R. P. Didaci De Avendaño Societatis Iesv, Segoviensis, In Sanctæ Inquisitionis Tribunali ex officio Censoris Avctarii Indici Tomvs Secvndvs, Sev Thesavri Tomvs Qvartvs
author: Diego de Avendaño
source date: 1675
edition published: 2020-08-21
language: en; en
availability: Dieses Werk bzw. dieser Inhalt wurde digitalisiert durch die Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz und steht unter einer Creative Commons Lizenz: Namensnennung 4.0 International (CC BY 4.0). This work or content, respectively, was digitized by the Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, and is licensed under the terms of a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Esta obra respectivamente este contenido ha sido digitalizado por la Akademie der Wiss (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

R. P. DIDACI DE AVENDAÑO SOCIETATIS IESV, SEGOVIENSIS, In Sanctæ Inquisitionis Tribunali ex officio Censoris AVCTARII INDICI TOMVS SECVNDVS, SEV THESAVRI TOMVS QVARTVS.
ANTVERPIÆ, Apud IACOBVM MEVRSIVM. Anno M. DC. LXXV.

A ET Ω. PRIMO ET NOVISSIMO [Apocal. 22 v. 13.] PRINCIPIO ET FINI. TIBI, TIBI, DOMINE IESV. CVI PRIMVM LVCVBRATIONVM MEARVM FœTVM. D. D. C. EPITHALAMIVM SACRVM; Postremum Dico pariter & consecratum volo. Vt quibus à te Principium, Tibi mecum desinant. Quod enim nobilis Alphabeti litteris prima & vltima, te significatum exhibes, sic interpretor, vt in LITTERARVM NEGOTIO, Quando scilicet tua caussa agitur, AVCTOREM TE ET CONSVMMATOREM Velis protestari. Audio te dicentem EGO SVMA & Ω. Et audio etiam statim dicentem Sponsam tuo stimulatam Spiritu: VENI. [vers. 17.] Et te pariter respondentem, ETIAM VENIO CITO. Et dilectum conclamantem discipulum:

VENI DOMINE IESV. Quæ mihi verba penitus vsurpanda grandæuitas imperiosa proponit. Quod enim Octogenario proximus aptius possit ingeminare Proloquium? VENI ERGO DOMINE IESV, VENI. Qualis votis sic te precantium occurrebas. Cuius vt mereri aliquantulùm possim ADVENTVM. HYMNVM deuotionis qualiscumque meæ, simplicitate potiùs pristina, quàm metricarum legum delicata obseruatione laudabilem, corditùs repræsento.

IESV Corona celsior,
IESV salus mortalium,
IESV dulcis memoria,
IESV vitæ spiraculum.
IESV decus Angelicum,
IESV felix auspicium,
IESV lux alma mentium,
IESV Corona Virginum.
IESV trinæ honor Machinæ,
IESV laus summa cœlitum,
IESV legis præconium,
IESV Sol Euangelicus.
IESV dulce suspirium,
IESV longinqua Claritas,
IESV fons veri luminis,
IESV suauis sarcina.
IESV iuge subsidium,
IESV bonorum copia,
IESV leuamen tristibus,
IESV pars cordis optima.
IESV mundi deliciæ,
IESV spes pœnitentibus,
IESV fomes amantibus,
IESV spei nostræ terminus.
IESV pacis vehiculum,
IESV cordis serenitas,
IESV dolorum pharmacum,
IESV salutis tessera.
IESV gratiarum pelagus,
IESV perenne canticum,
IESV medela vulnerum,
IESV Patris Signaculum.
IESV gloriæ compendium.
Huic seruo. Dator optime,
Sic da lætari intuitu,
Tuo vt lætatur Nomine.
Amen, IESVS.

INDEX PARTIVM, SECTIONVM, ET PARAGRAPHORVM TOMI SECVNDI AVCTARII INDICI.

- PARS QVINTA.

- Disceptatio Apologetica, in qua licita opinionis probabilis sequela defenditur, moderni Scriptoris prolixa impugnatione depulsa. Num. 1.

- SECTIO I.

- CIrca Propositionem istam: Vt actio quæpiam sit peccaminosa, oportet vt procedat ab homine, qui noscit & percipit quid boni, malive in ea sit: & antequàm id videat, aut animum reflectat, actio neque bona est, neque mala. 4

- SECTIO II.

- De Propositione ista: Ignorantia inuincibilis in omni opinione probabili inuenitur, vnde licita est illius sequela. 9

- SECTIO III.

- Argumenta aliqua, quorum solutione asserta veritas amplius lucidatur. 15

- SECTIO IV.

- Probationes aliæ propositæ & eneruatæ, ex quibus lux amplior receptissimæ veritati. 20

- SECTIO V.

- Discursus alij aduersantium penitus infirmati. 26

- SECTIO VI.

- Quædam P. Bonæ Spei argumenta proposita & soluta cum ampliori veræ sententiæ firmitate. 36

- SECTIO VII.

- Circa vsum minùs probabilis sententiæ in concursu probabilioris. 43

- SECTIO VIII.

- De vnius Doctoris auctoritate pro concilianda sententiæ alicui probabilitate. 59

- SECTIO IX.

- Circa difficultatem eamdem amplior assertæ veritatis illustratio. 67

- SECTIO X.

- De Resolutionibus alijs Auctoris aduersi circa materiam eamdem. 72

- SECTIO XI.

- De opinione ex horologijs, ex qua aduersi Auctoris insectatio. 85

- SECTIO XII.

- Circa sententiæ mutationem quæ illi incommodare possint proposita & soluta. 98

- SECTIO XIII.

- Circa Resolutionem 7. Vbi grauium quorumdam Scriptorum defensa doctrina, & propria sententia roborota. 113

- SECTIO XIV.

- Circa Resolutionem 8. Vbi doctrina multiplex, & specialiter de suaui Christi iugo. 124

- SECTIO XV.

- Circa Resolutionem 9. ex qua amplior veræ doctrinæ comprobatio. 134

- SECTIO XVI.

- Circa Resolutionem 10. vbi & alia veræ sententiæ firmamenta, & de titulo possessionis. 140

- SECTIO XVII.

- Circa vndecimam Resolutionem. Vbi multa de meliori possidentis in dubio conditione. 147

- SECTIO XVIII.

- Circa duodecimam Resolutionem. Vbi meliorem poßidentis conditionem stare etiam cum formidine partis aduersæ demonstratur. 154

- SECTIO XIX.

- Circa regulam de meliori poßidentis conditione quædam illius firmamenta ex obiectorum solutione. 158

- SECTIO XX.

- Alia circa eamdem regulam. Vbi duorum Scriptorum argumenta discussa, & veritas illustrata. 165

- SECTIO XXI.

- Circa obligationem sequendi partem tutiorem, An Auctor conuenienter & consequenter philosophetur? Ex quo amplius propriæ sententiæ veritas illustrata. 180

- SECTIO XXII.

- Auctoris aduersi iudicium circa præsentem controuersiam, & vera demonstrata sententia. 188

- SECTIO XXIII.

- Ex duabus æquè probabilibus opinionibus licitam esse alter utrius sequelam efficaciter ostenditur, modo pro eo conuenientissimo declarato. 198
- Argumentorum quorumdam solutiones. 204

- SECTIO XXIV.

- Licitum esse opinionem minùs probabilem amplecti sed sine assensu circa illam. 209
- Fundamenta positionis oppositæ proponuntur & diluuntur. 211
- Pro Assertione 2. quæ obijciuntur penitus enodata. 219
- Resolutio quæstionis præsentis, sicut & præcedentis amplius roboratur. 223

- SECTIO XXV.

- An si dari assensus circa opinionem minùs probabilem queat, prudens esse poßit. 229

- SECTIO XXVI.

- Circa certitudinem vltimi conscientiæ dictaminis verior & receptior stabilita doctrinæ. 238
- Conclusiones aliquot pro quæstionis resolutione. 247

- SECTIO XXVII.

- Sententia minùs probabilis & tuta sub qua consideratione poßit in praxi probabiliori præferri. 254

- SECTIO XXVIII.

- An, & quomodo sit iudici licitus vsus opinionis minùs probabilis. 267

- SECTIO XXIX.

- Certitudo iudicij practici iuxta opinionem probabilem, exploso quodam dicendi modo conuenientius explicatur. 292

- SECTIO XXX.

- Quomodo Deus complacere possit in obiecto prohibito, quando reuerà tale est quod quis, opinionem probabilem secutus amplectitur. 296

- SECTIO XXXI.

- Formido opinioni propria conuenienter explicata, & vtiles aliquot decisiones. 301

- SECTIO XXXII.

- Argumentum ex cultu Conceptionis immaculatæ Virginis desumptum an in negotio præsenti sit congruum. 307

- SECTIO XXXIII.

- Ex Pontificum facto circa opinionem probabilem an legitimum deducatur argumentum. Vbi specialiter circa consecrationem Jndicorum Episcoporum. 316

- SECTIO XXXIV.

- An pro adstruenda licita sequela opinionis probabilis rectè adducatur historia duodennis IESV in templo inuenti. 321

- SECTIO XXXV.

- Benignæ sententiæ confirmatio contra priorem Disceptationis Auctorem ex eôdem cum obiectorum solutione. 326

- SECTIO XXXVI.

- Judicium practicum probabile an sufficiat, Circa sententiam docti scriptoris. 334

- PARS SEXTA.

- De pertinentibus ad diuinum cultum, Sacramenta, & res quasdam alias Sacras.

- SECTIO I.

- OCcasione Beatificationis B. Rosæ Virginis Peruuianæ, quæritur Primò quam habeat illa certitudinem cum generali ac peculiari doctrina.
- §. I. Sententiæ diuersæ. N. 1.
- §. II. Assertiones nonnullæ pro quæstionis enodatione. 10
- §. III. Gloriam à Sanctis & Beatis statim à morte obtineri statuitur, nouo circa hoc exploso commento. 23
- §. IV. Quædam obiecta peculiari cum doctrina proposita & soluta. 39
- §. V. Veritas præcedentibus duobus stabilita. §§. ampliùs illustratur & roboratur aduersantis Auctoris obiectionibus ac responsionibus profligatis. 43
- §. VI. Aliæ contra eumdem efficaces & peculiares impugnationes. 54
- §. VII. Circa splendores & radios in sanctorum imaginibus communis Ecclesiæ sensus propugnatus. 62
- §. VIII. Nonnulla alia exhibentur cum auctario doctrine. 67

- SECTIO II.

- Ex Bullis seu Breuibus Beatificationis B. Rosæ Virginis Peruuianæ superiora Asserta comprobantur. 72
- Circa dicta num. 75. difficultas specialis ad B. Franciscum Borgiam spectans, & similiter Beatos. 88

- SECTIO III.

- De Patronatu B. Rosæ pro Limana Ciuitate, & vniuerso Regno Peruuiano. 92
- Difficultas I. An Patronatus dictus alium secum Patronatum admittat. 93
- Difficultas II. An sicut B. Rosa patrona est principalior, ita & esse possit Ecclesiarum in eius erectarum honorem Titularis. 98
- Difficultas III. An de B. Rosa Missæ votiuæ possint celebrari titulo Patronatus. 102
- Difficultas IV. Circa minùs principales Patronos an obliget S. Congregationis Decretum. Vbi quid pro Indijs & Limana Ecclesia. 105
- Difficultas V. An B. Rosa locum in sanctorum suffragijs habitura, & qualis ille futurus. 111
- Difficultas VI. An Indi ad obseruantiam diei festi B. Rosæ teneantur. 121
- Additiuncula cum auctario laudis B. Rosæ, & peculiari quadam obseruatione. 125
- Dubium incidens circa Octauas Beatificatorum pro Religiosis Ordinibus. Vbi an communicatio Priuilegiorum quidquam conferat circa illas. 128
- Breuis additio circa Octauas. An solis sanctis primæ & secundæ Classis conueniant. 145

- SECTIO IV.

- Parochi Indiarum quo vti Rituali debeant in sacrorum administratione. Vbi de Ritualis Pauli V. auctoritate.

- SECTIO V.

- An Religiosi possint in Indijs Sacramentum Baptismi priuilegij alicuius vigore conferre. 151

- SECTIO VI.

- An Baptismus conferri Indis possit sine fide explicita Christi & SS. Trinitatis. Vbi peculiaria nonnulla & scitu digna. 154
- Quædam docti scriptoris obiecta diluuntur. 162

- SECTIO VII.

- An Jndorum Confeßiones bona fide accedentium, & cum necessarij doloris ignorantia, validæ possint reputari. 169

- SECTIO VIII.

- An Indi, si non adsit sacerdos Indicæ linguæ peritus, teneantur, præsertim in mortis articulo per interpretem confiteri. 178

- SECTIO IX.

- Circa Confirmationis Sacramentum, & neceßitatem Balsami. Vbi decisio casus peculiaris. 183

- SECTIO X.

- An Religiosi in Indijs virtute priuilegiorum possint Confirmationis Sacramentum ministrare. 188

- SECTIO XI.

- Circa Tabachum an impediat Communionem. Vbi & obseruanda circa ieiunium naturale. 193

- SECTIO XII.

- An Indo in lethali morbo non valenti traijcere hostiolam Sacram, sit administrandus Christi sanguis. 201

- SECTIO XIII.

- Circa Indorum Communionem notanda quedam ex grauibus Scriptoribus cùm auctario doctrinæ. 213

- SECTIO XIV.

- De morte infantis, an Martyrium. Casus peculiaris, & ad Eucharistiam spectans. 227

- SECTIO XV.

- Circa multiplicatum stipendium pro vna Missa, præsertim ratione applicationis fructus specialis. 235

- SECTIO XVI.

- De Sacramento Extremæ vnctionis. Obseruatione digna circa illius institutionem. 243

- SECTIO XVII.

- Circa formam Sacramenti Extremæ vnctionis notanda quædam, & obseruatione digna. 255
- Additio circa formam aliam. 268

- SECTIO XVIII.

- Circa capacitatem in Jndis pro Extremæ vnctionis susceptione requisita, & nonnulla alia circa ipsos aliosque. 269

- SECTIO XIX.

- De excellentissimo Extremæ vnctionis effectu in remissione lethalium peccatorum. 278
- Obiectiones quædam propositæ & solutæ. 286
- Additio cum peculiari doctrina circa bonam fidem. 293

- SECTIO XX.

- Circa Sacramentum Ordinis. Indici scriptoris Asserta quædam proponuntur & excutiuntur. 298

- SECTIO XXI.

- An in Regnis Indiarum Episcopi possint ordinari. 305

- SECTIO XXII.

- Circa Matrimonij Sacramentum.
- Circa expreßionem consensus in Matrimonijs Indorum. 310
- De Parochi defectu in remotis partibus an Matrimonio obstet. 313
- De testium defectu, vbi & casus peculiaris. 317
- De testibus ignorantibus linguam contrahentium. Vbi & de Parocho, ac Jnterprete.
- Circa gradus cognationis, quibuscum potest Matrimonium valide celebrari. 321
- Circa conuersos ad fidem, coniugij consortibus non conuersis. 326
- Circa cognationem spiritualem in Indis, & rudibus aliarum nationum. 330
- Circa potestatem dispensandi in Matrimonij impedimentis Indicorum Episcoporum. 335
- Circa dispensationem cum mixtim progenitis. 342

- SECTIO XXIII.

- Circa Asserta quædam alterius Indici scriptoris ad Matrimonium spectantia. 352

- SECTIO XXIV.

- Circa primum Ecclesiæ Præceptum.
- De compellentibus Jndos ad laborandum in Festis, ad quæ illi non tenentur. 359
- Circa legitimas excusationes pro Missæ auditione in Festis, in quibus Indi ad eam obligantur. 360
- Laborantes in Festis an excusari Jndi possint, & sic excusati alios suo more ad laborandum inuitare. 361
- De excusatione ob metum, & quid speciale respectu Jndorum. 363
- Circa damna, & nonnulla alia, quæ possunt excusationem circa Missæ auditionem importare. 366
- De excusatione ratione ætatis in pueris & senibus. 368
- Indi Bullam Cruciatæ sumentes an Interdicti tempore ad audiendam Missam teneantur. 371
- Circa inuitos & coactos in Missæ auditione. 374

- SECTIO XXV.

- Circa secundum Ecclesiæ Præceptum de annua Confeßione. Vbi an Bulla Cruciatæ Religiosis valeat quoad casus reseruatos. 376

- SECTIO XXVI.

- De annua Communione tertio Ecclesiæ Præcepto.
- De tempore obligationis. 386
- De obligatione Parochorum pro administranda Jndis Communione. 395
- Circa Eucharistiam noctu deserendam ad ægrotos, præsertim equitando. 398
- Circa eamdem quando pro longè distantibus postulatur. 400
- De ebrio, qui post transactam ebrietatem sensuum remansit destitutus Officio. Vbi & de alijs Sacramentis. 403
- De nonnullis, quæ restant circa idem Præceptum. 406

- SECTIO XXVII.

- Circa Præceptum quartum de Ieiunio.
- Circa Chocolaticam potionem. 412
- Circa potiones alias, & specialiter de Guarapo. 416
- Circa ætatem pro Ieiunij obligatione. 418
- Circa vnicam Jndorum comestionem vt possit impletio Præcepti constare. 420
- De Coca, an eius vsus Præcepto Ieiunij contrarius. 423
- Circa laborem Indicorum Parochorum in audiendis Confessionibus. 425

- SECTIO XXVIII.

- De quinto Ecclesiæ Præcepto circa Decimas & Primitias. 428

- SECTIO XXIX.

- Circa dispensationem in Bigamia quæ in Jndis potestas. 433

- SECTIO XXX.

- Circa facultatem ad dispensandum cum illegitimis. 435

- SECTIO XXXI.

- Indis ad quid sit opus Bulla Cruciata. 440

- SECTIO XXXII.

- An virtute Bullæ Pij V. possint Episcopi dispensare cum Simoniaco vt retineat Beneficium Simoniacè acquisitum, illud ipsi iterum conferendo. 445

- SECTIO XXXIII.

- An Religiosi in Jndijs frui possint concessis Episcopis facultatibus. 449

- SECTIO XXXIV.

- Qui censeantur Neophytorum nomine ad vsum Priuilegiorum. 457

- SECTIO XXXV.

- An ad mixtim progenitos Neophytorum priuilegia possint extendi. 462

- SECTIO XXXVI.

- Circa Bullam Adriani VI. vulgò omnimodam, & caussas dispensationis. 466

- SECTIO XXXVII.

- Circa dispensationem in homicidio & alijs virtute quorumdam Indicorum Priuilegiorum. 469

- SECTIO XXXVIII.

- Circa duo priuilegia alia, & de viuæ vocis Oraculis.

- SECTIO XXXIX.

- Circa iura funeralia, vbi de Parochis & Religiosis. 483

- SECTIO XL.

- Censuris Ecclesiasticis an possint Indi percelli, vbi & de Æthiopibus. 491

- SECTIO XLI.

- Pro Indulgentijs opportunæ additiones. 499

- SECTIO XLII.

- Religiosi Indorum Parochi an censuris possint circa ea, quæ suisunt muneris, ab Episcopis coërceri. 505

- PARS SEPTIMA.

- De nonnullis alijs ad res Indicas spectantibus, & dictorum aliàs confirmationem & illustrationem. Circa S. Inquisitionis Officium.

- SECTIO I.

- DE Ministro S. Tribunalis turpe aliquid aut infame quidquam imponenti. Num. 1.

- SECTIO II.

- Nonnullis pro Confessarijs solicitantibus, iuxta casus contingentiam. 5

- SECTIO III.

- Casus peculiaris. Denuntiare Confessarium an debeat Pœnitens, cui præstiterat consensum. 16
- Additio vtilis cum peculiari doctrina. 25

- SECTIO IV.

- An violatio sigilli Confessionis sit casus S. Inquisitionis, cum doctrina peculiari. 33
- Circa Parochos Indorum.

- SECTIO V.

- Circa Parochos linguam Jndorum ignorantes nonnulla vtiliter discutiuntur. 38

- SECTIO VI.

- Circa Religiosos, an Simoniaci, qui Prælatis munera pretiosa offerunt pro nominatione ad Indorum Doctrinas, quæ Patrono exhibetur. 50

- SECTIO VII.

- Doctrinæ Indicæ an dari queant Religiosis sine residentia earum prouentus habituris, vel cum onere pensionis. 57

- SECTIO VIII.

- An sola Prælatorum assignatione possint Religiosi Paræcialem curam obire. 65

- SECTIO IX.

- Religiosi Parochi an ex iustitia administrare debeant, an solo titulo charitatis. 69

- SECTIO X.

- Circa digniorum electionem ad Paræcias Indorum. 73

- SECTIO XI.

