor iste ineuatibilem necessitatem vt rarissimè contingentem reputare; aliàs non benè diceretur de facto licitam esse posse venditionem. Et ego quidem id satis verosimile iudico, & iudicabunt etiam qui venditiones non pridem celebratas cognouerint: quidquid enim ex illis ad necessitatum occurrentium remedium est collectum, aliunde haberi commodè potuit; cùm reuerà non ita copiosum sit, vt arbitriorum istorum architecti sunt polliciti: vnde passim distractus fiunt, & fraudatum enormiter Fiscum verissimè conclamatur. P. Tamburinus in Decalogum Lib. 8. Tractat. 3. Cap. 7. §. 3. num. 3. & 4. absolutè in domino officiorum omnium admittit venditionem.

Circa Caput XVII.

De obligatione tributorum. De quo & Titulo 5. num. 55. & sequentibus.

EX Nauarro, Caspensi, & aliis sequentia pronuntiata vt probabilia proponit Diana Parte 10. Tract. 15. Resolut. 46. scilicet non peccare mortaliter eos, qui merces vetitas traducunt ex vno regno in aliud, non soluto Regio vectigali. Item neque eos, qui in fluminibus vetitis piscantur: neque eos, qui contra prohibitionem in syluis ligna secant, vel pascunt oues in pratis, vel alia prohibita venantur, & similia quædam: nam licet de iure naturali Principibus tributa debeantur; at dicta vectigalia fraudantes non intendunt contrauenire legi naturali; sed cùm tractetur de lege purè pœnali, eorum arbitrio remittitur, an velint soluere tributa, vel fraudare; & sic se exponunt periculo luendæ pœnæ, cum notabili Principis emolumento. Et idem dicendum est de ementibus prædictas gabellas, quibus imputandum est, si fraudentur, dum non inuigilant, quia sub hac conditione illas emunt; & quia quod cum vno amittunt, cum alio lucrantur; propter contrauentionis pœnam. Sic illi.

Conttra quos obiici potest, stante obligatione naturali soluendi tributa, non satisfacere eum, qui defraudar ex eo quòd se periculo incurrendi pœnam exponit; quia potest contingere vt semper à periculo liber euadat, sicque nihil vnquam soluat, & consequenter obligationi iuris naturalis minimè satisfaciat: neque vllus videtur futurus Princeps, qui ea sit obligationis ratione contentus; sicut nullus, cui facienda est restitutio, contentus erit disiunctiuo illo solutionis modo: vt scilicet si non ei soluatur, debitor periculum amplioris solutionis incurrat, ad quod euadendum debitoris potest industria præualere. Si autem constaret Principem eo esse obligationis modo contentum, staret equidem illorum sententia Doctorum: sed quæ talis voluntatis coniectura? Dicent; quia pœnam expressit, culpam tacuit. Sed contra; quia cùm ipsi fateantur obligationem esse de iure naturali, dum Principes tributa constituunt, non est opus culpam exprimere, quæ ex violatione naturalis iuris satis est manifesta. Vt ergo doctrina illa verosimilis sit, videtur dicendum obligationem non esse de iure naturali, fundari tamen in illo, & esse eidem valde conformen: sed Principum voluntati præsertim inniti, qui proptereà, dum pœnæ tantùm, & non culpæ mentionem faciunt, ad illam solùm videntur obligare.

AD TITVLVM II.

Circa Caput I.

De obligatione legis ciuilis in foro animæ, de quo & Titulo 3. num. 96. & seqq. aliisque locis, de quibus Index. v. Lex.

DIana Parte 10. Tractat. 15. Resol. 44. sententiam aliquorum, & quidem non exiguæ auctoritatis, adducit, qui affirmant leges ciuiles in conscientiâ non obligare; immò eorum quidam neque obligare posse contendunt. Quorum resolutio non versatur tantùm circa leges pœnales, sed vniuersim procedit, sicut & eorum, qui apud eumdem tenent saltem sub mortali non obligare: & quod plus est, idem de legibus Ecclesiasticis statuunt per se loquendo. Sed sententias prædictas improbabiles iudicat citatus Auctor, addens, Ne dicam ampliùs. Et quidem ille de duabus posterioribus loquitur. Circa priorem autem illam de potestatis defectu in sæculari Principe plus aliquid videtur innuere, dum post verba Philippi de la Cruz per extensum adducta, sic subdit: Sed displicet virum alioquin doctum hæc scripsisse: & in §. illius fine sic concludit: & contrarium asserere nullo pacto ferendum, scilicet obligare non posse; & vt possit, de facto non obligare sub mortali aliquando. Potuit certè ampliùs dicere iuxta ea, quæ ex P. Suario dedimus num. 3. huius Capitis. Et alij etiam amplectuntur, vt P. Valentia Tomo 2. Disput. 7. Quæst. 5. Puncto 6. §. Quod verò attinet: vbi ait videri sibi certum esse de fide, quem adducit & sequitur P. Salas Disput. 10. de Legibus, num. 7. §. Quartò, scribit. Et P. Granadus Tomo 2. Controu. 7. Disput. 2. num. 2. vbi tamquàm veritatem Catholicam contra hæreticos id statuit: quod & indicat Lezana Tomo 3. verb. Leges Regularium, num. 49. Licèt Sotus apud P. Valentiam sic tantùm certum esse contendat, vt oppositum sit temerarium.

Quamuis autem sint qui nullam censuram adiiciant, vt Ioannes Pontius Disputat. 25. num. 37. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disputat. 16. num. 4. & alij, non ideò censendi sunt à censurâ immunem prædictam sententiam arbitrari: quod quidem si arbitrarentur, minimè tacuissent. Nec dicas à contrario sic argui posse; non inquam tacituros, si censurâ dignam fuissent arbitrati; est enim dispar ratio. Cùm enim veritatem dictam vt communiter receptam ab Auctoribus amplectantur, cum eâ videntur qualitate amplecti, quæ communiter apud illos extat; cùm certitudine inquam tali, cuius oppositum grauem censuram mereatur. Quod non ita accideret, si secus de qualitate sentirent; cùm enim id singulare sit, exprimeretur sanè: sic enim sentire, & non apertè fateri, ingenui Theologi non est, & hic valdè expediens, vt docti scriptores eâ notâ eximerentur, quam videmus propter assertionem præfatam incurrisse: non ergo audiendus Philippus à Cruce parum quidem Theologicè locutus, vt & illius ostendunt fundamenta: quod Diana euidenter ostendit; licet quoad leges pœnales melius ab eo probari potuisse pronuntiet citato §. sed displicet. Vnde ex ea parte quoad factum non est illius sententia digna censurâ, secus quoad potestatem obligandi, & ita accipiendum quod à Diana dictum, qui tamen sine sufficienti est distinctione locutus. Circa cap. 6. & n. 58. Pro ibi dictis circa cognitionem caussarum decimalium, ex Theologis fauet affirmantibus P. Fragosus Tom. 1. Parte 1. Lib. 2. Disp. 4. n. 361. §. His positis pag. 162. Col. 2. Quod non obstat assertioni nostræ, vix scilicet esse ex Theologis, qui eam in partem inclinarit: vna enim aut altera hirundo non facit ver. Videndus Leander Parte 3. Tractat. 5. Disput. 10. Quæst. 27. vbi cum aliis verissimæ sententiæ suffragatur. Qui & Quæst. 30. caussas de facto ad iudices Ecclesiasticos tantùm spectare decernit.

Circa Caput VII.

De recursu per viam violentiæ ad Indicas Cancellarias.

De quo & Titulo 4. Cap. 8.

Vbi specialiter an liceat ob non registratas in Regio Consilio Patentes litteras Generalium, & in controuersiis Religiosorum aliunde concitatis.

QVia post scripta citatis locis nonnulla euenerunt, de quibus graues exortæ controuersiæ, dum Religiosi inter se circa ius prælationis contendentes, ad tribunalia prædicta valde feruidum habuêre recursum, & res est raro quodam arbitrio terminata: visum est hoc loco aliquantulum circa casus huiusmodi, prout mei instituti fuerit, discurrisse.

Et in primis absit à me, vt iudicem agam in iis, quæ ad mores spectant, turbas ex ambitionis spiritu concitatas, & exorta inde scandala suggillando. Nihil ad me ista, spirituum ponderatori Domino relinquenda. Quis enim me constituit iudicem super Religiosos, qui & morum ipsi magistri, & ambitionis damna satis habent perspecta, sciuntq́ue veram magnitudinem, cuius ambiendæ caussâ deseruêre mundum, & abiecti esse in domo Dei magis, quàm habitare in peccatorum tabernaculis elegerunt, à prælationum contemptu requirendam? Ille verè erit magnus, qui fuerit totius ambitionis alienus, dicente Domino Matth. 20. v. 26. Quicumque voluerit inter vos maior fieri, sit vester minister. Vt præclarè dictum à Cassidoro Lib. 10. 55. & scholæ suæ alumnos formabat cœlestis Magister hæc cùm diceret, qui dicere verissimè potuerant: Ecce nos reliquimus omnia, & secuti sumus te. Cap. 19. v. 27. vt intelligamus religiosæ abrenuntiationis consequentiam esse legitimam explosum ambitum, & adamatam propter amorem Christi seruitutem, cui seruire, regnare est, & sic aliis coràm Deo, in quo vera est sita magnitudo, esse maiorem. Studiosè operam dato, vt omnium nouißimus sis ac seruus omnium, quando istâ ratione vnam veram tibi ac solidam gloriam paries, non autem illam vanam, cassamque. Verba sunt Diui Basilij Sermone de abdicatione rerum. Et quod ad hoc spectat verbis Athalarici claudendum, qui apud Cassiodorum Lib. 9. 25. sic scribit: Iniquum est enim vt locum apud vos habeat ambitus, quem nos laicis diuinâ consideratione præclusimus. Sic ille.

Deinde, cùm plurimarum inter Religiosos controuersiarum decisio ex notitia exacta Constitutionum, variorumque scriptorum ad institutum pertinentium, consuetudinum, ac personarum pendeat; ad me illa non spectat, & arbitror ab externis vix posse illas ritè ac rectè componi: quamdam enim experimentalem scientiam ista requirunt, & personarum intimiorem cognitionem, sicut & modi agendi, ac domesticæ gubernationis. Quod Innocentius Tertius apprimè dignoscens in Concilio Lateranensi, cùm circa celebrationem triennalium Capitulorum, quæ apud Monachos nonnullos non erant in vsu, opportunè disponeret, sic subdidit: Aduocent autem in huiusmodi nouitatis primordijs duos Cisterciensis Ordinis vicinos Abbates ad præstandum sibi consilium, & auxilium opportunum, cùm sint in huiusmodi Capitulis celebrandis ex longa consuetudine pleniùs informati: qui absque contradictione &c. Sic habetur Cap. In Singulis de statu Monachorum. Sic etiam Theodorici, aut alterius ex regibus Romæ dominantibus, vnde & Romanis Gothi permixti, legibus constitutum, vt commodos quique iudices haberent, quod à Cassiodoro sic expressum Lib. 7. Formula 3. Cùm, Deo iuuante, sciamus Gothos vobiscum habitare permixtos, ne qua inter consortes, vt si solet, indisciplinatio nasceretur, necessarium duximus illum sublimem virum bonis moribus hactenus comprobatum, ad vos Comitem destinare qui secundùm Edicta nostra inter duos Gothos litem debeat amputare: si quid etiam inter Gothum & Romanum natum fuerit fortasse negotium, adhibito sibi prudente Romano, certamen poßit æquabili ratione distringere. Inter duos autem Romanos Romani audiant, quos per prouincias dirigimus cognitores, vt vnicuique sua iura seruentur &c. Quomodo ergo absurdum & indecorum non sit vt Religiosos iudicent sæculares, pro quo maior absque dubio ratio videtur vrgere?

Præterea, quia per rescripta Regia, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 26. num 29. & in Politicâ pag. 727. in fine, & 728. seriò cautum vt quædam Generalium, aut supremorum aliorum Prælatorum mandata non sinantur in Indiis executioni mandari, nisi apud supremum illarum Consilium fuerint registrata; id quidem sine scrupulo sustineri potest: existimandum enim est à Catholico Rege, cuius nomine Regium Consilium decernit, nihil immunitati Ecclesiasticæ apertè contrarium prouenire. Vbi & regia illa vox apud Cassiodorum Lib. 6. Formula 9. congruè adsonat: Confabulationes siquidem nostræ erunt tibi instrumenta iustitiæ, quando illud gratum nobis esse perspexeris, quod & diuinis potest conuenire mandatis. Sic ille patrimonij regij Curatorem allocutus. Enimuerò cùm talia disponuntur, probabili saltem fundamento dispositiones nituntur, & auctoritas sapientium extrinsecam conciliare auctoritatem potest, & sufficit, vt non debeant statim quasi iuri & rationi aduersantes condemnari; quas & delegatione Apostolicâ niti affirmat Fr. Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. q. 35. art. 2. §. Aduertendum. Illarum autem ratio in casu, de quo loquimur, obscura non est: solent enim turbare Religiosas familias quandoque illa, quæ nouum modum gubernationis inducunt, vnde & scandala erumpentia forinsecus inspiciuntur: quæ ad Cancellarias Regias dum veniunt, magnum solent impedimentum expeditioni negotiorum inferre, ac negotio promouendæ fidei non parùm obesse, cuius peculiaris cura Regibus nostris à Sede est Apostolicâ sub graui conscientiæ onere demandata, vt ex Tituli 1. prioribus est Capitibus manifestum,

Quo in genere illud obseruandum: venit, quòd si contingat Patentes aliquas litteras Reuerendiss. Generalium, aut aliorum non registratas transmitti, illæque à Religiosis sine collitigationibus acceptentur, poterunt Regiæ Cancellariæ dissimulare, si extra iudicialem notitiam fuerint assecutæ. Ratio est quia cessat motiuum Regiæ prohibitionis, pacis scilicet turbandæ periculum; & quia in res huiusmodi non est conueniens laica Prætoria nisi exgraui necessitate se ingerere: vnde neque pro hoc videtur Regia iussio, quæ semper rationi est & æquitati conformis, vrgere. Pro quo stat id, quod Dom. Solorzanus circa materiam rescriptorum pro Religiosis tradit suprà num. 107. & Politicæ pag. 736. §. Todo lo qual. De cessante finali caussâ dispositionis. Cui non obstat à Regio Consilio non semel iussas colligi Patentes non registratas in ipso, & remitti ad ipsum, vt ex eodem Scriptore constat prioribus citatis locis: quia vt ita fieret, aliquorum fortè instantia querelantium intercessit, vel turbellarum suspicio, & vt hoc pacto Religiosi in posterùm circa talia fierent cautiores, Regijque Consilij mandata minimè contemni videantur. Facit & pro eodem id, quod apud eumdem extat num. 36. & pag. 729. §. Los Iesuitas, vbi circa Religiosos Societatis Iesv registrum dictum non habere locum ostendit, eò quòd nihil eorum gubernatio turbidum habeat, à Reuerendissimo P. Generali plenè dependens: Atque adeò nullum disturbium timeri potest: verba illius sunt. Vbi ergo disturbiorum constat abesse periculum, tale aliquid potest sine Regij mandati violatione permitti. Tunc autem in vtroque foro valida erunt acta virtute Litterarum.

Illud difficilius, an collectis Patentibus idem dicendum sit, valida scilicet acta futura. Ad quod dico, acta ante collectionem omnino valida fore, quia non est fundamentum quod pro inualiditate vrgeat, iurisdictionem enim supremus Prælatus confert, aut exercet in ordine ad actum, pro quo illam habet, & omnino spiritualis est: quæ dum manifestè impedita per Superiorem potestatem non est, suum sortitur effectum: non est autem superior laica potestas, vt constat.

Ad quod dici potest Primò Superiorem dari posse ratione delegationis: quia, vt ait Fr. Emmanuel suprà, illam habent Reges nostri in ordine ad Patentium detentionem, vnde & consequenter videntur habere in ordine ad effectus ex illis resultantes, & ratione quorum fit prohibitio, ex vulgari axiomate, Propter quod vnumquodque tale &c. Sed hoc non est admittendum: quia cùm potestas dicta non inueniatur concessa cum eâ amplitudine, & sit valde exorbitans ab Ecclesiæ consuetudine, non est dicto modo extendenda. Sin minùs dici poterit Reges nostros habere ita iurisdictionem pro foro animæ, vt Censuras fulminare possint in ordine ad executionem vrgendam, quia delegata potestas in suâ amplitudine ad id totum se extendit. Axioma autem illud, licet suas exceptiones habeat, de quo à me dictum in Scholasticis, in præsenti admitto, & dico Reges nostros magis velle prohibere effectus Patentium quàm Patentes ipsas, sed eo modo, quo possunt; non possunt autem inualidando, sed agendo ne effectum habeant. Sicut cùm prohibent ne Episcopi sine Executorialibus consecrentur, & Bullas in Regio Cameræ Consilio registrari iubent, consecrationem quidem omnino prohibere conantur, & proptereà prædicta disponunt; quo non obstante consecratio aliter facta, suum habebit effectum.

Dico Secundò potest Prælatorum voluntatem talem esse, vt nolint Patentes suas inuitis Regibus robur in foro conscientiæ habere, sic enim Regiæ voluntati magis se conformes exhibent, vt est æquum eosdem præstare, scientes grauissimas esse caussas, & ad Religionum ipsarum bonum conducentes, propter quas sic est ab illis, maturâ habitâ virorum sapientium deliberatione, dispositum. Ac deinde probè dignoscentes ex vsu contra Regiam voluntatem grauia posse incommoda suboriri, & quoad forum animæ conscientias periclitari, dum quidam constrictos se reputant, alij deobligatos se penitus arbitrantur. Sed neque hoc multùm momenti continet, quia Prælatorum voluntas aliter interpretanda est, dum ipsi aliud non inueniuntur declarare. Numquam enim conditionaliter statuunt, sed in eo imitantur Pontificias decisiones, quæ absolutæ sunt, & licet registro obnoxiæ non sint, suum robur obtinent, cùm tamen sciant Pontifices pro registro congruas rationes occurrere, & nonnulla inconuenientia posse aliquando ex illius subsequi defectu. Vnusquisque ergo vt potest, statuit, & rem bono successui committit, auctoritati propriæ consulens, conditionibus prætermissis. Et quidem graue est Prælatis onus registri, & aliqui eorum pro viribus sunt conati illud declinare: ac Reuerendiss. Commissarius Indiarum PP. Minorum, qui in Regia Curia residet, id obtinuit, eò quòd à Rege ex tribus, qui eidem à Regio Indiarum offeruntur Consilio, ad libitum eligatur, vt videri potest apud Dom. Solorzanum suprà num. 41. & pag. 730. §. Y en esta. Cùm autem Reuerendissimus Minister Generalis ægrè ferret inferiorem sibi Prælatum in eo esse genere superiorem, supplicatione interpositâ egit vt Commissarij Patentes registro subiicerentur, quod est facilè assecutus. Quia vt Reuerendissimus Generalis Ordinis Prædicatorum registro Patentium suarum magis videbatur obsistere, in Regiis nouioribus schedulis registrum vrgentibus specialis eorum mentio addita, & peculiaris circa illorum Patentes curra, ne sine registro transeant, intimatur. Cùm ergo graue onus sit, non est verosimile velle ipsos Patentes suas omni prorsus valore destitui, si non fuerint registratæ: existimantes maius esse inconueniens in subiectione illa ad laica tribunalia, quàm in eo quòd sine registro validæ apud subditos habeantur.

Et hinc videtur iam constare quid sit de actis post Patentium collectionem dicendum, in quo Dom. Solorzanus in Politica pag. 728. §. Y que esta, affirmat cessare earum effectum in vtroque foro. In quo quidem significare non obscurè videtur ante collectionem vim suam habere, & ita quæ circa hoc diximus, inde veniunt roboranda, cùm non sit viri tanti auctoritas contemnenda. In alia autem apertiore assertione contrarium habet Fr. Emmanuelem de vtroque foro loquentem citato loco, vbi specialiter de visitatione id tradit regimini Ordinis vel gubernationi conueniente: rationem reddens his verbis, ex quibus præfatam deducit positionem: Quia in hoc non impeditur gubernatio pro conuertendis Indis, sed iuuatur. Sic ille. Iuuatur inquam, quia Religiosa obseruantia visitatione promota ad Indorum conuersionem valde conducere potest. Dico autem Auctorem hunc Dom. Solorzano esse contrarium, quia licet non loquatur in casu, de quo est quæstio, quando scilicet Litteræ sunt collectæ, illius tamen resolutio absoluta est, sicut & ratio, quam ex eodem adduximus. Et ita quidem videtur dicendum quando Patentes receptæ in Prouinciâ sunt & intimatæ, ac posteà colliguntur; secus si ante receptionem: nullo enim modo videtur verosimile, vt supremi Prælati velint Patentes suas non receptas, neque intimatas, in Prouinciis effectum habere, cùm id sit contra ordinarium stylum, licet aliàs notitia earum, & contentorum in ipsis possit haberi, si præsertim delegationem aliquam contineant; cùm sciant Delegato non ostensis suæ delegationis Litteris non credi, vt est iure compertum. Cap. Cùm in iure, de officio Delegati. Et in Extrauagante Iniunctæ, de electione alibique.

Neque hoc videtur à Dom. Solorzano conuenienter improbatum, dum sic ait: Quod non facilè admitti debet: nam etiamsi dictæ Litteræ mittantur Religiosis in eisdem Prouincijs commorantibus, debent & solent priùs coràm Regio Senatu præsentari, & aliter missæ per Religiosos dictarum Prouinciarum non recipiuntur, & ad Proreges, & Audientias recurritur, qui eas colligunt, & ad Regium Senatum mittunt, iuxta schedulas suprà relatas. Sic ille. Qui, dum ait id non facilè admittendum, non videtur penitus improbandum iudicare. Et prætereà recursus ille ad Proreges & Audientias non probat intentum: quia est nudum factum repugnantium mandatis Prælatorum: cùm tamen de valore actuum agamus, & vbi talis recursus non habetur; vel si habitus est, & Patentes collectæ post intimationem, de hoc est quæstio, an vim nihilominùs habeant, si videlicet, eo non obstante, saltem in foro interiori iuxta earum tenorem prosequantur: aut etiam in exteriori, si non sint qui reclament metu incurrendæ Generalium offensionis.

Pergit autem citatus Doctor in Politica, & §. post adductum sic scribit: Y para que cesen estos inconuenientes, es mejor que las pasen, supuesto que el Consejo siempre las pasa &c. Iuxta quæ registratio tantùm est melior & conuenientior: non ergo omnino necessaria, ita vt sine illa nullius valoris sint acta, cùm benè tunc Religiosi agant, qui registrando meliùs eodem teste fecissent. Quod quidem tunc certius, cùm Prælatorum Litteræ dispensationem aliquam continent, aut declarationem Constitutionis, aut Decreti alterius. In quo quidem ita scrupulosè à Regio Cosilio actum nuper, vt Litteras circa declarationem huiusmodi à Patribus Minoribus Prouinciæ Limanæ petitam & impetratam, iusserit registrari. Quod credo in odium fuisse affectatæ circa hoc quorumdam libertatis; cùm constet aliàs hoc ad gubernationem ordinariam pertinere, in quâ lex registri non vrget, de quo statim.

Quartò igitur circa id, quod in schedulis præfatis dicitur, vbi specificantur nonnulla, pro quibus necessarium est registrum, vt extinctio & erectio Prouinciarum, fundationes Conuentuum, Visitatorum generalium, aut Prouincialium assignatio & transmissio, sicut & Religiosorum, nominationes Præsidentium pro Capitulis: & statim additur: O cosas que innouaren en las Religiones, y no fueren en lo tocante al gobierno ordinario de ellas. In quibus illud priùs obseruandum, non videri inclusas assignationes Visitatorum, nisi quando illi ex Europa, aut Prouinciis aliis destinantur: dicitur enim enviar Visitadores generales, ô Prouinciales. Qui autem ex eisdem Prouinciis eliguntur, non dicuntur omnino propriè mitti. Et eodem modo accipiendum quod dicitur de Præsidentibus Capitulorum, quia est pariformis determinatio, & ita accipienda vt præcedens, per adducta à Dom Solorzano num. 82. & seqq.