- De obligatione Indicorum Parochorum circa residentiam. 76
- Circa fructus quando Parochus administrat per se ipsum. 79
- Circa compositionem pro fructibus. 83
- De Parochis semel tantum in anno remotiores populos adeuntibus. 87
- Episcopi quomodo obligare Parochos Indorum queant ad residendum suis in Doctrinis. 90

- SECTIO XII.

- De obligatione Jndicorum Parochorum circa Missarum celebrationem & applicationem.
- An Parochi Jndici teneantur pro Paræcianis Missas dicere, Vbi circa dies, & applicationem. 93
- Quæ distantia excuset Parochum à recursu ad Episcopum. 99
- Circa horam, in qua Indici Parochi possunt celebrare. Vbi & notanda quædam pro alijs. 104

- SECTIO XIII.

- Circa Indorum correctionem quid Parochis liceat, vbi & notatu digna. 108

- SECTIO XIV.

- Quæ sit Indicorum Parochorum circa eleemosynas obligatio. 119
- De Eleemosyna spirituali. 125

- SECTIO XV.

- Circa oblationes vt queant Indicorum Parochorum conscientiæ prægrauari. 128

- SECTIO XVI.

- Parochi Indici vt dispensare in Ecclesiæ præceptis valeant. 132

- SECTIO XVII.

- An Parochi Indorum confiteri sacerdoti non approbato poßint, si alius non adsit. & quid de Paræcianis. 135

- SECTIO XVIII.

- De obligatione Indicorum Parochorum circa Officij Canonici recitationem, & restitutionis obligationem ex illius defectu. 140

- SECTIO XIX.

- De Coadiutoribus Indicorum Parochorum. 144

- SECTIO XX.

- Negotiatio vt sit Jndicis Parochis prohibita. Vbi & generalior doctrina. 149
- Ex Synodo Diœcesana Limensi notandum aliquid & vtile circa dicta. 163

- SECTIO XXI.

- An Parocho in prædictis, & alijs probabiliter operanti pœna poßit infligi, & qualis illa. 169
- Excursio circa vsum opinionis probabilis. 175
- §. I. Moderni scriptoris circa licitam probabilis opinionis sequelam minùs apta explicatio profligata. 177
- §. II. De operante secundùm alienam opinionem. 180
- §. III. De probabiliori opinione quæ obligatio ad illius sequelam. 185
- §. IV. Circa tutioris sententiæ obligationem. 187
- §. V. de opinione improbabili, vel parùm admodùm probabili. 189
- §. VI. Circa specialem quamdam de extrinseca probabilitate doctrinam citati scriptoris.
- Excursionis pars altera, de obligatione Confessarij se probabili cum opinione Pœnitentis conformandi, vbi seuerus Iurista specialiter impugnatus.
- §. I. 196
- §. II. Argumenta quædam proposita & soluta. 204

- SECTIO XXII.

- Circa obligationem Parochi residendi intra limites Paræciæ sibi propriæ. 212

- SECTIO XXIII.

- Quomodo contingat Indicos peccare Parochos in contumelijs Indorum cum generali doctrina. 226
- Circa contumeliam generalis quidem, sed vtilis obseruatio. 230
- Dubium incidens circa circumstantiam virginitatis. 237
- Breuis excursio circa Aureolam virginitatis & alias pro casu in Indijs occurrente, & occasione præmissæ resolutionis.
- §. I. Resolutio circa dicta non obstante amissione Aureolæ. Casus propositus, & nonnulla, quæ Aureolas generaliter videantur improbare. 244
- §. II. Assertiones aliquot pro Aureolis confirmandis. 253
- §. III. Circa qualitates operum pro Aureolarum merito requisitas. 263
- §. IV. Christo Domino an sit Aureola concedenda. 267
- §. V. De Beatissimæ Virginis Aureolis, vbi specialia quædam ad eius gloriam conducentia. 269
- De Christi tentationibus pro caussa præsenti. 279
- Alia pro tentationibus opportuna, & Virginis Aureola comprobata. 283
- De Aureola Martyrij & Doctorali in Virgine. 287
- §. VI. De Angelis, & alijs ad Assertionem 3. spectantibus. 289
- §. VII. Assertiones reliquæ, & resolutio casus, cuius occasione facta Excursio. 294

- SECTIO XXIV.

- An Parochus Jndicus ex licentia Episcopi plures Missas dicere possit, præsertim in die Commemorationis omnium Defunctorum. 297

- SECTIO XXV.

- Circa obligationem Indicorum Parochorum applicandi Missas pro populo. 302

- SECTIO XXVI.

- Indici Parochi vt compellere Indos possint ad Ecclesiarum, & domorum propriæ habitationis constructionem. 307

- SECTIO XXVII.

- An Parochus obligationi restitutionis satisfaciat propter diuinum Officium omissum eleemosynis anteà erogatis sine respectu vllo ad omissionem talem, aut cum illo. 312

- PARS OCTAVA.

- Pro quibus illa.

- SECTIO I.

- IVdicium S. Jnquisitionis quomodo reddere probabilem poßit singularem opinionem. Num. 1.

- SECTIO II.

- Renuntiatio facta à Nouitio aut Religioso Societatis IESV an sit irreuocabilis. 7

- SECTIO III.

- Iubilei beneficium an obtineatur, si opus aliquod ex requisitis omittatur. Vbi de eleemosyna specialiter pro Indis. 23

- SECTIO IV.

- Num extent aliqua viuæ vocis Oracula, reuocatione Sedis Apostolicæ non obstante. 28

- SECTIO V.

- Vsus lacticiniorum & ouorum an liceat generaliter Religiosis alicuius virtute priuilegij. 40

- SECTIO VI.

- Circa Religionum communicationem in priuilegijs pro Festorum celebratione, & diuini Officij recitatione. 42

- SECTIO VII.

- Circa Bullam Cruciatæ, & an virtute eius possint Religiosi à reseruatis absolui: & difficultas alia circa durationem. 46
- Circa Moderni scriptoris Asserta nonnulla. 52
- Circa celebrationem in Oratorio casus peculiaris. 55

- SECTIO VIII.

- De potestate Indicorum Episcoporum ad dispensandum in gradibus prohibitis pro foro externo. 60
- Circa dispensationem in gradibus Matrimonio obstantibus casus peculiaris. 64

- SECTIO IX.

- De electa iterùm Abbatissa triennio suæ administrationis expleto. 68

- SECTIO X.

- An vrgente necessitate possit Episcoporum defectus sine Pontificia prouidentia suppleri, vbi præsertim de Jndijs. 75

- SECTIO XI.

- An taxari Magistratuum auctoritate possit pretium mercium Indicarum. 83

- SECTIO XII.

- Circa Mercatorum Consulatum adnotata nonnulla. 83
- Specialis casus circa Prætorem aßistentem Jnuentario Mercatoris, qui decoxit. 94

- SECTIO XIII.

- Circa obligationem obseruandi Ritus pro Missæ celebratione quædam scitu digna. 98
- Circa Sanctorum cognomina vt queant in Sacris eorum Officijs pronuntiari. 107
- Circa Collectam & famulos tuos &c. discußio vtilis.
- De Collecta pro Indijs quid speciale. 122
- De obligatione circa Collectæ recitationem. 124

- SECTIO XIV.

- Circa Constitutionem Pij V. Si de protegendis adnotata nonnulla. 128
- Enodatio casus peculiaris. 131
- Circa Priuilegia concernentia caussas S. Jnquisitionis vtilis Excursio. 135

- SECTIO XV.

- Circa Capitulum Sede vacante casus peculiaris ad Dimissoriarum spectans facultatem. 140
- Pro Regularibus Assertum quoddam minimè veritati consonum impugnatur. 145

- APPENDIX.

- Circa Religiosorum examen, præsertim Societatis IESV pro Ordinibus suscipiendis.

- SECTIO XVI.

- Circa casum nuperum Religiosi illegitimi petentis dimißionem ob omissam informationem. Et quid circa illam pro Jndijs, & Societate IESV cum peculiari pro ea doctrina. 169

- SECTIO XVII.

- Circa reseruationem peccatorum carnalium in Religionibus inuerosimiles quædam profligatæ doctrinæ. 189

- SECTIO XVIII.

- De Professione illegitimi in Religione, in qua professus pater, & dispensatione ad dignitates. 197

- SECTIO XIX.

- Circa commutationem votorum profitentis, & ea nolentis extingui. 202

- SECTIO XX.

- Circa Religiosum in Jndijs ad Carthusiam transire volentem cum doctrinali resolutione. 208

- SECTIO XXI.

- An virtute facultatum, quæ Indicis solent Episcopis concedi, dispensari cum illegitimo possit, qui bona fide ordinatus est, & simplex Beneficium accepit, aut virtute alterius concessionis. 218

- SECTIO XXII.

- Circa Missas priuatas in nocte Natiuitatis Domini. 225

- SECTIO XXIII.

- Ætas in Diœcesana Synodo pro Confessarijs designata an pro Regularibus necessariò requiratur. 234

- SECTIO XXIV.

- An Regulares exempti incurrant suspensionem, si contra Episcopi Edictum audiant Confessiones mulierum in priuatis domibus. 241

- SECTIO XXV.

- Circa gabellas, quando rebus venalibus onus soluendæ certæ quantitatis pecuniæ à Clericis & laicis imponitur. 245

- SECTIO XXVI.

- Circa Constitutionem Clementis IX. contra Ecclesiasticos in Jndijs negotiantes. 252

- SECTIO XXVII.

- Defectus iurisdictionis in Confessario an pro bona fide accedentibus suppleatur. 268

- SECTIO XXVIII.

- An à Regijs Jndiarum Cancellarijs mulctæ possint pecuniariæ Ecclesiasticis imponi ob aliquem in consueta honoratione defectum. 273

- SECTIO XXIX.

- Peculiaris resolutio circa Episcoporum iurisdictionem in Regulares extra claustra delinquentes, cui casus contingentia præstitit occasionem. 278

- SECTIO XXX.

- Circa Indulti cuiusdam Pontificij fauorabilem intellectum doctrina vtilis. 390

- SECTIO XXXI.

- Regij Officiales vt valeant cum pecunia sibi credita negotiari. 297
- Circa difficultates quasdam in materia restitutionis. 304

- SECTIO XXXII.

- Circa Regium rescriptum pro Indorum Chilensium libertate. 311

- APPENDIX.

- Circa vim supplicationis pro rescriptis Pontificijs, & specialiter circa Bullam Cruciatæ. 322

- SECTIO XXXIII.

- Iudicibus vt sit munerum acceptio prohibita. 334
- Circa munerum receptionem quid ex humanis legibus habeatur. 344
- Circa obligationem restitutionis ob leges humanas in receptione munerum violatas. 348
- Alia insuper pro Quæstoris obligatione in ordine ad restitutionem. 354

- APPENDIX.

- Circa quemdam contractum Indicum. 368
- Circa Huancauelicenses, & contractum argenti viui notandæ Resolutiones. 372

- SECTIO XXXIV.

- Cambium Jndicum vt sit licitum. 360

- SECTIO XXXV.

- Circa extraneos à Regno quid in Indijs liceat. 390

- SECTIO XXXVI.

- Quædam circa Indias breuiter percurruntur. 396

- SECTIO XXXVII.

- Circa obligationem assistendi in Præbendario Indico aliquid speciale. 404

- SECTIO XXXVIII.

- De Constitutione Synodali circa tempus annuæ Confessionis & Communionis. 412

- SECTIO XXXIX.

- Circa pœnitentias Indis imponendas vtilis doctrina, quæ & pro alijs etiam esse talis potest. 419

- SECTIO XL.

- Circa asportationem rerum Indicarum in diuersa loca ab eo, qui est per legem designatus. 426

- SECTIO XLI.

- Propositiones quædam absurdæ circa Jndos cum earum censuris.
- Propositio I. 430
- Propositio II. 434
- Propositio III. 438
- Propositio IV. 441
- Propositio V. 442
- Propositio VI. 446
- Propositio VII. 454
- Propositio VIII. 458
- Propositio IX. 467
- Propositio X. 473
- Propositio XI. 475
- Propositio XII. 479
- Propositio XIII. 482
- Propositio XIV. 486
- Propositio XV. 493
- Propositio XVI. 497

- SECTIO XLII.

- Baptismus in voto parentum an sufficiat infantibus, quando reipsa nequit administrari. 500

- COROLLARIVM.

- Circa doctrinam nuper propositam de probabilitate. Vbi de necessaria approbatione Confessariorum pro Diœcesum varietate. 508

- SECTIO XLIII.

- Circa Priorem & Consules Peruuiani Mercatorum Consulatus, vt sit illi munerum acceptio pœnæ inductione prohibita. Vbi & de iudice appellationis. 513

- SECTIO XLIV.

- Dubiorum quorumdam enodatio circa eumdem Consulatum. 520

- APPENDIX.

- Circa contractum Æthiopicorum mancipiorum à Rege initum cum Genuensibus Mercatoribus. 530
- Dubij cuiusdam enodatio. 533
- Notandæ aliquot illationes. 539

- SECTIO XLV.

- De exitu Nouitiæ cum licentia ad dies aliquot ex caussa leui præstita. 541

- SECTIO XLVI.

- De Monialibus fugientibus ratione hostilis incursionis nonnulla opportunè discussa. 550
- Dubium I. Circa exceptionem in Palatio stante Monasterio eiusdem instituti. 552
- Dubium II. Circa visitationem præcipuarum vrbis Ecclesiarum cum populari concursu. 555
- Dubium III. An Moniales Limanorum Monasteriorum ad excipiendas exules fuerint obligatæ. 562
- Dubium IV. Circa alimentorum prouisionem. Vbi specialia quædam. 565
- Dubium V. De regimine & subiectione intra noua claustra. 570
- Additio circa dicta num. 573. de vsu diuersi Breuiarij.

- SECTIO XLVII.

- De fœdere cum Anglis circa Indias stabilito. 578

- SECTIO XLVIII.

- Paræcialis cura an sine Examinatorum suffragio possit in Indijs valida prouisione conferri. 590

- SECTIO XLIX.

- An Religiosi contribuere teneantur ad reparationem muri æstibus maris obiecti, eo quòd proxima illi sit ipsorum domus. 601

- SECTIO L.

- Circa legem quamdam Indos donari prohibentem. 606
- De Censura quadam scriptoris adducti circa res Jndicas, & alijs obseruatione dignis circa ipsas. 616

- SECTIO LI.

- Circa matrimonium contractum ab Indo cum Europæa interueniente primo gradu illicitæ affinitatis. 629
- Additio vtilis circa nuper dicta, & potestatem absoluendi in articulo mortis. 637

- SECTIO LII.

- Circa Constitutionem SS. D. Clementis X. in qua Regularium priuilegia quoad prædicationem verbi Dei, & Sacramenti Pœnitentiæ administrationem declarantur. 647
- Circa Sacramenti Pœnitentiæ administrationem. 653

- SECTIO LIII.

- Circa dispensationem pro gradibus mixtis, iuxta facultatem Indicis Episcopis concedi solitam. 668

PARS QVINTA AVCTARII INDICI.

Crescit Auctarium, quia non solùm facile est inuentis addere, [Eccles. 1. v. 18.] sed & superaddere additis: quamquàm in negotio præsenti non ita facile æstimari debeat, vt qui addit scientiam, non addat & laborem, sextum agenti iam supra septuagesimum vitæ laboriosæ annum. Scientiam dixerim, quæ in me quàm sit exigua ingenuè recognosco: sed quia profutura creditur, ad non inuidiosam communicationem, dum spiritus hos regit artus, & vires suppetunt, amicabiliter stimulatur. Sit ergo.

DISCEPTATIO Apologetica,

In qua licita opinionis probabilis sequela defenditur, moderni Scriptoris prolixa impugnatione depulsa.

PRodijt ante annos quinque [Num. 1.] Apologema retortum R. Patris Francisci Bonæ Spei: quod tamen nuper ad manus peruenit meas: & retortum illud in Apologema Dom. Caramuelis, cùm Domino militet Prospero Fagnano, contra quem prius aliud militârat. Vnde illaudatus ille, laudatus iste, & supra modum vtrumque, quod nescio an sit cuiquam ab affectibus libero, cordato, & rerum li [Tenenda in laude moderatior.]bratori prudenti placiturum. Et circa primum D. Bernardus consulendus Epist. 23. 72. & 78. optimus quidem moderationis in laudatione tenendæ magister: Sed & totam quæstionem de Opinio [P. Bonæ Spei.]ne probabili, quam maturè perpensis ex ipso præmissis totus Orbis terrarum, cum ipsius æterno applausu, verißimam & summè necessariam iudicabit. Sic ille. pag. 299. & quis tale non videat vaticinium? Enim verò quòd non tota quæstio ita accipienda sit, vt doctus illi ominatur Pater, ex eiusdem potest contrario sentiendi modo euidenter comprobari. Possessionem extra materiam iustitiæ non reddere meliorem possidentis conditionem, nec propriè dari, contendit D. Fagnanus, ex quo circa complures casus diuerso modo opinatur, dicens non esse hactenus auditum apud Iurisconsultos, vt in materia criminalium allegauerint possessionem, neque imaginari vnquàm posse Deum litigare & contendere nobiscum de anterioritate & potioritate possessionis, & ita succumbere in caussa, si nostra possessio anterior sit. Et tamen doctrinam hanc neutiquam Auctor admittit, vt videri potest pag. 133. num. 30. & seqq. vnde & non admittendum circa alia, eo, quem vaticinatur totius Orbis applausu, licet coniectare.

Iam quod ad conuicia attinet in Illustriss. [Conuicijs caussam reddit deteriorem.] Caramuelem iactata, & multa & magna, vt sine tædio legi nequeant, non est sanè caussæ, quam agebat, merita promouisse, sed eam potiùs eisdem destitutam demonstrasse. Pro quo audiendus D. Hieronymus contra Heluidium scribens [D. Hieron.] initio operis sic locutus: Huc accedebat, quòd verebar ne homo turbulentus, & solus in vniuerso mundo simul & laicus & Sacerdos, qui, vt ait ille, loquacitatem facundiam existimat, & maledicere omnibus bonæ conscientiæ signum arbitratur, accepta materia disputandi, ampliùs inciperet blasphemare, & quasi de sublimi loco in totum orbem ferre sententiam, méque, quia veritate non posset, laceraret convicijs. Sic Doctor Maximus Tertullianum in Libro contra Hermogenem, cuius verba priora transcripsit, imitatus. Qui ergo de suæ caussæ veritate ita confidit, vt demonstrationes iactet parcere profectò contumelioso potuit stylo, cuius similitudinem Diuus ipse Pater in Ioanne Hierosolymitano sibi insultante expressit Epist. 62. quæ ad Theophylum est Episcopum Alexandrinum, vt eius verba non immeritò possit Dom. Caramuel vsurpare, dum ita scribit: Tota eius epistola non [Idem.] tam expositione, quàm nostris plena est contumelijs. Nomen meum absque vllis officijs, quibus nos in vicem palpare solemus homines, frequenter assumitur, carpitur, ventilatur, quasi de libro viuentium deletus sim, quasi me illius litteræ suggillauerint &c. Et quid adhæc Illustrissimus Dominus, si vita comes? Non credo paria, quia ipso indigna, & dignitati incongrua iudicabit: sicut neque ego ad acerbiora progrediar, alienam litem faciens propriam; licet quod ad rem ipsam attinet, & præcipuum illud de probabilitate problema, ad me etiam spectet, qui contra Scriptorum horum pronuntiata communem sum sententiam Parte 1. & 4. contutatus. Vt interim fatear etiam non leuem caussam intercedere, cur de D. Caramuelis iniurijs debeam condolere, cuius erga Societatem nostram singularem affectum ita suis eruditis lucubrationibus testatum voluit, vt gratiam ingenuis contestatam officijs pariter mereatur.

Et vt alia faciam missa, id quod habet Tomo [Illustre D. Caramuelis pro Societate IESV testimonium.] 2. Theologiæ Religiosæ nu. 2234. præstat huc verbis eiusdem aduocasse, sic enim ibi: Inter alia Numinis diuini attributa Prouidentia relucet, quæ dat niuem sicut lanam, & nebulam sicut cinerem spargit. Deus enim cùm irascitur, misericordiæ recordatur. Propter Christianorum peccata hæreses excitari permisit; sed ne Ecclesiam obruerent, illis semper viros magnos opposuit, vt constat ex historia Ecclesiastica. Vnde nuper cùm Europæ peccata diuinam fuissent indignationem promerita, Martinus Lutherus, Ioannes Caluinus hæretici, Michael Baius, Cornelius Iansenius, Catholici, & alij insanire permißi totam Europam perturbarunt. At illis Deus Sanctum IGNATIVM de Loyola, illis Societatem opposuit, vt frustra Ecclesiam eneruare contenderent. Incepit hæc Sanctißima Diui IGNATII Religio anno Domini M. D. XL. & spatio vnius sæculi, tot viros Sanctos, tot Doctos in omni scientiarum genere Orbi dedit, tot Gentes ad fidem Orthodoxam conuertit, tot Ecclesiam Martyribus condecorauit, vt omnipotentiam Dei cooperantis adorem, & singula suspicor non carere miraculo. Amo Societatem, & veneror, nam ipsi debeo quòd Latinè poßim, aut etiam philosophicè & Theologicè audeam. Madriti in Cæsareis Societatis Scholis Grammaticam, Poeticam, & Rhetoricam didici. Compluti in Philosophicis, Salmanticæ in Theologicis, tametsi in Academia publicos Professores audierim, apud Patres Iesuitas semper reperi, qui illorum dictata explicarent: quamobrem multis me illis titulis deberi fateor, & quà possum ingratus non videri desidero, & quia inuidia &c. His ergo præmissis, ad instituti præsentis momenta veniamus, probaturi equidem quæ de licita probabilis opinionis sequela stabilienda curauimus, obiectorum solutione, & salutem etiam ex inimicis receptissimo dogmati cumulatissimam allaturi. pro quo sit.

SECTIO PRIMA.

Circa Propositionem istam: Vt actio quæpiam sit peccaminosa oportet vt procedat ab homine, qui noscit & percipit, quid boni malive in ea sit: & antequàm id videat, aut animum reflectat, actio neque bona est, neque mala.

HAbetur inter eas, quas Episcopus Gandauensis censurandas obtulit Academiæ Louaniensi, estque ordine 25. cuius censura sic se habet: Est contra communia Chri [Censura Academiæ Louanieinsis.]stianæ Theologiæ principia, & innumera etiam immanißima hominum peccata excusat cum pernicie animarum. Sic apud Auctorem pag. 278. qui pag. 12. nu. 16. fatetur à Fagnano inter alias similiter censuratas proponi, quarum nullam excipit: non patitur autem eidem adscribi; sed inter aliàs relatam asserit, non quòd censurarum omnium veritatem fateatur, sed quòd faueant vt probet esse effrænatam probabilium opinionum multitudinem, vt dixit nu. 330. in Cap. Ne innitaris. Ex [Non curanda.] quo habemus non videri multùm esse de prædictarum censurarum auctoritate curandum, quandoquidem circa propositam illa non debet admitti: sicut enim circa eam errare potuit, ita & circa alias; vnde ex eo capite non sunt admittendæ: sed quia aliàs nonnullæ ex dictis propositionibus maiori sunt auctoritate proscriptæ, aut ex se videntur absurdæ, ac communi Doctorum sensu reprobatæ. Deinde non benè adducitur propositio illa inter damnabiles ad ostendendam effrænatam multitudinem probabiliumopinionum, si illa verè probabilis est, id enim sine ipsius iniuria, & Scriptorum eam amplectentium, stare nequit: vt demus non esse euidentem & de fide, vt ex Dom. Caramuele proponit pag. 25. num. 2. Amplectuntur autem quamplurimi ex antiquio [Dictam Propositionem graues vt tueantur Auctores.]ribus, quos adducunt & sequuntur P. Valentia Tomo 2. Quæst. 1. Puncto 6. Disput. 2. & Disput. 6. Quæst. 6. Puncto 1. P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 107. Cap. 3. P. Thomas Sancius in Decalogum Tomo 1. Lib. 1. Cap. 1. nu. 8. & seqq. & eum allegans Guilielmus Herincx Tomo 2. Disputat. 7. nu. 39. P. Arriaga Tomo 1. in 1. 2. Disput. 15. Sect. 1. Subsect. 1. Id quod probabile iudicat P. Suarez Tract. 2. in 1. 2. Disput. 4. Sect. 3. nu. 6. Immò reipsa cum P. Vasquez & ceteris adductis ita sentire probat P. Arriaga Subsect. 3. Et quidem Do [Consideratio vt necessaria ad malitiam actus iuxta P. Suarez.]ctor Eximius absolutè docet considerationem malitiæ esse necessariam vt actio sit peccaminosa: sed sufficere virtualem; dum enim quis considerare potuit, sed noluit, considerasse reputatur, & ideò transgressio etiam debet imputari. Si ergo & virtualis defuit, actio peccaminosa non erit: quod tamen prædicta videtur complecti censura, & ex Sinnichio constat, qui vnus fortè ex præfatis extitit censurarum auctoribus, contra quem depugnat Auctor pag. 54. & seqq. vbi assertionem statuit cum citatis patronis, ijs expressis, quos apud P. Vasquez inuenit. Citat etiam P. Suarium de legibus Cap. 18. nu. 11. libri non adhibita citatione: est autem Tertius, vbi inquirit an lex obliget ignorantes? & respondet obligare in actu primo, non tamen quoad efficaciam, quia non exercet obligationem circa illos, qui proptereà non peccant agentes contra illam. Cùm autem ille diuersimodè sentiat de inconsideratione, vt vidimus, non debet vt inconsequenter locutus reprehendi. Eamdem autem esse rationem de inconsideratione atque de ignorantia tenent P. Azor Tomo 1. Lib. 1. Cap. 16. Quæs. 4. Rocafull. in Praxi Theol. moral. Parte 3. Lib. 2. Disput. 3. in fine, & alij. Vnde (vt hoc interim dicam) excu [Quia exigua in Indis. inde eorum peccata veniunt excusanda.]sanda veniunt grauia Indorum peccata, eo quòd in illis vix locum habeat consideratio. Et ita si quempiam, qui cogitabundus apparet, interrogemus quid cogitet, ita respondet: Nihil. Eos excipio, & quidem plurimos, qui nostro ex conuictu sensum adepti sunt ampliorem, multis non impares Europæis. Quod pro temperandis pœnitentijs à Confessarijs imponendis poterit deseruire.

Addit Auctor censuram præfatam sustineri [Propositio cur ineptus sensus, & iuxta eum Censura Auctoris.] posse, iuxta eum sensum, quem exhibet Dubio 4. num. 30. pag. 79. vbi ita scribit: Vt actio quæpiam sit peccaminosa formaliter peccato formali indistincto ab habitualiter perseuerante, in qua actualiter non fuit, & adhuc est habitualiter voluntaria, oportet vt actu procedat ab homine qui actu noscit, & actu percipit, quid boni malive in eo sit; & antequam ad hoc & nunc actu videat, & animum hîc & nunc actu reflectat, actio neque bona est neque mala formaliter malitia indistincta à malitia formalis peccati habitualiter perseuerantis, in quo actualiter fuit, & adhuc est habitualiter voluntaria. Est contra communia Christianæ Theologiæ principia, & innumera etiam immanißima hominum peccata, in infidelibus adultis, quibus originale nondum remissum est, & alijs sua culpa obduratis, quibus Deus ad tempus in pœnam sui peccati gratiam illuminationis & conuersionis negauerit, excusat cum pernicie animarum. Hæc ille: postque sic subdit: Attamen ista damnatio saltem à quantitate censuræ, & suorum Auctorum mente præscindendo, num sit allato sensu vera, examinabunt Orthodoxi Theologi, Sedes Apostolica iudicabit, nihil euincet contra D. Fagnanum, & nos D. Caramuèl, priusquàm falsam demonstrarit. Sic ille: qui dum ait censuram procedere præscindendo à suorum Auctorum mente, satis innuit illam non esse ad rem, cùm euidenter constet censuræ Auctores minimè de propositione dicto in sensu cogitasse: quæ neque in Auctoribus occurrit, vt videri in adductis potest, & alijs, qui de malitia formali & distincta sunt locuti, illam negantes, dum notitia ipsius non est antegressa operationem.

Iam quòd in sensu allato propositio dicta [Sine actuali notitia malitiæ, non stat illa. Vbi & erratica ostenditur præfati Auctoris censura.] non mereatur censuram, satis apparet manifestum. Nam in primis quod de malitia formali operationis dicitur, sed indistincta ab originali & habituali perseuerante, negari conuenientissimè potest, vt de habituali negant Alexander Alensis, Ioannes Maior, Adrianus, quos adducit & sequitur P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 94. Cap. 2. P. Azor Tomo 1. Lib. 4. Cap. 3. Ques. 4. P. Lessius de Iustitia Lib. 4. Cap. 3. nu. 29. P. Filliucius Tomo 2. Tract. 21. nu. 271. & 272. P. Granadus Tomo 2. Controuers. 6. Tract. 4. Disput. 3. nu. 12. Cardinalis Lugo Disput. 16. de Pœnitentia nu. 441. & seqq. P. Ludouicus de Scildere de principijs conscientiæ formandæ Tractat. 2. Cap. 1. §. 1. num. 4. Bonacina Tomo 2. Disput. 2. quæ est de peccatis Quæst. 4. Puncto 4. num. 8. Guilielmus Herincx Tomo 2. Tract. 2. Disput. 5. num. 70. & seqq. apud quem etiam D. Bonauentura in Consiloquio Parte 1. Sect. 25. Diana Tomo 1. Tract. 7. Resol. 64. & Parte 3. Tractat. 4. Resolut. 67. in fine P. Arriaga Tomo 3. Disput. 4. Sect. 1. Subsect. 4. præsertim n. 14. & quamplures alij firmissimo fundamento innixi de libertatis defectu; vnde sententia ista est in pacifica suæ probabilitatis possessione; quæ nequit nisi cum ingenti temeritate negari. De originali autem loquendo, est id proculdubio manifestius, quia minùs liberum est quàm Personale & actuale, vnde necessitas ex eo orta minùs est imputabilis. Et quidem modus ille dicendi parùm verosimilis est, & vix probabilis, neque apud Theologos occurrens, vnde pro certo eum statuere cum censura oppositi, assertæ temeritati irrefragabile præstat incrementum.

De obduratis autem loquendo, si in pœ [Sicut & circa obduratos, pro quibus doctrina specialis.]nam gratia illuminationis & conuersionis negetur, possibilem esse illam affirmari nequit: deficientibus necessarijs comprincipijs ex parte Dei. Vnde neque peccatum formaliter impœnitentiæ pro eo statu imputari potest, in eo scilicet quòd non conetur ad conuersionem stante proximo periculo damnationis, aut præcepto Confessionis, aut obligatione aliunde orta, iuxta communiter receptas sententias Theologorum. Et hîc quidem multò est certius id, quod nuper de non imputabili peccati effectu dicebamus: ibi enim volitum in caussa esse potest, vt homicidium in ebrietate, omissio Sacri in somno, & sic in alijs. Peccator autem numquàm obdurationem vult, vnde illa solius pœnæ rationem habet. Ex quo etiam fit impossibilitatem conuersionis absolutè non esse voluntariam, & ita neque in illius omissione peccari, deficiente eo, quod est ex parte Dei necessarium. Quod quidem est D. Augustini [D. August.] menti conforme; qui in expositione quarumdam Propositionum in Epist. ad Romanos Cap. 62. affirmat Pharaoni non fuisse imputatum quòd non [Sufficientia nulli negantur auxilia.] obtemperauit, quia obdurato corde à Deo, obtemperare non poterat. Quod per aliquod tempus accidere potuisse non tamen semper, dixi Tomo 1. Problematum Theologicorum n. 1774. Omnibus autem etiam obduratis auxilia ad salutem necessaria conferri probaui ibidem num. 1765. & seqq. cum multis & grauissimis Scriptoribus. Iuxta quæ non nisi temerè dici potest doctrinam præfatam graui subiacere censuræ, cùm adeò sit verosimilis, principijs Christianæ Theologiæ conformis, sicut & præcedens, sine pernicie animarum, eo quòd innumera, etiam immanissima hominum peccata in infidelibus adultis, quibus originale nondum remissum est, & in sua culpa obduratis excuset.

Et quod ad infideles spectat, cùm peccatum [Nulla ex assertione animarum pernicies.] quod esse asseritur in transgressione præcepti nouam malitiam originali non addat, sed illud ipsum originale esse dicatur, ex eo quòd illa negetur, nulla potest esse pernicies, quandoquidem quod ad negotium morale attinet, perinde se habeat ac si peccatum dici non debeat, vnde neque propter illud pœna distincta ab ea, quæ originali respondet, est infligenda. Quoad fideles verò, in quibus actuale præcessit, eadem ratio est; immò videtur strictioris iuris sententia negans malitiam, cùm libertatis vsus deficit, siquidem illam plenè & integrè statuit in volitione caussæ, vt non minùs inde veniat puniendus ille, in quo actio volita non est subsecuta, quàm si subsecuta fuisset; qui scilicet in ebrietate dedit caussam homicidio, quod tamen non extitit, quàm si reuera fuisset, vnde vt cautiores sint homines admonentur. Neque peccantibus occasio datur licentiùs peccandi: si enim ex eo quòd obduratis aliquando subtrahatur auxilium pro conuersione sufficiens, & ita tunc defectus conuersionis non imputetur, ad peccandum effrænatiùs moueantur, iam damnum illud in caussa est volitum, & ita ex eo malitia crescit, & sic redduntur inexcusabiles. Rarissimè antem tale quid accidere potest, & vix est credibile, vnde eo ex capite nulla est timenda animarum pernicies. Cùm aliàs licet pro ali [Pro obduratis notanda doctrina.]quo tempore sit impossibilis conuersio, sit tamen possibile vitare peccata, quæ cum impossibilitate dicta non habent connexionem, & ita pro illis sufficiens libertas est, vnde & falsum est generaliter loquendo, quod pro obduratis sua culpa desit proxima libertas, nec sit necessaria notitia, de qua agit Propositio: neque enim qui obdurati sunt, in omni peccatorum genere habentur tales, vt est manifestum.

SECTIO II.

De Propositione ista: Ignorantia inuincibilis in omni opinione probabili inuenitur, vnde licita est illius sequela.

HAbet illam Dom. Caramuel in Apo [Assertorem D. Caram. vt impugnet Auctor, ex eo quod probabilitas dubium non excludat.]logemate nu. 80. & contra illam acerrimè insurgit Auctor pag. 26. nu. 4. & seqq. pag. 82. nu. 3. & seqq. pag. 99. nu. 30. & seqq. Sed præsertim pag. 86. nu. 12. & seqq. arguens vnico fundamento scilicet quia ignorantia inuincibilis fundat certitudinem moralem, quod ex ea operando non peccetur peccato nouo & condistincto ab eo, in quo est voluntaria: Atqui nulla opinio probabilis præstat talem certitudinem: Ergo &c. Maior est certa, & Minor probatur Primò, Quia opinio probabilis præcisè pro vtrâque parte habet rationes suasibiles, & ita dubitationem fundat ex Aristotele 1. Topicor. Cap. 9. in principio: vbi de Problematibus. Item ex Cap. Nerui 13. dist. Cap. Illud de præsumption. Cap. Fraternitatis de frigidis & malef. Cap. Inquisitioni de sententia excommunicat. & alijs, in quibus probabile pro dubio sumitur, vt ex Fagnano hausit adducente etiam Bartholum in l. Admo [Bartholus.]nendi, ff. de iure iur. vbi sic ait: Dubius dicitur qui non certitudine scit, sed applicat animum suum ad semiplenam probationem.

Secundò, quia opinio probabilis firmiores rationes habet pro altera parte, quàm dubium aut scrupulus: ergo & maioris dubitationis fundamentum, cum qua, vt omnes fatentur, nequit stare operatio recta. Sed id, quod est tutum, debet, qui operatur, amplecti.

Tertio, quia actus omnis quamdiu se habet ad verum & falsum, vincibiliter est incertus, vt omnes fatentur, quod in opinione accidit, quæ iuxta D. Bernardum Lib. 2. de Considerat. ad Eu [D. Bernar.]genium Cap. 2. falli & fallere potest.

Quarto ex Caramuele præmissæ certæ & indubitatæ sunt, de quibus nullus prudenter dubitat, nullus iudicat esse probabiles. Atqui hoc accidit in opinione probabili: ergo dubium importat, & ita nequit fundamentum esse certi assensus pro honesta operatione.

Quinto, Iuxta eumdem Caramuelem Propo [Æquipollentia probabilis assertionis.]sitiones istæ: Probabile est rem esse, & probabile est rem non esse, sunt æquiuolentes, & prior æquiualet huic: Hæc positio. Res est, habet pro & contra rationes fortes, non autem vllam demonstratiuam: Ergo non est vnde dubium poßit excludi.

Sexto, qui amplectitur certitudinem nulli periculo se committit, nec proinde mortaliter peccat: Sed qui amplectitur opinionem probabilem præcisè, quatenus dicit: Probabile est esse licitum: Probabile est non esse licitum, alicui se discrimini committit, ac proinde in materia grauiter prohibita mortaliter peccat, iuxta illud Eccli. [Eccli. 3.] 3. Qui amat periculum, peribit in illo. Ergo non amplectitur certitudinem, & ita opinio probabi [Quid illi proprium.]lis præcisè talem fundare nequit qualis ad operationem honestam requiritur. Vnde D. Bernar [D. Bernar.]dus suprà Lib. 5. Cap. 2. Sic locutus: Et hoc sciendum, quia opinio si habet assertionem, temeraria est.

Sic ille arguit, cuius fundamento, vt pro [Quale in opinione dubium.]bationibus obarmato, vno respondeamus verbo, in opinione quidem probabili dubium extare, sed tale vt absolutam non impediat assertionem, vt est receptissima doctrina: de qua dictum Parte 1. nu. 26. ex D. Thoma, & omnibus eum secutis [D. Thom.] sine controuersia. Videndus 1. p. q. 79. arti. q. ad 4. & 2. 2. q. 1. arti. 4. & q. 2. arti. 1. & Lib. 1. Posteriorum lectione 1. qui & Aristotelis doctrinam amplexus. Stat ergo assensus cum formidine, quæ dubium comitatur: & cùm absolutè quis censet licitam esse operationem, consequens est vt & iuxta tale iudicium operari queat, aliàs opinio probabilis non esset, & tale iudicium, esset inutile, ac semper purè speculatiuum. Neque sequitur [Non obstare reali operationi.] ex eo quòd etiam sit probabile non esse licitum, eum qui dicto modo operatur, probabiliter peccaturum, vnde & peccaturum certo, quia se exponit periculo, nam vt probatum à nobis Parte 1. & 4. vbi contra nonnullos rigidos Scriptores egimus, cum iudicio dicto concurrit aliud moraliter certum de licita operatione cum sententia probabili. Cùm ergo in eo peccatum non sit, rectè stat ignorantiam inuincibilem suffragari, quandoquidem impossibile est veritatem & falsitatem sententiarum explorare, & ita prudens eligitur modus iuxta illas operandi.

Et vrgeo: Nam si non est licitum sequi [Redarguuntur aduersantes.] opinionem vt præcisè probabilem, neque licitum erit illam sequi iuxta modum, quem Auctor cum suo D. Fagnano amplectitur, quando scilicet cessat formido, & ita formatur iudicium moraliter certum, quod manifestè ostenditur. Quia ita operans scit esse contrariam opinionem, & graues Auctores ipsam amplectentes, vnde certitudo tanta esse nequit, vt non relinquatur locus opinioni, quæ asserat etiam eum, qui de sua opinione non formidat, teneri partem tutiorem amplecti, quia certior illa est in ordine ad euitandum peccatum, quia falsa esse potest opposita, vt admittitur: ergo contra illam operans tantùm probabilem sequitur, & nihilominùs id licitum asseritur: ergo similiter dici in casu sequelæ alterius cuiusuis verè probabilis opinionis potest. Sin minùs in sua illi nequeunt sententia procedere, & suo se laqueo pergunt implicandi.

Quod roboratur ampliùs Primò ex eo [Nihil tutum esse probabile iuxta Auctores, vnde instatur.] quod habet pag. 104. nu. 36. scilicet nihil tutum esse probabile. Ergo contra illud agi tantùm probabiliter potest, & ita nulla moralis certitudo poterit suffragari. Secundò, iuxta ea, quæ cum Fagnano asserit pag. 206. nu. 258. potest quis successiuis temporibus nunc adhærere vni opinioni, & paulò post relicta illa adhærere oppositæ. Ergo moralis certitudo non est talis, quæ omnimodam quietem pariat, cùm sic facilè deponi queat, vnde & de illa non plena habenda securitas, vtpotè quæ opinionis oppositæ statum demoliatur: Ergo probabiliter dici potest obligationem esse sequendi partem tutiorem, in qua sola quiescere animus valet, & omnis conscientiæ fluctuatio cessare. Et quid ad hæc illi? Ad commune debent profectò perfugium conuolare, liciti scilicet probabilis opinionis amplexus. De quo & inferiùs, vbi ex aduersantium doctrina, nostra est, & receptissima hoc sæculo sententia roboranda.