Deinde generalis illa conclusio, O cosas que innouaren en las Religiones, alteri videri contrariam: Y no fueren en lo tocante al gobierno ordinario de ellas. Nam gubernatio ordinaria multas nouitates admittit, sunt enim illæ pro varietate temporum necessariæ, & ita in Capitulis generalibus & Prouincialibus passim disponuntur. Sunt insuper illæ ad bonum Religionum regimen, & obseruantiæ redintegrationem aut conseruationem requisitæ, & ita obstare nequeunt conuersioni Indorum, aut tranquillo regionum Indicarum statui: vnde ad ordinariam gubernationem spectare credendæ sunt, & ex eo capite inter illa recensendæ, quæ non prohibentur, cùm cesset penitus ratio prohibitionis iuxta superiùs dicta. Hac enim ratione dispensationes Pontificiæ, & Declarationes Cardinalium pro tota Ecclesia, non debent registrari, vt aduertit Fr. Emmanuel suprà, additâ ratione à nobis ex eodem propositâ, quia in hoc non impeditur gubernatio pro conuertendis Indis, sed iuuatur. Neque enim Ordinarium in eâ acceptione sumendum, iuxta quam à delegato distinguitur, vt aliqui ineptè censuerunt; sed prout idem est ac consuetum & vsitatum, ac receptum. Sic namque communis modus loquendi habet, cui se Regiæ schedulæ conformant, & constat ex schedula, de qua Dom. Solorzanus num. 42. & in Politica pag. 731. Vnde plura eorum, quæ sine registro Litterarum fieri prohibentur, ad delegatam non pertinent potestatam, vt nominationes Commissariorum, & Vicariorum generalium: non enim esse tantùm Delegatos, sed Ordinarios, probat Dom. Solorzanus num. 51. & in Politica pag. 732. §. Y aunque. Extinctio & erectio Prouinciarum, fundationes Conuentuum. Adduntur & in nouioribus alia, vt collationes Magisteriorum, declarationes Constitutionum, & aliorum, de quibus suprà, quatenus ratione illorum innouari gubernatio potest. Et hoc pacto etiam illa, quæ delegationem continent, dici debent ad ordinariam gubernationem pertinere, quatenus pro illius sunt rectâ dispositione necessaria, vt nominationes Præuidentium in Capitulis, quando ex Europa non veniunt, aut ex alio regno, vt diximus. Opponitur enim Ordinarium Extraordinario; cùm tamen delegationes in gubernatione extraordinariæ non sint.

Hinc deduci resolutio multarum difficultatum potest circa praxim occurrentium, vt scilicet fauorabiliter quæ ad Religionum gubernationem spectant, & prætextu deficientis registri impediri possent, disponantur. Cùm enim dicendum non sit Regias schedulas contraria inter se disponere, affirmari dum potiùs id, quod de inuocatione dicitur, ad extraordinaria notabiliter esse referendum, non ad ea, quæ licet aliquando noua sint, absolutè tamen ad ordinarium gubernandi modum spectant, quatenus sine illis consistere recta nequit gubernatio. Quia verò in casuum contingentia, si Regia Prætoria suo indulgere arbitrio velint, periclitari possunt ob ea, quæ à nobis dicta numer. 60. rectè quidem facient sapientes aliàs iudices, cùm res sub quæstionem veniunt, & ita arbitrio locus est, si in fauorem supremorum Prælatorum arbitrentur, & ad ordinariam gubernationem ea, de quibus agitur, iudicent pertinere. Vbi præsertim nihil ex ambitionis turbulento spiritu actum deprehenditur, sed Prælati pro bono Religionis, vel ex certa scientiâ, vel ad obseruantiorum Religiosorum instantiam, statuere dignoscuntur. Quos & oportebit consulere, vt factum in controuersia, de quâ Dom Solorzanus num. 61. & in Politica pag. 732. §. La Segunda. Quòd si ibi Regia Cancellaria se non interposuit, quia de hoc mentio expressa non habetur ex eo id formatur, quod à nobis dictum de valore assignationum pro vtroque foro, etiamsi registrum in Regio Consilio desideretur: quibus præiactis, subiiciendæ iam peculiares.

Peculiares Resolutiones circa prædicta.

Vbi specialiter disquiritur quid dicatur ad ordinariam gubernationem spectare.

PRIMA. De prorogatione Capituli.

POtest accidere, vt vel postulante Prouinciâ, vel ex caussis non leuibus Reuerendissimus Generalis iubeat celebrationem differri Capituli, & vt finito Prouincialatus tempore, aut Prouincialis ipse, aut alius Vicarius sit vsque ad celebrationis tempus à Reuerendissimo designatum. Vbi dubitari potest an hoc ad ordinariam gubernationem spectet, & si Patentes registratæ non sint, ab Audientiis colligendæ veniant, aut earum cursus permittendus. Circa quod pro casus contingentiâ, varia fuêre iudicia Aduocatorum, & quorumdam aliorum, nec non iudicium ipsorum, resolutumque tandem ex sententia plurium pro valore Patentium. Et quidem non sine solidissimo fundamento. Vbi de circumstantiis non ago, sed simpliciter statuo Positionem; quæ firmatur ex dictis: ad conuenientem siquidem gubernationem necessariæ esse possunt huiusmodi prorogationes, in quibus Religionum statui meliori consulitur, & sic etiam negotium conuersionis Indorum, eorumque in fide promotio meliùs peragitur, & vrgetur, quatenus ad illam Religiosi possunt Ordines adiuuare, vt reuerà adiuuant, cùm Doctrinas seu Parochias Indorum plures habeant.

Ex eo autem quòd Vicarius designetur, non est infirmanda resolutio, quia & hoc necesfarium est ad conuenientem gubernationem, estque additamentum consequens dilationem; neque enim sine Prælato est futura Prouincia. Vnde stante validitate prorogationis, in ea est designatio talis inclusa quasi accessoria: etiamsi aliàs prohibita contendatur: per ea, quæ adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 3. num. 77. & in Politica pag. 82. §. Y tambien. Vbi probat quòd licet Ianaconæ per se, & ab agris separati, vendi, permutari, aut alienari nequeant; benè tamen transire cum fundis venditis possunt quasi in accessionem. Pro quo & faciunt quæ de Indis similiter loquens habet Libro eodem Cap. 17. numer. 26. & 27. & in Politica pag. 167. §. Y mas en terminos.

Firmari prætereà Positio ista potest ex eo quòd si Capituli futuri breuius spatium designaretur, volente Prouinciali cedere iuri suo, vt reipsâ accidit, non esset talis nouitas, quæ registrum in Regio Consilio necessarium haberet iuxta Regias schedulas, vt nemo negat; quia pro eo rationes adductæ militant, ergo idem in prorogatione dicendum, cùm pariter illæ videantur pro eo militare. Vbi dici nequit in prorogatione interuenire Vicarij Generalis designationem; quia id nouitatem gubernationis non tollit, cùm possit illa tam in breuiando termino, quàm in extendendo reperiri. Sicut ergo in priori non obstat, ita neque in posteriori: & sic ex verbis illis O cosas que innouaren en las Religiones, argui nequit. Item. Quod ad Vicarium attinet, nullius momenti est, quia ratione nouitatis non habet repugnantiam specialem, vt vidimus; neque ex eo quòd ad ordinariam gubernationem non spectet: quia si ex eo quòd extraordinarium id sit, repugnantia esset, in breuiato etiam Prouincialatu tale quid accidit, & nihilominùs illud admittitur. Et Regiæ quidem schedulæ tam de positiuis seu ampliatiuis actibus, quàm de priuatiuis disponunt, vnde pariter vetant extinctionem Prouinciarum, ac earum erectionem, de quo Resolut. 3.

RESOLVTIO II. De breuiore gubernationis spatio stabiliter constituto.

DE vna aut altera vice dictum iam: illud difficilius, an similiter dicendum si pro Capitulis stabiliter breuius spatium designetur. Quod quidem aut pro tota Religione contingere potest, aut pro Indiis specialiter. Et in priori euentu consequenter addicta num. 70. asserendum non esse registrum necessarium: quia cùm nihil speciale pro Indiis statuatur, nihil circa eas specialiter innouatur, neque ordinaria gubernatio tollitur, quia ordinaria iam alia est, & sic Schedularum Regiarum forma seruatur. In posteriori autem aliter videtur dicendum: quia valde extraordinaria & notabilis innouatio est, ac multiplicatio ex illâ Capitulorum sequitur, atque inconuenientia ex illis augentur, Indorumque spiritualia ac temporalia detrimenta, ob frequentiores absentias Parochorum, & eorum mutationes, quæ in Capitulis fieri solent. Quæ omnia consideratione sunt digna, vt meritò credi debeat Regiam voluntatem esse, ne eo inconsulto executioni mandetur id, ex quo illa subsequuntur.

Dices vrgere prædicta etiam cùm innouatio illa est generalis pro tota Religione, de qua aliter pronuntiauimus. Respondeo, etiamsi ita sit, dispositionem in Schedulis Regiis contentam in generali statuto non procedere, cùm illius verba casum, de quo est sermo, non comprehendant; secus in alio, quia ob specialitatem oportuit de vno, & non de alio ita pronuntiare. Non enim sibi Regium Consilium persuasit id, quod pro tota Religione à viris doctis & prudentibus statuendum pro bono Religionis erat, speciali Indiarum commodo obfuturum. Cùm aliàs facile ipsi futurum sciret, si quidquam non ita opportunum accideret, supremos Prælatos admoneret vt circa Indias dispensationem adhiberent, quam ipsi neutiquam recusarent. Quod quidem in Bullis Pontificiis pariter est dicendum, quæ cùm pro tota Ecclesia sunt, nullo modo in supremo Consilio detinentur: & tamen possunt earum aliquæ non esse rebus Indicis congruentes. Quod dum euenit, pro dispensatione circa ipsas Sedi Apostolicæ supplicatur, sicut in multis, quæ de iure communi sunt; vnde tot priuilegia concessa videmus, quæ tot ferè sunt in illo dispensationes, & ad Regum nostrorum instantiam plurimæ illarum concessæ reperiuntur.

Et licet in acceleratione Capitulorum rationes adductæ vim habere videantur specialem, quod non ita in dilatione accidit: nihilominùs si generali pro Indiis statuto decerneretur, similiter videtur dicendum: quia innouatio valde extraordinaria & notabilis est, & pro temporum varietate possunt inconuenientia occurrere, vnde oporteat sine Regia notitia talia non exequi; cùm sciamus minora valde registro submittenda esse iuxta Regias sanctiones. Et verò diuturnum regimen non parùm subditis solet esse molestum: vnde ex hoc capite erunt fortassè qui censeant Reges nostros piissimos ad hoc etiam debere suam prouidentiam extendere, & sic attentè à suis Consiliariis decreta prorogationum examinari; quod in Religionum ipsarum commodum tandem redundabit. Cùm sit certissimum molestias Religiosis animis ex onerosa tolerantia Prælatorum ingestas viam perfectionis, difficilem aliàs, asperiorem reddere, & sic minùs promptè decurrit, dicente Vatum Summo: Viam mandatorum tuorum cucurri, cùm dilatasti cor meum. Psalm. 118. Quòd si ad currendam mandatorum viam, dilatatio est cordis necessaria; quid de Consiliorum est viâ dicendum, quam constat esse reliquis arctiorem? Videatur D. Bernardus Sermone de Obedientia. Et 71. in Cantica.

RESOLUTIO III. De Vnione ac diuisione Prouinciarum.

IN Regiis Schedulis expressè positæ extinctiones & erectiones Prouinciarum, Especialmente de las que fueren para extinguir ô erigir Prouincias. Huius autem peculiaris cautionis; vbi de erectione agitur, ratio illa esse potest, ne scilicet hoc pacto multiplicentur Capitula, & incommoda illa, quæ ex multiplicatione oriri diximus, & Indorum conuersioni officiunt subsequantur. Quòd si his non obstantibus sub generali huiusmodi consideratione, vtilitates appareant, propter quas aliter fieri debeat, vtpotè quæ præponderare incommodis dictis videantur, id quidem attentà est consideratione dignissimum, & ideò Regio est Consilio reseruatum. Quòd verò neque extingui sine illius beneplacito nequeant, caussa illa generalis in primis occurrit, quòd scilicet extinctio talis res valde notabilis est, & ita Regiâ notitiâ digna. Deinde, Indorum caussæ incommodare potest, quatenus Prælati longiùs distant, & Doctrinarios rariùs possunt visitare, & querelas Indorum audire; & hoc quidem licet expressum non esset, sub generali clausula de spectantibus ad ordinariam gubernationem posset vetitum reputari, quia valde extraordinarium & notabile est, & gubernatio exinde notabiliter innouatur.

Et quidem erectionem huiusmodi non posse fieri sine licentia Sedis Apostolicæ generaliter loquendo docet Lezano Tomo 1. Cap. 18. num. 24. Fr. Emmanuel Rodericus Tomo 3. qq. regul. q. 23. artic. 8. vbi non solùm erectionem prohibitam esse affirmat, sed etiam erectæ diuisionem, aut subiectionem respectu alterius. De Religione autem Minorum, & speciali in eâ prohibitione, agit ibidem, & Tomo 1. quæst. 43. artic. 1. Quod quidem si ita est, satis ex eo dispicitur quanti hæc res momenti sit, quam sibi Sedes Apostolica reseruauit. Et ex eo inferre licet non immeritò Reges nostros circa rem eamdem id decreuisse, quod vidimus. Benè verum est argumentum, quod ex Iure adducit citatus Auctor, in quo de Episcopis ita dispositum inuenitur, ne scilicet noua Sedes Episcopalis constituatur, neque illius fiat diuisio, aut subiectio absque Papæ facultate, quia de similibus idem fit iudicium: non videri vrgens, nam similitudo exacta non est: Episcopi enim à solo Pontifice constituuntur, sicut & Archiepiscopi; cùm tamen Prouincialium electio aliam habeat formam inferioris gradus, qui & in multis aliis sunt diuersi. Neque Syluester, quem allegat verbo. Casus in 9. & 11. & Lezana Casu 8. 9. & 10. de Prouinciis verbum vllum habet, sed tantùm de Ecclesiis, Monasteriis, vel Conuentibus exemptis. Et hinc est vt sine priuilegij alicuius peculiari mentione in Societate nostrâ statutum sit potestatem nouas instituendi Prouincias apud R. P. Generalem residere, vt videri potest in Decreto 108. Congregat. 1. & in Decreto 36. Congregat. 2. & in 6. Congreg. 4. & quòd generaliter sine priuilegio id fieri possit, tenet tandem Lezana Tomo 5. in Mari magno PP. Prædicatorum cum Peirino, Santore, & Trimarcho n. 9. 10. & 11. Neque ex eo quod in Ecclesiis, & Monasteriis accidit, argui ad Prouincias potest, quia dum multiplicantur Ecclesiæ, & Monasteria, reuerà fiunt plures domus diuersa occupantes spatia in districtu alieno, quod meritò fieri prohibetur. In Prouinciarum autem multiplicatione tantùm fit innouatio in modo gubernationis domorum earumdem, per quod Ordinariis nullum videtur præiudicium importari. In Religione autem Minorum specialis prohibitio ob caussas benè visas esse potuit, quæ & iam antiquata iuxta dictos. Et ex eo, atque ex aliorum sententiâ circa Prouincias Religionum aliarum, communique sensu circa rei grauitatem, rectè colligitur, potuisse Reges nostros id disponere circa Indicas, quod in Schedulis allatis reperitur.

Quia verò in Societate Iesu inconuenientia cessant, quæ ex multiplicatione iam vidimus, cùm Capitula pro electionibus non habeat, non videtur prohibitio dicta ad illam extendi, sicut non extenditur quoad Visitatores, ob similes rationes. Vt autem de multiplicatione id procedit, ita & de extinctione dicendum, quia non est cur exceptam in vno, in alio inclusam asserere debeamus; quandoquidem neque verba specialiùs vrgent, neque ratio est aliqua, ex quâ possit discrimen verosimiliter coniectari. Pro quo est vulgaris doctrina Textibus & Doctoribus illustrata à Dom. Solorzano citato Cap. 26. n. 82. quòd vna determinatio respiciens plura, pariformiter determinat determinabilia. Et quod item fundat num. 83. non scilicet esse credendum concedentem aliquid, eos, quibus concedit, si diuerso iure censeri voluisset, sub eodem verborum tenore sociasse.

Quòd autem innouatio quæuis circa Prouincias, sed absoluta erectio prohibetur, non est leue fundamentum vt quis censeat eam tantùm erectionem intelligendam, per quam ea, quæ nullo modo erecta erat, de nouo constituitur, non verò quando iam erecta diuiditur. Pro quo stat Fr. Emmanuel citato Artic. 8. vbi hæc distinguere videtur, dum ait Iure prohiberi Regulares, etiam Generales, ne possint nouas Prouincias erigere & fundare, nec possint erectas diuidere, nec vnam Prouinciam alteri Prouinciæ subiicere. Aliud ergo est iuxta ipsum, & iuxta rei veritatem, erigere & fundare Prouinciam, ac erectam diuidere: tunc enim propriè fundari aut erigi Prouincia non dicitur: sicut cùm vna domus in duas diuiditur, non dicitur quælibet illarum fundari, sed fundata diuidi. Et sic in aliis. Et eodem modo de extinctione dicendum, quæ non contingit, cùm ex duabus fit vna: non enim dicitur altera earum extingui: sicut in exemplo domus per contrarium adducto, cùm scilicet ex duabus fit vna; non enim dicimus alteram earum, aut vtramque, per coniunctionem extingui. Iuxta hæc ergo dici potest Regias Schedulas in casibus dictis non loqui, & cùm odiosæ dispositiones sint, non esse verba ad sensus minùs fauorabiles pertrahenda iuxta vulgaria iura, & Doctorum obuia axiomata, de quibus præfertim Valascus in Axiomatibus Iuris Lit. O. n. 12. & hæc quidem sententiam istam verosimilem ostendunt, vt si Regiis Prætoriis placeat, possint sine scrupulo eidem se in casûs contingentia conformare: pro contraria autem iam vidimus quot & qualia fundamenta succurrant. Pro subiectione autem vnius Prouinciæ ad alteram de nouo inducta, non est cur debeamus quæstionem mouere, cùm nullo modo in Regiis Schedulis inueniatur expressa, etiam si demus eam Iure prohiberi: quia non omnia Iure prohibita Regiis Schedulis prohibentur, quando pro illis priuilegia extant. Sic enim in multis est cernere, quæ passim impetrantur, & de quibus Nos Titulo 12. ob rationem sæpiùs redditam, quòd scilicet communi Indiarum bono incommodare nequeant, sed commodum sint potiùs allatura.

Casus peculiaris.

Ubi de recursu Resolutio respondens præpositæ in Titulo quæstioni.

POtest ille in præfatâ doctrinâ fundari, & circa Prouinciarum innouationem accidere, si Patentibus non registratis vnio aut diuisio fiat, & sic consequenter Prouincialium electiones. Tunc ne Regia Prætoria tolerare id poterunt, aut Prorex vtens Omnimoda, quæ illi pro raris & implica euentibus competit, id, quod est factum, ratum habere? quod si renuant, aut contradicant aliqui? quid si & Regij Magistratus? quomodo est res adeò difficilis componenda? Circa quam

Dico primò, iuxta dicta num. 63. & seqq. acta esse valida, quia non est solidum fundamentum vnde possint infirmari, interueniente auctoritate supremorum Prælatorum.

Dico secundò, Regios Ministros posse factum tolerare, & Indiarum Consilium de sic actis admonere. Ratio est, quia inualidatio Capitulorum, & nouorum celebratio grauia inconuenientia continent, & non sine scandalis accidunt: nec credendum est Reges Piissimos & Religiosissimos tanto cum dispendio Religiosi status suas velle Schedulas obseruari. Sic scimus multa in Regiis ac supremis probata Consiliis, quæ non erant ordinariæ gubernationi conformia, quia eam oportuit iuxta circumstantiarum occursum variari. Sic etiam nouimus Episcopum sine Executorialibus contra expressam prohibitionem Cancellariæ Regiæ consecratum, circa Pontificiale officium neutiquam impeditum, cùm tamen per legem Regni executionem Bullarum, quæ non sunt in Consilio Cameræ præsentatæ, & confirmationem præsentati à Rege continent, non esse permittendam caueatur. Pro quo & facit id, quod ex Metiano præclaro Iurisconsulto obseruat D. Solorzanus Tomo 2. Lib. 2. Cap. 7. num. 29. & in Politica pag. 301. §. Aunque no. Conuiene à veces dißimular algo, por no lo turbar y embarazar todo. Sic ille adducens alios Mætiani doctrinam illustrantes.

Dico tertiò. Praxis Omnimodæ in Proregibus necessaria non est, iis stantibus, quæ dimus, quia & vbi illi non sunt, stare illa potest, & Regiæ Audientiæ arbitrio ista disponi. Et quidem si Audientia factum sustinendum iudicat, satis apparet non esse ad Omnimodam recurrendum. Si verò secus sentiat, & Proregis iudicium iudicio Auditorum aduersetur, velitque suo iure vti, poterit equidem, iunctâ prærogatiuâ Patroni, & consilio aliorum instructus, quia res huiusmodi opinabiles semper sunt: & tunc parendum ipsi, neque ab Auditoribus obsistendum, iuxta ea, quæ habet Dom. Solorzanus suprà & Cap. 4. num. 76. & Lib. 4. Cap. 10. num. 3. & seqq. & in Politica pag. 279. in fine & Lib. 5. Cap. 13. circa initium, quæ in hoc casu, & similibus magis vrgent.

Dico quartò, si post celebrata Capitula Patentes colligantur, & earum executio prohibeatur, quoad forum interius id stare poterit, quod dictum Assert. 1. & etiam quoad exterius, si stare illud possit sine periculo turbationum, quod erit difficile, quia non deerunt delatores, & cedere oportebit propter metum Iudæorum. Cùm ergo res ad priorem statum in hoc foro reuocanda sit, & sic noua celebranda Capitula, tunc quidem ad sedandas conscientias Prælati ante collectionem Patentium electi vices suas nouiter electis attribuent: ita vt, si Prouincia diuisa fuerat, duo tunc electi Prouinciales vni posteà electo; si vnitæ duæ vnus tunc electus duobus tamquam delegatis omnem suam conferat potestatem, quantam de iure communi ac speciali Religionis conferre potest, & sic resolutionem vltimam ex transmarinis partibus expectare. Quòd si nouiter electi legitimos se Prælatos esse contendant, & sic aliorum nolint agere substitutos, videntur certè in eo grauiter peccare, quia ea, quæ ad forum conscientiæ spectant, eo pacto in multis dubia redduntur, & communi damno non occurritur modo conuenienti & facili, in quo periculum subest nullum. Non deerunt autem qui censeant in eo grauiter non peccare, quia probabiliter proceditur, iuxta dicta de valore actorum post Patentium collectionem, quem sunt qui negent, contendentes talem esse supremorum Prælatorum voluntatem. Vide n. 65.

Dico quintò. Si collectis Patentibus post Capitula celebrata, elapsum sit tempus, quòd in Religionibus ad eorum est celebrationem præfinitum, habent enim fixos & inuiolabiles dies, tunc Religio quæuis ad sua statuta recurrat, & videat quisnam iuxta illa sit Prælatus futurus, vt Regiarum Audientiarum decretis morem gerant. De quo idem est quod de Prouincialibus dicendum, de quibus Assertione præcedenti.

Dico sextò. Si controuersia aliqua inter Religiosos circa casum nuper propositum habeatur, dum plures sibi ius ad prælationem competere iuxta sua statuta contendunt, res non debet ad Regiam Cancellariam deferri, vt videtur manifestum. Quis enim laicos judices Ecclesiasticorum iurium iudices esse constituit? Ibi certè de facto non agitur, sed de iure; vt esset illud commune perfugium, de facto agi, & non de iure aut proprietate. Sicut & aliud de restitutione spoliati, quæ quidem non rarò confingitur, & à iudicum omnium Iudice, qui falli nequit, irridetur. Quid ergo faciendum? Eligantur arbitratores, & Compromissarij, qui esse possunt eiusdem aut alterius Ordinis Religiosi, vt apud P. Thomam Sancium videri potest in Opere morali Lib. 6. Cap. 13. num. 60. & seqq. Immò & sæculares probi, & bonæ famæ, iuxta Lezanam Tomo 4. summæ, verbo, Recusatio, num. 8. qui & videndus Verb. Exemptio pro damnatione recursuum huiusmodi num 16. & 17. etiamsi Malderus, Portel, & Sousa illos admittant, cùm superior non adest, aut non vult Religiosum defendere, grauamen iniustum patientem. Et generaliter recursum per viam violentiæ probat cum aliis Leander Parte 4. Tractat. 3. Disput. 14. Quæst. 13. & eorum iudicio stetur: quòd si stare nolit qui in eo victus & turbas excitet, tunc poterit Regium auxilium conuenienter implorari.