Auctoritates D. Bernardi nihil vrgent: ad [D. Bernar. circa opinionis natiuam conditionem explicatus.] priorem enim fatemur opinionem falli & fallere posse, quia certitudinem omnimodam secum non affert. Errat autem citatio, quia id non 2. sed 5. habetur libro. Posteriorem autem omnes tenentur explicare, cùm sit certum non esse temerarium iudicium probabile. Potest autem S. Doctoris mens ex ipsius verbis deprehendi, sic enim ibi: Is (Deus scilicet) & qui cum eo sunt, beati Spiri [Opinionis, fidei, & intellectus discrimen.]tus, tribus modis, veluti vijs totidem, nostra sunt consideratione vestigandi, opinione, fide, intellectu. Quorum intellectus rationi innititur, fides auctoritati, opinio sola verisimilitudine se tuetur. Habent illa duo certam veritatem: sed fides clausam & inuolutam, intelligentia nudam & manifestam. Ceterùm opinio certi nihil habens, verum per verisimilia quærit potiùs, quàm apprehendit. Omnino in hoc cauendo confusio, ne aut incertum opinionis fides figat, aut quod firmum fixumque est fidei, opinio reuocet in quæstionem. Et hoc sciendum, quia opinio, si habet assertionem, temeraria est; fides si habet hæsitationem, infirma est. Item intellectus, si signata fidei tentet irrumpere, reputatur effractor, scrutator maiestatis. Multi suam opinionem intellectum putauerunt, & errauerunt, & quidem opinio potest putari intellectus: intellectus opinio non potest. Vnde hoc accidit? Profectò quia hæc falli & fallere potest, ille non potest. Aut si falli potuit, intellectus non fuit, sed opinio. Hæc ille. Iuxta quæ constat Primò, [Ex præfata doctrina conclusio, & retorsio.] dum assertionem temerariam in opinione affirmat, tantùm velle temerarium esse pro certo obtrudere, quod certum non est, sed tantum verisimile. Secundò, errare eos, qui id, quod sub opinione est, vt certum amplectuntur, ex quo fit sententiam Auctoris, & eius, quam pro ea tantoperè laudat, non esse, ita certam, quandoquidem multi errant, qui opinionem reputant intellectum: vnde & videtur fieri iuxta eorum principia tutiorem partem eligendam, nec assertæ certitudini insistendum. Pro nobis autem id fauet, quod de opinione Doctor sanctus profert, esse scilicet viam ad inuestigandum Deum, & ea quæ ad eum spectant; quod intelligendum de illa iuxta propriam rationem accepta, quia non vult cum intellectu, id est cum euidenti ratione confundi, quod Scriptores præfati faciunt, vt vidimus, & inferiùs ampliùs explicandum.

SECTIO III.

Argumenta aliqua, quorum solutione asserta veritas ampliùs lucidatur.

PAg. 87. nu. 18. post adductas rationes, [In D. Caramuelem iniuriosæ prolapsio.] de quibus Sect. præced. sic concludit Auctor: Alias probationes vide infra Dub. 7. quas sapientißimè, vt solet, prosequitur D. Fagnanus, & D. Caramuel non attigit, quia eneruare non potuit. Sic ille. Et quis ipsi sic loquenti ore dat, cùm probationes, de quibus loquitur, non solùm à sapientissimo Caramuele, sed à minoris abollæ Theologo possint eneruari? Id quod à nobis est modò præstandum.

Arguit ergo ille apud Auctorem pag. 180. nu. [Ex ratione prudentiæ arguitur ab Aristotele explicatæ.] 180. & seqq. Primò ex Aristotele 6. Ethicor. Cap. 5. vbi prudentiam, ait esse habitum cum ratione actiuum: Atqui opinio probabilis non fundatur in ratione vera, sed fallibili, vt habet idem in 1. magnor. moral. Cap. 33. & 6. Ethicor. Cap. 3. Ergo iudicium opinatiuum est extra sphæram prudentiæ, & ita illud assumens pro regula suarum actionum, non agit prudenter, nec habet virtutem moralem, cùm prudentia sit generalis regula humanorum actuum, & completiua omnium virtutum moralium, vt dicitur in 6. Ethicor. dicto Cap. 5. & docet D. Thomas 2. 2. q. 166. arti. 2. ad [D. Thom.] 1. & in 3. dist. 9. q. 1. arti. 1. & dist. 27. q. 2. arti. 4. quæstiun. 2. Ad quod

Respondeo Primò concedendo totum, præter [1. Euasio negans obligationem, ob licitos actus indifferentes.] id, quod dicitur, de generali defectu prudentiæ, quia iuxta receptam sententiam non est obligatio moralis operandi semper iuxta regulas prudentiæ, cùm possint dari actus indifferentes in indiuiduo, & qui id negant, probabilitatem huius sententiæ recognoscant. Ex eo autem quòd aliquoties quispiam ita operetur, non sequitur esse virtute prudentiæ destitutum, cùm circa multa alia illam possit exercere, & eos ipsos actus indifferentes ex se, posteà ad honestatis prærogatiuam eleuare. Secundò respondeo concessa Ma [2. Cum opinionis sequela stare prudentiam posse.]iori negando Minorem, quia dum quis opinionem probabilem amplectitur, virorum prudentium dictamen amplectitur, quod iuxta regulas prudentiæ est: minimè enim ita operaretur, si manuductionem talem prudentiæ non haberet, & licet opinio regula certa non sit in ratione obiecti; quòd tamen illam sequi liceat, stante prudenti illo dictamine, regula fallibilis non est in ordine ad operationem. Cum sit dogma firmissimum eum imprudenter non agere, qui prudentium consilium amplexus operatur. Vnde illud Eccli. 9. v. 21. Secundùm virtutem tuam caue te à [Eccli. 9. v. 21.] proximo tuo, & cum sapientibus & prudentibus tracta, vt scilicet eorum consilia secutus non erres Prouerb. 8. v. 2. Numquid non sapientia clamitat, & [Prouerb. 8. v. 2 & 12.] prudentia dat vocem suam? Vt videlicet homines prudentium consilio regantur, de quo inferiùs v. 12. Ego sapientia habito in consilio &c. Circa quod videndi interpretes.

Secundò ex nu. 181. vbi se refert ad ea, [Ex ratione dubij & iudiciorum contradictione vlterior probatio.] quæ habet Resolut. 9. quæ extat pag. 199. Confirmat. 1. & 2. pag. 204. & pag. 207. n. 261. & seqq. & pag. 213. nu. 271. & seqq. & pagina quidem 204. nu. 245. cùm statuat conscientiam esse dubiam, quando duo iudicia concurrunt iuxta duas oppositas opiniones de licita & non licita operatione, & ea stante non posse licitam esse operationem, affirmat id à D. Fagnano neruosissimè probari. Cuius tamen probationes, nouem inquam, textibus conformatæ, id tantùm euincunt, quod iam nu. 11. concessimus, opinionem inquam dubium aliquod importare, sed non obstare illud, quia cum eo stat conscientia certa de honestate saltem negatiua operationis, quòd scilicet ita operando non peccetur. Neque duo iudicia inter se contraria sunt, sed vnicum, quo operatio immediatè regulatur. Vnde non vrget ratio ab Auctore addita nu. 255. dum sic arguit: Vel habet certitudinem moralem quòd vnum sit verum & rectum sub dubio de altero; vel quod vtrumque sit verum, vel dubium de vtroque: non enim datur medium practicum, siue in practicis. Si primum, manifestum est quòd certitunem illam non sequendo, sequatur sententiam dubiam, sub qua operatio suspendi debet, ac per consequens quòd illicitè operetur, & peccet. Si secundum, nihil contra resolutionem sequitur, sed solùm quòd duo iudicia obiectiuè contradictoria sint simul vera, & quidem certò, quod est impossibile. Si tertium, patet ex dictis contra primum: Ergo &c. Ad quam.

Respondeo illam, si quidquam probat, contra [Eneruis ostenditur. & sine iudicio stare posse operationem.] licitam probabilis opinionis sequelam, generaliter non militare: qui enim nullum iudicium de illicita operatione habet, sed iudicans partem vtramque probabilem, vt libet operatur, nihil de contradictione illa dici potest deuorare. Id autem esse licitum vidimus Parte 1. n. 45 & Parte 4. nu. 26. 30. & seqq. pro quo & videri potest P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 62. Cap. 4. vers. His omnibus. Stante autem probabilitate etiam [Et cum dantur, non sibi contradicere, notanda explicatione.] sententiæ affirmantis posse quempiam operari contra sententiam propriam, vbi iudicia interueniunt, scilicet, Non est licitum hoc facere (sic enim opinatur) & est licitum, quia alias operando peccabit; dico habere certitudinem moralem de posteriori iudicio, quod alteri non contradicit, eo quòd modale sit, quem modum prius illud non excludit, sed admittit acsupponit. Itaque cùm iuxta propriam opinionem iudicans affirmo non esse licitum, intelligitur dummodo iuxta illud quis operetur: in posteriori autem sensus est licitum esse iuxta generale principium de licito probabilis opinionis amplexu. Vnde neque conscientia dubia est, neque quidquam eorum sequitur, quod ratio præfata contendit. Sicut neque quidquam vrget, quod de contradictione habet nu. 244. & de duobus iudicijs reformante & reformato nu. 257.

Sed instat nu. 259. ex eo quòd iudicia op [Instantia ex eo quòd iudicia opposita, non sint legi diuinæ conformia.]posita non possunt simul esse recta, quia rectitudinem suam accipiunt à conformitate cum lege Dei naturali, vel positiua. Atqui hæc non continet de eodem quòd sit licitum, & quòd non sit licitum, quæ sunt iudicia opposita. Ergo &c. Dicere autem quòd illa quidem absolutè considerata non contineat, sed benè relatiuè considerata ad rationem, vel auctoritatem vnam, qua à nobis iudicatur esse licitum, & ad alteram, qua à nobis iudicatur esse illicitum: est illam nostræ rationi & auctoritati subijcere, & de absoluta facere illam à nostris cœcitatibus dependentem, quod perabsurdum est. Deinde, Deus, qui est prima veritas in sua lege & Ideis continere non potest duo opposita iudicia de obiectis contradictoriè oppositis; quoniam iudiciorum alterum necessariò est falsum. Ergo &c. Sed nullius roboris est instantia; nego [Disiecta illa.] enim Minoris suppositum, quòd scilicet iudicia illa sint opposita iuxta datam explicationem, quæ coincidit cum adducta in argumento, si ad eumdem sensum reuocatur. Neque hoc est Dei legem à nostris cœcitatibus facere dependentem, sed operari iuxta id, quod illa dictat faciendum, cùm diuersimodè proponitur, iuxta varios rerum status: lex enim æterna dictat quid sit faciendum cùm ignoratur veritas, vt non impingat in peccati scopulum conscientia. Quòd autem vtrumque iudicium contineri in diuina lege & Ideis nequeat, eo quod vnum sit falsum, difficultas est, cui omnes tenentur respondere: aduersarij enim volunt licitam esse operationem cum morali certitudine de honestate, quæ tamen secundùm se illicita esse potest; sicut & falsum iudicium, quo quis iudicat rem esse suam, cùm non sit, aut legem non obligare, cùm reuera obliget. Similiter iuxta ipsos, vt vidimus n. 13. potest quis nunc adhærere vni opinioni, & paulò post ea relicta adhærere alteri. Quo euentu duo dantur opposita iudicia de licita & illicita operatione, quorum vnum necessariò est falsum. Quomodo ergo illud in diuina lege, & Ideis potest contineri. Quo [Duo iudicia opposita vt queant in diuina lege & Ideia contineri.]modo item iuxta receptissimam doctrinam tenetur quis operari iuxta conscientiam erroneam, cum talis in falso iudicio fundetur, vnde nec diuinæ legis participatio, cui operans se debet conformare? Dici ergo potest iudicium falsum in Dei lege non cntineri, neque in Ideis; nihilominus licet physicè contentum non sit secundùm conceptum falsitatis, posse nihilominùs esse rectum in ordine ad operationem honestam, idque per accidens, ratione scilicet ignorantiæ inuincibilis. Pro quo hæc satis, cùm aduersarij ad suarum etiam positionum firmandam probabilitatem, similiter etiam modum explicationis debeant suæ aptandum argumentationi vestigare.

Pergit n. 260. & sic arguit. In materia [Ex apparentia solius iudicij practici arguitur.] peccaminosa & dubia seu suspecta de peccato, qualis est ea, de qua agimus, ex omnium sententia, vbi iudicia practica sunt tantùm apparenter vera, suspendi debet operatio, si non sit necessarium operari. Atqui ista iudicia, de quibus est quæstio, sunt tantùm apparenter vera; immò alterutrum est demonstratiuè falsum, quia est alterius contradictorium, iuxta adductam rationem, neque est necessarium operari, vt supponitur: Ergo &c. Maior probatur, quia alioqui esset exposita peccandi periculo, & hoc sensu illicita ac peccatum, vt patêre satis, ait ex probatione 1. Nec dici potest apparentia sufficere in hoc statu, in quo Cœci nati sumus, & impossibilis est inuentio veritatis; Quia non obstante cœcitate potest haberi & debet quæri certitudo moralis; alioquin incerta motiua apta non sunt nostræ cœcitatis dubia & scrupulos rescindere, prout aduersarij sua sententia de licita opinionis probabilis sequela rescindere præsumunt, sed inextricabiliter intricare dumtaxat, quæ in toto hoc dubio afferuntur, efficaciter probant. Sic Auctor, verba quidem, nihil tamen quod momenti sit considerabilis eisdem adnexum multiplicans. Maiorem concedo de apparentibus vt [Sed sine robore, vt ostenditur cum notanda obseruatione.]cumque veris, nego tamen cùm sufficiens apparet fundamentum ad probabile iudicium efformandum; quod quidem ad conscientiarum securitatem commodius multò, quàm iudicium illud omnem excludens de opposita sententia formidinem; quod quidem communiter loquendo difficile est, & valde profectò difficile, quidquid sic opinantes nobis de illius facilitate conentur persuadere. Vide dicta n. 12. Quod secus accidit quando quis opinionem communiter receptam vt probabilem sequitur. Vnde ineptissimè dicitur conscientias hoc modo inextri cabiliter intricari, quod quidem vsurpari veriùs posset de opposito sentiendi modo, si ab inofficiosis exaggerationibus huiusmodi non esset opportunius temperare.

Ex eo autem vrgere nititur n. 261. quod [Non semper licitus opinionis probabilis vsus.] sententiæ nostræ Auctores adijciunt, scilicet non semper licitum esse vsum sententiæ probabilis: quando inquam malum ex illo resultans est notabiliter grauius quàm illud, quod ex non vsu posset erga operantem resultare, vt in iudice, medico, Sacramentorum ministris, aut aliàs potest accidere. Tunc sic. Ideò id fieri nequit, quia sic [Inepta ex eo obiectio contra illum.] procedens imprudenter operatur: Atqui imprudenter non agit qui opinionem probabilem sequitur: Ergo & illud licebit, vel si non licet, corruit quod pro licito opinionis probabilis vsu fundamentum inculcatur. Verum enim verò cùm sic operari, contra iustitiam aut charitatem sit, in tali operatione nequit stare prudens agendi ratio, quidquid D. Fagnanus vrgere contendat, quem efficacissimè circa hoc versatum conclamat Auctor, sed nihil speciale proponens. Illud [Alia cum notanda doctrina, ex differentia erga Deum & homines, cùm de damno agitur.] autem potest obijci, stante damni proximi periculo non licere vsum dictum: Ergo & stante periculo violandi diuinum præceptum. Consequentia probatur, quia non minùs debet attendi damnum saltim extrinsecum Dei, quod in eius præcepti violatione contingit, & eiusdem interior displicentia, quàm hominum, cùm hoc inferioris conditionis sit illius comparatione, vnde nec periculo tali se quisquam debet exponere. Ad quod dico, in præfatis diuersam esse rationem; damnum enim proximi aut est certum, aut potest esse, dum quis cum illius periculo operatur, minimè ex opinionis probabilis, si fortè falsa est, prosecutione vitandum: respectu autem Dei damnum est nullum, dum prudenter quis operatur, quia lex tantùm materialiter violatur (quod & negari potest, quia sic operantem non obligat) ex quo neque displicentia, quæ indignationem prouocare possit, emergit, vt in amentibus euenit: neque alio modo vult secum agi summum rigorem præferens, quia id summè esset onerosum, & ita Doctorum consilio, quos sui loco statuit, contentus est negotium conscientiæ pertractari. Sed iam ad D. Fagnani argumenta Dom. Caramueli ineluctabilia veniamus.

SECTIO IV.

Probationes aliæ propositæ & eneruatæ, ex quibus lux amplior receptissimæ positioni.

NVm. 263. principium illud proponit, [Ex principio Tene certum, discursus aduersantium.] Tene certum, dimitte incertum ex Cap. Si quis autem, in fine de Pœnit. dist. 7. circa quod latè discurrit n. seqq. præfati Auctoris verba transcribens. Ait ergo aliud esse in moralibus sufficere certitudinem ex probabilibus, & aliud sufficere certitudinem probabilem. Itaque cùm dicimus, in moralibus sufficit certitudo, quæ oritur & generatur in intellectu ex argumentis & rationibus probabilibus, propositio vera est, quia plures rationes probabiles sunt aptæ natæ generare in potentia rationali moralem certitudinem de honestate operationis absque vlla formidine partis oppositæ; si rationes illæ, sint [Moralis certitudo ex probabilibus, nec tantùm probabilis.] tanti ponderis, vt efficaciter moueant intellectum ad iudicandum rem ita se habere, vt probatur ex Cap. Ego solis. vers. Alios autem 9. dicta. & hæc est illa certitudo surgens ex probabilibus, quæ in morali materia sufficit ad rectè operandum. Cùm verò dicimus, In moralibus sufficit certitudo probabilis, propositio est falsa, quia ista certitudo probabilis non datur; immò implicat contradictionem quòd sit certitudo, & sit probabilis; quia certitudo est præcisa determinatio intellectus ad vnum; probabilitas autem indeterminatè, & indifferenter se habet ad rectum & obliquum, vnde iudicium probabile non est prudentiæ, cùm non habeat, pro obiecto verum, & sub ratione veri, sed est obnoxium formidini &c. Vnde certitudo & [Aristotel.] probabilitas se mutuò destruunt ex Aristotele 1. Ethicor. Cap. 3. dum ait in morali materia satis esse vt verum ostendatur pingui quadam Minerua, & adumbrata figuratione, atque de ijs, quæ plerumque eueniunt, ratiocinari, & ex ijs similia etiam concludere. Quibus verbis tantùm intendit vt in materia morum non requirantur probationes per rei euidentiam, seu demonstrationem, sed satis sit verum ostendere per coniecturas probabiles, arguendo etiam à communiter accidentibus, & à similibus, quod & se fateri affirmat. Verumtamen oportet secundùm Aristotelem, vt his coniecturis & argumentis probabilibus ostendatur verum, & sic non sufficit vt ostendatur probabile, quod longè distat. Quare qui probabilibus rationibus ostendit opinionem probabilem, non satis facit menti Aristotelis requirentis vt ostendatur verum, excludens scilicet formidinem, & ita obiectum virtutum intellectualium, quod est immutabile, vnde & prudentiam ab opinione distinxit.

Pergit, & ait, cùm D. Antoninus & alij [Vt velint aduersarij intelligendos Doctores, leges, & Canones probabiles rationes approbantes.] ex aduerso citati ab ipso nu. 51. dicunt moralem certitudinem consurgere ex coniecturis probabilibus, grossis, & figurantibus; hæc verba non importare vt in moralibus sufficiat certitudo probabilis, sed tantùm vt sufficiat illa, quæ ex probabilibus coniecturis & argumentis generatur, & eodem modo, dum leges & Canones decidunt quæstiones & caussas ex argumentis probabilibus, non intendunt vt sufficiat iudicium probabile, sed tantùm vt ex probabilibus rationibus simul iunctis possit iudex ita illuminatus formare iudicium certum & infallibile de rei veritate, quia licet argumenta sensim non concludant, si tamen simul iungantur, & sint multi ponderis, sunt apta nata generare certitudinem, vt apprehendat intellectus rem ita se habere; atque ita caussæ sunt probabiles, sed effectus omnino certus & infallibilis: & hoc innuit textus in Cap. Iudican [Cap. Iudicantem 30. q. 6.]tem 30. q. 6. in illis verbis: vt ibi actio ambarum partium illuminata sit plenior. Probat deinde cum prædicta certitudine ex probabilibus deducta licitam esse operationem, per ea, quæ adducit Auctor num. 267. addens in terminis huius casus se non reperisse quemquam contradictorem ex antiquis aut modernis Scriptoribus.