Dico septimò. Si collectis Patentibus ante effectum innouationis in Prouinciis, & celebratis Capitulis more solito, ad instantiam aliquorum, re iterùm discussà, & nouis allegatis rationibus, illæ reddantur, atque ipsarum executio permittatur, electi debent cedere Prouinciales, quorum iurisdictio neque in foro conscientiæ remanebit. Ratio est: quia cùm reuerà deprehendatur Patentes fuisse validas, & registro non indiguisse, ac ratione earum habeatur iurisdictio in vtroque foro; id quod contra illarum tenorem est factum, nullum extitit, & ita nullo modo subsistere potest: neque est inconueniens acta in Capitulis irrita euadere contra formam præscriptam celebratis, quia hac de caussa Generales solent Capitula nulla & euanida declarare. Noui ergo eligantur Prouinciales, si aliud non occurrat obstaculum, vt non occursurum videtur, quia proptereà Patentes collectæ redduntur, & impeditis agere non occurrit tempus, juxta vulgarem Iuris regulam, pro quo & Textus & Auctores adducunt Rodericus, Suarez Allegat. 3. Valascus in Axiomatibus Iuris Lit. I. num. 22. & 23. & Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 11. num. 52. & in Politicâ Pag. 331. §. De lo qual. Est autem valde diuersus casus ab eo, de quo in Assert. 5. ibi enim impediti non sunt designato à supremis Prælatis tempore celebrare, sed reipsâ celebrarunt, iuxta eorum præscriptum, & acta omnia valida extiterunt: vnde juxta Religionis peculiarem formam nequeunt Capitulum aliud celebrare, sed agere vt Prælatus is sit, qui iuxta proprias Constitutiones esse debet; neque ad aliud Audientiarum decreta compellent, quia id suarum partium non est; sed prohibere tantùm ne valorem habeat id, quod est contra leges de registrandis Patentibus constitutum. In casu autem Assertionis præsentis Capitulum non fuit legitimum, & legitimi celebratio pariter impedita, vnde cessante impedimento potest legitimè celebrari, & consequenter eligi Prouincialis: vnde ad Prælatum alium non est recursus necessarius, qui deficiente Prouinciali solet per statuta specialia prouideri: nec de his plura, vbi plura fortè desideret quispiam, quæ controuersias præfatas magis in speciali pertingat; sed nolo dum id ago, nouas in me controuersias excitare.

AD TITVLVM III.

Circa Caput I. num. 4.

De obligatione Proregis ad frequentiam Confessionis.

PRo generali obligatione ob vitandum periculum incidendi in noua peccata stant plures, quos adducit Diana Parte 7. Tractat. 12. Resolut. 29. & licet ipse cum Cardinali Lugo Disputat. 15. de Pœnitentiâ, num. 45. & seqq. neget: id tamen tantùm statuit communiter loquendo, quia sic Cardinalis censet: vnde neuter videtur obligationem excludere, cùm speciales circumstantiæ concurrunt: neque de obligatione per accidens ratione scandali loquuntur. Nec dici potest illud esse passiuum; quia cùm stet sententia quamplurium, de quâ diximus, accedente sublimitate personæ ad peculiare exemplum obligatæ, plus quàm passiuum est: probabiliter enim existimari potest illum esse in malo statu; suffragante insuper experientiâ de sic abhorrentibus Sacramenta.

Circa Caput IV. §. III.

De obligatione restitutionis pro malè expensis à Religiosis.

OBligationem restituendi in Religioso quatuor in casibus negat Hieronymus Garcia in Politicâ Regulari Tractat. 4. Parte 3. Difficult. 5. Dub. 13. num. 7. & 8. & circa duos priores non est difficultas, quia procedunt cùm sine iactura famæ Religiosi aut Conuentus restitutio fieri nequit: & illorum ad instar possunt alij occurrere. Tertius est cùm pecuniam turpiter expensam ab amico Religiosus accepit; tunc enim damnum nullum est passum Monasterium. Iuxta quod dicendum est, neque accipientem à Religioso ad restitutionem teneri, quia ex eo quòd non restituatur, damnum speciale non resultat, nihil enim minùs habet; licèt Religiosus contra paupertatem peccauerit; stat enim illud non violatâ justitiâ, juxta præfatam sententiam: quod est sanè difficile, sed in quo Auctor dictus est alios secutus: nam quod Religiosus accipit, statim fit Religionis, & ita, cùm prauè expenditur, contrectatio est alieni, & consequenter justitiæ violatio. Quod & in Fratre Minore dicendum: licèt enim Conuentus dominium non adquirat, vsum tamen ita habet, vt à nullo sine violatione iustitiæ possit eo spoliari: nisi fortè qui dedit, noluerit dominium, aut ius aliud à Conuentu adquiri, sed ad liberam omnino dispositionem Religiosi pertinere: tunc enim poterit distinctio illa locum habere, quia votum paupertatis ad id se potest extendere. Vt etiam de sic datis disponi nequeat, cùm sit dispositio de quantitate non leui contra Prælati voluntatem, & vsus rei propriæ, tamquàm propriæ: licet enim in rigore propria non sit, ita tamen eâ vtitur Religiosus acsi propria esset. Pro quo videndus Card. Lugo Disp. 2. de Iust. n. 50. & Diana Parte 7. Tract. 11. Res. 18. contra Caramuelem ostendens votum paupertatis non solùm proprietatem excludere, sed etiam vsum contra Prælati voluntatem. Quartus, si id, quod turpiter expendit, cum licentia Prælati habebat, ita vt licitè posset expendere; quia ex bonis non erat Monasterij communibus, sed ex peculiaribus eleëmosynis, aut hæreditate. Id quod propter rationem nuper adductam, scilicet Monasterij bona propria eo pacto non defraudari, neque minùs aliquid habere, venit affirmandum. Quo euentu similiter dicendum, licèt prædictus Auctor id non exprimat, accipientem ad restitutionem non teneri.

Sed contrarium tenent communiter Doctores, ex quibus plures congerit P. Hermannus Busembaum in Medulla Theologiæ Moralis Lib. 4. Cap. 1. Dub. 4. num. 6. qui loquuntur cùm de licentia Prælati id fit. Ex quo infertur certius esse quando sine licentia expenditur, quæ solùm est ad vsus licitos attributa: & est pro eo ita vrgens ratio, vt oppositum sit illâ penitus destitutum. Quod enim de substantia bonorum Monasterij dicebatur, est sanè leuissimum: cùm enim quidquid Religiosus adquirit, aut habet, Monasterij sit, distinctio illa bonorum nihil ad negotium præsens conducit, dum contra voluntatem domini alienum contrectatur, ex quo oritur restitutionis obligatio. Quemadmodum si quis aliquid subriperet ab habente Maioratum ex iis, quæ ad Maioratum non spectant, in ordine ad restitutionem impertinenter se haberet dicta diuersitas; sicut si de bonis paraphernalibus, & non dotalibus, rapina contingeret. Habet ergo Monasterium aliquid minus, quàm haberet, si non sic esset turpiter distributum.

Nec dici potest nihil plus Monasterium habiturum, si in vsus fuisset licitos collatum; quia dum in eos non confertur, in illorum possessione est, & potest Prælatus licentiam, cùm voluerit, reuocare: neque ratio illa vlteriùs vrget, etiamsi minùs non habeat, quia obligatio restitutionis ex eo non impeditur: vnde si quis pecuniam ab aliquo, quam conuiuio amicis instruendo destinauerat, furaretur, ad restitutionem maneret obligatus; cùm tamen transacto tempore, quod designatum erat conuiuio, nihil haberet minùs, & sic aliàs. Video Cardinalem Lugo suprà Disput. 3. num. 142. viam ostendere, vt probabiliter possit dicta sententia defendi; quia scilicet Prælatus non tantùm licentiam concedit ad vsus licitos, verùm neque ad illicitos, quia non potest: sed generaliter auferendo impedimentum suæ contrariæ voluntatis, quâ stante, esset peccatum contra iustitiam, & quâ non stante contra illam non est. Quem adducit, & pro eo laudat Diana suprà Resol. 22. sicut & Machadum Lib. 5. Parte 2. Tractat. 1. Documento 11. num. 3. Sed habet illa, quod pace viri tanti sit dictum, plus subtilitatis, quàm soliditatis: quia Prælatus nequit impedimentum generaliter auferre, sed in ordine ad licita; sicut nequit aperire portam auferendo seram, vt vnusquisque ad id, quod voluerit, egrediatur. Neque exemplum de pignore est ad rem: quia dominus pignoris eo ipso quòd talis, potest generalem vsum concedere, non sic Prælatus, qui est pius & honestus administrator, iuxta peculiarem obligationem statûs. Videri etiam potest Diana Tract. 12. Resol. 3. vbi pro sententia dicta eumdem cum aliis adducit Cardinalem.

Est item nonnullorum opinio, quorum Auctor idem meminit Parte 10. Tractat. 12. Resolut. 35. asserentium Religiosum sic expendentem peculium, non teneri ad restitutionem, eò quòd numquàm habeat rei cuiuscumque dominium. Quæ quidem non videtur præfato Auctori placere, vnde concludit se nolle illius auctorem esse. Sed certè, cùm sententiam Hieronymi Garciæ circa casum præcedentem non improbet, in puncto præsenti nihil videtur nouæ difficultatis reperiri. Cùm enim dicat ille non oriri obligationem restitutionis, quando erat licentia ad expendendum in vsus licitos, & habens peculium licentiam talem habeat, nihil quoad rem ipsam occurrit, in quo possit esse discrimen. Solùm in ratione Assertionis diuersitas esse potest; quia prioris illa est, quam vidimus; & posterioris, defectus dominij, & quoad hoc quidem meritò reiici sententia ista debet, quia cùm violata iustitia sit, obligatio pro damni compensatione relinquitur, ad quod cùm varij esse modi queant, parùm refert quod dominium non habeatur, cùm etiam eo deficiente, possit esse compensatio. Et quidem cùm peculium Religioso conceditur. Sic res agitur, vt Prælatus illud concedens, ad vsus licitos eâ sub conditione concedat, vt si aliter expendatur, Religiosus ab eo abstineat, quo vsque tantumdem Monasterio reddatur, quantùm est irreligiosè dissipatum. Qui agendi modus, cùm sit satis conueniens, reipsa intercedere credendus est. Sic ergo Religiosus à peculio non abstinens, contra iustitiam peccat, quia Religionis bona sine licentiâ consumit. Ex quo ratio illa de dominij defectu corruit.

Et licet dici possit abstinere ab vsu peculij non esse restitutionem, sed impletionem contractus sub eâ conditione initi; id nullius momenti est, cùm iam sit quæstio de nomine: & prætereà, cùm compensatio damni sit, meritò restitutio dici potest in contractu ipso comprehensa, iuxta conuenientem modum ineundi illum, à nobis explicatum, cui se Prælatorum voluntas videtur tacitè conformare. Videatur Lezana Tomo 2. Cap. 18. n. 33. & Tomo 3. verb. Beneficium, n. 20. & Tomo 4. verb. Ludus num. 23. vbi & obligationem restitutionis, inualiditatem licentiæ etiam pro ludo, & obligationem obseruandi Bullam Clementis VIII. de largitione munerum in Beneficiatis etiam Indicis recognoscit. Sed verb. Dare, num. 8. affirmat posse licitè dari à Religiosis munera ijs, à quibus plus speratur. Quod juuare pro dictis à nobis potest. Et num. 10. temperamentum Bullæ citatæ adducit ex Declaratione S. Congregationis Cardinalium, modestam, discretam, ac sine suspicione ambitionis, cum licentiâ Prælati localis, donationem approbantis. Quæ & deseruiunt pro dictis circa Titulum 17. num. 55. & seqq. Quidquid dicat Verricelli cum aliis, quos citat Tomo 1. Quæst. 52. num. 12. violatam paupertatem negans ab habente licentiam generalem in meretriciâ largitione.

Quæ sententia, si probabilis est, currit etiam in Fratribus Minoribus: quia licet quoad bonorum dominium alia in illis ratio sit, & in administratione immediata pecuniæ eisdem prohibita; quoad vsum tamen cum licentia Prælatorum facultatem habent penitus expeditam. Neque obstat in Decretis Capitulorum Generalium Bullam citatam Clementis vti regulam in exercitio donationum assumi, quia præter obligationem Bullæ ipsius specialiter acceptatæ, nulla alia peculiaris videtur iniungi. Et ita temperamentum à S. Congregatione adhibitum, eisdem etiam suffragatur. Nec dici vlteriùs potest Pontificem habentem talium bonorum dominium esse inuitum, cùm immoderatas damnet largitiones. Nam etiam Monasterium habens bonorum dominium inuitum est circa donationes huiusmodi: quia verò Prælato administratio est illorum commissa, iuxta illius licentiam res ita dirigitur. Sunt ergo rationes dictæ valdè efficaces vt donationes generaliter sint inualidæ, sed pro discrimine inter PP. Minores & aliàs, parùm habent firmitatis, vnde docti Scriptores ita sentiunt.

Circa Caput item Quartum. §. eodem num. 42.

MOdus dicendi Cardinalis Lugo ex Disput. 4. de Iustitia, num. 49. & 50. ibi propositus, vt scilicet is, qui à Religioso accipit in donatione peccante, sed sine obligatione restitutionis, non peccet, probabilis Dianæ visus Parte 8. Tract. 6. Resolut. 134. sed non eum penitus videtur amplexus, solum se non audere improbare illum, vtpotè viri sapientissimi, protestatus, addens tandem esse probabilem. Sed certè non erat cur se circa illum ita cautum ostenderet, cùm absolutè eum iam fuisset amplexus Parte 7. Tract. 11. Resolut. 39.

Circa Caput Quintum.

Ubi de venditione officiorum à Proregibus, eo quòd actio eligendi non sit debita, de quo n. 46. & seqq.

P.Bardi in Selectis Lib. 1. Quæst. 18. optimè probat pro actione absolutè debitâ quoad substantiam nihil posse accipi, licèt respectu nullius determinati debita sit, & ab eo specialiter, qui purè dispensator est quales sunt Proreges & Gubernatores Indici. Videatur ille, est enim doctus vsquequaque sed, scholasticâ inquam & morali doctrinâ præsertim excultus: parùm enim Scholastici in alio solent genere sæpiùs claudicare, vnde & tales esse solent laxiorum sententiarum inuentores. Et ridiculum quidem videtur nonnullos ex istis cernere, eximios Theologiæ Principes impugnantes, & inurbanè reiicientes quibusdam loquendi formulis inconcinnis. Sed his per occasionem dictis, de quibus aliàs pro sententiâ dictâ videndus etiam Diana Parte 6. Tract. 6. Resolut. 59. vbi generaliter idem probat contra aliquos, & specialiter de eligentibus ad Maioratum, Cathedram, Capellam, & pauperes pro distribuendâ eleëmosynâ, circa quos affirmant aliqui apud eumdem.

Circa Caput Decimum tertium.

Ubi de grauaminibus impositionum respectu Ecclesiasticorum, de quibus §. 3. & seqq.

EXtat pro immunitate ab illis, in casibus, de quibus citatis locis, notabilis Decisio Sacræ Rotæ, quæ est vltima apud Dianam Parte 8. Specialiter autem approbatur praxis, de quâ §. 4. de iuramento in fine anni: additur tamen id debere a Sede Apostolica approbari, si Cleri sit consensu recepta. Et pro ea adducitur P. Azor Parte 2. Lib. 9. Cap. 11. §. Quintum priuilegium. Vers. In dubium vocatur. &c. Vbi quidem hic Auctor consensum etiam Sedis Apostolicæ requirit, sed non ad praxim prædictam, benè tamen ad solutionem gabellæ. Addit tamen id, quod ad Indias videtur specialiùs pertinere, dum ita scribit: Hoc enim probat solùm esse rationi consentaneum, vt Romani Pontificis consensu, vel si ad eum non patet aditus, Episcopi auctoritate huiusmodi gabellam Clerici soluant, non autem solâ auctoritate laicorum &c. Pro resolutione autem circa non reddendam ampliorem quantitatem in fine anni, de qua num. 114. quando voluntarius consensus extitit, quem & statuit præfata Decisio, eiusdem doctrina confert, dum nihil amplius reddendum iudicat, sicut nec P. Azor, cuius sæpiùs laudata sententia, tum circa praxim prædictam, tum circa alia. Quidquid in contrarium teneat Verricelli Tomo 1. qq. moral. Tract. 8. Quæst. 13. contendens impositionem dictam non aduersari Ecclesiasticæ immunitati. Secus Leander Par. 4. Tract. 3. Disp. 18. Quæst. 10.

In casus ergo contingentiâ Decisio est prædicta consulenda, ex qua habetur qualecumque remouendum præiudicium Ecclesiasticæ immunitatis, siue directè illud contingat, siue indirectè; siue principaliter, siue in consequentiam; & non inhærendum litteræ ac verbali interpretationi, sed magis attendendam rationem Sacrorum Canonum. Violari illam cùm Ecclesiasticæ personæ quouis modo impediuntur, vel timidiores redduntur in exercitio iuris ac libertatis ipsis competentis, quod ex officialium laicorum ordinaria asperitate in munerum suorum administratione contingit, & quia illis sunt frequenter infensi &c. Pro quibus etiam adeundus pro re nata Thomas del Bene Tomo 1. de Immunitate Ecclesiastica Tract. 5. Qui Cap. 5. Dub. 7. Sect. 13. quæstionem præfatam de redhibitione in fine anni collectæ summæ pertractat, & cum Rota conuenit, eâ tamen non citatâ, sed Alterio, & Duardo, & ex isto statuit interesse reddendum, si verè aliquod præcessit incommodum. Vide item circa hoc Dianam Parte 6. Tract. 8. Resolut. 4. vbi multa & opportuna. Et quando leges ciuiles cotra immunitatem non sint. Et Parte 7. Tract. 1. Resolut. 19. & seqq.

AD TITVLVM IV.

Circa Caput IV.

Ubi de obligatione soluendi decimas, si Religiosorum prædia conducantur, nonnullis additis.

NOn deberi tenent præter citatos Thomas del Benè nuper adductus Sect. 19. & alij, quos adducit & sequitur Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 51. & Leander Parte 3. Tractatu 6. Disput. 6. Quæstio 37. quidquid ex Recentioribus contradicat Trullench in Decalogum Tomo 1. Lib. 3. Cap. 3. Dub. 11. num. 4. qui, vtpotè Clericus sæcularis, Religionum priuilegia non videtur habuisse perspecta, aut minùs piè eadem expendisse. Quod de Barbosa ne dicam, qui Lib. 3. de Iure Ecclesiastico Cap. 26. §. 3. num. 40. idem tenet, tanti viri compellit auctoritas. Certè si iuxta nonnullas S. Rotæ Decisiones, quas affert, illius mens explicanda, nihil contra particularia priuilegia Assertio eiusdem importat, sed iuxta ius commune procedit, ita ipso probabiliter sentiente; cùm tamen alij secus sentiant, quoties non est merè personalis exceptio: quo pacto explicant Cap. Licèt, de decimis vt de personalibus tantùm disponat: quamuis congruentior alia expositio sit iuxta tenorem concessionis, de qua ibidem; erat enim certis terminis alligata.

Cùm ergo iuxta priuilegia iudicandum sit, & non iuxta iuris communis dispositionem: inde fit neque ex agris conductis à Religiosis generalem communicationem habentibus, decimas deberi. In Cap. Dilecti de decimis, sic Alexander Tertius: Mandamus quatenus de prædiis, quæ à laicis conduxistis in Parochiis suis, de quibus consueuerant decimas percipere, plenariè soluatis eisdem, vel cum ipsis amicabiliter componatis. Sic ille. Vbi notandum, quòd si ante conductionem non erant solitæ decimæ percipi, sed à Religiosis conductoribus excoli cœperunt agri, decimæ non debentur, quia id tenor expressus Decretalis insinuat. Item si dum à suis dominis colerentur, minores erant fructus, quàm sint posteà Religiosorum industriâ, decimæ habitâ proportione pensionis prioris soluendæ sunt: neque plus illa verba designant: Plenariè soluatis eisdem. Quia Pontifex tantùm vult enorme grauamen Monachorum S. Crucis remouere, qui apud eumdem conquesti, eò quòd ex conductione Monachorum de Norbolo, qui priuilegium non decimandi habebant, sicut Monachi S. Crucis recipiendi illas, enormiter grauarentur. Quoniam ijdem Fratres ex hoc grauantur enormiter. Quæ sunt illius verba. Atqui soluendo decimas, quas Parœciani soluerent, nullum illi grauamen patiuntur enorme, ad quos decimæ spectant: ergo ad solutionem prædictam solùm tenentur. Et hoc quidem iuxta ius commune. Neque contra hoc facit communis Doctorum sententia de obligatione decimandi ex fructibus per industriam auctis, vt videri potest apud Leandrum supra. Disp. 7. Quæst. 19. & 20. nam de Religiosis alia est ratio, quia alia Pontificia dispositio.

Quia verò priuilegium extat non soluendi ex agris conductis à Religione D. Hieronymi, & per communicationem Religionibus aliis concessum, vt videri potest apud Auctores, quos adducit Diana suprà Resolut. 50. & alios apud Leandrum Parte 3. Tract. 6. Disput. 6. Quæst. 49. eo stante aliter iudicandum, vt Auctores tenent apud eumdem, qui cum illis & aliis censet, etiam non stante peculiari priuilegio, quod conductores exprimat, ab obligatione eximi, si priuilegium tale sit, vt exemptionem concedat ex prædiis, quæ Religiosi habent: nam quod conducitur habetur. Id quod priùs docuerat P. Azor Tomo 1. Lib. 7. Cap. 26. Vers. Octauò quæritur. Apud Dianam mei vsus errat citatio, dum habet Lib. 7. Quæst. 6. §. 3.

Habet autem Societas priuilegium hujusmodi, & cum expressionibus clausulis à Paulo Tertio concessum, confirmatum à Pio Quarto, & specialissimè à Gregorio Decimotertio roboratum cum derogatione Capitis Nuper, de decimis: iuxta quod eidem indultum, vt de Domibus, & Collegiis, eorumque prædiis, hortis, & aliis locis eisdem sociis iuxta eorum viuendi institutum habere conceßis &c. & aliis bonis quibuscumque per dictam Societatem, & illius Collegia posseßis & obtentis, aliquam decimam etiam Papalem soluere &c. minime tenerentur. Prætereà. Eorum personas, fructus, redditus, & prouentus, etiam bonorum Ecclesiasticorum, sæcularium, & Regularium quorumcumque illis pro tempore vnitorum, aliasque res & bona quæcumque, à quibusuis decimis etiam Papalibus, perpetuò liberauerit, & exemerit, scilicet Pius Quartus quibus nihil videtur dici clarius potuisse. Verba enim illa, de locis iuxta eorum viuendi institutum habere conceßis, ad conductores possunt dubio procul extendi, cùm haberi iuxta institutum queant. Possidentur etiam & obtinentur ad tempus, vnde & congruit illud, Posseßis, & obtentis. Additur prætereà personas, fructus, prouentus, & res ac bona quæcumque, esse omnino exempta. Quid ergo adhuc desideramus testes? Erunt qui obnitantur, & per sententiam inferiorum iudicum Religiosi ad soluendum adigentur. Quo euentu qualis esse sententiæ adeò verosimilis fructus possis, norunt qui in materiis istis vel mediocriter versati sunt. Quid inquam forum valeat interius, in quo iudex Deus, dum per illius Vicarium nihil contrarium imperatur.

Circa id quod de communicatione priuilegij Hieronymiani diximus, obiectio potest non leuis opponi ex Decisione Rotæ Anno 1646. apud Dianam Parte 8. firmantis Moniales non gaudere communicatione in odiosis, vt est exemptio in solutione decimarum, pro quo multos adducit. Vbi & quòd sine expressa derogatione Cap. Nuper procedit illa. Et de communicatione absolutè inter Religiones loquendo, idem statuunt aliæ Rotæ Decisiones, quibuscum sentit Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 49. alios pro eo referens, sicut etiam contrà sentientes. Pro quo & in Additionibus adducit Bullam Pij V. in quâ & de aliis priuilegiis circa temporalia concessis idem decernitur, vt scilicet communicatio pro illis non sit, sed tantum pro spiritualibus. Ad quæ dici potest Decisiones Rotæ non tollere probabilitatem sententiæ contrariæ, vnde illæ quoad hoc non sunt communiter receptæ. Pro quo & faciunt quæ generalius loquentes habent Auctores, quorum varia pronuntiata congerit Angelus Bossius Parte 1. Titulo 1. num. 581. & seqq. & de non receptione testatur Diana. Quòd verò Bulla citata non obstet, ex eo suadetur, quia Auctores post illam scribentes pro communicatione etiam in temporalibus militant, vt Ioannes à Cruce, Raphael à Turre, Ioannes Baptista Lezana, & Hieronymus Garcia apud eumdem Dianam Resolut. 49. citatâ. quibus addendus Leander citata Disput. 6. Quæst. 34. & 46. & fundamentum esse potest, vel quia non recepta, vel quia post eam Pontifices alij Religionum multarum priuilegia amplissimè confirmarunt, non adhibitâ prædictâ limitatione, vnde communicatio aliarum etiam ampliata. Quidquid autem de hoc sit, pro Societate nulla est difficultas circa priuilegium dictum, cùm non per solam communicationem eidem competat, sed per specialem & expressam concessionem.

Circa Caput VII.

Ubi an iudices laici in Episcoporum spoliis se intromittere possint.