Nec bonam consequentiam esse ait, Cer [Positio aduersa ampliùs explicata & exornata.]titudo moralis nascitur ex probabilibus: ergo probabilia sunt moraliter certa: Quia in primo casu consideratur illud totum & aggregatum perfectum, quod resultat ex pluribus singularibus imperfectis. In secundo autem considerantur ipsa singularia imperfecta & insufficientia. Quo sit vt si aliqua propositio haberet pro se vnam tantùm [Præsumptio vehemens vt certa.] rationem seu præsumptionem non conuincentem sed solum probabilem, illa non esset moraliter certa, quia esset cum formidine partis aduersæ: Secus verò si ratio illa seu præsumptio esset conuincens, vt est textus in Cap. Afferte, de præ [Cap. Afferte de præsumpt.]sumpt. vbi proponitur iudicium Salomonis, qui ex præsumptione violenta pronuntiauit pro matre dicens: Date huic infantem viuum &c. Vnde [3 Reg. 3. v. 27.] iudicium illius non fuit probabile, sed omnino certum: non quidem certitudine mathematica, sed morali. Quando autem præsumptio vehemens non est, tunc quæ non prosunt singula, multa iuuant. l. 2. §. Ætas. Et ibi Glossa in verbo Legi [Duæ semiplenæ vnam faciunt plenam probationem, pro quo exempla. Bertholus.]tionis ff. de excusat. tutor: l. Instrumenta, vbi etiam Glossa in verbo. Alijs quoque. Cod. de probationib. Glossa Cap. Cùm caussam in verb. Adminicula, de testibus. Et duæ probationes semiplenæ etiam diuersi generis similiter iunguntur ad faciendam vnam plenam probationem: vt notat Bartholus l. Admonendi n. 48. vers. Veritas est quòd duæ semiplenæ faciunt vnam plenam. ff. de iureiur. Vnde vnus testis, qui facit semiplenam, & confessio facta absente parte, quæ facit aliam semiplenam, simul iuncta plenè probant. Casus est in Cap. Cum dilectus de Succession. ab intest. [Cap. Cùm dilectus de success. ab intest.] & notat Bartholus vbi supra. Item vnus testis & fama publica, eo casu, qui faceret semiplenam, vt in Cap. 1. de appellat. & notatur in l. 3. §. Ijsdem quoque principijs. ff. de testibus, & per Bertholum loco citato. Idem in fama & scriptura priuata, pluribus præsumptionibus & adminiculis, quandò vnum adminiculatur alteri, ostendit adductis textibus & Doctoribus: vnde concludit pro casu, de quo agitur, citatis pro sua positione Merenda, Carena, & Mercoro. Et hæc pro prima Confirmatione, ad quæ minimè est operosum [Aristotelem aduersarijs esse contrarium, & alios ab ipsos productos.] respondere.

Et in primis quod ad Aristotelem attinet, pro opposita non obscurè sententia facit, cùm dicat in moralibus satis esse vt verum, pingui Minerua, adumbrata figuratione, ex frequenter euenientibus, & similibus, ostendatur. Hæc enim manifestè indicant non esse necessariam omnimodam & infallibilem certitudinem, qualis ab Auctore exigitur: sicut & verum immutabile: hoc enim non pingui Minerua verum est, vt liquet: Quod neque in sic arguentis sententia stare potest, cùm accidere queat esse falsum id, quod vt certum quis, dum operatur, amplectitur. Deinde D. Antonini doctrina cùm Aristotelicæ consonet, sinistrè ad contrarium sensum inflectitur. Iam quod certitudo ex probabilibus genita ad caussarum decisionem sufficiat quis negat? Illud tamen negari meritò debet, certitudinem [Ex probabilibus tantum probabile.] scilicet talem extrahere rem iudicio subiectam ab statu probabilitatis. Vnus quidem testis non satis ad iudicium probabile de veritate, si non sit sublimi aliqua prærogatiua qualificatus, de qua in Cap. Cùm à nobis de testibus &c. Sed in ordi [Cap. Cùm à nobis, de testib. &c.]ne ad iudiciale forum duo sunt satis ex Cap. Licet vniuersis eodem tit. & alijs. Atqui id quod illi affirmant, tantùm est probabile, quia falsum esse [Cap. Licet vniuersis. Eod. tit.] potest, vt in iudicibus contra Susannam est de fide, & frequentes euentus comprobarunt, vnde tot in Iure vtroque pro testibus cautiones. Addantur alij, erit quidem probabilius, quia formale motiuum assentiendi non variatur, sicut non variatur ratio fidei humanæ, quæ testimonio dicentis innititur: vnde & vni, & duobus, & pluribus, vltra creditur, sicut creditur instrumentis, & ita extat titulus de fide instrumentorum. Et quidem circa hoc æquiuocatio vitanda est: aliud est enim [Iudex ut certus & etiam dubius ad sententiam procedat.] iudicem vti certum de sententia procedere, secundùm quam operatur, aliud verò certum esse de probationibus, siue argumentis, & testimonijs, quibus motum animi sui conformat, vt loquitur Cælestinus Tertius in Cap. Prætereà de testibus &c. quod est ad procedendum in ea necessarium. Primum enim ex eo habetur quòd lex præcipit iuxta determinatum testium numerum ferre sententiam siue illi verum dicant, siue mentiantur, dum de mendacio nequeunt coargui: Sic enim cùm legi obediat certam sequitur ille sententiam. Posterius autem non ita, vt ex modo dictis apparet, quia potest non immeritò formidare quòd testes non verum deponant, siue ex malitia, siue ex inscitia, aut incuria. Pro quo explicando opportunè succurrit casus in Cap. In [Cap. In nostra cit. tit.] nostra vbi plures pro Monachis in caussa contra Archidiaconum quemdam deponunt testes, & tamen eorum depositionibus non standum decernit Innocentius Tertius.

Audiendus ille: Si testes vtrimque produ [Pauciorum testimonio aliquando standum contra plures.]cti eiusdem honestatis & æstimationis extiterint, cùm constet testes Monachorum esse testibus Archidiaconi numero pauciores, pro Archidiacono sententiam proferatis. Addit deinde. Si verò testes ex parte Monachorum producti, tantæ præeminentiæ fuerint, quòd eorum auctoritas aliorum sit meritò multitudini præferenda, ab impetitione Archidiaconi absoluatis eosdem. Vbi quis non videat propter aliqualem excessum testium dicta ex aduerso stantium non penitus infirmari, & posse reipsa contingere, vt illi veritatem attingant, qua sint aduersantium dicta destituta: Ergo iudex meritò potest de veritatis formidare defectu, cùm tamen certus ad sententiam procedat, legis imperijs obsecutus. Et verò si extra iudicialiter res agatur, ob prædictam formidinem nemo quemquam condemnarit: constat autem non cessare illam eo quòd caussa ad iudicium forense deferatur. Vbi quod de iuramento dici potest, non obstat, quia testes vtrimque producti iurant, & nihilominus pro alterutra stantes parte formaliter aut materialiter saltim mentiuntur. Quando etiam pauciores ob rationem dictam præferuntur, suus etiam formidini locus relinquitur. Si enim tales non iurati deponant, eorum testimonio non defertur, nisi fortè id à parte remittatur aduersa. Cap. Tuis. Et Cap. Nuper cit. tit. Ergo formidari circa eorum depositionem potest, aliàs non essent repellendi. Ex eo autem quòd iuramentum accedat, præeminentia non crescit, & stat ex aduerso plurium iuramentum, vnde & potest locus esse formidini; & ea non obstante iudex iuxta eorum deposita pronuntiare.

Quòd ergo stante propria ratione proba [Licita opinionis sequela ex discursu aduersantium roborata.]bilitatis, sine certitudine, quam præfatus Auctor necessariam esse contendit, operari liceat, ex adducto illius discursu potiùs euincitur, quàm aliqualiter conuelli videatur. Concedimus enim quidquid de minùs sufficientibus probationibus dicitur, sed negamus ex illis certitudinem omnimodam euinci, sed eam, quam leges sufficientem esse statuunt, quæ non excedit probabilem: vnde & fatetur leges & Canones decidere quæstiones & caussas ex argumentis probabilibus: cùm tamen non semper multa argumenta, aut vehemens aliqua præsumptio concurrat, vt in citato Cap. In nostra, ad decisionem caussæ vnicum est argumentum excessus aliqualis testium, aut eorum præeminentia: in quibus tamen ea est, quam vidimus, efficacia. Occurrit etiam casus in Cap. [Vnicum motiuum ac decisionem sufficiens. Cap. Per duas de probat.] Per duas de probation. in quo habetur iuranti concubinæ eum quem in domo amasij peperit, non esse illius filium, sed alterius, eo quod à priori diuerterat, ad quem tamen regressa, quem tamen vt filium habuerat, & talem nominauerat, non esse credendum: Cùm indignum sit (iuxta legitimas sanctiones) vt quod sua quisque voce dilucidè protestatus est, in eumdem casum proprio valeat testimonio infirmare. Quæ sunt verba Innocentij Tertij. Vbi manifestè apparet vnicum esse argumen [Et probabile illud.]tum pro decisione, & probabile esse vel saltim suspicabile, sic iurantem non peierare. Quod quidem, quæ sequuntur, etiam manifestant, sic enim idem: Vnde apparet per consequens, quod prædictus R. Sophiam, neptem memorati T. cuius prima facie præsumitur consobrinus, non potest habere aliquatenus in vxorem. Circa quod ita Glossa: sed [Glossa.] videtur quòd potiùs secundo dicto matris standum est, quàm primo; quia potius iuramento, quàm simplici verbo creditur; maximè cùm alia præsumptio procedit, quòd de alio sit genitus: sed fauore filiationis potiùs statur communi opinioni, & nomini vtriusque parentis. Sic Glossa: ex quo compertissimum habetur cum opinione tantùm stare posse quæstionis decisionem, & argumentum vnicum sufficere, vt in præsenti, rationem scilicet filiationis, impedimento matrimonij declarato ex eo quòd tantùm prima facie præsumitur, eidem obstare, non rei veritate penitus explorata, iuxta quam oppositum posset comperiri: Pro quo hæc satis, vbi multa alia possent aggerari.

SECTIO V.

Discursus alij aduersantium penitus infirmati.

PAg. 213. n. 271. & seqq. habentur ea, quæ ad secundam Confirmationem spectant, vbi etiam D. Fagnanus ea exhibet suæ sententiæ fundamenta, ad quæ Dom. Caramuel nihil respondit, vtpotè (sic Auctor censet) qui eisdem conuictus, non potuit illa suis responsionibus eneruare.

Primò quia ad honestè & prudenter operan [Arguitur 1. ex necessitate moralis certitudinis de honestate operationis.]dum necessarium est vt quis habeat certitudinem de honestate operationis. Cap. Si quis positus. Cap. Si quis autem in fine, de Pœnit. dist. 7. Cap. Iuuenis. vers. In his, de Sponsa 1. Medina 1. 2. q. 19. arti. 5. Suarez de actibus humanis, Disput. 2. Sect. 2. Salas 1. 2. Tract. 8. Sect. 9. Lessius de Iust. & Iure Cap. 1. & est communis sententia; immò multi existimant esse de fide, propter illud ad Rom. 14. v. 23. Omne, quod non est ex fide, pecca [Rom. 14. v ic. Glossa.]tum est: vbi Glossa dicit: Fides nostra vult vt homo agat hoc, quod benè intelligit esse agendum; & peccatum est quod aliter fit quàm probatum est. Ad idem Cap. Quoniam omne de præscript. & 5. Ex his 28. q. 1. S. Thomas in præallegatum locum Apostoli & Quodlib. 8. arti. 13. Sed qui vtitur opinione probabili non habet hanc moralem certitudinem: Ergo non agit rectè & prudenter. Minor probatur, quia operatio incerta est, cùm se habeat ad verum & falsum, vt inquit Aristoteles sæpiùs al [Aristotel.]legatus in 1. Magnor. moral. Cap. 13. Existimatio est, qua in omnibus ferimur ancipites, ea ne ita, an secus.

Respondeo concessa Maiori, negando Mino [Resp. dari, sed nihil inde.]rem, & ad probationem concedo opinionem incertam esse, sed præter assensum circa illam dari alium de illius licita sequela, iam explicatum. Nihil certè noui discursus præfatus exhibet, vnde & potuit omitti, nec repetitione inutili lectorum patientiam fatigare.

Secundò, dictamen rectæ rationis debet [2. Ex defectu dictaminis conformis legi æternæ, cui iam factum satis.] conformari legi æternæ tamquàm primæ regulæ S. Thomas 1. 2. q. 19. arti. 6. Sed dictamen cum formidine morali repugnat conformari legi æternæ, quia hæc est immutabilis dicto 5. in principio, & dicto 6. §. His itaque. Iudicium verò opinatiuum in suo conceptu formali est variabile & fallibile, habetque defectibilitatem moralem, quia ita creditur verum, vt etiam moraliter possit esse falsum. Ergo &c. Et hæc est repetitio, vt videri potest n. 17. & ita ad alia.

Tertio, in actibus humanis iudicium, quod [3. Ex incertitudine iudicij probabilis.] est incertum, non potest habere moralem certitudinem: tale est probabile propter formidinem. Ergo Maior patet quia repugnat in humanis actibus aliquid esse simul certum & incertum. Cap. Si quis autem in fin. de Pœnit. dist. 7. & dicto §. Ex præmißis 30. q. 5. Sicut repugnat quòd quis simul sit securus & timidus, tutus & formidans, stabilis & fluctuans: hæc enim sunt opposita, quæ se mutuò destruunt l. vbi repugnantia ff. de regulis iuris, & ibi declarat Cagnolus n. 2. Decianus Cod. 1. 49. n. 11. lib. 3. & patet ex Philosopho in 4. Metaphysicæ Cap. 6. circa medium. Minor est Nicolai de Lyra circa illud Sap. 9. v. 14. [Sap. 9. v. 14. Nicolaus de Lyra.] Cogitationes mortalium timidæ, & incertæ, prouidentiæ nostræ, sic locutus: & hoc est quod dicit: Cogitationes enim mortalium sunt timidæ, quia sunt obnoxiæ formidini, & per consequens sunt incertæ prouidentiæ nostræ, nisi dirigantur dono sapientiæ diuinæ. Hæc ille, in quibus ponderandum illud, & per consequens, quod clarè demonstrat iudicium probabile ex eo quòd sit obnoxium formidini, necessariam consequentiam esse timidum & incertum, & sic non habere moralem certitudinem requisitam ad honestè operandum. Pro quo Bresserum laudat & Honoratum Fabri in opinionis definitione.

Respondeo benè quidem prædicta stare, & de [Non obstare illud ostenditur cum doctrinæ auctario.]seruire posse ad dogma illud roborandum, quod Theologis inconcussum. Sed nunc non erat his opus, cùm ex repetitionibus præfatis id liqueat, neque à Nobis in dubium reuocetur. Concedimus enim quidquid de certitudine morali dicitur, & negamus ex opinione sequi fluctuationem proximam & immediatam, quidquid de antecedenti sit, quod non est regula proxima operationis. Quemadmodum in modo philosophandi sic arguentis, ex probabilibus generatur dictamen moraliter certum: atqui circa probabilia necessarium est fluctuare; in quibus neque tutus esse operaturus potest, neque securus. Sicut ergo eo non obstante, dictamen certum haberi potest; ita & in receptiori philosophia. Et ratio est quia in eo, quod est incertum, potest certum aliquid inueniri, quod sit dictaminis non incerti fundamentum. Quemadmodùm quando quis se exponit periculo, incertum est an damnum sit futurum; periculum tamen certum est, vnde & certum est peccare se periculo exponendo. Ita etiam opinio incerta est, sed certum est esse probabilem, vnde & dictamen certum formari potest circa illius licitam, tutam, & securam sequelam. Quòd si dicas posse dari opinionem, quæ tantùm probabiliter sit probabilis, in eo etiam sua est certitudo, esse inquam eo modo talem, & pro eo stare regulas probabilitatis, cùm non leues rationes pro se habeat, & non contemnendam auctoritatem.

Quartò, qui facit actum probabiliter illi [4. Ex periculo peccandi mortaliter.]citum, discrimini se committit, & mortaliter peccat, vt est textus in Cap. Inquisitioni de sentent. excom. vbi est expressum mortaliter peccare eum, qui facit actum illicitum ex conscientia credulitatis probabilis. Et probatur à fortiori ex Cap. Ad audientiam. Cap. Significasti El. 2. & Cap. Petitio, de homicidio. Sed qui facit actum probabiliter licitum, facit actum probabiliter illicitum, cùm probabilitas se habeat indifferenter ad vtrumque extremum, vt in 6. Ethicorum Cap. 3. & 5. & in 1. Magnor. moral. Cap. 33. & in Posterioribus textu 44. vbi probabile, seu opinabile definitur esse illud, quod ita creditur esse, quod tamen aliter se habere potest. Ergo qui facit actum probabiliter licitum, committit se discrimini, & mortaliter peccat. Quo argumento ait vti Cardinalem Caietanum in Opusculis. Tomo 1. Tract. vlt. Respons. 15. dub. vlt. vbi sic scribit; si [Responsione non opus noua.]cut in argumento 6. videbitur: & quid ad hæc? Id certè quod circa præcedentia, repetitionem inquam esse, cui nihil sit opus adiungi. Textus de dubio procedunt, non de probabili opinione: quod neutiquàm impugnatur: neque toties adductus Aristoteles quidquam negotij facessit, sed in officiosæ occupationis.

Quinto si Dominus administrationem [Exemplis domini, medici, & alijs vrgetur.] & dispensationem bonorum suorum committeret seruo, qui ex imprudentia vel infidelitate solitus esset falli & fallere, vtique ab omnibus iudicaretur imprudens, eiusque fatuitati meritò imputaretur, si seruus, cui substantiam tradidisset, eam dissiparet: & idem esset in ægroto, qui pro cura sui corporis, grauiter laborantis vteretur opera medici imperiti & infidelis; & in nauigante, si nauis regimen committat nautæ, qui ex imperitia rei nauticæ, vel dolo malo solitus esset falli, & aliàs fallere, & quandoque mentiri, & mentiendo nauigantes in interitum perducere. Ergo multò magis iudicandus est imprudens Christianus, qui pro directione & regula conscientiæ suæ vtitur medio opinionis probabilis, quam mentiri & fallere sæpè contingit & falli, vt sæpiùs legitur in allegato Cap. A nobis, de sent. excommun. El. 2. & in 6. Ethicor. Cap. 3. in principio. cùm anima corpori, & rebus omnibus sit præferenda. Cap. Sedulò 38. dist. & l. Sancimus C. de Sacros. Eccles.

Respondeo argumentum præfatum etiam con [Retorquentur illa.]tra arguentem militare, vt euidenter ostenditur. Nam vt formetur iudicium moraliter certum, quod necessarium est iuxta ipsum ad honestam operationem, præcedit examen probabilium rationum, ex quibus illud generatur. Tunc sic. Eo ipso quòd ex probabilibus generetur, ita reddit certum volentem iuxta ipsum operari, vt falli possit; ea enim de caussa potest mutari sententia, iuxta dicta n. 13. Ergo in eum ita operantem adducta exempla concurrunt. Quid ergo ad illa? Vel si non quadrant, neque contra sententiam oppositam quidquam roboris continent. Itaque licet stare possit vt certo moraliter dictamine posito operetur quis: cùm tamen ad eum statum per argumenta probabilia deueniendum sit, cessare omnis inquisitio debebit, quando pars tuta clarè occurrit, quia aliàs in periculum operandi contra legem impingetur, & domini bonorum, ægroti, & nauigantis exempla recurrunt. Ad quæ dicendum nihil vrgere, quia in illis damnum potest reipsa contingere, secus in casu nostro, in quo damnum nullum, cùm sit honesta operatio, per quam lex aut præceptum non violatur, de quo dictum nu. 19.

Sextò ex Cardinali Caietano citato n. 29. [Ex Card. Caietani auctoritate.] sic enim ille: Si applicatio ad opus fluctuat circa rectum & obliquum, mox scrupulus est conscientiæ, contra quam illicitè agitur. Et obliquitas mortalis incurritur. Et infra. Hoc enim fit, vt vacillatio conscientiæ in applicatione deformem reddat actionem, quoniam fit applicatio modo, quo non debet: debet enim potentia rationabilis determinari ad vnum, si rectè exire debet in actum, alioqui discrimini exponitur vtriusque oppositi, si fluctuante illa quis vtitur. Fluctuant enim quantùm sapit fluctuationis, tantùm sapit indeterminationis, ac per hoc indebiti modi operandi. Sic ille. Atqui in operante ex opinione probabili talis fluctuatio datur, pro quo reproducit auctoritatem Aristotelis ex 1. Magnor. moral. Cap. 3. & D. Bonauenturam dicentem quòd vbi [Non vrgere concluditur.] est opinio, ibi est vacillatio. Ergo &c. Ad quod dico argumentum hoc noua responsione non egere, Card. Caietanus de fluctuatione conscientiæ, non de opinione probabili accipiendus, vel si pro Auctore stat, contra illum receptissima sententia depugnat.