NEgat id P. Fagundez Lib. 6. de Contractib. Cap. 4. numer. 14. & seqq. cuius resolutionem, neque breuem illam, ad verbum habet Diana Parte 8. Tract. 5. Resolut. vltima. nihil circa resolutionem de suo adiiciens nisi approbationem, eò quòd consonet dictis ab ipso alibi, pro quo locum non citat specialem: sed habetur Parte 4. Tract. 1. Resolut. 110. vbi pro eo adducit Martham, Franciscum Marcum, & Augustinum Barbosam, sicut pro opposito Gutierrez, Cabedum, & Ceballos; quorum fundamentum solidum quidem esset, si Prælatorum Ecclesiæ circa hoc diligentia non extaret, neque posset Capitulo plenè in hac parte confidi. Sic enim credibile est non futurum id Sedi Apostolicæ prorsus ingratum. Et quidem in multis ea fiducia non suppetit, vnde Titulus integer extat Vt Sede vacante nihil innouetur. Beneficia, quæ de iure patronatûs non sunt, conferri prohibentur: dimissoriarum collatio intra annum, vltra quem non est visa vacatio proroganda, quod est proprium Indiarum Reuocatio licentiarum pro audiendis Confessionibus Regularibus concessarum, seu approbationibus. Quomodo etiam Sedes Apostolica non plenè confidat, ostendunt ea, quæ habet Diana Parte 8. Tract. 4. Resolut. 66. circa dispensationes directas Vicariis generalibus, vt alia missa faciam. Est autem maximè viscosa spoliorum substantia.

Circa Caput XIII. §. I.

Vbi an inhonoratio Regij Auditoris sit crimen læsæ Maiestatis.

QVòd non sit propriè tale probat Narbona in Lib. 4. Recopilationis. Tit. 1. lege 20. Glossâ 7. num. 100. de quo & Noë in Additionibus ad Titulum 20. num. 147. & quòd neque illa iniuria, quæ in secundo gradu læsæ Majestatis est, eam habeat qualitatem, quando non infertur ratione officij, cum multis firmat Diana Parte 6. Tract. 8. Resolut. 3. de quo & Nos citato loco, & etiam. num. 140.

Circa Caput XIV. num. 118. Ubi de Academicis accipientibus præmium assistentiæ, cùm vix assistant.

QVæ ibi dicta comprobat P. Mendus de iure Academico Lib. 2. Quæst. 25. post hæc scripta visus: qui tamen non audeat damnare consuetudinem, cùm tamen dicenda sit potiùs corruptela, non sine adstantium offensione, aut vero etiam irrisione contingens.

Circa Caput XVII.

De temperandis pœnis erga Benemeritos, de quo num. 154.

DOctrinam ibi propositam, ad crimina etiam, quæ ad Tribunal S. Inquisitionis spectant, extendendam, cum Baiardo & Farinacio tradit Magister Sousa in Aphorismis pro eodem Lib. 3. Cap. 36. num. 12. quæ in Conquisitorum Indicorum posteris conuenienter poterit practicari.

Circa Caput XVIII. Pro dictis num. 171. & 172.

De iuramento cum æquiuocatione: de quo & Titulo 6. Cap. 1.

AGit de illo P. Bardi in Selectis Libro 1. Quæst. 10. in cuius fine. n. 11. circa praxim est notanda doctrina, quam ex aliis proponit: id scilicet quod mente additur, debere cum externâ propositione congruum sensum habere; si enim incongruus sit, nihil præstat. Item, dum non occurrit speciale aliquid ad verificationem, posse in eo sensu proferri, qui vniuersaliter apprehenditur, & est possibilis: licet propter capacitatis defectum non sit obuius. Neque erit inconueniens admonere tales, vt iurent in eo sensu in quo admonens intendit. Quibus addi potest, non solùm pro rudibus hanc doctrinam succurrere, sed etiam pro aliis, quando subitò quis interrogatur, & debet protinus respondere: tunc enim vniuersalis illa apprehensio sensus possibilis satis erit, & in confuso dicere: Volo iurare eo modo, quo possum.

Concludit illa num. 12. prædictam doctrinam sustineri posse, licèt juramentum exigens dicat velle se vt alter iuret omni remotâ æquiuocatione; tunc enim, si illicitè petit, poterit iuraturus dicere se in iuramento nullam adhibiturum æquiuocationem, immò & id iurare; intelligendo additum aliquid interiùs. Exempli gratia, nolle æquiuocare modo indebito, vel quid simile: ita vt cum tali addito assertio exterior vera reddatur. Quod quidem satis verosimile est: & vt procedere sine scrupulo possit, addendum id, quod nuper appositum, scilicet necessarium non esse vt in particulari aliquid interiùs concipiatur, sed statuat quis se iurare velle negando æquiuocationem eo modo, quo illam negare potest: & potest quidem intelligendo de conceptibus mentis, quibus verba respondent, in quibus esse æquiuocatio nequit, iuxta communem Dialecticorum doctrinam, ex Philosophorum Principe desumptam. Et quia hoc subtilius est, nec omnium captui accommodatum, id quod nuper diximus de æquiuocatione modo illicito faciliùs vsurpandum. Si hoc etiam addamus, instrui minùs capaces posse vt æquiuocationem sub iuramento negent, referendo se ad peculiares modos, quos Confessarius scit, & esse licitos ipsi sciunt, quibus Deus vt credamus iubet, vel vt iuuent sub confusâ illâ ratione, & semper sine animo mentiendi. Videatur etiam P. Hermannus Busembaum in Medulla Theologiæ moralis, Lib. 3. Tractat. 2. Cap. 2. Dub. 4. vbi generalem regulam ex aliis tradit, posse scilicet iurari cum æquiuocatione quoties iusta caussa est, & ipsa æquiuocatio licet: quia vbi est ius occultandi veritatem, & sine mendacio occultatur, nulla irreuerentia fit iuramento. Itaque quoties licita est æquiuocatio, est etiam licitum iuramentum: est autem illa licita, quoties ratio pro ipsa vtilitatis interuenit, & generaliter non leuis conuenientia.

AD TITVLVM V.

Circa Caput III. num. 14.

Vbi de Officialium Regiorum negotiatione cum Regiâ pecuniâ.

QVæ ibi à Nobis dicta, firmat P. Gibalinus Tomo 1. de Vsuris, Lib. 2. Cap. 6. Articul. 6. Consectario 1. Vt rarò sit licita, sed non contra iustitiam, & cum fructu industriæ. Videatur, est enim vir doctus, & non vulgariter eruditus.

Circa Caput XII. & num. 90.

Vbi de incertorum restitutione.

STante obligatione restituendi pauperibus, de quâ & num. 91. fieri eidem satis, si quis anteà illius immemor eleëmosynas fecisset, ex Bartholomæo à Sancto Fausto, Candido, & Morono, habet Lezana Tomo 5. in Mari-magno Minimorum, num. 67. exemplo eius, qui donauit creditori. Non esse autem obligationem restitutionis habet ille cum multis, quos adducit in Mari-magno Minorum, n. 74. Quod & absolutè tenet P. Tamburinus in Decalogum, Lib. 8. Tractat. 4. Cap. 1. §. 3. num. 33. Videndus etiam Pasqualigus Decisione 455. Vbi cum Lezana circa modum restitutionis conuenit ex P. Thoma Sancio.

Circa Caput XX. & num. 152.

Vbi de Dominis Inquisitoribus.

OPortere vt Sanctum Tribunal pecuniis abundet pro necessariis vsibus, & quòd non sit attendendum ad præsentem tantummodò statum, in quo indigentia non est, sed ad futuros euentus, & sic posse pecuniarias pœnas imponi, ex Auctoribus bonæ notæ ostendit Diana Parte 10. Tractat. 8. Resolut. 8.

Circa Caput XXVIII.

De durationæ Bullæ Cruciatæ, attentâ publicatione, de quâ num. 203.

COmmunis quæstio est quomodo sit computandus annus durationis Bullæ, cùm contingere possit, vt aliquando post elapsum illum, & dies prætereà aliquos, atque etiam ante expletum publicetur. An scilicet solaris annus esse debeat, qui & naturalis; an Ecclesiastici adinstar, qui à Paschate in Pascha computari solet, & sic obligatio annuæ Confessionis à Doctoribus multis exponi: ita vt à publicatione in publicatione attendi debeat, siue breuior solari sit, siue longiùs protrahatur. In quo est diuersitas sententiarum: quidam enim Ecclesiasticum annum esse defendunt, vt P. Henriquez Lib. 7. Cap. 20. num. 2. qui in Glossa Lit. O. affirmat plures Salmanticenses Doctores Theologos & Iurisperitos ita censuisse, nonnullos referens. P. Escobar de Mendoza Tomo 1. Moralis Theologiæ, Lib. 7. Sect. 2. Problem. 3. P. Bardi in Bullam Parte 1. Tractat. 2. Cap. 6. Sect. 2. §. 1. Ludouicus à Cruce, Trullench, Antonius Gomez, Villalobos, Ioannes Sancius apud P. Mendum Disput. 2. num. 5. Licèt horum aliqui id tantùm admittant quando computatio dicta fauorabilis est, quia scilicet supra annum solarem dies aliquot excurrunt, non verò cùm pauciores sunt. Satis etiam probabilem sententiam istam censet Diana absolutè loquendo part. 1. tr. 11. resol. 91. in eamq́ue D. Solorz. videtur inclinare Tom. 2. lib. 3. cap. 25. n. 24. Oppositam autem cum Emmanuele Roderico, Ludouico Lopez, Vega, Basilio Legionensi, tenet P. Mendus suprà, & pro eadem Ioannes Sancius in selectis Disp. 55. n. 3. ait posse citari Palacium, & P. Thomam Sancium, Lezana Tomo 3. verb. Bulla Cruciatæ, n. 5. & alij.

Et sententia quidem ista firmiori videtur fundamento consistere: annus enim absolutè dictus solarem designat, vt & aduersantes fatentur, qui solùm ad consuetudinem recurrunt Commissariorum scientiâ & assensu comprobatam. Sed certè dum summi Pontifices annum absolutè exigentis consensus non habetur, quidquid aliud prætereà adsit, ad necessariam non videtur sufficiens firmitatem. Quis autem de consensu Pontificis certum possit testimonium reddere longiùs ab his regionibus, in quibus Bullæ est vsus, consistentis? Immò nec Commissariorum, quibus circa ampliationem aut breuiationem anni, nihil scimus speciale à Pontificibus attributum. Præterquàm quòd consensus talis non est exploratus, cùm eum multi negent, sententiam scilicet de solari anno defendentes, qui minimè auderent se Commissariorum opponere voluntati. Vel si oppositionem non verentur, dum juxta veritatem se opinari iudicant, non est, vt dixi, solidum, quod ex consensu tali adducitur, firmamentum. Sciunt illi viros doctos eam tenere sententiam, quæ cùm fini concessionis Cruciatæ non videatur esse contraria, rem ita pergere sinunt, vt & alia Pontifices, in quibus opinionum extant varietates.

Hoc ergo supposito, & vtriusque sententiæ probabilitate concessâ, circa Indias specialis videtur esse difficultas, in quibus biennium à publicatione in publicationem indultum; cùm tamen contingat aliquando ante expletum biennium publicari. An scilicet etiam stante publicatione tali, duret quæ post publicationem antecedentem sumpta est, vsque ad biennij expletionem. Quod quidem cùm per annum Bulla conceditur, affirmant Fr. Emmanuel, Vega, Lezana, & Ioannes Sancius, & vt valde probabile amplectitur Diana suprà Resol. 93. quamuis annus non sit solaris accipiendus: iuxta hanc enim computandi rationem tantùm (vt videtur) habere locum quæstio potest: solarem namq́ue debere esse statuentes, consequenter id dicere tenentur, quia in eo est constituta quæstio: licèt reuerà quæstio etiam esse possit, an stante sententiâ de anno solari, id ita debeat intelligi, vt vltra illum non valeat Bulla; & nihilominùs si publicatio ante illum expletum fiat, eo ipso expiret: quia videri alicui potest semper à publicatione annum inchoandum, iuxta tenorem Bullæ verbis illis: Qui intra annum à die publicationis præsentium in singulis locis prædictis facienda inchoandum. Quòd si ex accidenti aliquo ante expletum facta est, vt quia antecedens publicatio seriùs facta, & oporteat ad destinatum pro annis præcedentibus diem reuocari; id non suffragari, quemadmodum non suffragatur sumenti Bullam post dies aliquot à publicatione, qui absens à loco publicationis fuit, cùm id per accidens se habeat. Quod quidem dici etiam non improbabiliter potest, licèt pro eo desiderentur Auctores. Iuxta priorem autem sententiam loquendo, &c. vt verosimiliori retentâ, circa biennium difficultas restat; quia pro eo videtur ratio esse diuersa. Ex anno enim nihil detrahi potest, quia sic à Pontifice concessum; secùs autem ex biennio; quia Bulla pro anno concessa est etiam respectu Indiarum, ad quas facta extensio, vti ad partes accessorias Coronæ, de quo Dom. Solorzanus suprà num. 15. & 16. quem adducit D. Escalona in Gazophylacio pag. 240. Lit. B. in margine. Additio ergo videtur Regi voluntaria, & ita de illâ id detrahi poterit, quod eidem visum fuerit: & eo detracto, obligatio eadem consistere ad breuius spatium coarctata.

Nihilominùs satis apparet verosimile oppositum, & similiter esse sicut de annuali publicatione philosophandum. Et ratio est quia modus dictus publicationis auctoritate Gregorij XIII. stabilitus est, vt ex Breui constat die 5. Septembris, Anni 1578. de quo Dom. Solorzanus num. 31. & Dom. Escalona Lit. D. Vnde similis omnino habenda ratio; quia contra Pontificiam dispositionem iri nequit, neque in substantia, neque in modo. Nec dici potest fuisse priuilegium, & regulam generalem extare quòd priuilegiis vtimur, cùm volumus. Re siquidem vera ad Pontificiam voluntatem dispositio est præfata referenda. Si enim Reges nostri id facere possent, non esset cur ad Sedem Apostolicam recursus haberetur: & res ipsa dilucidè ostenditur. Nam cùm Bulla ita concessa sit, vt singulis annis debeat fieri publicatio, sicut ex eius tenore constat; manifestum relinquitur non potuisse ab eo, cui est talis gratia facta, & à quauis alia inferiore facultate decerni, vt vna Bulla per biennium deseruiret. Licèt ergo priuilegijs vtamur cùm volumus; in modo tamen vtendi forma est in eisdem præscripta seruanda. Liceat ergo Regibus nostris, vt hoc demus, Bullæ concessione non vti; si tamen vtendum illâ, modus est in concessione dispositus pœnitus obseruandus.

Quibus addendum de Regis voluntate non esse aliter præsumendum, cui voluntas est Commissarij conformis: nam ex praxi iuxta sententiam dictam nihil minùs habet: qui enim Bullâ fuerit vsus vsque ad expletum biennium, non ideò aliam sumere desinet post prædictum terminum, quæ quidem vsque ad sequentem publicationem vim tantùm habebit, cùm annus à publicatione debeat inchoari, iuxta Pontificis declarationem, de quâ num. 116. Vnde Bulla post illam sumenda certis debet terminis circumscribi, aliàs nihil erit certum in decursu sequentium publicationum, cùm numquam in illis biennium compleatur. Quamquàm & erunt fortè qui sentiant inchoandum biennium ab expleto alio, & finiendum post publicationem, sicut de priore est dictum, ob similem rationem; & tunc etiam Regem nihil minùs habiturum, quia ob ampliationem illam non desinent Bullam fideles sumere; & dummodo intra tempus publicationis colligatur pecunia, nihil refert quòd aliquantulùm collectio postponatur, cùm eadem tandem sit futura & solent illi circa hoc liberaliores esse, vt nullum ex hac parte incommodum debeat Regia pietas suspicari.

Et quia ob ingentem locorum distantiam accidere potest vt publicatio priùs fiat Limæ, quàm Argyropoli: dubitari potest an qui Limæ Bullam sumpsit, & Argyropolim se transtulit, beneficio Bullæ gaudere possit vsque ad publicationem seriùs ibi aut alibi faciendam. Circa quod negant Ludouicus Lopez & Fr. Emmanuel apud P. Escobar, qui contrarium tenet cum Ioanne Sancio citata Sect. Problem. 2. qui num. 457. si concludit: Hanc putarim esse Pontificis intentionem, ne sine culpa, illorum dierum interstitio, cogar tanto bono priuari. Sic ille, addens statim de peregrinis aliter sentiendum, quod ex Ioanne Sancio desumptum. Sed quidem sui immemor: nam Sect. 1. Cap. 3. contrarium statuerat, ita scribens: si in Metropoli recipiatur Bulla, & recipiens se conferat ad alia loca, in quibus est postrema publicatio, respectu recipientis Bullam computatio fiet à die publicationis in Metropoli, in quâ Bullam accepit. Sic ille cum P. Henriquez, quem citat Lib. 2. Cap. 20. §. 2. sed pro Lib. 2. reponendum est Lib. 7. vbi id non dicit, sed ita loquitur: Bullæ Cruciatæ, quæ ad annum concedi solet, non censetur reuocata vsque ad expletum annum: nec paullò pòst per hoc quòd noua Bulla promulgetur in Metropoli eiusdem diœcesis; sed in eodem oppido principali, in quo promulgari solet. Hæc ille, diuerso in casu locutus: in nostro autem cum Ioanne Sancio sentit Trullench quantum ad sententiæ illius probabilitatem, licet ipse contrariam tueatur Lib. 1. §. 1. Dub. 10. num. 5. sicut & P. Mendus, locutus etiam iuxta sententiam de anno Ecclesiastico Disput. 2. citatâ num. 17.

Et iure quidem optimo sic dicendum, quia ampliatio talis nimis est quantùm excessiua, & debili fundamento subnixa, præsumtæ inquam voluntatis Pontificis, ne quis tanto bono sine culpâ priuetur: quo argumento etiam dici poterit eum, qui longè dictat à loco, vbi publicatur Bulla, neque accedere ad illum potest, sine illius reali sumptione, & solùm in voto, illâ frui posse. Certè qui sic priuari dolet tanto bono post expletum biennium spatio, si longiùs absit, sumat illius biennij Bullam pro eo loco decurrentis satis enim exigua est eleëmosyna, & statibus omnibus accommodata, maioresque solent homines impensas facere pro rebus, quæ minoris incomparabiliter momenti sunt.

Circa Appendicem. §. 4. Difficultate 3. num. 289.

Ubi de opinione probabili in materiâ Indulgentiarum.

IVuat hoc loco circa ea, quæ habet Diana Parte 8. Tract. 11. Resolut. 34. nonnihil immorari. Tenet ille cum aliis, quos citat, quod & Nos, sed pro contrariâ sententiâ adducit Leandrum à SS. Sacramento, Martinum de S. Ioseph, & Paulum Mariam Quarti. Sed Leander eam tantùm proponit vt æquè probabilem, sicut videri potest Tomo 1. Tract. 5. Disputat. 14. Quæst. 164. Fundamenta illius sunt. Primò quia cùm circa materiam & opera Iubilæi adsint diuersæ Doctorum opiniones, quas volentes illud lucrari sequuntur, vix esset qui Indulgentiam obtineret. Secundò, quia cum opinione probabili valide absoluit Sacerdos à reseruatis, iurisdictionem tribuente Pontifice; ergo & vt Indulgentia Iubilæi obtineatur: sic enim est de Apostolicæ Sedis benignitate credendum & argumentum à simili valde est vrgens, vt communiter Doctores tradunt, fauente Iure & Canonico & Ciuili. Verùm fundamenta ista parùm vrgent. Ad Primum enim dici potest immeritò ex communi sententiâ deduci vix futurum qui Indulgentiam obtineat, cùm constet communiter Fideles à Confessariis circa hoc dirigi, vel, si docti sint, aut etiam indocti, tenori concessionis adhærere, & rariùs opinionibus illis vti, ex quibus dubia redditur consecutio Anno 1300. quo Bonifacius VIII. Iubilæum Anni sancti concessit, reuelatum est à Virgine Deiparâ deuoto sibi Clerico omnes Indulgentiam consecutos & viuos, & defunctos; pro quibus potuit applicari. Sic ex Iacobo Gardino habet P. Balinghem in Kalendario Virginis die 11. Octobris num. 3.

Ad Secundum, non benè ex opinionibus circa iurisdictionem argui: ibi enim de æternâ salute agitur, & durissimum esset damnari aliquem ob non obtentam absolutionem, qui opinionem est secutus probabilem, & iuxta doctorum in Ecclesia Magistrorum, quos Christus iubet audiri, confidenter est & prudenter operatus. Quod in materiâ Indulgentiarum aliter constat accidere, quæ ad salutem necessariæ non sunt. Et quemadmodum ex eo quòd in Pœnitentiæ id Sacramento contingat, quod diximus, non licet illud ad alia extendere Sacramenta, de benignitate Christi sic esse credibile pronuntiando; ita neque in casu, de quo agimus. Vnde quod additur de argumento à simili, nullius est roboris, quia reuerà similitudo non intercedit, vt vidimus. Vel si quidquam probat, in aliis erit validum Sacramentis, quod citati Auctores neutiquam admittendum iudicabunt. Pro communi sententiâ stat post alios P. Busembaum in Medulla Theologiæ Moralis Lib. 6. Tract. 4. Cap. 1. Dub. 4. Artic. 2. num. 13. adducens Bonacinam, Patres Suarium & Thomam Sancium. Quidquid in contrarium teneat Verricelli Tomo 1. Tract. 8. Quæst. 41.

Circa Eadem num. 306. & seqq.

Ubi de priuilegio ad celebrandum in cameris Religiosorum.

DE illo egerat etiam Diana Parte 6. Tract. 8. Res. 39. vbi & Auctores adduxerat circa potestatem Episcorum ad prohibendam celebrationem, & quosdam qui negent, qui de priuilegio speciali dictorum Canonicorum non locuti, pro quo non est difficultas. Illud occurrit addendum, Prouincialem, qui virtute priuilegij dicti in camerâ suâ, nondum post morbum reparatis viribus, celebrabat, iussum à Visitatore ab huiusmodi celebratione desistere, viris doctis consultis, & tenore priuilegij dispecto. De quo à me breuiter dictum, sed quod satis esse videbatur. Visus posteà P. Verricelli, qui Tractatu de Mißionibus, Quæst. 135. num. 10. affirmat posse infirmum ipsum celebrare, etiamsi infirmitas non sit adeò grauis; si tamen non inde possit exire. Sed ego quod scripsi, scripsi: & fortè citatus Auctor tenorem priuilegij non attendit, sed de eo, vt ab alijs summatim allegatur, est locutus. Benè autem cum Diana, & Lezana improbat Pasqualigum, id extendentem ad Religiosos in sæcularium domibus ægrotantes, quod & à Nobis præstitum.

Circa vsum Bullæ quoad reseruata in Religiosis, de quo num. 314. & seqq.

VIdendus etiam pro eo Diana Parte 8. Tractat. 7. Resolut. 78. vbi alios negantes licere vsum adducit, & absurdam Eusebij de Herrera sententiam, tum circa prædicta, tum circa absolutionem extra monasterium existentium, apertè conuellit. Quod & generaliter tenet Lezana Tom. 1. Cap. 19. num. 29. Tomo 3. verb. Bulla Cruciatæ, num. 29. & Tomo 4. verb. Opinio, num. 10. vbi improbabilitatem à Nobis assertam statuit. Et Leander Tomo 1. Tractat. 5. Disput. 12. Quæst. 58. testatur se idem firmissimè asserturum, nisi Regia supplicatio, de quâ est dictum, obstaret. Sed certè cùm occulta illa sit, & vnius non oculati testis testimonio Auctori præfato nota, quando oportebat esse notissimam, vt ij, ad quos Pontificium Decretum spectat, scirent vti se Bullâ posse, eo non obstante: quibus etiam fauorabilis debuisset intimari responsio, qualiscumque illa fuisset; quorum extat nihil: ex eo equidem nihil habetur, quod ab assertione dictâ debuerit Auctorem istum dimouere. Qui si testi prædicto adeò credit, quomodo sententiam contrariam certissimam ferè pronuntiat vers. Sed certißimè? Non equidem videntur posse facilè ista componi. Videatur idem Quæst. 61. & quæ de vnico teste habet Parte 4. Tractat. 2. Disput. 15. Quæst. 53. Circa quod & alia addi possent, à quibus abstineo: adducta siquidem videntur negotium planè & plenè conficere: & quibus illa non sufficiunt, neque ampliora, sic in suo obfirmatis sensu crediderim suffectura. Orandus Deus vt mittat lucem suam & veritatem suam, dum nostra sufficit.

Circa reseruata pro Nouitijs, de quibus, num. 330. & seqq.

PRo Societatis Nouitijs extat Decretum R. P. Gener. Claudij Aquauiua pro Siculâ Prouinciâ, cum aliis apud P. Bardi in Selectis Lib. 6. Quæst. 21. in fine, vt non liceat contrarium defendere aut consulere eius, de quo num. 331. Pro quo & generaliter stat Lezana Tomo 1. Cap. 24. n. 7. & pro eodem facit quod adducit Diana Parte 6. tract. 8. Resol. 30. de Tertiarijs, quæ Religiosæ non sunt, ex R. P. Theodoro Stracio Generali PP. Carmelitarum firmante potestatem reseruationis, quia sunt à iurisdictione Ordinariorum exemptæ, vnde plenè subsunt Prælatorum iurisdictioni, & ita possunt per reseruationem earum conscientias moderari. Sic apud Leandrum alij Quæst. 64.

Indulgentiæ stationum an plenariæ, de quo num. 287. & seqq.

NEgat Lezana Tomo 1. verb. Indulgentia, num. 21. etiam pro defunctis, ob stylum Curiæ, & regulas Cancellariæ, licèt oppositum censeat probabile: & quidem licet in prædictis variatio sit nouorum voluntate Pontificum; quoad Indulgentias tamen ne illæ vilescant, & pœnitentiarum cura deficiat, variatio est nulla, nisi fortè vt reducantur ad terminos arctiores.

AD TITVLVM VI. Circa Caput I.

Vbi de iuramento Prætorum, pro quo vide num. 109. & 110.

QVia Prætores iurant se non exercituros contractus, etiam aliàs licitos, sic illud mente concipient, vt contractus ex se licitos non sint modis illicitis inituri. Quòd si lex fortè sub terminis vrgentioribus feratur de iuramento circa contractus nullo modo exercendos, ad huiusmodi æquiuocationes excludendas, & meliùs bono Indorum consulendum: erit qui illam obseruet nullus, & ita morum suberit offendiculum conscientiarum, seu petra scandali, & sic à Regum nostrorum valde alienum pietate. Tunc ergo suus etiam erit locus æquiuocationi iuxta dicta citatis locis; & Reges Iustissimi, ac Piissimi satis esse contenti poterunt, si Prætores contractus sine violatione iustitiæ & charitatis peragant, circa id iuramento, quod præstiterint, adimpleto. Vide statim dicenda.

AD TITVLVM VII. Circa Caput IV. n. 15.

Vbi de intentione jurantis, & an juxta illam obligatio regulanda, quando lex aliud jubet.

IVxta intentionem iurantis regulandam obligationem, dictum à Nobis, licèt in foro externo proprietatem verborum in communi acceptione iudicandum sit, vt iuxta communem sententiam proponit P. Azor Tomo 1. Lib. 11. Cap. 8. Quæst. 1. & quia contingere potest Commendatarium iurare reipsa velle, sed non se obligare, obligationem ex eo non consurgere, cuius transgressio sacrilegium sit, benè idem explicat iuxta aliorum doctrinam satis probabilem Cap. 4. Quæst. 2. quod & secuti alij. Et hoc in istis, sicut in aliis iurantibus, debet obseruari, inquirendo, dum consulunt pro conscientiâ componendâ, an obligare se voluerint, an secus. Si enim hoc secundum dicant, etiamsi de exclusâ voluntate iurandi non meminerint, & reuerà illa fuerit non sunt vt rei violati iuramenti damnandi, neque ex vi illius, ad eius, quod est iuratum, executionem vrgendi.

Sed quid si se iurasse meminerint, de obligatione tamen intentâ subdubitent? Verius quidem est obligatos remanere, quia communiter loquendo obligatio est annexa voluntati iurandi. Quòd si talis non fuisset, aliquam profectò speciem singularis illa exceptio reliquisset. Nihilominùs probabile existimo oppositum, quia in his, de quibus loquimur, & similibus (vt Prætores, de quibus nuper) loquendo regulariter dispositio animi talis est, vt se quàm minimùm possint, velint obligare, quia grauis censetur, & molesta nimis obligatio. Et ita licet adeò expressa exclusio obligationis in memoriam non resideat, verosimiliter tamen potest coniectari. Pro quo ex bonis scriptoribus, bona item, & valde bona fundamenta succurrunt apud Citatum Capite illo 4. Quæst. 3. Licèt ipse contrariam sententiam tueatur. In casu tamen nostro speciales circumstantiæ cùm sint, verosimile est non refragaturum, sicut & alios, quorum est sententiam amplexus.

AD TITVLVM VIII.

Circa Caput Tertium. & num. 13. 14. & 15.

Vbi de circumstantia scandali in Gubernatore.

NOn esse talem præcisè ratione officij, vt explicari debeat in Confessione, tenet P. Tamburinus Opusculo 1. quod est de Confessione, Lib. 2. Cap. 8. §. 1. num. 2. ex Cardinali Lugo Disput. 16. de Pœnitentiâ, num. 180, Quidquid autem illi velint, stat nostræ resolutionis integritas, quæ, vt reor, Diuini Tribunalis, malis iudicibus infensissimi, auctoritate fulcitur.

Ibidem Circa n. 18. & sequentes.

Vbi de exponentibus mensas ad ludum.

PRobabile esse non peccare mortaliter illos, iuxta aliorum sententiam tenet Machadus Tomo 1. Lib. 3. Parte 5. Tractat. 7. Documento. 5. num. 7. videndus etiam Diana Parte 7. tractat. 7. Resolut. 39. Sed numquid sibi consonans, ipse viderit, & alij iudicent.

Circa Caput V. n. 31.

Vbi de iusto stipendio famuli ex necessitatè pro exiguo seruientis.

IVstum deberi docet Cardinalis Lugo Disput. 16. de Iustitiâ, num. 52. & eum secutus P. Tamburinus Opusculo de Sacrificio Missæ, Lib. 2. Cap. 1. § 3. num. 59. & seqq. Et ita posse vti compensatione. Addit autem hic Auctor id intelligi quando famulorum copia non est; si enim sit, & eo non seruiente, alij suppeterent, secus est dicendum. Cùm tamen Cardinalis Lugo aliter sentiat: quia eo ipso quòd conducar famulum, vult cum eo inire contractum, & ita ad justitiam in eo seruandam obligatur, juxta id, quod contractus ipse secundùm se importet, vt scilicet operæ proportionata merces tribuatur. Iuxta hoc ergo, etiamsi futuri alij sint, quia tamen omnes necessitas ad vile operarum suarum pretium impellit, ex tali copiâ non impeditur obligatio. Pro quo & stat Nauarrus Lib. 3. Consiliorum, Titulo 18. Consilio 2. præsertim num. 5. in priori editione. Sed certè cùm vltronea quasi merces esse possit, vt in proposito ponderant Doctores, quibuscum loquitur Angelus Bossius Parte 1. num. 1919. ex eo vilius venit æstimanda, iusto tamen pretio, circumstantiâ vltroneitatis, & copiâ famulorum inspectâ, & expensâ, sicut & vtilitate ex seruitio resultante. Equidem si indigenti famuli opera & communi aliàs mercede conducturo, se aliquis offerat non rogatus, aut de voluntate seruiendi requisitus, non videtur aliquâ mercedis portione fraudandus, vel certè minima, stante seruitij qualitate non minori quàm esset aliorum, qui ad seruiendum possent inuitari. Et pro famulis videri potest P. Gibalinus Tomo 1. de vsuris, Cap. 8. Articul. 3. à num. 26. vbi pro illis multa. Illud ad rem, ex necessitate seruienti ob exiguum stipendium, maius deberi, nisi ex misericordiâ sit receptus: si tamen vtile ministerium sit, aliquid addendum. Sic ille Lib. 3.

AD TITVLVM IX.

Circa Caput. III.

Vbi de contractu argentearum pinnarum.

P.Bardi in selectis Lib. 1. Quæst. 3. §. 8. tenet emi posse frumentum à non habente segetes, anticipatâ solutione, si tamen possit habere illud commodè, & sub tali spe, ita vt reuerà contractus ex parte vtriusque ad frumentum tendat. Pro quo alios adducit, concludens tamen iuxta vsum hodiernum esse periculosum, & vsuram palliatam. Quod quidem potest contractui pinnarum applicari. Idem tenet P. Tamburinus in Decalogum, Lib. 8. tractat. 3. Cap. 7. §. 6. num. 21. videri etiam potest Diana Parte 3. tractat. 8. Resolut. 16 & P. Fagundez Lib. 3. de Contractibus, Cap. 34. num. 9.

Ibidem circa num. 16.

Vbi de lucro ob priuationem pecuniæ, pro quo & num. 124.

AGit de illo Diana Parte 8. tractatu 7. Resolut. 63. & cum Cardinali Lugo, ac Patribus Gaspare Hurtado, ac Dicastillo, sententiam Medinæ, Ledesmæ & Caramuelis, eius suppresso nomine, censurâ dignam existimat. Sed certè Medinam non videntur illi legisse, cuius sententiam iam dedimus vti ab ipso expressam, quæ & sine censura reiicitur à P. Tamburino suprà Cap. 8. §. 6. quia molestia ex priuatione vix est æstimabilis. Neque Caramuel, qui illius se tueri auctoritate contendit, in eo locutus sensu, vnde aliter de illius, & aliorum, si qui sunt, placitis sentiendum.

Circa Caput IX.

Ubi de lucro cessante, & pretio rerum, quæ venduntur ad creditum.

IN mutuo, ob lucrum cessans posse aliquid accipi, tenet cum communi P. Tamburinus Cap. 8. citato §. 3. num. 11. addens id fieri posse etiam quando aliquis non habet pecuniam destinatam, nisi pro casu, quo non sint mutuum cum lucro petituri. Sentiens item cum communi P. Gibalinus Tomo 1. de Vsuris Lib 2. Cap. 5. Artic. 6. & seqq. vbi & de damno emergente, subdit Artic. 9. Consectario 8. licere, etiamsi nullus in particulari petiturus videatur, sed in communi pro eo pecuniam destinare. Ob periculum idem tradit vterque. Ille. §. 4. hic Cap. 4. Artic. 1. qui & Secundo ait posse in se quempiam assecurationem assumere cum præmio: quod & prior dixerat, cùm sponte id fit. num. 4. qui & §. 3. num. 9. asserit ex mora solutionis non oriri obligationem in conscientia, secus de consuetudine Mercatorum, aut si admonitio interueniat. Quod & tenet P. Gibalinus num. 32. si non aliter fuerit pactum; de quo & Cap. 6. Art. 2. num. 2. & nisi sit mora culpabilis.

Est etiam pro eodem id quod habet Verricelli Tractatu de Mißionibus Quæst. 106. vbi refert in regno Sinarum lege stabilitum esse vt in mutuo triginta pro centum accipiantur absque respectu lucri cessantis, aut damni emergentis. Quæsitumque à Sacrâ Congregatione Cardinalium sub Innocentio X. quid circa hoc agendum ministris Euangelicis: qui addebant in recuperandâ pecuniâ aliquod esse periculum ob fugam debitoris, aut moram, vt necessarium aliquando sit coram iudice postulare. Et censuerunt, approbante Pontifice cum Decretis aliis, de quibus ibi, ratione mutui immediatè & præcisè nihil esse accipiendum vltra sortem principalem: si verò aliquid accipiatur ratione periculi probabiliter imminentis, prout in casu, non esse inquietandos; dummodò habeatur ratio qualitatis periculi, & probabilitatis ejusdem, ac seruatâ proportione inter periculum, & id, quod accipitur. Quæ omnino consonant iis, quæ sunt à Nobis stabilita.

Quæsitum etiam de Vsurariis, quæ domos publicas habent, & à Magistratibus, vt eas non deserant, compelluntur. Et responsum generaliter vsurario in statu permanentes non esse baptizandos. Quod si compellantur, posse aliquid vltra sortem accipere, etiam recepto pignore, ratione oneris, quod subire coguntur, & curæ in custodiâ pignorum, lucri quoque cessantis, & damni emergentis. Tempore verò præstituto, si ex venditione pignorum aliquid supersit sorti principali, & lucro ex caussis prædictis iustè acquisito, domino pignoris esse restituendum.

Est item circa vsurariorum hæredes proposita quæstio, & responsum fuit illos ad restitutionem teneri, à doctis, piis, & prudentibus viris dirigendam, iuxta regulas à Doctoribus traditas. Ex quibus habemus doctrinam de lucro cessante, damno emergente, ac periculo à Nobis traditam, iam esse quasi canonizatam, vt non liceat circa illam hæsitare: quòd scilicet saltem vt probabilis possit sustineri. Et cum conscientiæ securitate ad praxim aduocari: licet plus aliquid ex Pontificiâ auctoritate possit non immeritò colligi, de quo alij iudicabunt.

De venditione ad creditum.

QVæ solent frequentiùs vendi pecuniâ creditâ, quàm numeratâ, posse maiori pretio vendi, cum aliis, quos refert, probat Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 28. de quo & dixerat Parte 1. Tract. 8. Resolut. 21. & Nos etiam Titulo 5. num. 28. Suam autem & communem doctrinam propugnat contra Rocafull, qui Lib. 3. in Decalogum, Precepto 7. Cap. 3 num. 81. eam falsam compellarat. Et tam hoc loco, quàm aliis, egrè fert ille sententias probabiles falsas appellari; ac si, cùm falsitatis insimulantur, aliqua illis inuri nota videatur. Sed certè cùm eam opinionem, quam quis amplectitur, veram censeat, consequens est vt oppositam debeat, licet cum formidine, falsam reputare: verum enim falso est immediatè contrarium. Non ergo excessus molestiæ videtur esse contrarius, quando id, quod ita est consequens, affirmatur, & sic quidem videtur dicendum, cùm apud Scriptores modus dicendi præfatus occurrit circa opiniones communiter receptas, si præsertim grauium Auctorum sint, vt in casu, de quo agimus. Vt apud Cardinalem Lugo Disput. 19. de Iustitia, num. 26. P. Molinam Tomo 4. Tract. 3. Disputat. 69. num. 6. & alios satis modestos Scriptores, inter quos eminet Couarruuias; qui tamen videndus in Cap. Quamuis pactum, de pactis in 6. 2. p. §. 3. numer. 4. Nihilominùs ab eo videtur abstinendum, quando opiniones tales sunt, & earum Auctores reuerentiùs pertractandi. Quod quidem ex eo ostendi potest, quia Pontifices, dum propositiones aliquas grauibus dignas censuris suâ auctoritate traduncunt, inter censuras alias notam falsitatis accumulant. Sic Clemens VIII. in Decreto circa absolutionem absentis, sententiam affirmantem vocat falsam, temerariam, & scandalosam, vt videri potest apud P. Suarium Disp. 19. de Pœnitentia, Sect. 3. num. 13. & Innocentius X. damnans propositiones Cornelij Iansenij Iprensis Episcopi circa quartam sic habet: Quartam Semipelagiani admittebant præuenientis gratiæ interioris neceßitatem ad singulos actus, etiam ad initium fidei; & in hoc erant hæretici, quòd vellent eam gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere vel obtemperare, falsam & hæreticam declaramus, & vti talem damnamus. Sic ille. Cuius Constitutionem confirmat & declarat SS. Dom. Alexander VII. vt constat ex Litteris eiusdem die 16. Octobris. Anni. 1657. Pontificatus Secundi, qui vtinam plures numeret magno totius Ecclesiæ bono decursurus.

Omitto alia, quia pro instituto hæc satis, si illud tantùm addiderim, Auctorem aliquem deceptum fuisse asserere, non videri à modestia Scriptoribus seruandâ penitus alienum: sic enim P. Suarius, præclarum modestiæ totius exemplar, Tomo 2. de Religione Tract. 4. Lib. 1. Cap. 15. num. 4. valde deceptum ait Ioannem Medinam circa rem, de quâ ibi sermo. Sed verò, cùm de magnis Auctoribus agitur, eo vti loquendi modo, sine irreuerentia non stat, vt si de Suario ipso aliquis ita loqueretur, & multò magis de Diuis Thoma, Bonauentura, & similibus. Iam ad rem.

Ratio vt vendi ad creditum dicto modo queat, à Præfato Auctore cum aliis redditur, quia de præsenti est paucitas emptorum, vnde minùs valent merces, cùm tamen ad creditum plures sint: vnde intrat communis regula circa contractum hujusmodi, vt multitudo emptorum augeat pretium, raritas minuat. Quod specialiter asserit Auctor dictus cum P. Dicastillo, quando merces mari asportatæ in magna quantitate venduntur, de quo à Nobis dictum hoc Titulo num. 103. & 104. vbi de Memoriis, quas vocant, & alium titulum præter lucri cessantis quærendum ibidem ostendimus, est autem hic satis verosimilis. Quamquàm & dici possit sufficere sic esse vsu fori constitutum à timoratæ conscientiæ Mercatoribus, (sunt enim huius generis plures, qui venales non habent animas) re penitus exploratâ.

Ibidem circa num. 109.

Ubi de contractu ad damnum, triplicem continente.

DEfendit illum P. Gibalinus Tomo 1. de vsuris toto Libro 6. vbi Lezanam, P. Raynaudum, Badellum, & alios adducit ac commuem pro eo stare Theologorum Romanorum sensum ostendit. Auctor idem, ob promissionem non repetendi mutuum negat quidquam accipi posse. Et censet contrarium esse improbabile Lib. 1. Cap. 8. etiam speculatiuè n. 53. sed P. Tamburinus Cap. 8. citato §. 5. probabilitatem firmat rationibus, & solutione argumentorum: licet absolutè sententiam neque amplectatur, nec respuat, pro quo num. 7. & quinque pro centum in anno ex eo titulo accipi posse, cum Caramuele statuit. Hoc circa Citatum Caput 9. num. 128. & seqq.

Circa Caput XII.

De locatione animalium an licita Clericis & Religiosis, de quo num. 152. & 177.

SEntentiam P. Molinæ, & Cardinalis Lugo adducit Diana Parte 8. Tract. 7. Resolut. 62. & isti potiùs videtur adhærere. Neque obstat Declaratio Cardinalium apud eumdem, cùm ex ea habeatur locari posse boues, quos pro suis colendis agris habent, dum vacant: nec solùm illlos, sed eos etiam, qui alio modo licito retinentur. Modus enim licitus est, si empti sint, etiamsi pro emolumento locationis, vt benè arguit Cardinalis.

Circa §. 7. eiusdem Capitis.

Ubi an Ecclesiastici in domo propria aut Monasterio possint vendere vinum ex suis prædiis.

COntra Patres Laymam & Rebellum id negantes ob tabernæ indecentiam, affirmat Diana Parte 8. Tract. 7. Resolut. 26. cum Renato à Valle consuetudinem esse in contrarium, & iuxta id, quod dictum num. 174. de venditione eorum, quæ empta sunt in vsum proprium, videndus Idem Resolut. 27. vbi cum eodem docet posse vendi cariori pretio, si tale tunc occurrat, dummodo ad vendendum non sint empta. Quod intelligendum de directâ intentione, nam ex eo nihil est damnabile, si emantur ad vsum proprium, sed tali animo, vt si quidquam superfluat, pretio currenti vendatur. Immò addo, etiamsi non superfluat, posse cariori pretio vendi, vt illud commodum habeatur, si speratur futurum opportuno tempore quod necessarium est, & commodiori pretio comparandum: potest enim dici in præsenti superfluere, quidquid de futuro sit. De Pharmacopoliis idem tenet Lezana Tomo 1. Cap. 9. n. 39. addens tamen id per sæculares peragendum, ne medicamenta corrumpantur. Verùm si per Fratrem laicum id fiat, vix est indecentiæ aliqualis excessus, nisi officinæ porta in propatulo sit, quo pacto & sumptus cum Iæculari faciendi euitantur, & securitas magni æstimanda habetur, cùm rari inueniantur sæculares, quibus pecunia sine testibus colligenda possit securè committi.

Circa §. 8.

Ubi de contractu Æthiopicorum mancipiorum.

AGit de illis Verricelli Tractatu de Missionibus Quæst. 107. per plures Sectiones: pro ipsis militans, præsertim circa ordinariam contractationem Sect. 8. quatuor sequentibus, & 16. vix respiraculum relinquens, quo possit aut vendens, aut emens, siue post vnam, siue post plures venditiones, securus in conscientia remanere. Id tantùm esse alleuiationi pluribus potest quod habet num. 92. vbi cum P. Salas 1. 2. Tomo 2. Tract. 8. Disput. Vnica Sect. 23. num. 236. & aliis, de quibus num. 88. affirmat, scilicet non teneri ad restitutionem eum, qui acquisiuit ab alio bonæ fidei possessore. Communiter enim sic accidit quando mancipia post iteratas venditiones emuntur. Quod intelligitur etiam si dubium aliquod superueniat; addit enim sic: Verùm non improbabiliter inquit Rebellius Parte 1. Lib. 1. Quæst. 10. Sect. 2. num. 12. faciendam esse restitutionem proportione dubij, paciscendo vt post tot annorum seruitutem sit liber. Sic ille, qui neque in hoc securitatem voluit omnimodam indulgere.

AD TITVLVM. X.

Circa Caput II.

Ubi de obligatione Ordinationum pro Minerariis.

QVòd illæ in conscientiâ non obligent, de quibus ibi, colligitur ex communi doctrina, pro qua Auctores adducit Bonacina Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. num. 2. obligationem scilicet non esse, cùm populus legem vt obligatoriam non accipit, & de voluntate potest Principis ita præsumi. Id quod specialiter habet locum, cùm ij, quibus leges imponuntur: parùm de hujusmodi obligationibus curaturos potest verosimiliter æstimari. Tales autem esse Minerarios quis, eosdem qui nouit, ignorat? Quòd si qui sint circa conscientiæ negotium attenti, & de Ordinationibus hæsitent, eos de obligationis qualitate instrui à Confessariis expediet, quia res est valde lubrica, & grauium lapsuum pericula præstat anteuerti. Tales autem leges, quæ consultoriæ dicuntur, propriè esse tales, etsi non adeò propriè ac aliàs, affirmat Nauarrus in Commentario Cap. Fraternitas 12. quæst. 2. ad calcem Consiliorum num. 7.

Alia pro Indorum coactione, quæ ad Tituli Primi Caput 12. etiam pertinent.

COntra illam effusè declamat Verricelli Tractatu citato de Mißionibus, Titulo 5. Quæst. 108. vbi ea congerit quæ Dom. Solorzanus plenà contulerat manu Tomo 2. Lib. 1. Cap. 14. 15. & 16. nonnullis adiectis de Mineris Hispaniæ, ac de multis Indorum millionibus hujusmodi vexatione peremptis. Quod nequaquàm est veritati conforme, licet de hoc odiosæ quorumdam prodierint narrationes. Quòd imminuti alicubi tantoperè Indi, aliam profecto caussam habuit, cùm ita in iis Prouinciis, in quibus Minerarum effossio nulla, accidisse videamus. In Noua Hispania Anno 1545. spatio sex mensium innumeros pestis absumpsit, vt scribit Fr. Ioannes de Torquemada in Monarchiâ Indianâ. Parte 1. Lib. 5. Cap. 13. Arruynò y despoblo la maior parte de la tierra, de donde comenzaron à ir en gran diminucion y ruyna todos estos Reynos. Quæ sunt illius verba. Et Ann. 1576. immanior alia superueniens stragem majorem edidit, de qua Scriptor idem Cap. 22. Durò por tiempo de mas de vn año, y fue tan grande, que arruynò y destruyò casi toda la tierra, y aun casi quedaron despobladas las Indias, que llamamos Nueua-España. Additque sic: Fue tanta la gente que murio aquel año, que para creer despues de la mortandad que era esta tierra la misma que Don Fernando Cortes, y sus Compañeros conquistaron, fue necessario que lo atestiguaran los muchos que poco despues del vinieron, que vieron lo vno y lo otro. Sic ille. Fuerunt etiam & alibi clades similes, quas & frequenter experimur, vt earum quauis multò moriantur plures diebus singulis, quàm per annos multos. Minerarum labore frequentato. Quid circa illam sententiam ex citato Capite constat: sed oportet ab immoderantia exaggerationum Religiosos præsertim homines temperare. Michael ab Agia id defendit, quod diximus ibidem, qui & pelinodiam recantauit, nec ex Societate Iesu fuit, vt P. Verricelli affirmat, num. 9. sed Franciscanus absque controuersia, vt diximus. num. 110. citati Tituli 1.

Quæst. 109. de fodinis agit peste, venenatisque animalibus infectis: de quibus & Dom. Solorzanus suprà Cap. 17. & locus est aptus ad eruditionis ostentationem, sed inutilis sanè quantùm ad morale negotium attinet: nullæ enim tales inueniuntur fodinæ, in quibus certum periculum subsit ex dictis caussis, sicut neque ex infestatione Dæmonum, de quo Idem Quæst. 110. cum Dom. Solorzano in eodem Capite. Neque, si tale quidquam acciderit, Gubernatorum pietas grauari misellos istos inhumano ingressu hujusmodi patietur. Curatur equidem diligenter ab ipsis vt dum compulsio ista perdurat, humanè & commodè compulsi pertractentur. Si quidpiam minùs pium aut humanum interueniat, iuxta humanæ id prouidentiæ infirmitatem eueniet, quæ non potest omnia cum effectus certitudine præcauere.

AD TITVLVM XI. Circa Caput I.

De Protectoribus.

DVbitari de illis potest an teneantur xenodochia Indorum visitare, vt videant an commodè illis prouideatur. De quo ego non dubito generaliter loquendo, vt ratio videtur aperta demonstrare: tunc enim maximè indigent, non solùm quoad corporis, sed etiam quoad animæ salutem. Vnde non sine scandalo stare solet, si Protectores domos huiusmodi numquam deprehendantur visitare, ac si ad eos minimè videantur pertinere. Et quidem cùm Christus in iudicio exprobraturus sit duris erga infirmos corde verbis illis: Infirmus eram, & non visitatis me. Matth. 25. Qualem se erga eos exhibiturum putamus, qui Protectorum fungentes officio commissos sibi pauperculos detrectant penitus visitare.