Septimo ex eodem Cardinali arguit in [7. Ex eodem.] Summa verb. Opinionis vsus ad finem; vbi diuersis verbis asserit iudicium practicum ad operandum debere esse rectum, ita vt omnem contrariæ partis formidinem excludat, etiamsi secundum propriam opinionem quis operetur. Id que efficaciter probare affirmat hoc argumento: Quando potentia rationabilis solùm practicè probabiliter iudicat aliquid esse licitum, iudicat etiam probabiliter aliquid esse illicitum & id faciens, peccat, vtpotè qui peccandi periculo se exponit: Ergo &c. Caietano concordare ait Almainum Tractat. morali Cap. 14. Armillam V. Opinio nu. 2. Nauarrum in Cap. Si quis autem, n. 58. & seqq. de Renit. dist. 7. & in hoc nihil est, circa quod hærere debeamus. Auctores dicti, quod fatemur, non attingunt, iudicium scilicet certum omninò necessarium, & Armillam pro nobis stare legenti constabit, pro quo Parte 1. nu. 656. & vt illi aduersentur, qui sunt inter tantos? Cùm alias probabilitatem oppositæ sibi sententiæ neutiquam inficientur.

Octauò ex formidine opinionis probabi [8. Ex formidine opinionis probabilis.]lis, quam essentialiter & inseparabiliter habet annexam, vt admittunt Auctores contrariæ sententiæ, & probatur in 1. Magnor. moral. Cap. 33. & 5. Ethicor. Cap. 3. in principio. Et in citato Cap. Anobis El. 2. de sent. excommun. l. finali. C. de iust. & subst. & patet ex illius definitione, quam adducit citatis pro ea D. Antonino, Syluestro, Soto, Nauarro, & D. Bonauent. l. admonendi, ff. de iureiurand. vbi Bartholus, ait tenere medium inter suspicionem, & perfectam probationem: vnde exclusa formidine non esset opinio probabilis, sed veritas & certitudo, seu opinio vera, vt patêre ait ex 2. de anima textu. 152. Nec esset secundus gradus probationis, vt dicunt Legistæ, sed esset perfecta credulitas, seu perfecta probatio secundum Bartholum in l. citata num. 23. & l. 2. §. Dolum. ff. de dolo & notare ait omnes in l. Omnis definitio. ff. de regul. iur. & vrget rogans quæ sit formido illa, quæ intrinsecè inest opinioni? Ari [Quid formido. Aristotel.]stoles suprà 1. Magnor. moral. Cap. 33. Existimatio (inquit) seu opinio est, quia in omnibus ferimur ancipites, ea ne ita sit, an secus. Quarè secundùm, cum formido, quæ inest opinioni, est passio quæ nos facit ancipites, id est, ambiguos, ac titubantes, an res ita se habeat, nec ne. l. final. C. de condict. indeb. Vnde in effectu talis formido nihil est aliud quàm dubium positiuum & formale, aut saltem suspicio quædam seu scrupulus, & leuis credulitas ne pars opposita sit vera, vt explicant Theologi, hæc enim sunt synonima, & idem importantia. Et suspicio illa vel suspicio, tenet medium inter dubitationem & opinionem; plus enim credulitatis habet quàm dubitatio, & minùs quàm opinio, cum sit credulitas ex leuibus coniecturis, vt inquit Syluester. Verb. Opinio, in principio & notat Bartholus ad dicta in. l. Admonendi, nu. 21. Omnia hæc ille, & sint sanè omnia vera; sed quid inde?

Post hæc sic concludit. His positis proba [Ex eadem amplificatum argumentum.]tur hæc sententia ineuitabili hoc argumento: Quisquis habet suspicionem, formidinem, scrupulum, seu leuem credulitatem, quòd aliqua actio sit illicita, non potest manente tali formidine absque peccato operari. Sed qui habet opinionem probabilem affirmantem actum esse illicitum, necessariò habet suspicionem formidinem, scrupulum, seu leuem credulitatem de opposito, id est quòd ille actus sit illicitus, vt euidenter ostensum est, & admittunt aduersarij: Ergo &c. Maior propositio probatur per textum rotundum, qui cauillari in potest in Cap. Per tuas, [Cap. Per tuas. de Simonia.] El. 2. de Simonia, vbi deciditur esse peccatum mortale operari contra conscientiam scrupulosam, seu ex credulitate leui, nisi priùs formido seu error deponatur, & tradunt Innocentius, Ioannes Andreas, & alij: hoc enim important verba illa: Ædificat ad gehennam. Ad idem est textus expressus in Cap. Inquisitioni de sent. excommun. vbi [Cap. Inquisitioni de sent. excommum.] verba illa iuxta casum ibidem propositum: Ad pastoris sui consilium (conscientia leuis & temerariæ credulitatis explosa) licitè poterit, non solùm reddere, sed exigere debitum coniugale. Nisi ergo explodatur leuis credulitas seu formido, non licet operari, & ratio decisionis est, quia iuxta Caietanum suprà citatum, qui formidat, vacillat, & fluctuat, & qui fluctat, ad neutram partem se determinat. Qui autem sine hac determinatione operatur, certitudinem non habet de honestate operationis, cùm certitudo sit determinatio intellectus ad vnum, vt per D. Thomam suprà (nu. 26.) & sine hac certitudine exponit se discrimini, & leuis illa credulitas & scrupulus est mors conscientiæ. Patet igitur apertissimè eum, qui operatur cum suspicione seu formidine quòd actus sit illicitus, peccare, & consequenter eodem modo peccare eum, qui operatur secundùm opinionem probabilem affirmantem actum esse licitum, cùm necessario habeat formidinem de opposito.

Sic citatus Scriptor, quod quidem noua [Sed sine robore, nec noua indigens responsione.] responsione non indiget, cùm noui nihil adijciat. Quod cùm ineuitabile dici audisset D. Caramuel, & omnia ad vnum reuocari, mirum non est de responsione curam nullam habuisse: ad vnum enim illud de dubio statu diuersis vocibus explicato, scilicet formidantis, ancipitis, ambigui, fluctuantis, scrupulosi, vacillantis, titubantis, quid esset dicendum ex eius doctrina constabat. Quæ quidem, quantùm ad sententiam attinet, vti verissima innumeri tuentur Auctores, cùm opposita Auctoribus modernis sit ferè destituta, vt testatur D. Fagnanus adductus à P. Bonæ-spei pag. 169. [D. Fagnan.] Si quæ autem minùs probanda in eius defensione interueniant, neque ego probare contendo, qui ante proscriptionis notitiam, illius renueram probare censuras, vt videri potest Parte 1. n. 137. & seqq. & Fagnanus quidem Iurisconsultus insignis ijs est modis probandi vsus, qui facultati eius erant congruentes; minimè tamen Theologicè philosophatus est, & ita principium illud de actu reflexo, cui iudicium practicum proximè innititur, licitum scilicet esse sequi opinionem probabilem, non est labefactare conatus, cuius nec meminisse videtur, quia pro eius impugnatione plus aliquid de Theologico est lumine necessarium, vnde ad Auctorem, qui laborem pro illius assumpsit defensione, oportet accurramus, qui profectò cum Theologus habeatur eximius, qualem opera erudita testantur, aliquid fortè, quod momenti sit non exigui, suis asseclis, paucis equidem, & nobis etiam discutiendum exhibebit, qui in Apologemate D. Caramuelis non potuit non principium dictum reperisse. Sit ergo

SECTIO VI.

Quædam P. Bonæ Spei argumenta proposita & soluta, cum ampliori veræ sententiæ firmitate.

PAg. 115. & seqq. contra D. Caramuelem [Obiectio ex necessaria certitudine honestatis actus disiecta.] arguit contendens stante formidine circa obiectum opinionis probabilis non posse stare actum certificantem de honestate operationis, cuius doctrinam præmiserat pag. 110. & seqq. quæ & est communis apud eius sententiæ defensores. Quòd scilicet agens morale vt licitè operetur, debet habere certitudinem de sui actus honestate formali, non de materiali, & quantùm ex discursu impugnationum colligi potest, nihil omnes illæ nouum continent, nisi vsum formalitatum more Theologico, qui in Auctore ab ipso propugnato non apparet. Concedendo ergo quòd formalis opinio trahat ad se formidinem opinionis obiectiuè, quatenus obiectum potest esse & non esse secundùm se licitum; quid inde ad actum formalis certitudinis, ob principium illud, quod Dom. Caramueli est de fide, licitum scilicet esse vsum opinionis probabilis.

Et quidem distinctionem illam certitudi [Aduersarij irrefragibili vrgentur exemplo.]nis admittit ipse, dum respondet ad casum à Dom. Caramuele inductum de Patre Dominicano, qui circa probabilem sententiam aliquam oppositam sententiæ Diui Thomæ formidinem habet opinioni congeneam; & tamen sine formidine Diui Thomæ sententiam amplectitur, quia pro doctrina S. Doctoris sequenda obstrictus est iuramento. Ait enim per iuramentum (sicut & per scientiam) impediri formidinem obiectiuam de errore morali obiectiuo, de quo solo est sermo, quidquid sit de physico obiectiuo, qui parùm curatur, dummodò ille vitetur. Vbi quidem moralis error ille intelligitur, qui circa mores versatur, quatenus aliquid potest esse licitum aut illicitum, pro quo sunt opiniones. Tunc vltra. Habens opinionem probabilem circa mores contrariam opinioni, quæ est contra Diuum Thomam, cum formidine versatur circa ipsam, & ita sine morali certitudine, & tamen ratione iuramenti nulla est in eius vsu formido: Ergo iam datur in certitudo moralis obiectiua circa obiectum non purè physicum, & quod materiale dicitur respectu actus, in quo est moralis certitudo.

Sed argui ex eo potest, quod habet n. 25. [Instantia ex dubio ad opinionem proponitur, & eneruatur.] Nam ideò dubium ad conscientiæ securitatem non sufficit, quia dubitans reflexè dubitat (siue ob rationes dubias, siue ob leues, quod perinde est) an sit licitum vel illicitum, & ideò securitatem conscientiæ non habet, quam haberet, si inuincibiliter iudicaret se inuincibiliter ignorare non esse licitum; Atqui opinans probabiliter pro se habet rationes fortes, & etiam illas habet contra se, & ita æquè dubius hærere debet, ac si nullas, aut leues haberet: ergo ad securitatem conscientiæ non sufficiet. Adde dubitantem non posse habere actum reflexum illum, quem Moderni statuunt: ergo neque opinans. Consequentia probatur, quia eadem est ratio, formido inquam faciendi contra legem, & periculum, quod in eo apparet, cui & se committit, qui ita operatur. Ad quod concessa Maiori, nego Minorem, quatenus in ea dicitur æquè dubium hærere opinantem; talis enim verè affirmat rem ita esse, & sic non hæret, vti ille qui dubitat, etiam si fortes vtrim [Ratio discriminis gemina.]que sint rationes. Vnde opinioni modus aliquis certitudinis conuenit, quatenus certitudo est determinatio ad vnam partem, vt eam definit D. Thomas in 3. dist. 23. q. 2. quæstiun. 3. quod ex eo [D. Thom.] contingit, quia licet pro parte contraria fortes rationes sint, respectu tamen opinantis non adeò videntur fortes, & fortiores iudicat, quæ pro eius opinione militant, adhibita contrarijs congrua solutione. Quo euentu cùm possit prudenter talis agendi modus vsurpari, rectè illi principium, de recta opinionis probabilis sequela venit applicandum, quod in dubio non accidit, neque illud Doctores admittendum, & meritò quidem, censuerunt. Vnde & cessat quod de periculo dicitur, quia formalis transgressio esse nequit, vbi prudenter agitur, iuxta dicta.

Deinde argui ex eodem potest num. 27. [Vrgetur ex defectu certitudinis, quæ à nullo capite haberi potest.] omisso exemplo, circa ea, in quibus illius discursus versatur, & generalius procedendo, iuxta ea, quæ habet num. 31. & 32. Quærit enim an actus, quo Petrus præcisè dicit aliquid, quod sub opinione est, quatenus id præcisè dicit, sit certò honestus, certò licitus, certò bonus, vel non nisi ratione alterius obiecti, quod attingit per se, aut per actum adiunctum? Si prius; cùm istam certitudinem accipere debeat ab obiecto præcisè, tale obiectum præcisè debet esse certò honestum, licitum, & bonum, vt patet: nam aliàs omnes erunt excusabiles hæreses, dum quisque proprio ductus spiritu, falsum vt verum amplectitur. Atqui tale non esse constat, cùm sit tantùm probabile. Si posterius, non apparet quod illud adiunctum esse queat generaliter loquendo, ratione cuius sit actus certò honestus, nisi dicendo esse honestum, quia est probabilis; quod constat non satisfacere, quia probabilitas formaliter non importat certitudinem, cùm inuoluat formidinem & dubietatem: certus autem dici non potest, quia obiectum est probabile. Respondetur actum illum non esse [Ostenditur vnde illa proueniat.] certò honestum, sed probabiliter secundùm se sumptum, vnde & ab obiecto etiam talem. Cum verò dicitur: Iste actus hic & nunc factus iuxta opinionem probabilem est honestus secundùm se, alius est à priori distinctus, & ratione adiuncti honestatem habet, scilicet ratione alicuius, in quo est certitudo, probabilitatis scilicet, quia obiectum est certò probabile, iuxta dicta, & certum etiam iuxta illam posse operari, quod prior actus non habet: vide n. 28.

Pro quo succurrit exemplum in eo, cui [Congrue res lucidatur, exemplo.] superior præcipit aliquid, quod est probabiliter bonum, qui scit suum actum formalem, quo obedit, honestum esse, & tamen an materia & obiectum, circa quod actus versatur, bona sint, incertum est. Circa quod Auctor, cùm casum admittat, fallere ait, dum sic arguens non ponit ex parte materiæ & obiecti, id quod est obiectum actus, quo certò scit obediens suum actum formalem, quo obedit, honestum esse: nam si illud ponat, statim apparebit obiectum hac ratione adiuncti talis obiecti, tam esse obiectiuè certum, quàm actus, quo obedit, sit formaliter certus, ratione adiuncti talis scientiæ. Quæ responsio vim instantiæ non eneruat: quod enim obediens honestè operetur, non habetur ratione scientiæ alicuius, quæ euidentiam afferat, præter eam, quæ circa licitam sequelam probabilis sententiæ versatur: frequenter enim tantùm est probabile teneri obedire subditum, vt est apud Doctores obuium, & Auctor ipse pag. 255. col. 1. ita scri [P. Bonæ Spei.]bit: Ad Sextum; tenetur illi obedire, quia melior est conditio poßidentis Prælati aduersus potestatis sufficientiam inuincibiliter ignoratam; & in caussa pariter dubia præsumundum est pro Prælato contra subditum &c. Vbi quod de dubia ait, etiam de opinione intelligendum constat ex eodem num. 339. Sicut etiam constat id, quod de titulo possessionis dicitur, tantùm esse probabile, & à pluribus negari, de quo num. 1, & etiam inferiùs.

Dici potest principium dictum de lici [Obiectio ex sola probabilitate principij de licita sequela opinionis probabilis.]ta opinionis probabilis sequela tantùm esse probabile, vnde illud negant citati duo Scriptores, & nonnulli alij, habetque quibus se tueri possit eorum sententia, non leuia fundamenta, nec contemnendam auctoritatem. Ergo non est certum aliquid, ex quo possit actus honestari iuxta probabilem sententiam operantis. Ad quod quidem responsum à nobis Parte 1. nu. 137. & seqq. & 157. & seqq. & vbi contra Gonet & Baronum egimus, & Parte 4. in qua contra Mercorum. Et modo dicimus principium illud esse saltim moraliter certum, & tale ab innumeris Au [Moraliter certum demonstratur.]ctoribus reputari, vnde iuxta illud operantes sine formidine procedunt, & cum inuincibili ignorantia excusante à peccato. Sicut enim Auctores dicti moralem certitudinem iuxta sua principia fundant, alius sic, & alius taliter, cum tamen qui contra dicant non desint: ita & contrariam tenentes viam eo modo philosophantur, vt existiment, rem istam, quantùm materia patitur, demonstrari. Et Auctor quidem, quocum agimus, non veretur asserere sententiam suam demonstrari posse, & à D. Fagnano ferè demonstratam; videri vt potest pag. 27. num. 5. & 6. vbi & certam & indubitatam esse ait, prout omnium Theologorum consensus & doctrina manifestè persuadet. Qui & pag. 232. Col. 2. id confirmat, & demonstratam moraliter asseuerat. Vbi profectò tam est certum demonstratam illam, quàm certum est esse indubitatam, & omnium Theologorum consensu & doctrina manifestam: cùm euidenter constet Doctores esse pro illa paucissimos, præsertim Theologos, eorum agmine ex opposito militante. Quid ergo si certam dicamus esse moraliter, vbi communis vox pro ea stat, & apud Theologos & Iurisperitos inualuit; ex quo auctoritatis pondere euincitur robustas pro illa rationes stare; neque enim alijs, ad consensum huiusmodi possunt illi moribus & sapientia insignes permoueri.

Et pro Auctoribus quidem præfatus Scri [Illustre testimonium pro Auctoribus benignæ sententiæ patronis.]ptor illustre testimonium perhibet citata pag. 232. Col. 1. vbi ita scribit: Ceterùm nos non intendimus quorumcumque Doctorum sententiam conditionibus sex Resolut. 2. ex nostro Lezana & D. Fagnano allatis, aut similibus qualificatam reijci debere (attendendo ad occultam ipsorum mentem verosimiliter non satis expressam) vt speculatiuè & ab intrinseco improbabilem, aut velle decem Resolutiones præmissas esse speculatiuè & ab intrinseco rigorosè demonstratiuas: quia temerarium putarem vel solùm cogitare, contra torrentem celeberrimorum Doctorum, qui probabilitatum sententiæ vt sic conditionatæ (id est dictas habenti conditiones seu qualitates) patrocinantur, aliquem posse rationes afferre, quæ euidenter ac in rigore demonstratiuè illos, attenta ipsorum mente, erroris aut improbabilitatis conuincant &c. Iuxta quæ constat neque id, quod habet, de morali demonstratione, locum habere posse, vt proptereà aliquid de sententiæ probabilitate detrahi debeat. Quia similiter temerarium est etiam cogitare celeberrimos Doctores improbabiliter locutos, & contra eos esse moralem demonstrationem, quæ in materia, de qua agitur, speculatiuæ, & ab intrinseco tali æquiualet, cùm non sit alia requisita, illis sic fatentibus, & aduersarijs etiam suffragantibus.

SECTIO VII.

Circa vsum minùs probabilis sententiæ in concursu probabilioris.

CErtum est id esse licitum quando mi [Quid certum in quæstione.]nùs probabilis opinio se habet ex parte legis aut præcepti, in quo neque formalis neque materialis violatio reperitur. Vnde controuersia tantùm versatur quando minùs probabilis stat pro libertate, & id non esse licitum citati tenent, & est consequens ad eorum sententiam de illicita sequela opinionis probabilis, ex fundamento satis inculcato, de certitudinis defectu ad honestam operationem requisitæ, qui in casu præsenti magis deprehenditur, quia maior est ratio dubitandi, quando probabilior occurrit opinio, quæ eo ipso magis appropinquat veritati: sicut certa ab ea videtur elongari, & sic arguit P. Bonæ Spei pag. 185. num. 194. qui in sequentibus id confirmare pergit, ex D. Fagnano, quem circa hoc sapientissimè asserit processisse. Arguit ergo.

Primò. Quia vt quis prudenter & rectè [1. Argum. ex defectu probabilis iudicij practici.] operetur secundùm Auctores contrariæ sententiæ debet habere saltem probabile iudicium practicum, quod licitum sit illud: quod operatur, vt apud Sanchez in Decalogum Tomo 1. Lib. 1. Cap. 9. nu. 18. Sed qui sequitur minùs probabilem non potest formare hoc probabile iudicium practicum, quòd actus sit licitus, quia cùm habeat fortiora motiua pro illicito, impossibile est vt habeat iudicium practicum de licito: cùm opinari, seu iudicare aliquid probabiliter esse verum in nobis non sit, teste Philosopho proximè citato, sed oporteat sequi motiua fortiora, qualia non sunt in minùs probabili, sed in opposita. Ergo qui minùs probabilem sequitur, non agit rectè ac prudenter.