Dixi autem Generaliter loquendo, quia aliquando tales possunt circumstantiæ concurrere, vt videatur obligatio præfata cessare quemadmodum in Limensi xenodochio videre licet, cuius administrationem Mercatorum Cantabrorum gremium gratis assumpsit, cum quibusdam aliis ex primoribus, de quo Cap. 3. & satis diligenter in eadem administratione se gerunt. Est autem ipsis molestum si quisquam exploraturus accedat, an res vt est opus procedant, eò quòd parùm ipsis videatur fidi, timerique non sine fundamento potest eos sic molestia affectos ab opere valde vtili, & vix aliter durabili, destituros.

Vbi dicet fortassè aliquis visitationem taliter institui posse, vt Protector laudaturus potiùs quàm administratorum censor futurus accedat. Sed certè cùm visitatio eò tendere debeat vt infirmantium necessitatibus consulatur, quocumque id vultu Protector efficiat, visitationis scopus erit administratoribus manifestus, nec laudati credent, scientes experimento quales habeant laudum istarum effectus, obseruatis defectibus, & non sine illorum dedecore propalatis. Sublatâ autem obligatione visitationis ex fine prædicto, quæ remanere alia potest, communis omnibus esse videtur iuxta leges charitatis.

Nihilominùs non iudico penitus excusandos, quia, vt nihil visitatione suâ obtineant in ordine ad promouendam curationem, ratio scandali perseuerat: neque homines adeò pij & feruentes spiritui charitatis, ita leuiter huic operi incumbunt, vt quamcumque animaduersionem vrbanè & opportunè propositam, ab eo sint statim recessuri. Vnde ibi trepidare Protectores videntur, vbi non est timor, id est solidum fundamentum ad illum. Si tamen illi bonæ conscientiæ ac docti sint, & in detrectandâ, ob inconuenientia sibi nota, visitatione persistant, suæ possunt conscientiæ relinqui.

Quòd si scandalizantur aliqui, minùs id malum est, quàm vt opus adeò insigne deficiat, ex cuius defectu grauiora mala ad corpus. & animum spectantia suborirentur. In materia enim scandali hoc debet semper obseruari, vt maioris momenti præceptum minimè prætereatur ob illud vitandum. Vnde si quis tenetur opitulari alicui indigenti, & alius id videns accepturus sit occasionem maledicentiæ, aut alterius peccati grauis, tenetur opitulari indigenti, quia præceptum benefaciendi illi plus habet ponderis, quàm præceptum vitandi occasionem: & iniquum est vt propter cuiusque malitiam alius patiatur detrimentum, vt benè discurrit P. Petrus Hurtadus de Mendoza 2. 2. Disput. 173. §. 268. Sic ergo iniquum erit vt Indi pauperes graue damnum in suis infirmitatibus visitati à Protectoribus patiantur, ne aliquibus maledicentiæ præbeatur occasio, qui possunt & debent iudicij fui audaciam cohibere. Et quidem maledicentiæ peccatum, cùm passiuum scandalum est, ex malitiâ, & non passione, aut infirmitate, ordinariè prouenit, cuius vitandi minor est obligatio, vt communiter tradunt scriptores.

Facit pro eodem id, quod habet P. Suarius Disput. 10. de Charitate, sect. 3. num. 10. vbi ait in iis rebus, quorum quis non est dominus, sed curator, vel dispensator, vt est Episcopus verbi gratiâ, in bonis Ecclesiæ, communiter teneri eum non omittere suam curam, nec perdere bona temporalia propter scandalum aliorum: præcipuè si damnum temporale sit graue. Quam doctrinam eo citato amplectitur P. Palaus Tomo 1. Tractat. 6. Disput. 6. Puncto 17. Licèt citatio erret circa Sectionem. Estque illa casui præsenti adaptabilis, vbi Protector curatorem agit, & non solùm de damno graui temporali vitando agitur, sed etiam de spirituali, cùm certissimum sit ad Indorum æternam salutem xenodochiorum institutionem, & rectam administrationem summoperè conferre id quod passim manibus, vt sic dixerim, contrectamus. Vnde dici de illis verissimè potest non solùm esse Domus Dei, sed Portas Cœli: licèt humanis oculis Domus calamitatis & miseriæ, & Portæ mortis esse videantur. Et licet non visitare in Protectoribus, curæ potiùs omissio quàm administratio appareat; re tamen verâ sic se gerere ad curam & administrationem pertinet, cùm vtiliter negotium istud agatur, vt in aliis accidit, in quibus non minùs vtiles esse aliquando dissimulationes solent, quàm instantiæ actionum. Pro quo & citati de Pontifice loquentes, multa quandoque, aliàs non ferenda, propter vitanda maiora damna tolerante. Cum tamen in casu nostro illa non sint, sed solùm omissio actionis, quæ vtilis esse posset, & inspectis circumstantiis nocitura potiùs iudicatur. Si enim damna essent comperta aut verosimilia, tunc aliter dicendum; esset enim peccatum grauissimum se non potenter opponere, & ob humanos respectus miserabiles vndequaque personas in periculiosiore miseriæ extremo indefensas, legibus charitatis & iustitiæ violatis, reliquisse.

COROLLARIVM.

Circa rationes, propter quas Indi opus habent Protectore, & illarum effectus peculiares.

DIximus in fine num. præcedentis Indos esse miserabiles vndequaque personas, & proptereà Protectoribus valdè intentis circa eorum curam indigere. Quod licet fatis videatur perspicuum iis, qui inter eos degunt; probandum tamen, videndumq́ue quod ex eo habeatur consideratione dignum, vtilibus pro ipsorum commodo discursibus efformatis.

§. I.

Indos varijs ex titulis miserabiles esse personas.

PRosequitur illos Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 28. & 29. & sunt obuij, abiectissima scilicet eorum conditio, nouitas conuersionis, paupertas, rusticatio, discursûs inopia, puerorum adinstar, de quo in Additionibus ad Tomum 2. num. 69. quidquid de multis sit vrbanè excultis, de quo ibidem, & quia iuxta id, quod communiter accidit leges feruntur, Indi quicumque, quando de eorum fauore agitur, miserabiles personæ habendi sunt, licèt iam non sint hospites & aduenæ, vt Apostolus loquitur Ephes. 2. Sed ciues Sanctorum, & domestici Dei, licèt ingenio validi, facultatibus supra tenuitatem instructi, & vrbium incolæ. Sicut enim his non obstantibus frui possunt priuilegiis omnibus à Sede Apostolicâ, & Regia benignitate concessis; ita & iis gaudere prærogatiuis, quæ ex titulo miserabilium personarum oriuntur: re enim vera Indi quicumque, Indi sunt, & natura miseri, & parùm capaces: si quid autem Dei indulgentiâ excellentius habeant, non debent proptereà deterioris esse conditionis, & humanis beneficiis destitui, quia diuina succurrunt. Pro quo facit id, quod de orphanis & viduis docent Couarruuias Practicarum Quæstionum Cap. 6. §. Primus igitur casus, & D. Felicianus à Vega in Cap. Ex tenore, de foro compet. num. 13. cùm aliis, quos citant, foro scilicet Curiæ gaudere, si velint, etiamsi diuites sint. Sic etiam L. vnicâ. C. Quando Imperator inter pupillum & viduam ad fidem. Post pupillos & viduas commemoratos pro beneficio, de quo ibi, pro aliis ita subdit: Alijq́ue fortunæ iniuriâ miserabiles, &c. Ex quibus videtur inferri eum, qui in paupertatem & miserum statum suâ culpâ incidit, à prædicto excludendum beneficio, quia id non accidit fortunæ iniuriâ & nihilominus contrarium statuit citatus Præses & Præsul eiusdem Capitis, num. 3. §. Sed si quis. Et Lib. 2. Variarum, Cap. 16. num. 9. Quia hîc & nunc reuerà iste pauper est, quidquid de caussâ miseriæ fuerit, quod in considerationem non venit, neque lex id curat, pro iis, quæ communiter accidunt, constituta. Marius Antonius Lib. 2. Variarum Resolutionum, resol. 33. num. 10.

Et ita quidem ex Regiis rescriptis habetur, ex quibus illud Philippi III. memoriæ æternæ die 24. Aprilis 1618. vbi post alia sic: De manera que estos vassallos, que como queda dicho, son personas tan miserables y necesitadas de auxilio y fauor de la Iusticia y caridad conueniente, con que deben ser amparados, y tan sugetos à vexaciones, y en su estado los mas vtiles à mi Corona, sean restituidos à la libertad, buen tratamiento, y gobierno, que tengo mandado, &c. Pro quo & Ordinatio prima in Titulo Fiscalis Regij Indiarum Consilij, verbis illis: De cuya proteccion y amparo, como de personas pobres y miserables se tenga por muy encargado, y con grande vigilancia y cuydado pida y solicitè siempre lo que para bien de ellos conuenga. Iuxta quæ non debet censeri contrarium id, quod habetur in Regio rescripto Regis eiusdem die 20. Iulij 1617. dum sic ibi: Pues no es justo que en causas de Indios, y personas miserables, que prosiguen el castigo y Iusticia de sus iniurias, ô de los suyos, &c. Et inferiùs. Que en las causas de los Indios, ô personas miserables, se ha de guardar la costumbre referida: quòd scilicet querelantes non teneantur fideiussionem adhibere. Non inquam debet censeri contrarium, licèt inter Indos & miserabiles personas videatur statui distinctio, & ita Indos miserabiles personas non esse; vnum enim membrum diuidens non debet in alios claudi, juxta Dialectica præcepta, & apud Iurisperitos coniunctio, &, aut diuersa nectit, aut est repetitiua similium. Proquo Cenedus Singul. 50. similitudo autem inter distincta tantùm reperitur. Cùm enim Regum nostrorum mens adeò sit in præsenti articulo manifesta, non est credendum in iis, quæ ob fauorem Indorum disponebant, quidquam minùs fauorabile interseri voluisse. Et quia vitanda legum correctio, etiam impropriatione verborum, iuxta communem scribentium doctrinam, de quâ Marius Antoninus Lib. 1. Resol. 46. in fine. Vbi quòd potiùs ita accipienda verba vt nihil operentur. In nostro autem casu sine impropriatione aut redundantiâ stat sensus congruus, si vnum tantummodò subintellectum verbum adiiciatur, scilicet, Otras, aliæ, sic: En causas de Indios, y otras personas miserables. Vult enim Rex vt indulto illo non præstandæ fideiussionis, quando contra aliquem pro iniuria accepta aut depellenda agitur non solùm Indi, sed miserabiles omnes personæ in Indijs perfruantur: quod est aliàs iuri communi conforme, vt in eodem rescripto dicitur.

Ex quibus habetur quàm inhumanum sit miseros istos, & ideò miserabiles, diuexare. Si enim miserabiles personæ dicuntur illi, de quibus natura mouetur ad miserandum, vt ex multis proponit D. Solorzanus cit. cap. 27. n. 1. naturam certè humanam exuisse videtur, qui imperium naturæ ipsius rationi adeò conforme, non agnoscit, sed ferino quodam impetu ad vexandas imbelles animas, & teneram Christi ac Matris Ecclesiæ gregem, semel iterumq́ue raptatur. Proh dolor! Pietas in auibus inuenitur, quæ ab humana conditione deseritur. Vultur ipse, cuius vita est cadauer alienum, tante magnitudinis corpus, nec exiguis alitibus probatur infectus, sed magis accipitrem vitam plumigerum auium persequentem, alis cædit, ore dilaniat, totoq́ue suo pondere periclitantibus nititur subuenire, & homines parcere nequeunt cuius se genus esse cognoscunt. Sic Theodoricus verbis Cassiodori Lib. 2. variarum 19. Hinc jam meritò subit quæstio, pro quâ

§. II.

Indorum iniuriæ an seueriùs quàm alijs illatæ puniendæ. Vbi de illarum compensatione, cum doctrina vtili.

STat pro eo Philippi II. Regis nostri, clarissimi pietatis iustitiæ speculi, rescriptum ad Limanam Audientiam die 29. Decemb. 1593. quod habetur Tom. 4. Schedularum Indicarum pag. 269. in quo post alia sic: Os mando que de aqui adelante castigueis con mayor rigor à los Españoles que iniuriaren, ofendieren, ô maltrataren à los Indios, que si los mismos delitos se cometiesen contra los Españoles, y esto mismo ordinareis à todas las Iusticias del distrito de esa Audientia. Sic ille, accipitribus infensus, qui exigius istis alitibus inhumanè probantur infesti: & videri poterit alicui excessus in hac esse censurâ: plus enim consulendum gentilitio generi, quàm extraneo, quia propinquius illud: magis ergo Hispanis ab Hispano Rege, quàm Indis & vt magis non sit, æqualiter saltem eâ, quam iustitia amplectitur, æquitate. Sic Deus Exodi 21. v. 12. legem contra homicidam statuens, vult illam esse communem, dum ait: Qui percusserit hominem volens occidere, morte moriatur. Vbi licet Rabbi Salomon id non de occidente Gentilem, sed ludæum, intelligendum velit, communi Doctorum sensu talis intelligentia reiicitur, cùm stet contra illam id quod inferius habetur, dicente eodem v. 20. occidentem seruum, reum esse homicidij criminis: ex quo inferunt esse & capitalis pœnæ, vt videri potest apud P. Cornelium, vt scilicet æqualitas iustitiæ seruetur, quia solus Deus vitæ & mortis est Dominus, vnde priuans illâ, quicumque ille sit, eâdem debet pœnâ mulctari, quia dominus vitæ non est. Quòd si in seruo ita actum, circa hominem liberum nulla esse dubitatio potest quo minùs sit pariter faciendum.

Hanc ergo iustitiæ æquitatem circa iniurias violare is videtur, qui Indorum atque Hispanorum in eo disparem statuit rationem, vt grauius debeant illorum præ istis iniusta damna puniri. Cùm stet aliàs communis scribentium doctrina, circa iniuriarum compensationem attendendum personarum statum, vt cùm inæqualis est ob vnius inæqualem conditionem, & viliorem alterius, compensatio eam debeat proportionem seruare. Quod quidem in citato Exodi Capite videre licet: cùm enim in illo talionis pœna statuatur, vt oculum pro oculo, dentem pro dente damnificator reddere teneretur, in seruis aliter est decretum; vt scilicet pro eruto oculo aut excusso dente, solâ eiusdem libertate comparatio facienda sufficiens habeatur Sic v. 26. & 27. & in occisione etiam illud additur vers. 21. Sin autem vno die vel duobus superuixerit, non subiacebit pœnæ. Sunt autem Indi vilioris conditionis Hispanorum comparatione, licet serui non sint: neque enim seruorum iniuriæ, eò quòd serui sint, minoris æstimantur, quasi ij, qui eas irrogant, membrorum læsorum dominium habeant, cùm reuera ita non sit, sed eadem membrorum sit ratio quæ & vitæ. Vnde Romani etiam antiquis legibus iniurias atrociores, vt de osse fracto, non liberis modò, verùm etiam seruis factas, impensiore damno vindicarunt, vt scribit Aulus Gellius Noctium Atticarum Lib. 20. Cap. 1. Caussa ergo à viliori est conditione petenda; vnde & attenditur illa cùm quis iniuriam seruo intulit alieno. Idem ergo in casu nostro dicendum, pro quo Dom. Solorzanus Cap. 27. citat. num. 34. adducit Gomecium de Amescua in Tractatu de potestate in se ipsum Lib. 2. Cap. 23. n. 24. vers. Nihilominus affirmantem Hispanum vilem nobiliore esse Indo digniorem.

Et ipse quidem Dom. Solorzanus quæstionem agitans, & pro humana Indorum tractatione eruditè discurrens, præfatum Regium rescriptum parùm practicari testatur fortè ob adductam rationem. Sic num. 35. citat. Cap. 27. & in Politica citat. Cap. 28. §. Y esto por ventura licet ipse pro illius iustificatione militet exemplis adductis ibidem & num. 21. ac §. De las quales. Qui & num. 31. & §. Y à lo que decimos ex Ferdinando Zurita Quæst. 14. Indica, etiam addit compensationem minorem deberi Indiis, ipsorum attentâ qualitate, cùm sæpè soleant esse ebrij & abiectæ sint conditionis, neque iniurias multùm curent, aut eisdem commoueantur. Quod quidem de iniuriis circa honorem specialiter dictum, sed circa omnes videtur etiam applicandum, cùm militet similis ratio.

Dico primò. Præfatum rescriptum est iustum & conueniens. Id probo, tum ex dictis, tum quia ad conuersionem Indorum, de quâ diligentissimè agi à nostris Regibus debet ex onere Pontificiæ donationis, hoc est valde expediens: sic enim Hispani, & Europæi alij ab eorum arcentur iniuriis, quæ si frequentes sint, vt timeri potest magno cum fundamento ab experientiâ roborato, odiosissima fides & professio redditur Christiana & Indi factis magis quàm verbis credunt, vnde fit vt nomen Christi inter eos blasphemetur, quod dictum aliàs ab Apostolo Rom. 2. vers. 24. vsurpat in hac caussa Concilium Limense secundum Parte 2. Cap. 112. Deinde, Indi maiore quàm Hispani indigent defensione, quia imbelles & inermes, ac simplicissimo ritu viuentes: maior ergo defensio conuenienter adhibetur, ad quam spectat rigor ille pœnalis, dum aliæ non sufficiunt cautiones. Praetereà, Indi sub Regia sunt clientela: atqui clientum offensæ maiore possunt quàm proximorum pœnâ vindicari: sic ex auctoritate Sexti Cæcilij in disciplinâ Iuris, atque legibus Populi Romani noscendis interpretandisque, scientiâ, vsu, auctoritateque illustris habet Gellius suprà verbis illis: Sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quàm propinquos, tuendumque esse contra cognatos censuit. Neque peius vllum facinus æstimatum est, quàm si quis probaretur clientem derisui habuisse.

Item, sic agendo, non solum Indorum caussa, sed etiam Hispanorum agitur, quorum maximè interest Indorum conseruatio, magni enim illi auri argentique thesauri, quibus totus ditatur mundus, & res adeò magnæ in Dei obsequium, ac Hispaniæ gloriam aguntur, Indis sunt deficientibus pariter defecturi. Quando autem magnum aliquod Reipublicæ commodum cuipiam ex aliorum accrescit incommodo, illi potest operam adhibere. Pro quo & est illud Auctoris citati ex eodem Cæcilio sic loquentis: Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque Populus Romanus ex parua origine ad tantæ amplitudinis instar emicuit, sed omnium maximè atque præcipuè fidem coluit, sanctamque habuit, tam priuatim quàm publicè. Sic Consules clarißimos hostibus confirmandæ fidei publicæ caussa dedit. &c. Vbi M. Attilij Reguli, & aliorum, de quibus Valerius Maximus Lib. 1. Cap. 1. Cicero Lib. 3. Officiorum, alijque, historia tangitur. Iam pro vtilitate Indorum expendantur Regia illa verba adducta. num. 155. Y en su estado los mas vtiles à mi Corona.

Dico secundò. Oporteret maximè præfatum rescriptum practicari: constat, quia cùm iustum & conueniens sit, neque ex praxi vllum sit deprehensum incommodum, non est vnde ab illa debeat abstineri. Vbi legibus viuitur, ibi & feliciter: neque vera possunt in eâ Republicâ esse solatia, vbi legum obseruatio friget, & timent illæ, quæ timeri potiùs debuissent. Quid enim potest esse felicius quàm homines de solis legibus confidere, & casus reliquos non timere? Iura publica certißima sunt humanæ vitæ solatia, infirmorum auxilia, potentum frena. Amate vnde & securitas venit, & conscientia proficit. Cassiodori verba sunt Theodorici nomine Lib. 3. 17. Quod licet ita sit, sat credo erunt Indi contenti, si communi cum ipsis agatur iure, ac eorum iniuriæ non maneant impunitæ. Vnde

Dico tertiò. Res in eo videtur statu constituta, vt prædictum rescriptum quoad excessum præfatum communiter non obliget: posset tamen quandoque in atrocioribus delictis obseruari, aut in aliis, in quibus vindictæ exemplum valde proficuum putaretur. Vt plus terror corrigat, quàm pœna consumat. Vt idem qui nuper eiusdem ex persona Lib. 7. 1.

Dico quartò. Quod ad compensationem in materia honoris spectat, non est omnimodâ æqualitate tractandum, quia abiecta Indorum ex infima plebe conditio cùm valde disparem constituat statum, non exigit æqualem satisfactionis gradum, & quandoque nullum, quia, vt dictum est, de hoc parum, aut nihil curant, dum solis agitur verbis, & manus cessant. Quia verò inter eos plures sunt & nobiles, & vrbanè educati, si graues in eos contumeliæ iactentur, sua est judicio prudentis Confessarij satisfactio dubio procul adhibenda. Nullum enim est in Morali Theologiâ principium pro hac materia receptum, quod non ipsis faueat. Et sicut in generalibus regulis non est natio aliqua per Doctores excepta, ita neque Indorum, de quibus agimus, vt non sit opus hic nisi ad communes in hac materia doctrinas lectores remisisse,

Et sunt quidem qui censeant pro læso honore sine damno alio, nullam restitutionem deberi: vel si damnum aliquod fuerit in corpore, tale tamen quod sine sumptibus curari possit; vt si alapâ, fuste, vel calce. Quæ est sententia P. Molinæ Tract. 4. Disput. 46. quem secuti alij: est enim injuria transiens, quæ ad summum in eo, cui illata est, exacerbationem animi relinquit, vnde si qua resultet obligatio, ad placandum erit, quod variis modis fieri potest, quando injuriato id gratum futurum speratur, aut de eo ipsi curant. Quæ doctrina pro Indis accommodata videtur, qui verbis, alapis, calcibus & fustibus solent frequenter pulsari: si tamen de leniendo interno iniuriæ dolore sic pulsantes cogitarent: sed nihil plerumque minùs: facilè enim Indorum placatur animus, & quolibet sunt beneuolentiæ signo contenti, neque in eo gradu injurias æstimant, in quo Hispani, puerorum more. Licet autem qui inter eos nobiles & vrbanè educati plus eas ponderent, placantur sanè faciliùs, & sine petitione veniæ, sed beneuolâ tractatione. Licet autem Doctores communiter sententiam contrariam teneant, & obligationem restitutionis pro læso honore propugnent; in ordine tamen ad praxim vix aliquod notabilis momenti videtur esse discrimen. Cùm enim negantes affirment necessarium esse id circa iniuriatum præstare, quo eius placetur animus, etiam vsque ad veniæ petitionem, id certè rationem satisfactionis habet, quocumque titulo obueniat, & ad quamcumque velit quis virtutem pertinere. Eo est quidem injuriatus ille contentus: atqui ad nihil aliud debet satisfactio tendere: habetur ergo quod sufficit, siue quia tantumdem ponitur, siue quia deficiente parte aliquâ, ab injuriato fit relaxatio. Pro quo hæc satis. Videat qui voluerit Cardinalem Lugo Disput. 15. de iustitia num. 53.

§. III.

Acta ab Indis sine Protectoris assistentia vt valeant & an in contractibus naturaliter obligentur, firmenturque illi iuramento, cum nonnullis aliis circa ipsum.

PRohibitæ illis sine assistentia prædicta contractationes circa radices & mobilia; & stante illâ, peculiares solemnitates ad celebrationis firmitatem indicuntur, pro quibus variæ extant schedulæ, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. num. 65. & in Politica §. Otro priuilegio. & in quadam ex ibidem adductis statutum extat de Auditoris Regij interuentione, quod tamen sublatum per alias, sicut & solemnitas præconiorum, nisi cùm de rebùs agitur, quæ triginta auri communis pondera excedant. Aliter facta obligationem neque ciuilem neque naturalem inducere, & ita posse nullitatem contractûs obiici, affirmat citatus Doctor num. 65. & 69. qui & num. 70. pro eodem adducit Dom. Felicianum à Vega in Cap. Ex parte, de foro compet. num. 19. pro quo & in Politica §. citato & etiam. § Y aunque el Principe. Sed Dom. Felicianus de obligatione naturali, & actorum valore aut nullitate nihil dicit: sicut neque Iurisconsulti alij in casus nostri specie non locuti, sed generaliùs apud illum: dum asserunt posse Principem ob bonum publicum ita potestatem ad contrahendum subditis limitare peculiaribus præscriptis, vt si contrarium fecerint, neque ciuiliter obligentur. Quod quidem etiam communis Theologorum sententia firmat de legibus & contractibus agentium, vt non sit opus quempiam in speciali compellare.

Sed an in hoc casu, in quo sumus, ea doctrina conuenienter applicetur, debuisset inquiri, & assertio pro eo proposita comprobari. Cùm sit valde probabilis sententia affirmans contractus etiamsi per legem prohibeantur, & nulli pronuntientur, obligationem naturalem parere, dum patronæ non redduntur ad contrahendum per illam prorsus inhabiles, vt in contractu matrimonij clandestini constat, vbi receptum est Concilium Tridentinum quoad hoc, & in quibusdam aliis, licet ius sit ad distractus coràm iudice petitionem. Quod in contractibus pupillorum & minorum specialiùs tradunt multi & grauissimi Scriptores, quos adducunt & sequuntur P. Thomas Sancius Lib. 6. de Matrimonio Disputat. 6. num. 21. P. Molina Disputat. 230. 231. & 261. Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitiæ Disput. 22. num. 288. P. Fragosus Tomo 3. Lib. 1. Disput. 2. numer. 275. P. Fagundez de iustitia & iure Disput. 1. Cap. 13. num. 5. & 9. P. Palaus Parte 7. Disput. 1. de iustitia commutatiua, Puncto 4. §. 4. P. Oñate Tomo 1. de Contractibus Disput. 4. num. 42. & 60. vt obuios alios omittam.

Non videntur autem Regia rescripta Indorum contractus sine Protectorum assistentia prohibentia obligationem naturalem excludere, inhabilitate ad contrahendum omnimodâ stabilitâ: & vbi id non accidit, recognoscenda videtur. Pro quo facit notanda obseruatio apud P. Oñate suprà Disputat. 7. num. 65. vbi tradit irritationem obligationis naturalis satis raram esse, neque asserendam vbi lex expressè non resistit contractui. Facit item L. 5. Tit. 12. Parti. 5. ibi: si algun sieruo prometieße a otro &c. tenido es naturalmente de complir por si lo que promete, por quanto es hombre. Ex quo validum pro Indis videtur argumentum sumi posse, cùm homines sint, & insuper liberi.

Dico primò. Difficilè ostendi potest Indos sine Protectoris assistentia contrahentes, si ita capaces sint, vt fatis percipiant quod agunt, naturaliter non obligari. Id probo: nam si aliquod firmum fundamentum pro excludendâ obligatione suppetit, maximè ex eo quòd leges circa hoc latæ in Regiis rescriptis contractui resistunt, vt communiter Auctores affirmant: atqui satis controuersum est, & ideò etiam satis dubium, quando leges ita resistant, vt nulla resultet obligatio, aut resistentiâ non obstante, nihilominùs oriatur. Et quidem P. Thomas Sancius Lib. 1. de Matrimonio, Disput. 7. num. 16. ex bonis Auctoribus hanc regulam vt certam proponit. Si lex reprobet contractum, ipsumq́ue prohibeat ei resistens, neutra oritur obligatio. L. Non dubium. C. de legibus, ibi: Nullum pactum, nullam conuentionem, nullum contractum inter eos volumus subsecutum, qui contrahunt, lege contrahere prohibente. L. Cùm lex 47. D. de fideiussoribus, ibi: cùm lex venditionibus occurrere voluerit, fideiussor quoque liberatur. Nulla ergo remanet obligatio: & rationem regulæ esseait, quia licet ex quolibet contractu obligatio naturalis oriatur, ius enim naturæ fidem in contractibus seruandam præscribit; vt lex ob publicum bonum potest hanc obligationem impedire: videtur autem id manifestè efficere quando contractum ipsum omnino vitiant & cassant, quod est illi prorsus resistere. Sic ille philosophatur; apud quem tamen regulam prædictam reprobat Menchaca, dicens & probans resistentiam legis non esse signum sufficiens sublatæ naturalis obligationis: & alij etiam ex Nouioribus regulam eamdem minimè veram arbitrantur.

Et arguere possumus ex pluribus legibus resistentibus contractibus pupillorum apud eumdem Disput. 38. citatâ, num. 20. quæ sunt satis perspicuæ: & tamen ille obligationem naturalem in ipsis cum Auctorum agmine numeroso defendit, & num. 36. ad leges respondet; licèt responsiones aliquæ non adeò exactæ & verosimiles videantur. Licèt ergo leges Indicæ contractibus Indorum sine Protectoris auctoritate resistant, ex eo nequit solidum pro excludenda naturali obligatione, ac penitus inconcussum fundamentum deriuari. Pro quo & stat id quod cum aliis proponit P. Oñate Disput. 7. citatâ, num. 63. vbi ait ita quidem esse vt tunc contractus nullus sit quando ei lex resistit, obligationem omnem excludens: id tamen non solitum ius commune facere, nisi quando contractus ipse ex se nullus est, quia deest illi aliquid essentiale, vt propter defectum in consensu, vel rei, de quâ nequeat esse contractus; vel ob turpitudinem contrahentis, vt in vi & dolo &c. Atqui in casu nostro nihil horum esse supponitur: non ergo naturali obligationi locus denegatur.

Dico secundò. Pro Indorum vitandis incommodis parùm interest quod obligatio naturalis in eorum contractibus extet. Id probo: nam in primis actionem habent ad petendam rescissionem contractus, quàm dubio procul obtinebunt. Si dicas futuros sumptus in lite, id nihil officit; maiores enim in repetitione extraiudiciali futuri, & id sibi debent imprudenter agentes imputare. Deinde, habent pro se opinionem valde probabilem de nullitate contractus, qua se tueri possunt, acsi certa omninò sententia foret, & Confessarios eorum agere partes conuenientissimum erit, immò & ferè semper necessarium, quia aliàs occasio erit eisdem in statu peccati remanendi, cùm valdè difficulter obtinendum ab eis sit vt vel restituant, vel à se data non repetant, aut compensatione vtantur: vti autem posse est etiam probabile, vt cum aliis tenet P. Fagundez suprà num. 24. quotiescumque id commodè recuperare nequeunt, in quo sunt læsi ij, qui contrahere sine auctoritate alterius prohibentur.

Quòd si Indus rem vendidit, & pretium distraxit, neque ex eo locupletior factus est, & bona in eo fide processit; sicut repetere in iudicio potest, sine obligatione reddendi pretium, ita & compensatione vti, si rem nequeat obtinere; quia contractus fuit nullus in vtroque foro secundùm satis probabilem opinionem, cum quâ & compensatio licèt etiam probabiliter, vt in legato ex testamento minùs solemni, tenent multi, & ex P. Becano Parte 2. Tractat. 3. Cap. 7. Quæst. 7. Conclus. 1. habet Diana Parte 5. Tractat. 3. Resol. 119. cùm hæres ab intestato retinet. Et in compensatione pecuniariâ pro famâ ex PP. Lessio & Tannero, & ex Aragonio & Ioanne de la Cruz Parte 3. Tractat. 5. Resolut. 3. & cùm quis iudicat rem esse suam, etiamsi aliter iudicet, & nullus possidet, potest sibi adiudicare, donec constet non esse suam, ex S. Angelo Bossio Tomo 1. n. 1854. qui addit sine violentia id futurum. Cum tamen in casu nostro debitum liquidum sit ex sententiâ judicis necessariò reddendum. Minor etiam, qui id, quod soluit, recuperare nequit, potest debitum à se aliunde, non soluere, vt cum alijs tenet P. Thomas Sancius suprà num. 34. cùm tamen iuxta ipsum is, qui cum Minore contraxit, non teneatur nisi post iudicis sententiam acceptum redhibere.

Licèt autem debitum actu non sit, cùm tamen sit debitum in spe, locus est compensationi, ex P. Tannero Tomo 3. Disput. 4. num. 406. quando tempore præfixo non est commodè obtinendum, id affirmante, & Diana id valde commendante, quia quotidianum, Parte 2. Tract. 16. Resolut. 46. Quòd autem diximus de non facto locupletiore, iuxta communem scriptorum doctrinam est de restitutione loquentium, vt ratione rei acceptæ bonâ fide non teneatur quis, nisi inquantùm factus est locupletior Et sunt qui in casu nostro obligationem naturalem tantùm agnoscant, quando Minor factus est locupletior, pro quo P. Thomas Sancius num. 22. id non admittens: sed est sanè probabile: quia cùm valde probabile sit, absolutè loquendo, non consurgere obligationem naturalem, & similiter contrarium, sententia præfata media est, addens aliquid priori, & negans aliquid oppositæ.

Dico tertio. Indorum contractus circa ea, quæ ipsis sine Protectoris assistentiâ prohibentur, communiter loquendo, non firmantur iuramento, quidquid de firmitate huius generis sit circa alios similiter contrahentes, de quo Doctores varietate sententiarum quæstionem agitantes, vt videri potest apud P. Oñate ceteris copiosiorem Disput. 11. præsertim Sect. 4. Quod probo ex eo quòd tenet P. Thomas Sancius suprà num. 16. alios pro eodem adducens; scilicet ad confirmandos tales contractus requiri in iurantibus pubertatem, nec sufficere proximos esse illi, ob defectum capacitatis ad res huiusmodi quoad conuenientiam & incommoda discernendas. Sunt autem illis Indi simillimi, communiter loquendo, de quo num. 154. non ergo iuramento firmantur.

Dico quartò. Indi maioris capacitatis Europæis multis exæquandi, sicut naturaliter obligari possunt, vt diximus, ita & iuramento: non enim dubitari potest plures esse, qui Europæos multos excedant in ætate quatuordecim annorum, quâ pubertas inchoatur. Et cùm non agamus de priuilegio aliquo peculiari à Principe concesso Indis, quod pro eisdem possit fauorabiliter extendi, sed de obligatione ex iure diuino consurgente; id certè attendendum pro eâ, quod præcipuæ considerationis esse solet, mentis integritas in iurantibus, quam Ius præsertim attendit: Authent. Sacramenta puberum, num. 9. C. Si aduersus vendit: & alibi. Cùm ergo illa in prædictis suppetat, eorum contractus iuramento poterunt roborari.

Dico quintò. Iuramenta Indorum circa prædicta sine alia caussa, quàm quòd talium sunt, poterunt à Prælatis relaxare. Negat hoc P. Sancius de pupillis loquens num. 17. quia relaxatio talis est in præiudicium tertij, respectu cuius est naturalis obligatio. Sed id tenet, licèt obligationem naturalem agnoscat Ludouicus Lopez Lib. 2. de Contractibus, Cap. 39. fol. 485. P. Palaus Tomo 3. Lib. 3. de iuramento, Disput. 3. Puncto 2. vers. Sextò, parentes. P. Vincentius Tancredi de Religione, Tractat. 4. Lib. 2. Disput. 17. num. 2. & alij. Quamuis enim obligationem naturalem videantur inducere, hoc est incertum, & eâ non obstante sunt rescindibiles: quod satis esse videtur vt locus sit relaxationi. Similiter ergo de Indis dicendum. Et licet ij, de quibus Assertione præcedenti, puberibus exequentur, quorum iuramenta relaxari nequeunt, ex Authent. citatâ, ibi: Inuiolabiliter custodiantur: quod docere omnes affirmat P. Sancius num. 13. ita vt duo illa verba dispensationem omnem, relaxationem, & omne aliud contraueniendi remedium excludant, vt ex omnium etiam mente habet P. Oñate Disput. 11. num. 140. Quoad hoc tamen possunt impuberibus assimilari; tum quia sunt qui censeant contractus Minorum, etiamsi puberes sint, non firmari iuramento, neque Authenticam de illis agere, quando sine auctoritate Tutorum contrahunt, sed quando cum illâ. Tum etiam quia hîc iam agitur de priuilegio Indorum, licèt non speciali, sed à iure communi concesso: vnde, quia fauorabile, debet extendi; maximè cùm simus in negotio religionis ac fidei, pro quâ summa militat ratio, vt dictum sæpiùs. Quod autem diximus, ad relaxationem sufficere rationem illam ex iurantium conditione desumptam, conforme est grauium scriptorum doctrinæ, qui de impuberibus loquentes affirmant defectum ætatis sufficere, vt videri potest apud P. Sancium citato n. 17.

Dico sextò, tamquàm probabile Protectores posse iuramenta prædicta Indorum irritare, sicut de Tutoribus Doctores affirmant apud P. Sancium citat. num. 17. Ludouicus Lopez, P. Palaus & P. Tancredi nuper adducti. Protectores namque instar Tutorum sunt, & ob eamdem rationem Indis assignati, inopiam inquam iudicij ad se & sua moderandum: vnde & vtrisque competit vt acta ab ipsis sine eorum auctoritate irrita penitus habeantur quoad ciuiles actiones.

§. IV.

De Testamentis Indorum.

DE illis Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. num. 74. & seqq. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 28. §. El qual, circa finem: & affirmat in illis non debere se Protectoribus intromittere, quia in ordine ad testandum habent Indi plenam libertatem: nisi in illis falsitatem aliquam interuenisse intelligatur. Item, receptum esse vt sine Tabellione, & testibus vicinis ac rogatis fieri possint, sufficereq́ue vt aliquis ab eorum Gubernatoribus designatus illa scribat; & duo aut tres testes assistant, siue vicini siue fœminæ, si opportunè occurrerint. Quòd si posteà coràm competente iudice comprobetur, qui sibi verum esse persuadeat, eò quòd specimen veritatis habeat & scriptis conformia deponunt, testamentum ritè factum pronuntiatur, & executioni mandari iubetur; quidquid litis contra illud fuerit intentatum. Id enim Indorum multa simplicitas operatur, & scribentium aut testium sæpiùs copiâ non repertâ. Ex quâ ratione videtur non esse necessarium vt testamentum scripto fiat; multoties enim qui sciat scribere desiderabitur, & Gubernator deerit, qui scientem designet. Poterunt ergo tunc Indi vltimam suam voluntatem coràm iis, qui adfuerint declarare.

Sed numquid duo tantùm Indi sufficient, & eorum dictis, nullo addito adminiculo, iudex deferri poterit, vt legitimum pronuntiet testamentum? Difficile sanè id videtur, neque in eo casu loquitur Dom. Solorzanus, qui præter testes, qui adfuerint ad confectionem cum scribente, alios requirit ad comprobationem, quibus, si eorum dicta scriptis conforment, fides adhibetur. Statq́ue insuper illius doctrina Cap. eodem, num. 57. & in Politicâ §. Lo qual nos da: quòd scilicet sex Indi vnum tantùm idoneum efficiant.

Dico primò. Duo testes ex prædictis fidem facere possunt, si verosimiliter deponant. Id probari potest: nam cùm ad pronuntiandum testamentum validum id tantùm exigatur, vt ex testium depositione iudex sibi persuadeat illos verum dicere, si hoc duorum testificatione obtineri potest, habetur equidem quod necessarium secundùm receptam praxim iudicatur. Atqui id duorum testificatione haberi potest, quia verosimiliter possunt deponere, dum suspicio non obuiat falsitatis; quia ex eo quòd testamentum validum sit, nihil ipsi commodi reportant, aut eorum proximi, neque ab aliquo inducti comperiuntur. Quod firmari potest ex eo quòd in multis testamentis, eò quòd priuilegiata sint, testes duo minimè aliàs idonei vt sufficientes admittuntur, vt duæ fœminæ in testamento inter liberos. Pro quo Diana Parte 7. Tractat. 6. Resol. 33. P. Fragosus Tomo 3. Lib. 4. Disput. 6. §. 2. num. 32. cùm Glossa, Baldo, Iulio Claro, & P. Molinâ: & quamplures alij, quos adducit & sequitur Angelus Bossius Tomo 2. Titulo 9. num. 75. & Titul. 10. num. 7. In testamento ad pias causas, pro quo Diana suprà, Resolut. 16. P. Molina Disput. 134. P. Fragosus num. 62. Bossius num. 81. alios congerens. In testamento militis, de quo P. Molina Disput. 129. apud quem alij. P. Fragosus num. 104. Diana Resolut. 47. cùm Ferdinando Vasquio & Hunnio, Bossius num. 78. cum aliis: & Titul. 11. num. 4. & esse eamdem rationem tempore pestis, sunt qui censeant apud P. Molinam Disput. 127. §. De iure communi, & Dianam Resol. 35. quod aliis citatis tenet Bossius num. 70. & seqq. & præsertim num. 75. qui & de peregrinis citato num. 78. Quid ergo mirum, si duo Indi pro Indorum testamento in pari necessitate sufficiant, aut etiam vbi ratio similis videtur militare, cùm etiamsi minor sit, debeat reputari sufficiens, quandoquidem omnium maximè priuilegiati comperiuntur.

Dico secundò. Indi degentes in oppidis Hispanorum, vbi & Tabellio, & testes legitimi suppetunt, debent iuxta leges regni testari. Sic vsu receptum, licèt Dom. Solorzanus suprà affirmet vbique consuetudinem inoleuisse vt Indi modo explicato testentur, neque de ciuitatum incolis quidquam diuersum asseueret. Et ratio quidem ab eo adducta ita tenendum insinuat, dum pro ea tenui solemnitate multam Indorum simplicitatem allegat, quæ quidem vbique videtur suffragari. Addit & frequentem scribentium & idoneorum testium defectum: quod quidem non arguit aliter dicendum, quando & scriptores & copia testium haberi facilè possunt: sed frequentem illam rationem in caussâ fuisse vt generalis illis facultas ad testandum modo dicto tribueretur; quia res esset multis dubijs, & ita etiam litibus obnoxia, si in vno loco hoc modo, & in alio aliter deberent illi testari. Cùm etiam frequenter accidat vt in oppidis etiam Hispanorum qui pro eis scribat non ita opportunè accedat, neque testes valeant aduocari. Et quod ratione loci licet, etiam licet ratione impedimenti, iuxta ea, quæ ex aliis habet Bossius citato Titulo 9. num. 111. & est iuxta dicta ab ipso num. 61. & 62. & de militibus Titul. 11. num. 32. Ideò verosimile omnino videtur quod à Dom. Solorzano dicitur, esse generaliter accipiendum. Quòd si Indi more Hispanorum in eorum oppidis sæpè testentur, id non tollit quin aliter factum debeat à Regiis iudicibus, & etiam in foro conscientiæ sustineri.

Neque obstat si obiicias Rusticum in ciuitate testantem, cuius est factus incola, debere cum eâ, quâ ciues alij, solemnitate testari, licèt dum iure ageret minor solemnitas pro illius testamento sufficeret: etsi rure testatus sit, eius testamentum non valebit, si moriatur intra annum in ciuitate, vt cum aliis tenet P. Fragosus num. 133. eam afferens rationem ex L. Titia. 87. §. Vsuras. D. de legatis 2. quod caussa priuilegij cessat, priuilegium etiam cessat. Respondeo enim pro Rustico quidem domicilium mutante nullum extare priuilegium, quia cùm ciuis fit, mores ciuium haurit, & licet simplicioris ingenij sit, id non interest, quia aliàs in pluribus ciuitatum incolis deberet titulus idem attendi; cùm sit certum in ciuitatibus multos simplices & bardos, ac rusticiores ipsis rusticis inueniri: quod esset sanè difficillimum. Non ergo debuit in generali dispositione illud statui discrimen, sed debuit illa potius ciues omnes verè tales sine differentiâ complecti: pro Indis autem alia est ratio, quia ferè per accidens contingit vt incolæ ciuitatum sint, cùm studiosè curetur vt ad sua oppida reducantur, ad quæ iudicantur pertinere. Vnde pro eis iuuat quod de ciue testante in rure, fortuitò ibi ægrotante, tradunt multi, quos citat Bossius num. 107. ex quo ex conuerso pro Rusticis viget argumentum. Iuuat item quod de illis docent Baldus, Imola, & Ripa, ex quibus P. Fragosus suprà §. Secus dicendum. Quòd si Rusticus facto testamento rure, moriatur in ciuitate, sed vt aduena, etiam post annum, testamentum sustinebitur, eò quòd non transtulerit domicilium. Immò etsi transferant, tenent Iason, Corneus, & alij, quos adducit & sequitur Bossius numer. 30. & ratio pro eo vrget eadem, ex hominum huiusmodi simplicitate desumpta, quæ eos etiam in ciuitatibus comitatur: & quæ ab Imperatore proponitur in Authent. de instrum. Caut. & fide §. Hæc autem: & ita tenet Negreiros apud Bossium num. 108. Ex quo fit Indos etiam in Hispaniâ, in quam aliquando transfretare contingit, posse modo prædicto testari, sicut etiam in mari. Pro aliis autem priuilegiatis circa hoc in nauigatione Indicâ, vt sunt milites, & in expeditione versantes, videri potest P. Fragosus num. 109. & 110. vbi hæc habet.

Primò milites stipendiatos in arcibus Indicis locorum hostilium existentes, ad præliandum paratos, priuilegio gaudere, de quo numer. 180. Quod est iuri communi conforme per Textus & Auctores apud Bossium Titulo 11. num. 28.

Secundò non gaudere præsidiarios in terris non hostilibus, sed pro illarum quiete constitutos, quamuis stipendiatos. Sed pauci profectò in Indiis sunt, qui licet in terris hostilibus non sint, non debeant præfatâ iuris indulgentiâ potiri: semper enim hostile aliquid timeri potest ab exteris aut intraneis, vt necessarium sit quodammodo esse in procinctu. Pro quo D. Petrus Auendannus in Dictionario Hispanico verb. Caballeros pag. 176. vbi ait milites regni Nauarræ. Granatæ, Neapolis, & Stationarios Lusitaniæ dicto priuilegio gaudere. Et de Stationarijs alijs, vulgò de guarnicion idem tenent plures, quos citat & sequitur Bossius citato Titul. 11. num. 58.

Tertiò, qui Vlissypone (idem est de aliis Hispaniæ portubus) militiæ nomen dederunt, & Regiis expensis ad Orientalem Indiam nauigant (idem est de Occidentali) aut classibus vehuntur ob caussam militiæ, quamdiu nauigant non posse testari iure militari, quamuis animo militandi nauigent. Ex Ægidio Lusitano in L. 1. C. de Sacr. Eccles. 2. p. §. 1. n. 7. & 8. Ratio esse potest; quia tales neque in castris sunt, neq; in expeditione, seu procinctu, aut proxima dispositione ad prælium; cùm tamen Imperator Iustinianus. §. Illis. & §. Sed hactenus, Instit. de militari testament. requirat vt in castris, aut in expeditione sint. Naues enim illæ, de quibus citatus scriptor, non eos vehunt vt proprios milites; sed tales alibi futuros. Sicut de ijs, qui à Pontifice, aut alijs Principibus mittuntur Imperatori, aut alijs Dominis, tenet Merenda apud Bossium suprà numer. 52. ex illis enim fit posteà delectus à Generali Duce, neque enim omnes sic missi indifferenter admittuntur. Quod equidem parùm verosimile apparet: nomen enim expeditionis benignius est interpretandum: & sic in expeditione esse dicuntur, qui se ab omni alia curâ expediunt, & ad præliandum, longis licet itineribus, progrediuntur. Cùm etiam in nauigatione ipsâ occurrere occasiones præliandi possint; propter quod & milites in nauibus hujusmodi proprij conuehuntur. Et ita videtur idem Auctor sentire, subdit enim.

Quartò ex eodem Ægidio tamquàm indubitabile, Nauarchos & Trierarchos nauium Indicarum, & classium, iure posse militari testari, sicut & omnes remiges in classibus & triremibus, quia censentur milites L. vnica §. Item Nauarchos D. de bonorum possess. ex milit. textamento. vbi alij legunt Triarchos Lusitanos item, qui nauibus Indicis præficiuntur duces, & nauim scribas, ac nautas, quia & milites reputantur L. ex eo tempore D. de milit. testam. quia occupantur in expeditione, cùm properent ad bellum ineundum cum hostibus. Et idem ait de iis, qui soluunt ex portu ad Insulas expectaturi naues ex Indiâ redeuntes, vt præsidio suo eas ab hostili tueantur classe, & tutas in portum reducant. Hæc ille habet priori assertioni minimè consona, benè tamen rationi. Si enim omnes prædicti eò quòd ad bellum ineundum tendant, in expeditione esse dicuntut, & ideò priuilegio vti militari possunt, nequit profectò id iis negari, de quibus negauit Auctor. Videatur Bossius suprà num. 46. & seqq. pro officialibus, remigibus, & aliis. & num. 59. vbi de medico, & Cancellario.

Quintò ait cum citato Ægidio eos, qui nauigant ad Indos sumptibus Regiis animo exercendi mercaturam, licet milites nuncupentur, non posse sine communi solemnitate testari. Sed certè si stipendium accipiant, & omnia obeant militum munia, mercaturæ animus non videtur obesse, quia vtile per inutile non vitiatur. Et circa prædicta quidem cùm dubium inciderit, & ad Regios iudices fuerit caussa deleta, ipsi prout benè visum fuerit, attentis Doctorum sententiis iudicabunt. Quod autem à me dictum, pro foro poterit conscientiæ iuuare, vt testamenta militum non solemnia sine illius possint grauamine sustineri. Pro quibus & aliis hæc satis.

§. V.

Alia circa Indos ex miserabilium personarum titulo priuilegia percurruntur.