Respondeo argumentum hoc laborare æqui [Diluitur aduersarij æquiuocatione detecta.]uocatione; eo enim probari, intenditur, stante opinione probabiliori, non posse intellectum assentiri minùs probabili; cùm tamen nos eo admisso, licitum vsum probabilis opinionis asseramus, quia verè est probabilis, & probabilitatem suam ex concursu probabilioris non amittat, sicut minus bonum tale esse non desinit, maiori aliquo concurrente, vt aurum cum argento. Sic ergo negatur non posse probabile iudicium efformari, quod aliqui sufficiens existimant; immo asserimus dari certum moraliter posse in eo fundatum, quòd opinio quæuis ex præfatis est verè probabilis, suffragante principio, de quo superiùs, de licito vsu opinionis probabilis.

Secundò. Is qui facit actum in suo ge [2. Ex maiori periculo, cui se operans exponit, quam sit in dubio &c.]nere licitum, si conscientiam habeat quòd sit illicitus, absque dubio peccat: siue talis conscientia sit dubia, vt Cap. Nerui. 13. dist. &c. siue ex credulitate leui scrupulosa. Cap. Per tuas. El. 2. de Simonia, & Cap. Inquisitioni de sent. excommun. vers. In secundo. Siue sit ex credulitate & opinione magis probabili, quia secundùm Apostolum, Omne, quod non est ex fide peccatum est. Cap. Qnoniam omne, de præsump. Cap. Litteras de restitut. spoliat. & omne quod contra conscientiam fit, ædificat ad gehennam, quæ sunt verba textus. §. Ex his post Cap. Omnes 118. q. 1. & declarat D. Thomas Quodlib. 8. arti. 13. & egregiè S. Bonauentura in 2. dist. 39. nu. 19. Quo fit vt quanto proximiùs accedit aliquis ad certam fidem, seu plenam credulitatem, quòd actus sit malus, tantò magis peccet contra conscientiam, si actum talem faciat, & maiori periculo se exponit, & quantùm sapit credulitatis, tantùm sapit determinationis ad peccatum. Quare si peccat is, qui agit cum conscientia dubia nihil habens credulitatis, vtique magis peccat qui agit cum conscientia scrupulosa, cùm habeat aliquid credulitatis, quamquam leuis: & adhuc magis peccat qui agit cum conscientia ex credulitate seu opinione probabili & discreta: cùm talis plus habeat credulitatis de malitia actus, quàm ille qui simplicem habet suspicionem. Ergo fateri oportet multò magis peccare eum, qui de peccato habet conscientiam seu opinionem magis probabilem, quia talis absque dubio magis accedit ad certam fidem, seu plenam credulitatem quòd actus sit malus, & ideò se exponit maiori periculo, & grauius offendit Deum, cuius præceptum magis contemnit, prout hi gradus distinguuntur & efficaciter probantur in præ allegata Decretali Inquisitioni.

Respondeo concedendo quod dicitur de [Responsio notandam doctrinam complectens.] conscientia dubia, & negando de probabili, quod neutiquam adductu textus ostendunt, neque affirmant præallegati SS. Doctores. Nego insuper quod asseritur de maiori malitia in peccante cum credulitate aliqua; quàm si dubiam penitus conscientiam habet, si cum suspicione de malitia sit etiam credulitas de licita actione, præsertim si hæc superet suspicionem oppositam. Sicut enim merè dubius in æquilibrio est, ita & positiuè talis, si motiua pro vtrâque parte sint æqualia: vbi autem pro actus honestate magis vrgent, minùs proculdubiò est malitiæ, quia magis acceditur ad fidem certam, & plenam credulitatem, vt loquitur arguens. Id quod de opinione probabili est manifestius, ob rationem eamdem. Quando autem minùs probabilis est in concursu probabilioris, licet verum sit hanc magis accedere ad certam fidem, dicimus non esse obligationem sequendi practicè quod tale est, quia non tenemur id, quod est perfectius, operari, sed id, in quo certum sit hîc & nunc non inueniri peccatum. Sicut in sententia aduersariorum non tenetur quis partem sequi tutiorem, in qua ad certam fidem certò acceditur & plenè, nullumque est peccati periculum, & nihil quod sapiat determinationem ad peccatum, quia obligatio ad perfectè operandum non est, dummodò euitatur peccatum. Vide dicta n. 30. Addo actionem ex se ratione obiecti [Actio ex se minùs perfecta, vt perfectior esse aliâ possit ex obiecto perfectiori.] minùs perfectam, posse ratione finis esse perfectiorem: vt quando quis iuxta opinionem probabiliorem tenetur ad audiendam Missam, & illam omittit minùs probabilem secutus, vt opus aliquod charitatis exerceat; & idem est in ieiunio, obseruatione Festorum quantùm ad opera seruilia, & similia. Potest etiam similibus opinionibus vti vt obseruantiam sibi reddat certiorem, dum onus redditur leuius, & ita minùs periculi in illius obseruatione timetur: vbi & accitur fides, dum iuxta quod ipse admonet, sentitur de Deo in [Sap. 1. v. 1. Psal. 138. v. 16. Isaiæ 66. v. 12 & 13.] bonitate, cuius oculi vident imperfectum nostrum, & materna sunt viscera blandiri super genua soliti, vt in Prophetis obuium. Addendum etiam quod de impossibilitate explorandi in ordine ad præsentem praxim maiorem probabilitatem dictum est Parte 1. nu. 66. & seqq.

Tertio. In agibilibus quicumque non ad [3. Ex obligatione cognoscendi verum, & falsum.]hibet maiorem diligentiam ad cognoscendum quid sit verum vel falsum, absque dubio peccat, vt docet D. Thomas 1. 2. q. 73. arti. 2. talis enim ignorantia, cum sit eorum, quæ scire potest & debet, dicitur vincibilis, & affectata, quæ æquiparatur scientiæ, vt Cap. vlt. 37. dist. & ideò non excusat à peccato omissionis. Cap. Cùm inhibitio de clandest. desponsat. Cap. 2. & ibi Glossa in verb. Affectata de temporibus ordinat. lib. 6. & optimè declarat D. Thomas vbi suprà. Sed qui sequitur minùs probabilem relicta probabiliori, non adhibet moralem diligentiam, quam debet & potest ad agnoscendum quid sit verum vel falsum. Ergo à peccato non excusatur. Minor probatur. Quia minimè dicitur adhibere moralem diligentiam ad aliquod negotium rectè peragendum, qui sponte vtitur medijs minùs probabilibus & congruis ad illud rectè expediendum: hic enim vt plurimùm à fine aberrat, ad quem non peruenitur nisi per medium l. 1. de Origine Iuris, cum similibus. Quis enim dixerit illum diligentiam adhibere vt cognoscat peccatum seu errorem, aut falsitatem, qui dedita opera sequitur id, quod magis apparet peccatum, & error, & falsitas, quàm contrarium? Nam si magis probabilis apparet magis vera, oportet vt illius contradictoria minùs probabilis appareat magis falsa, quàm vera, quia vnum falsum esse necessarium est, vt in 4. Metaphys Cap. 6.

Respondeo argumentum hoc etiam aduersa [Satis illi fieri clarè ostenditur.]rium vrgere iuxta dicta in responsione præcedenti: qui enim tutiorem partem non sequitur, non vtitur medijs congruis ad negotium rectè expediendum. Deinde admissa Maiori nego Minorem, ad cuius probationem nego moralem non adhibere diligentiam, qui medijs minùs probabilibus vtitur, si illa fufficientia certi sint ad negotij expeditionem: Negotium enim quod agitur est vt non peccetur violando legem aut præceptum: cumque is qui minùs probabilem opinionem sequitur, sciat se in eo non peccare, rectè negotium peragit, licet agnito probabilioris sententiæ excessu circa veritatem secundùm se, perfectiùs peragi posset, pro quo non est obligatio, iuxta dicta.

Quartò. In nullo alio humano graui ne [4. Ex humani negotij comparatione.]gotio, in quo agatur de proprio cuiusque commodo seu interesse, sequitur quis minùs probabilem partem, aut minùs verisimilia ad illius finem consequendum; & si quis illa sequatur, negligentiæ sui culpæ ipsius imputatur. §. Igitur cùm quis, in fin. Instit. de obligat. quæ ex quasi contr. l. Heredes §. Non tantum ff. famil. excitandæ. l. In rebus ff. de iur. dot. l. Si constante §. Si maritus. ff. Solut. matrim. Ergo multò minùs id faciendum est in negotio animæ, in quo agitur de offensa Dei, & de vita æterna; ac, si id fiat, maiori negligentiæ & culpæ erit imputandum, ad tradita per Glossam 2. in l. 1. ff. de pactis. Et in Authent. Vt cùm de appellat. cognos. §. Si quis de prædictis, in verb. Si enim. Et in §. Sacræ, in verb. Except. Instit, de rer. diuis. & constat ex D. Thoma. Quodlib. 8. in fine Arti. 13. [D. Thom.] ibi: Periculo se committit, & sic proculdubio peccare, vtpotè magis amans beneficium temporale, quàm propriam salutem. Confert textus in Cap. Vbi periculum, de electione in 6.

Respondeo vt in præcedentibus responsioni [Sufficientem diligentiam interuenire monstratur.]bus, & hîc etiam esse locum retortioni. Prætereà dico in negotijs alijs id, quod assumitur, posse contingere, quia aliàs poterit damnum incurri, & interesse deperdi; quod tamen non ita accidit in negotio præsenti, in quo damnum, quod timeri poterat, scilicet peccatum, certò euitatur. Licet autem animæ salus sit omnibus [Qualis circa animæ bona esse debeat.] alijs præferenda; non tamen quodlibet eius bonum est ex obligatione cuicumque temporali in praxi præferendum, vt est notorium: vnde diuitiæ paupertati Euangelicæ, & libertas Religiosæ obedientiæ, & sic alia sine peccato præferuntur, quidquid de appretiatione sit.

Quintò Eccli. 3. Qui amat periculum, in [Eccli. 3.] illo peribit. Qui non vitat quantùm potest periculum peccandi materialiter, quod quantùm po [5. Ex obligatione vitandi periculum peccandi materialiter.]test, id est, adhibita omni diligentia vitare tenetur, ipse amat periculum, & perit in illo, seu peccat formaliter. Sed qui minùs probabilem sequitur relicta probabiliori, non vitat, quantum, potest periculum peccandi materialiter, quod quantum potest, sine adhibita morali diligentia, vitare tenetur: Ergo formaliter peccat.

Respondeo negando Maiorem: non est obliga [Non esse pro eo summam diligentiam necessariam. Sicut & in aliis, pro quibus satis mediocris.]tio peccatum materiale vitandi per adhibitionem summæ diligentiæ, sed per illam, quæ sufficiens sit, vt certo vitetur formale. Sic mediocris diligentia exigitur à Doctoribus circa examen conscientiæ præmittendum Confessioni: sicut & in recitatione Officij diuini, auditionis Missæ, & similium. Licet reipsa possit materiale aliquando peccatum intercedere. Pro quo videndus P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disput. 22. Sect. 5. nu. 38. & Cardinalis Lugo de Pœnitentia Disput. 16. num. 589. & seqq. Vbi & retorquendum argumentum.

Sextò. Imprudens & temerarius esset, qui [6. Ex congerie exemplorum.] sponte ingrederetur syluam, quam probabilius crederet obsessam esse à latronibus, vt per D. Ambrosium Psal. 1. Qui vt vltro se in altum puteum demitteret per funem, quem probabilius iudicaret protinus confractum iri. Aut qui, cùm medicamentum tutum haberet, tamen illud sumeret, quod probabiliùs poterat esse mortiferum. Aut qui in duello pugnaret cùm milite strenuo & forti à quo probabiliùs opinaretur, se fore interficiendum. Aut qui cum decem millibus bellum committeret aduersus regem, qui cùm viginti millibus veniat ad se. Lucæ 14. Rursus Transeundum est mihi flumen: consulo aliquos viros fide dignos, an vadum sit tutum. Respondent illi esse tutum, & plures sæpè transmeare, nec alicui vnquàm quidquam mali accidisse: Si ergo illorum auctoritate, & probabilibus rationibus adductus flumen ingrediar, non sum dicendus imprudens aut temerarius; licet securiùs possem per pontem transire. Aut si volenti mihi flumen ingredi occurrant viri multo plures, & maioris auctoritatis ac fidei, obtestantes flumen esse profundum aut rapidum, & multos in eo perijsse, ac proinde periculosum esse illi se committere. Certè si eorum testimonio & rationibus validioribus auditis flumen intrarem, non solùm imprudens ac temerariùs, sed etiam fatuus dicendus essem, & meritò culpæ meæ omnes adscriberent si quid in aquis mihi deterius contingeret. Alia periculorum exempla habentur his similia apud D. Basilium de institut. Monachor. Cap. 74. & S. Ioannem Chrysostomum homilia. 1. super Epist. ad Thessalonicenses. Porrò quisquis periculum non æstimat, temerarius dicitur. Archidiaconus, & Ioannes Andreas in Cap. Quia plerique de Officio Ordin. in 6. immò stultus & fatuus secundum Glossam in Cap. 1. verbo Temerarius. Et ibi Ioannes Monachus, & Ioannes Andreas de sent. excommun. Quæ cùm ita sint in periculo solùm corporis, longè magis vindicant sibi locum in periculo de salute animæ, quæ corpori est præponenda, vt arguit. Glossa finalis in Cap. Ille autem 32. q. 1. Ac hoc Cap. Sedulò 38. dist. Cap. Præcipimus 12. dist. q. 1. & Cap. Solicitè de maiorit. & obedien. Pulchrè Abbas in Cap. Litteras n. 25. de restitut. spoliat. Itaque maxime imprudens est ac temerarius, ne dicam fatuus, quisquis eligit opinionem minùs probabilem, & minùs tutam, & exponit se salutis periculo. Cap. Significasti. l. 2. & Cap. Petitio de homicidio: & proptereà lethaliter peccat secundùm D. Thomam.

Respondeo adducta omnia exempla esse [Nullius illa roboris esse demonstratum.] terriculamenta puerorum, & ad illa omnia debere aduersarios respondere, si quidquam vrgent, ineptissima & iniuriosissima conclusione ab animo non quidem placido, sereno, & ab affectibus libero, vt apparet, profecta, dum fatuus, imprudens, ac temerarius dicitur opinionis minùs tutæ & probabilis sectator, contra reuerentiam, grauissimis, doctissimis, probitate ac dignitate eminentissima commendatis, & in Dei Ecclesia sic celeberrimis nonnullisque eorum supremis caussarum istarum iudicibus in sublimiori earum Tribunali. Exempla non vrgere constat ex dictis, nu. 19. quia in illis damnum est, aut certe periculum, quod si accidat, nequit per sententiam probabilem euitari: secus in alijs, ob rationem ibidem redditam, & ob dicta etiam nu. 46. & adducti textus nihil vlterius euincunt: Id autem quod de præferenda salute animæ inculcatur, tunc locum obtinet, cùm verè illa in discrimen adducitur, quod in casu nostro locum non habere, iam vidimus, de quo & dictum eodem num. 46. & 47. Hæret autem arguens quandoque litteræ, vti Iurisperitus, cùm Sanctorum, aut Pontificum verba sublimiorem, & ideo Theologicum intellectum exigere comperiantur.

Septimò. Ex absurdis plurimis 1. in Me [5. Ex absurdis discursus prolixus.]dico, qui minus probabile medicamentum adhiberet, & ita probabiliùs occideret. 2. in iudice similiter operante, quem scilicet nullus in sua caussa talem habere vellet. Ex quo ad spiritualem iudicem efficax fit argumentum. 3. Quia hæc doctrina reddit homines ignauos, eos ab omni studio contemplandæ veritatis abducit. Nam vbi quis in aliqua controuersia morali intelligit extare opiniones probabiles, & se habere libertatem sequendi quam maluerit, pro veritate vlteriùs non laborat assequenda. 4. Quia ex huiusmodi libertate fieri potest vt omnis moralis veritas euertatur: quia nulla est, contra quam plausibilis aliqua ratio non possit adduci: quod reipsa videtur iam experientia conuincere, quandoquidem in vno solo Diana numerentur in v [Contra Dianam.]num collectæ quæstiones supra ter mille, cum opinionibus & Auctoribus pro vtraque parte plerumque affirmantibus aut ambas esse probabiles, aut vnam probabilem, & aliam probabiliorem; & in quibus ferè omnibus agitur de mortali peccato. Immò sufficere vnius Doctoris pij & docti auctoritatem censent ex Modernis multi, pro quo præsertim adducuntur PP. Valentia, Sa, Sancius, Filliucius, & Diana afferens alios Parte 4. Tract. 4. Resol. 30. Ex quo fit licere sequi opiniones etiam erroneas ac temerarias, cùm hodie in moralibus nullum quasi sit paradoxum, quod non nitatur auctoritate alicuius Doctoris: pro quo exaggerationes cumulantur, & Romanæ Sedis interpellatur prouidentia ne venenum iam plus nimio dilatatum vlteriùs serpat. Additur Merendæ sententia rotundè affirmantis vsum [Fautores nonnulli.] probabilitatum esse commentum diaboli: Epistola Archiepiscopi Mechliniensis ad Eminentissimos Cardinales Inquisitioni Romanæ præfectos, quam habet Auctor pag. 262. & seqq. & Epistola P. Vincentij Baron præfixa operi P. Iulij Mercori, in qua refertur admonitio SS. Alexandri VII. ad PP. Prædicatores in Generali Capitulo congregatos pro adhibenda cura, vt damno ex nouarum opinionum licentia emergenti protinus occurratur. Et eiusdem compendium inconuenientium, quæ ex licita sequela opinionis minùs probabilis, & non tutæ oriuntur, post aliud Fagnanianum.

Ad quæ respondeo. Ad Primum de Medico [Omnia probantur euanida.] iam dictum in eo specialem esse rationem, quia damnum, quod reuera timeri potest, probabilis opinionis vsu non vitatur, & ita graues Scriptores exceptionem istam adhibent, vt videri potest [De Medico notatio peculiaris.] apud Ioannem Sancium Disput. 44. nu. 38. Apud quem etiam eximiæ auctoritatis, alij etiam Medicis vsum probabilis opinionis licitum esse concedunt. In quo quidem vt id verum habere possit, videtur cum distinctione loquendum. Nam medicamentum aut nocere potest probabiliter, aut non ita conferre ad sanitatem vt alterum, iuxta magis probabilem sententiam. Si primum, minimè id esse licitum asserendum est ob rationem dictam, quòd scilicet damnum, si eueniat, non potest probabilis opinionis vsu vitari. Si secundùm, cùm reuera medicamentum vtile sit, ex illius applicatione id tantùm habetur, vt non ita certa aut præpropera iudicetur sanitas, in quo non est damnum considerabile, quia medicamentum, quod generaliter loquendo vtilius iudicatur, potest multoties minùs vtile esse alio, vel quia hoc recentius, vel ratione dispositionis subiecti, quibus euentibus consideratis non est obligandus medicus ad probabiliora, quæ & ipsa incerta. Vt autem non videatur inhumanus, dum sic agit, aliæ occurrere procurationes; vt si concurrat ad ægri curationem cum medico alio maioris auctoritatis, cuius iudicium sequatur, licet minùs sibi videatur conueniens. Accidit etiam vt apud Pharmacopolam amicum non extet medicamentum illud, cùm tamen sit aliud, & hæc amicitiæ officia sint ipsi valde proficua, & sic aliàs. Vbi tamen casus videtur prorsus excipiendus certi vitæ periculi; in eo enim inhumanum est & crudele incertis uti, vbi certiora succurrunt. Certissimum illud ex Medicorum Principe, experimentum esse periculosum, & iudicium difficile. Ergo & in probabilioris opinionis vsu sua est difficultas. Ab Illustrissimo Prælato accepi, cùm erat Compluti, & in D. Ildefonsi Collegio alumnus, venisse ad eum Medicum amicum desperato similem, & maledicentem diei suæ, qua scilicet, de ineundo medicinæ studio cogitauit, & rogatus caussam, eam reddidit, duos videlicet iuuenes, Academiæ florem, quibus infirmis adfuit, dudum mortuos: vnum potione purgante adhibita, alterum negata, morbo in eodem, dum quod vtile vni futurum censuit, reuera non fuit, neque experientia ex eo desumpta alteri potuit esse subsidio.