COngerit illa Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. num. 40. & seqq. & in Politica pag. 233. Col. 2. suntque restitutionis in integrum: dolum & fraudem in eis non præsumi: à tutelis, & aliis oneribus similibus excusari: lites eorum citò, & sublatis formulis expediendas, pro quo Regia rescripta extant, & Concilij Limensis secundi admonitio Parte 1. Cap. 140. Venire posse contra instrumenta, quæ præsentauerint, & confessionem sui Aduocati in libello factam, non solùm in continenti, sed quandocumque reuocare, & etiam post publicationem testium, atque in secunda instantiâ per eosdem articulos, & directè contrarios, nouos producere testes: iudiciariam contumaciam non committere, Curiæ casum habere, & à pœnis non confecti inuentarij liberari. Sic habet ille cum prædicto alio de non præstandâ fideiussione in Capitulis contra Prætores, de quo §. 1. In quibusdam tamen diuersæ occurrunt Doctorum sententiæ, sed iuxta fauorabiles locutus, vt in casu Curiæ post litis contestationem, quod negat Couarruuias Practicarum quæst. Cap. 7. §. Nono, vbi circa finem. Sed tenet Matthæus de Afflictis apud eumdem. Occurrunt etiam apud ipsum doctissimum Præsidem alia, quæ in fauorem Indorum possunt aduocari, ex quibus sit

Primum, Indum re propriâ per vim spoliatum, posse caussam suam coràm Ecclesiastico iudice prosequi, dummodo in laico negligentia adsit Cap. 6. §. Immò & in hoc, vbi aliquos adducit sentientes: idem dicendum etiam non datâ negligentiâ iudicis sæcularis, & esse ait communem sententiam Canonistarum: in Hispania tamen neutiquam admittendam, sed risui habendum eum, qui eam vellet ad praxim reuocare, quod & de Galliâ testatur. Sunt etiam aliqui praxim eamdem in Hispaniâ negantes, etiam datâ negligentiâ iudicum Regiorum, ex quibus aliquos adducit. D. Felicianus à Vega in Cap. Licet ex suscepto, num. 22. qui tamen num. 23. sequenti: non ideo reiiciendam probat, cùm sit Canonica dispositio, & communi Doctorum sensu roborata. Quod autem Scriptores illi, ex quibus aliquos etiam allegat Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 5. num. 62. dum eam negant, in eo sensu fuerint ob non peruisam ab ipsis, mouere non debet, iuxta citatum D. Felicianum, quia cùm iudices Regij in Hispaniâ pro reddendâ iustitiâ miserabilibus personis aduigilent, rarissimè accidit vt ad Ecclesiasticos recursus habeatur. Quòd ille in Indiis specialiter haberi queat, affirmat Bobadilla in Politica Libr. 2. Cap. 17. num. 110. Nec de illis ille loquitur sed generaliter, ex quo fit pro illis doctrinam dictam vrgentiùs militare. Modum autem Prælatorum prudentia docebit, ne, dum vnius damno curatur occurri, multa & grauiora sequantur.

Secundum, Cùm Indi contra eos agunt, à quibus spoliati, ab eisdem expensas dandas tenent Auctores apud illum eodem Cap. n. 5. quòd si fortè in lite succumbant, non esse reddenda quæ ex caussa prædicta acceperint, tenent aliqui apud eumdem num. 7. & fauent quæ habet in fine Capitis. Certè qui bonâ fide accepit, nec factus est locupletior, in conscientiæ foro non est obligatus, quod & iudices debebunt obseruare.

Tertium, non posse extra proprij domicilij forum trahi, vt in Curiâ respondeant Cap. 7. num. 2. §. Habent prætereà. Vbi graue dubium emergit, an id etiam stet quando actor est similiter priuilegiatus, vt si Indus contra Indum agat, Ecclesia (quam eodem priuilegio gaudere probat ibidem. §. Verùm de Ecclesia) vidua, pauper, pupillus &c. de quo luculenter agit. n. 45. & 5. diuersas Auctorum sententias adducens, & generaliter concludens non posse, stante generali regulâ, de qua in L. Sed & milites. D. de excusat. tutor. L. Verùm. §. Item quæritur. D. de minoribus. §. Sed & hac præsenti in Authent. de Sanctißimis Episcopis. Collat. 9. quod priuilegiatus vti priuilegio nequit contra pariter priuilegiatum. Et in Hispaniâ praxi firmatum ostendit §. Septimo hæc eadem.

Est autem satis verosimilis opinio Matthæi de Afflictis in Constitutione Neapolit. Lib. 1. Rubricâ 36. numer. 35. affirmantis eum, qui priuilegium habet fortiori caussâ roboratum, posse priuilegiatum ex non ita firmâ trahere ad forum Curiale. Quod quidem respectu Indorum videtur specialiter obseruandum, quando illi contra suos Gubernatores agunt, à quibus facilè opprimi possunt, aut etiam à viduis, & pupillis, potentiores habentibus defensores. Quod est quidem Couarruuiæ doctrinæ conforme §. Octauò, si alicuius. Vbi id generaliter tenet in castri, villæ, vel ciuitatis communitate, quæ potest dominum ad Curiæ tribunal adducere, etiamsi priuilegio orphani & minoris, vel si femina sit, iure viduitatis se tueri velit, cùm tribunal hujusmodi sit manifestè suspectum. Iuxta quæ quotiescumque inter litigantes priuilegiatos, est, si non manifesta, probabilis tamen, & non malè fundata suspicio, idem prorsus faciendum.

Id quod vlteriùs potest declarari, & comprobari. Nam lex concedens priuilegium fori personis dictis, non concedit directè & apertè, nisi cùm actores sunt: lex inquam vnica C. Quando Imperator inter pupillum & viduam. Cui lex Regni consonat. 41. Tit. 18. Part. 3. & aliæ apud Couarruuiam suprà in principio Capitis. Quando ergo rei sunt & conuenti, id ex interpretatione Doctorum inualuit, & inde fit in praxi locum arbitrio relinqui. Et cùm priuilegij huiusmodi fundamentum miseria litigantium sit, ei potiùs fauendum videtur, in quo major pro commiseratione ratio deprehenditur. Qui discursus pro Indis apprimè facit, quibus illud ex Thoma à Kempis ritè adaptetur: Omnes miserabiles sumus, sed neminem te miserabiliorem (perinde est, fragiliorem) æstimes. Vnde doctrinam hanc arbitror sub grauis peccati reatu à judicibus practicandam; nisi circumstantiæ tales occurrant, quæ in contrarium vrgeant, & ad commiserationem possint majorem sincerum iudicantium animum permouere.

Quartum, Caussas Indorum ante omnes alias in Regiis Prætoriis tractandas, quæ in Tabulæ habentur descriptæ, vt suo ordine expediantur. Sic Cap. 7. num. 3. §. His accedit: vbi additur vsu obtentum vt Sabbato cuiuslibet hebdomadæ caussæ pauperum & Monasteriorum, quæ pauperibus æquiparantur, omnino examinentur ad earum expeditam diffinitionem. Quod vtinam sic fiat!

His addo circa priuilegium illud præfato titulo innixum, vt sine fidejussione possint Indi libellos contra Prætores cùm voluerint, ante scilicet, aut post syndicatum, præsentare, de quo Dom. Solorzanus citat. Cap. 27. numer. 62. & seqq. & in Politica pag. 235. & sequenti, Col. 2. §. Y en la misma, & seqq. benè ipsum aduertere aliquos Prætoribus infensos Indorum vti ministerio solitos, dum eos ad accusationem impellunt, vt sic à fidejussione præstandâ liberentur. In quo quidem, si accusatio justa sit, & Indi ad falsò testificandum neutiquam adigantur, peccatum graue non est ex se: quidquid de odio mortali sit, quod abesse aliquando potest, sed rarò, quia ad hujusmodi expostulationes non justitiæ aut pietatis zelus, sed priuatæ extimulant simultates. Ex quo quidem obligatio restitutionis non oritur, juxta communem Scriptorum doctrinam de violatâ tantummodò charitate. Nisi ob acceleratam expostulationem ante syndicatûs tempus, cùm res non vrgeret, expensæ fuerint cumulatæ: sic enim justitiæ jam res agitur à talibus violatæ.

§. VI.

An quæ de Indis dicta, ad Æthiopes debeant extendi. Vbi & de Mixtis.

SI serui sint, vix esse locus dubio potest, nisi cùm de libertate agunt, & tunc, ac quoties tale quid occurrerit, dubitari nequit miserabiles esse personas, in quibus miseria summa est, carentia scilicet libertatis: & ita quæ de Indis dicta sunt, & illorum statui non repugnant, eis penitus adaptanda. Sunt verò & liberi multi, in quibus non illa, quæ in Indis simplicitas, præsertim in viris, sicut & in feminis apud Hispanos natis, pro quibus, & mixtim progenitis, Mestiziis inquam & Mulatis, quos vocant, ex Europæis scilicet atque Indis, vel Æthiopibus ortis.

Dico primò. Æthiopes, quicumque illi sint, miserabiles sunt personæ, & ita Indis quoad prærogatiuas talium exequandi. Id constat, nam eorum est satis miseranda conditio, quia pauperes, multorum injuriis frequenter expositi, ac mancipiorum more tractati, vnde in omnibus publicis concursibus sine controuersia Indis postponuntur. Cùm ergo, vt ex Cyno, Alberico, & Bartholo habet Couarruuias citato Cap. 7. §. Ceterùm, quia, judicis arbitrio relinquatur quæ sint miserabiles dicendæ personæ. nullus erit qui circa hoc hærere possit, licet suis expressi nominib us apud Scriptores non inueniantur.

Dico secundò. Circa Mestizios & Mulatos, eorum est attendendus status. Si enim Hispanorum more agant, neque simplices sint aut pauperes, eorum sunt etiam more tractandi. Hinc Mestizij sub Protectoris curâ non sunt, cùm se posse sufficienter regere censeantur: quamuis aliqui sint inter Indos nati & educati, qui nihil ab Indis diuersum præseferant, eorum etiam more vestiti, ad quos debet etiam cura se Protectoris extendere si ipsi velint; nam id fortè refugient, vt in suis contractibus agere liberiùs possint, & domicilium pro libitu commutare. Quod autem de Mulatis dictum, de liberis tantùm procedit: si enim mancipia sint, quia ex captiuâ nati, idem est quod de Æthiopibus asserendum; quando, etiamsi liberi essent, eorum deberet attendi paupertas; quæ quia communiter in prædictis occurrit, juxta eam judicandum; cùm aliàs paupertatis ex abjecta origine incrementum miseriæ dispiciatur; licet se solo non sufficiat: sunt namque multi, sicut & Mestizij adeò lautè viuentes, & in honore habiti, vt nullus eos miserabiles reputet, neque in eorum litigiis ad commiserationem peculiarem miserabilibus personis debitam, moueatur. Et quidem viduas, cùm diuites sunt, multi inter miserabiles personas numerandas negant, sicut & pupillos, vt videri potest apud Couarruuiam Cap. 6. citato. §. Primus casus. Quis enim miserabiles dicat diuites, id habentes, quo miserias possint omnes propulsare? Pecuniam inquam, de qua recens, sed elegans Poëta:

Me diua omnìpotens, cusa, effigiata, rotunda.

Cujus & Hispana versio illa.

Aquella, si bien vndida
Diosa, que todo lo puede,
Redonda, para que ruede,
Porque se abata, batida.

Quòd si aliter dicendum, vt apud eumdem alij, de quo & suprà num. 154. ideò est quia in lege ipsâ expressum, in qua de viduis & pupillis mentio, vnde beneficium hoc non debuit eisdem, licet ratio pro ipsis non adeò esset vrgens, denegari. In casu autem nostro nulla est lex, quæ prædictos exprimat, & alioqui ratio non suffragatur ipsis: ex quo fit nullum futurum judicem, qui vti priuilegiatis fauendum in litigiis arbitretur.

Quòd si fortè aliquis sit, per me certè licebit, & tueri se poterit ex eo quòd tales Pontificiis priuilegiis Indorum ac Æthiopum in ordine ad res spirituales, seu negotia animæ perfruantur, de quo dictum Titulo 5. numer. 134. quamquàm id non adeò solidum sit: pro extensione enim præfatâ stat Pontificum expressa in quibusdam declaratio, vnde ad alia fit verosimilis ampliatio. Quod secus in iis accidit, de quibus agimus: nullius enim legis, aut peculiaris rescripti pro eo indultum reperitur. Sed quia simile extat aliquid, vt in quibusdam aliis accidit, poterit tolerari, & pupillorum ac viduarum diuitum exemplum adscisci in fauorem prædictorum.

§. VII.

An ex præfatis origo puritati sanguinis obstet ad officia aliqua, & honorarios titulos requisita.

DE hoc Dom. Solorzanus citato Cap. 27. numer. 77. & seqq. & in Politica Cap. 29. pag. 242. Col. 1. & seqq. vbi in eorum fauorem resoluit admittendos ad omnia, & ciuilia & sacra, si capacitas suppetat, neque Maurorum aut Iudæorum jure censendos, atque inter eos nobiles ad Equestres Ordines admittendos. Quod ego in Indis rarissimè admitterem: valde enim equestrium Ordinum splendor decresceret & contemptui haberetur, essetque indecorum nimis equestres homines ob ebrietatem ludibrio habitos, quod in talibus potest magno cum fundamento, quisquis eos nouerit, suspicari. Et citatus quidem Auctor de Indorum genere ac Nigrorum promiscuè loquitur; cùm tamen circa hoc valde diuersus sit in communi æstimatione conceptus: ex Nigris enim oriundi licet ex eo capite possint puritatem habere sanguinis, quia neque Iudæi, neque Mauri: non tamen nobilitatem, quia ex mancipiis descendunt, quorum ante captiuitatem genus probari nobile nullo modo potest, vnde & ceteris paribus Indigenis posthabentur.

Quia verò in Societate nostra statutum de puritate dictâ extat in Congregat. 5. Decreto 52. & 53. & in 6. Decreto 28. obseruare juuat eos, qui ex Indorum genere nobiles vulgo habentur, nullum habere inde impedimentum. Sic citato Decreto 28. secus si ignobiles, vsque ad quintum gradum inclusiuè, ex eodem de Tarteris, & aliis ita concludente: intra quos tamen gradus dispensare R. P. Generalem posse, ibidem habetur. Quòd autem in eo Decreto Indica sit progenies inclusa, ex eo constat, quia minimè exclusa comperitur. Vbi enim? & quia quando opus est, ad eumdem R. P. habitus inuenitur pro dispensatione recursus. Etsi quandoque annuit, nomine dispensationis vtitur: pro quo eorum epistolas poterunt consulere Prouinciales. Si factum aliter aliquando, id certè bonâ fide; quam non suffragari, ibidem declaratum. Id quod in Æthiopibus certius multò.

INDEX ADDITIONVM AD TOMVM PRIOREM THESAVRI INDICI. Numeri marginales hic tantum indicantur.

- A

- Æthiopes.

- GAudent Indorum priuilegijs quoad temporalia, quia miserabiles personæ. 182. & 183
- Ab ipsis origo an obstet sanguinis puritati ad multa requisitæ. 186

- Alexander VI.

- Illius defensio, & singularis deuotio erga Eucharistiam. 2

- Angelus Maria Verricelli.

- Illius erga Indiarum expugnationem & donationem Pontificiam asserta excutiuntur, cum donationis eiusdem defensione. 3. & seqq.

- B

- Bellum.

- AN inferri poßit nolentibus Euangelij Prædicatores admittere. 8

- Beneficium.

- Circa Ecclesiastica, vide v. Electio.

- Benemeriti.

- Temperandæ circa illos pœnæ. 94

- Bona incerta.

- An restituenda. Et modus pro restitutione peculiaris. 98.

- Bulla Cruciata.

- Circa illius durationem difficultates peculiares expeditæ. Et qualis pro ea futurus annus. 87. & seqq.
- Religiosos non posse eâ vti quoad reseruata. 110
- Quid Nouitij. 112

- C

- Confessarius.

- QVæ illius obligatio circa ea, in quibus Pœnitens laborat ignorantiâ culpabili. 37

- Contractus.

- Argentearum pinnarum ex simili in frumento declaratus. 119
- Locationis animalium vt liceat Ecclesiasticis. 129
- De contractu Nigrorum. 131
- De contractibus Indorum vide. V. Indi. De triplici in vno. 128

- D

- Decimæ.

- ILlarum caussas ad laicos non spectare, quidquid vnus aut alter ex Theologis aduersentur in peculiari casu. 44
- Non debentur ex prædijs Religiosorum conductis. 86
- Neque ex ijs, quæ ipsi conducunt, stante priuilegio vt non soluanter ex ijs, quæ habent. 87. & 88
- Speciale illud in Societate Iesv. 89
- Dari communicationem priuilegiorum etiam in decimis, non obstante Bulla Pij V. 90

- Didacus Butronius.

- Laudatus ob constantiam, & munificentiam. 21

- E

- Electio.

- AD Beneficia Ecclesiastica an digniores eligendi ab habentibus liberam prouisionem, & quid pro Indijs. 27
- An præferendi in Indijs Diœcesani. 28. & seqq. vbi notanda quædam.

- F

- Famulus.

- QVod iustum stipendium ex neceßitate seruientis. 19.

- Fontirrabia.

- Quæ vrbs. Qualis eius constantia contra Gallicam incursionem. 20. & seqq.

- G

- Gallia.

- EIus in Indias nauigationes vnde minùs felices. 26.

- I

- Indiæ. Indi.

- QVàm justè ab Hispaniarum Regibus acquisitæ. 10. & seqq.
- Indi an cogi ad mineras poßint. 133. & 134
- Sunt miserabiles personæ varios ob titulos. 141. & 142.
- Quàm graues inde illatæ ipsis iniuriæ. 143. vbi vulturis notandum exemplum.
- Seueriùs quàm illatæ alijs puniendæ ex rescripto Regio, quod defenditur ratione, & Romanorum exemplis. 144. & seqq.
- Quam vtiles. 148
- Vt faciendo ipsis læsi honoris restitutio, verbis, alapâ, &c. 151. & 152. Vbi de obligatione generaliter circa hoc, & diuersarum sententiarum conciliatione.
- An obligentur naturaliter in contractibus ipsis prohibitis sine aßistentia Protectoris. 152. & seqq. vbi & generalis doctrina.
- De illorum testamentis. 165. & seqq.
- Varia illorum priuilegia vt miserabilium personarum. 174. & seqq.
- Vt spoliati an poßint ad Ecclesiasticum judicem recurrere. 175
- Expensas pro lite an ipsis dare debeant spoliantes. 176
- Extra proprij domicilij forum an trahi queant. 177 & seqq.
- Eorum caussæ ante alias expediendæ. 180
- Fideiußionem dare in capitulis aduersus Prætores non debent, & specialis resolutio circa eos, qui ipsorum circa capitula vtuntur ministerio. 181
- Origo ex ipsis non obstat sanguinis puritati ad multa requisitæ. 186
- Speciale pro Societate Iesv. 187
- Vide Iuramentum.

- Indulgentia.

- Opinio probabilis circa illas non suffragatur, si non vera. 107. & 108.
- Stationum an plenariæ. 112

- Iuramentum.

- Cum æquiuocatione. vt liceat, cum notanda doctrina. 195. & 96.
- Prætores Indici vt iurare poßint. 113
- Qualiter & Commendatarij, vbi & doctrina peculiaris. 114 & 115.
- An confirmet contractus Indis prohibitos sine aßistentia Protectoris, &c. 161. & seqq.
- Posse relaxari vt pupillorum. 163
- Etiam à Protectore. 164

- L

- Lex.

- DE illius obligatione in conscientiæ foro peculiaris doctrina. 43. & 44
- Ab illarum obseruantiâ felicitas. 149

- Læsæ Maiestatis crimen.

- An tale in Auditorum Regiorum inhonoratione. 92
- Libertas Ecclesiastica.
- Quando illi præiudicetur per impositiones, & de praxi reddendi iurantibus in fine anni. 84. & 85

- Lucrum.

- Ob carentiam pecuniæ an liceat. 120
- Cessante licere in mutuo auctoritate Apostolicâ comprobatum, sicut ob damnum emergens, & pericula. 121 & seqq.
- Licet ex contractu triplicem includente. 128

- M

- B. G. Marisotus.

- SInistræ fidei scriptor, contra quem à num. 18. Vana ex ipso præcellentia pseudo regis. 14
- Eiusdem non vera narratio de nauali prælio cum classe Indica. 23. & seqq.

- Mestizij.

- An gaudeant Indorum priuilegijs. 184. & 185. vbi & de Mulatis.
- Sub Protectoris cura an sint. Ibid

- Minerarij.

- Vt obligentur in foro animæ Regijs Ordinationibus. 132

- Missa.

- An virtute priuilegij celebrari poßit in cameris Religiosorum ab infirmis in eisdem degentibus. 109

- N

- NOuitates in gubernatione quæ dicantur, pro Regiarum schedularum intelligentia. 56. & seqq.

- O

- Officiales Regij.

- QVomodo negotiari cum Regiâ pecuniâ queant. 97

- Opinio.

- Quæ probabilis an falsa dici queat. 125
- An dicietiam deceptum Auctorem. 126
- Cum ea licet compensatio occulta. 159
- Et cùm debitum est in spe. 160

- P

- Peruuium.

- QVantæ ab illo diuitiæ, præ Orientali India. 14

- Philippus II. H. R.

- Quanto cum consilio, iustitiâ, & maturitate Lusitaniæ regnum occuparit. 12. 14. & seqq. Vbi eiusdem elogia.
- Vt Galliæ auxiliatus. 15. & 16
- Singularis Dei prouidentia in succeßione Lusitaniæ. 19

- Prædicatio.

- Quando præmittenda vt expugnari infideles poßint. 4 & seqq.

- Priuilegium.

- Vide Indi, quoad illorum priuilegia, vbi & de priuilegijs miserabilium personarum.
- Priuilegiatus contra priuilegiatum, vt gaudeat priuilegio. 177. & seqq.

- Prorex.

- Quomodo Omnimodâ vti poßit circa Religiosorum electiones. 70

- Protector.

- Indorum an teneatur ad visitanda xenodochia illorum cum doctrina vtili. 135. & seqq.
- Acta ab Indis sine illius aßistentia vt valeant. 153 & seqq.
- Circa testamenta quid poßit. 165
- Quid circa Mestizios. 166
- Vide v. Iuramentum.

- Q

- Querelæ.

- INdorum contra Prætores, vide v. Indi.

- R

- Recursus per viam violentiæ.

- QValiter Religiosos dedeceat, si ex ambitione. 46 Qualis licitus. 73
- Recollectio Patentium non damnanda. 47. & 48
- Quid de illarum valore, si non registratæ. 48. & seqq. & 71.
- Quod dißimulare Regiæ Audientiæ poßint. 69
- Quid innouationis & ordinariæ gubernationis nomine in Regijs schedulis intelligatur. 55. & seqq.
- Quæ specialiter prohibita, & de prorogatione Capituli non stabili, atque abbreuiatione. Ibid
- Quid de stabili. 61. & seqq.
- Prorex quomodo tunc vti poßit Omnimoda. 70

- Religiosi.

- Illorum controuersiæ meliùs apud eosdem tractantur, & indecorè à laicis. 73
- Quando arbitri assumendi, & quales. Ibid
- De vnione ac diuisione Prouinciarum quid jure, quid Schedulis Regijs cautum. 64. & seqq.
- Quid in Societate Iesv. 66
- Pro casu speciali notabiles Assertiones. 68. & seqq.
- De obligatione restitutionis pro malè expensis, etiam cum generali licentia, vbi & de Beneficiarijs. 76 & seqq.
- Quid de PP. Minoribus. 81
- Quæ munera dare poßint, & quòd circa hoc Bulla Clementis VIII. mitigata. 80
- Quid circa opinionem fingularem Cardin. Lugo. 82
- Vide v. Recursus.

- Reliquiæ Sanctorum.

- Ab illis auxilium cum mirabili euentu. 24

- S

- Scandalum.

- QValis circumstantia scandali in Gubernatore. 116 Et in exponentibus mensas ad ludum. 117
- Propter illud non omittendam indigentium opitulationem. 138
- Neque temporalium administrationem. 139

- Seruitus, Seruus.

- Indorum depulsa. 40
- Illatæ seruis iniuriæ vt vindicatæ in lege veteri. 144
- Qualiter à Romanis. 145

- Spolia.

- In spolijs Episcoporum quomodo judices laici se intromittere queant. 91

- T

- Testamentum.

- IN quibus sufficiant duo testes, etiam fœminæ. 167
- Ciuis raro testantis an valeat cum solemnitate rurali. 169
- Et rustici in ciuitate. Ibid
- Militum. 170. & 171
- Aliorum militiæ officialium, 172
- Indorum. Vide v. Indi.

- Titulus.

- Circa Titulum operis obseruatio. 1

- Tributa, & Vectigalia.

- Notanda quædam circa illorum obligationem. 41. & 42.

- V

- Venditio.

- OFficiorum vt liceat. 40
- Illicita Proregibus, etiam ob titulum liberæ electionis. 83
- Indifferentium & pro illis obseruanda doctrina. 38 & 39.
- De pretio venditorum ad creditum. 125. & seqq.
- Pecunia diua omnipotens. 184

- Vinum.

- Ad Ecclesiasticis an vendi in domibus proprijs, aut Monasterijs poßit. 130

- Vniuersitas.

- Non aßistentes Actibus an lucrentur. 93

FINIS.