Circa iudicem dici posset id quod de Me [Circa iudicem vt liceat minùs probabilis sententiæ vsus.]dico, non licere inquam ipsi minùs probabilem opinionem amplecti, quia damnum ex ea secutum non potest tali vsu vitari. Vnde & exceptionem istam multi Doctores statuunt. Sunt autem quamplures, & quidem grauissimi, quos adducit præfatus Sancius citata Disput. num. 50. & etiam sequitur, qui licitum vsum affirmant, cum distinctione casuum, de quibus idem n. seqq. & Diana Parte 3. Tract. 13. Resolut. 3. & in Additionibus Partis 3. Resolut. 13. & Parte 9. Tract. 8. Resol. 62. & Parte 11. Tract. 2. Resolut. 60. Quibus addendi à nobis adducti ex Dominicana familia Parte 1. n. 697. Id autem quod dicitur futurum neminem, qui talem iudicem in caussa sua habere velit, nullius momenti est, quia nec verum: nullus enim in caussis, quæ circa probabilia versantur, de iure suo ita præsumere debet, vt non meritò dubitet an iudex sit illud minùs probabile putaturus: vnde gaudendum potiùs illi, dum de benignitate eiusdem potest sibi iudicium fauorabile polliceri. Quod verò ex iudice temporali ad spiritualem efficax fiat argumentum, vt dicitur, concedendum arguenti est: & in eo quidem dubitari nequit quin sint futuri plures, qui talem velint habere iudicem, non rigidum, & seuerioribus adscriptum opinionibus; sed benignum, & qui Pœnitentium opinionibus se accommodare non renuat: quod est vsu sapientium & piorum, non sine ingenti animarum fructu receptum.

Quod de ignauia dicitur, satis est friuo [Ignauiam circa litteras friuolè obiectam.]lum, cùm videamus his temporibus adeò florere studia, & curæ circa illud impensæ fructus multiplices. Et retorqueri argumentum potest, vt scilicet homines ab inquirendæ veritatis solicitudine desistendum censeant, cùm videant ita sibi certè operandum, vt quod tutum est debeant amplecti; ad cuius cognitionem exiguo est labore opus, cùm sint manifesta Dei & Ecclesiæ præcepta, quæ dubio quocumque etiam probabili occurrente, cœca sunt obedientia penitus adimplenda & hoc quoad Tertium. Videatur Laurentius Beyerlinck Tomo 7. verb. Theologia apud quem celeberrimi inuenientur æui nostri Theologi, & illi, illi ipsi sunt, qui sententiam nostram sua auctoritate confirmatam reliquerunt.

Iam consequentia illa, quæ ad Quartum [Pericula per exaggerationem obiecta, cum talia non sint.] spectat absurdum, exorbitans est; posse scilicet contra omnem moralem veritatem probabilem opinionem exurgere; cùm nulla sit, contra quam non possit plausibilis ratio adduci. Id quod negatur, quia nullus ex Scriptoribus talem licentiam aut sibi assumendam censuit, aut alijs permittendam. Vnde exaggerationes istas in Sinnichio intolerandas ostendit Pater Bonæ-spei pag. 173. n. 163. & seqq. cui tamen multùm deferre solitus D. Fagnanus. Probatio autem ex quæstionibus apud Dianam supra ter mille, si quidquam vrget, ex ea fiet tot ferè errores in eisdem contineri, dum in omnibus sunt qui affirment, & qui negent. Quis autem non videat hoc absurdissimè proferendum, quod & à SS. Alexandro VII. condemnatum in Decreto contra Censuras Parisiensium, de quo Parte 2. n. 287. Omnes enim [Quid pro Diana.] illæ opiniones, de quibus Pontifex, apud Dianam etiam extant, ex quibus nonnullæ tantùm post diligentissimum examen proscriptæ sunt, quæ scilicet vltra numerum ter millium sunt, vt ter mille neutiquam sint censoria animaduersione mulctatæ. Quod autem de sententia vnius Doctoris additur pij & docti, quam Recentiores asserunt probabilem iudicandam, pro quo à Sede Apostolica remedium ad veneni huius nimiùm dilati damnum auertendum, ne vlteriùs serpat, imploratur, iam quidem ab eâdem adhibitum, dum Propositio damnatur tenoris sequentis: Si [Propositio damnata ab Alex. 7.] liber sit alicuius Iunioris & moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constet reiectam esse à Sede Apostolica tamquàm improbabilem. Est 27. in Decreto priore: de qua dictum à nobis citata Parte 2. n. 281. & seqq. vbi ostensum receptissimam illam Doctorum sententiam non esse ab Apostolica Sede damnatam, de qua & inferiùs. Sect. sequenti.

Quæ sequuntur in argumento negotium [Circa auctores censurarum.] facessunt nullum. Merendæ opus proscriptione notatum, ipso P. Bonæ spei teste. Quid ergo ab illius intemperato asserto timeamus, quod erunt fortè qui potius dicant diabolicum fuisse commentum. Grauibus enim, pijs, & doctissimis Scriptoribus par est debita censura verborum: quod autem his abundantius est, dum ex abundantia mali affecti cordis os loquitur, à malo est. Quantùm auctoritatis habeat Epistola Antistitis Mechliniensis, sicut & Gandauensis, & Parochorum Gallicorum censuræ, ex P. Bonæspei licet conijciamus, qui pag. 29. n. 8. vbi contendit Propositiones quasdam à D. Fagnano non fuisse censuris inustas, vt eidem D. Caramuel adscribit, ita loquitur: sed vnde ostendit illas fuisse damnatas? [Quid specialiter Pater Bonæ Spei in illos.] Nec enim Parochis, aut etiam illis duobus Prælatis, tantùm est auctoritatis, vt propter illos vel arboris folium moueatur. Sic ille, qui assertionis suæ illam, quæ facilè occurret aliqualem huius negotij adepto notitiam, potuit reddere rationem. Idem autem de Louaniensium censuris æstimandum colligitur ex eo, quod habet n. 9. in fine.

Monitum SS. Alexandri VII. Domini [De monito Alex 7. ad PP. Dominicanos.]canis Patribus intimatum, illius fuit eximio zelo dignissimum, de quo & nos Parte 1. num. 511. & 526. & quidem quod admonuit Pontifex tantus, quod optauit, quod & solicitè accurauit, & nos optamus, quibus & tædio sunt nouella commenta, & moribus inofficiosa, vt non semel præfati & protestati sumus: sed grauiorum scriptorum sententias in suæ probabilitatis possessione legitima conseruandas contendimus, nec detrahendum ijs, quæ seruatis communiter receptis probabilitatis regulis prodire contigerit, quidquid velit P. Vincentius Baron, de quo quàm dignè sentire debeamus ostendit P. Bonæ spei in Apologemate, cuius consulendus Index, & in littera V. dictus auctor occurret, & circa illum multa. Et nonnulla etiam littera I. de P. Ioanne Baptista Gonet, qui, vt suspicor, peiora ab alijs audituri, vtpotè qui adeò iniuriosa in alios, ex quorum numero non est citatus P. Bonæ Spei, intrepidi protulerunt.

SECTIO VIII.

De vnius Doctoris auctoritate pro concilianda sententiæ alicui probabilitate.

DIctum de hoc Parte 1. n. 40. 55. 634. [Contra vnius Doctoris auctoritatem quæ militent ex P. Bonæ Spei.] & seqq. 683. & seqq. Parte 2. n. 283. & 287. & alibi. Circa quod Auctor. pag. 135. n. 53. & seqq. statuit Primò ad opinionem probabilem, in materia, de qua agimus, non sufficere præcisè auctoritatem vnius Doctoris, etiam docti, pij, & probi. Et probat in primis, quia alioqui, cùm nihil sit ita fatuum, absurdum, & sceleratum, quod non habeat auctorem & patronum aliàs pium, doctum, & probum, nihil erit ita fatuum, absurdum, & exorbitans, quod non liceat sequi. Deinde, auctoritas præcisa ratione est fatua & absurda. Atqui neque illud, neque istum sequi licet, vt per se est manifestum. Ergo. Confirmat Fagnani exaggerationibus, de quibus nuper, ex eo D. Caramuelem perstringens, adductis pro se, quos iam dedimus n. 52. Item ex eôdem adducente Aristotelis auctoritatem ex 1. Topicor. Cap. 1. vbi ait probabilia esse, quæ videntur omnibus, aut sapientibus, & his maximè notis, quod Alexandri & Boethij expositione correborat. Post quæ sic ait: Limita, vt eam sequi in materia fidei & morum non liceat, nisi accedat iudicium inuincibile quòd liceat, sic vt sequendo inuincibiliter non erretur. Deinde arguit. Quia sicut doctus, pius, & probus vir interdum turpiter errat in facto, & in dicto: & consequenter sicut factum illud sequi non licet, ita nec dictum: præsertim cùm vnius Doctoris etiam docti, pij, & probi sententia contra torrentem Doctorum temeraria habeatur, iuxta communem Doctorum sensum.

Pergit, & ex D. Fagnano firmamenta [Alia ex D. Fagnano Cap. Noli meis 9. dist.] proponit 1. ex Cap. Noli meis 9. dist. vbi ex D. Augustino habetur S. Doctorem asserere scriptis suis non esse credendum, nisi certum appareat. Vbi & additur dictum Petri Brixiensis: & similia habet in Cap. Negare ibidem, quod tamen [Cap. Negare. Ibid. Cap. Ego solis. Ibid.] omissum 2. Ex Cap. Ego solis, ead. dist. vbi similiter D. Augustinus profitetur se non credere Scriptoribus non Canonicis, nisi eorum dicta, ea quæ subiungit, confirment. Illius verba sunt: Alios autem (non Canonicos) ita lego vt quanta [August.]libet sanctitate, doctrinaque polleant, non ideò verum putem, quia ipsi ita senserunt: sed quia nihil per alios auctores, vel Canonicos, vel probabiles rationes, quod à vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Sic ex Epist. 10. ad D. Hieronymum, vbi textus habet: Non potuerunt 3. ex generali regula, quod dicto vnius non est credendum, pro quo textus & Auctores 4. Ex sententia Parochorum Parisiensium & Rothomagensium, qui Propositionem istam de probabilitate opinionis, cùm ab vno solo Doctore graui sustinetur, inter plures alias damnabiles tamquàm præcipuam Clero Gallicano proposuerunt anno 1656. 5. Ex censura Facultatis Louaniensis 6. Ex eo, quod habet num. 414. vbi ita scribit: Si Episcopus in remotis noui [Notanda doctrina pro Indicis Episcopis circa ingressum in administrationem.]ter prouisus à Papa intelligeret ex litteris sui agentis, vel alterius fide digni Romæ fuisse expeditas Bullas suæ prouisionis, & huic attestationi fidem adhibendo, non visis Bullis acciperet posseßionem sui Episcopatus, & illius administrationi se immisceret, vtique non euaderet pœnas Extrauagantis Bonifacij VIII. Iniunctæ de electione, vt aliàs vidi obseruatum. Et meo tempore Sacra Congregatio Concilij laudauit Archiepiscopum Goanum Indiarum Primatem, quòd quamuis ex litteris sui agentis intellexisset Bullas Papales suæ prouisionis fuisse leuatas, & casu perijsse, tamen illis non receptis numquàm potuit adduci vt Archiepiscopatus administrationem susciperet, cuiuscumque necessitatis prætextu, vt scripsi plenius in Cap. Nihil. n. 20. & 34. in fin. de Elect. Facit quod notat Bartholus in l. 2. §. Si dubitetur n. 1. ad fin. vers. Quædam sunt. ff. Quemadmodum testam. aperien. vbi tradit standum non esse testi vnico de morte mariti, quia esset magna infamia, si mulier viuente viro nuberet: non enim posset in pristinum statum reponi, eiusque sententia magis placet Thomæ Sanchez de Matrim. Tomo 1. Lib. 3. Disput. 46. n. 12. Hæc ille. [Contra Caramuelem immanis illatio.]

Vrget vlterius in excusabilem putans D. Caramuelem, qui de Diana locutus in præludio Theologiæ fundamentalis affirmat quòd quærenti an hoc aut illud liceat sufficiat respondere; Diana dixit. Ex quo infertur similiter dici posse; Lutherus aut Caluinus dixit, cùm certi simus tanto Lutheri & Caluini dogmata Sectariorum firmari numero, quanto Dianæ dogmata Theologorum. Contra D. Augustinum Libr. de Cathecumenis rudi [D. August.]bus Cap. 25. vbi docet peccantium numerum, aut peccare docentium, non esse multitudinem attendendam. Quod roboratur ex D. Hieronymo [D. Hieron.] Lib. 1. aduersus Iouinianum Cap. 6. vbi diuersarum nationum horrendos abusus enumerat multitudine assectarum roboratos, qui iuxta doctrinam præfatam vt probabiles sustineri potuerunt, quia auctoritas illis à multitudine consiliatur. Prætereà etiam multorum præcisa auctoritas non est sufficiens ex l. vnica §. Sed neque. Cod. de veter. [Iustiniani lex pro Auctorum numero.] iur. enucle. vbi Iustinianus: Sed neque ex multitudine Auctorum quod melius & iustius est, iudicatote; cùm poßit vnius forsan & deterioris sententia multos & maiores aliqua ex parte superare. Pro quo & alia congeruntur, & Sinnichius contra Dianam & D. Caramuelem acerbè locutus inducitur, ac ratio subiungitur, ex periculo, cui se committit iuxta sententiam istam operatus; reiecta tandem Amadæi circa propositionem, de qua agimus exornatione ab Auctoribus, quos pro eadem adducit fol. 27. n. 1. Editioni Lugdun. anno 1664.

Omnia autem prædicta facili possunt re [Contra vnicum auctorem non licere licentiam iniuriosam.]sponsione conuelli. Ad Primum enim dici potest considerata Doctoris qualitate neutiquam præsumendum esse, stultam, absurdam, & sceleratam illius esse sententiam: quod quidem sine ipsius nequit iniuria proferri, vel etiam cogitari. Et licet verum haberi possit id, quod additur de auctoritate præcisa, negandum tamen est suppositum, quòd scilicet cùm quis sententiam vnius Doctoris amplectitur, sola auctoritate ducatur, sed etiam ratione, dum sibi persuadet Doctorem tantum non posse non pro illa solidum habere fundamentum.

Ad Secundum. Aristotelem non esse con [Aristotel. non aduersari, sed fauere.]trarium, sed fautorem, dum ait, Aut sapientibus. Neque enim est sensus vt necessarium sit plures sapientes in vnam sententiam conuenire, sed quòd cuicumque verè tali ea sit prærogatiua, supponendo plures futuros sapientes: est enim propositio vniuersalis, cuius veritas in singulis verè talibus comprobatur. Neque vnius sapientia, probitas, & aliæ qualitates ex aliorum excellentia crescunt, vnde neque illa necessaria est, vt eidem fides adhibeatur. Addo Aristotelis verba [Infidelis citatio eiusdem.] non integrè adduci: post illud enim Omnibus habet, Aut pluribus: his autem contra ponit sapientes: Ergo ex his probabilitas desumi potest, etiam si non plures illi, vt expendi Parte 1. num. 634.

Ad Tertium concedo quod de errore circa [Diuersam esse rationem facti & iuris, cum retortione argumenti.] factum dicitur, & ex eo retorqueo argumentum: nam testi omni exceptione maiori possum credere de facto deponenti, vt est compertum; quidquid sit, de necessitate plurium in iudiciali foro, aut cùm de damno graui tertij agitur, & quoties plures Iura requirunt. Deinde dico circa ius diuersam esse rationem, quàm reddidi Parte 1. n. 470. 496. & seqq. quia in sententijs circa ipsum ratione agitur, neque negotium est à sensuum experientia dependens plerumque fallaci, aut ab alijs similibus.

Iam ad alia. Ad Primum & Secundum, [D. Augustini verus & fauorabilis sensus.] D. Augustinus de credulitate omnimoda loquitur, non de opinatiua: hanc autem admittere ex eo ostenditur quòd probabiles rationes admittit. Quòd autem auctoritatem à sanctitate & doctrina videatur excludere, ijs congruit, quæ diximus n. 62. auctoritatem, scilicet non sufficere sine rationis subsidio. Respectu autem Doctoris sancti id, quod ad rationem attinet, non poterat non esse perspectum, qui ex ea qua pollebat diuinorum notitia & eorum, quæ ad Euangelicam legem spectant, fundamenta assertionum apud scriptores occurrentium non poterat ignorare, vt ignorare contingit aliquos, qui sub & præsuppositione sententias probabiles grauium sequuntur Auctorum, licet ea penitus non percalleant. Ad Tertium quòd dicto vnius non sit credendum, ve [Dicto vnius vt credendunt.]rum habet iuxta dicta n. præced. Nihil autem receptius, aut vsu validius, quàm vt dicto vnius fides adhibeatur, de cuius non est pro mendaci testificatione suspicio, quia neque suspicionis fundamentum peculiare. Sic Ioseph credidit, dum erraret in agro, dicenti sibi fratres eius profectos in Dothain, quod erat omnino verum. Gen. 37. [Gen. 37. v. 17.] v. 17. Beatus Iob nuntijs narrantibus calamitates. Dauid puero Ægyptio 1. reg. 30. v. 18. dicenti: Ego ducam te ad cuneum istum. Et iurata [2. Reg. 30. v. 28.] hæc procedit humana fides, quæ historijs præstatur, cùm de Scriptoribus nulla est su spicio, vt in apochryphis, & Gentilium qui busdam, ex quibus Cornelius Tacitus, quem Tertullianus vocat, & [Tertullian.] euidenter conuincit mendaciorum loquacissimum in Apologet. Cap. 36. & humano in conuictu sic hominum vita peragitur, & cum securitate transigitur, licet quandoque contingat fallere quosdam & falli, quod non tollit ordinariæ credulitatis reciprocum adiumentum. Hinc illud Eccli. 19. v. 4. Qui credit citò, leuis corde est, ita expli [Eccli. 19. v. 4. P. Cornel.]cat, P. Cornelius, Qui scilicet credit cuilibet quodlibet, sine iusta ratione & auctoritate narranti. Est ergo credendum cum iusta ratione & auctoritate dicenti. Locum de fide non adhibenda detractoribus multi affirmant accipiendum: videatur dictus Interpres, & Pater etiam Bonartius. Ad Quartum, de censura Parochorum dictum n. 57. Ad Quintum similiter: ex ibidem dictis, & præterea intelligendum de auctoritate qualibet, non de vndequaque qualificata. Ad Sextum bene illud, quia pro eo est Canonica dispositio in citata Extrauaganti. Iuxta quod, generaliter loquendo illa doctrina procedit, sicut amplectenda vti securior, vbi de damno tertij agitur, vt in adducto casu. Ad postremum illum de D. Caramuelis erga Dianam asserto, nihil morandum. Sic censuit ille, alij aliter, vnusquisque in suo sensu abundet. Non equidem voluit ille Dianæ fidem Pythagorico more adhibendam, sed quatenus pro opinionibus, quas adducit plures producit auctores. Quòd autem absurda illa, de Sectandis erroribus apud varias nationes vigentibus, multitudine eos amplectentium roboratis, non sequatur, ex dictis n. 56. manifestum habetur: & ex euidentia rei ipsius cùm illa errorum sequax multitudo, neque Doctor Catholicus doctus, pius, & probus sit, neque ratione vlla verisimili, sed barbaro impetu ducatur, Iustiniani auctoritas contra arguentem facit, cùm in ea habeatur vnius sententiam, etiam deterioris, multos & maiores posse aliquando superare.

His addendum id, quod Auctor sua illa limi [Limitatio aduersarij, ex qua vrgetur.]tatione, de qua num. 59. proposuit, stare scilicet posse licitum vsum in casu, de quo agimus, si inuincibile iudicium intercedat, quòd sic liceat operari. Ex quo arguere possumus: nam tale iudicium etiam nos admittimus, quod in omni probabili opinione inuenitur, iuxta dicta. Si qua autem absurda ex illo emergere contenditur, qualia nuper vidimus, aut deuoranda eidem, cum Auctore defenso, aut talia non esse confitendum. Sequi autem absolutè licet opinionem vnius Auctoris, sed modo ab ipsis explicato: ergo absolutè licet. Ergo absolutè nulla ex illius vsu absurda subsequuntur. Licet eam complecti, circa quam dubium non occurrit cùm ad praxim adhibetur, & vt dubium non occurrat obtineri potest iuxta modum formandæ conscientiæ, de quo n. 30. locum dando probabilibus coniecturis. Pro quo & aduersarios prodimus num. 47. & seqq. retortione argumentorum: quod & sectione sequenti amplius enodandum.

SECTIO IX.

Circa difficultatem eamdem amplior assertæ veritatis illustratio.

POst resolutionem illam priorem, de qua [Sub certis conditionibus admittant aduersarij sententiam de vno Auctore ad licitum vsum sufficiente.] dictum, secundam exhibet Auctor pag. 142. nu. 70. & seqq. dicens ad opinionem verè prohabilem in materia morum periculosa non requiri plures Doctores, sed accedente iudicio inuincibili vnum sufficere etiam ab ipso moraliter opinante indistinctum, pro vt opponitur multis, si habeat sequentes conditiones à Lezana propositas Consulto 48. 1. quod sit timoratæ conscientiæ 2. quòd sic doctus, & versatus in materia, de qua agitur. 3. quòd rem ex professo, non incidenter discusserit. 4. quòd meliùs & firmius fundamentum quàm alij attulerit, magis scilicet iuri naturali aut diuino conforme Scripturæ, traditioni Ecclesiæ, aut Concilij, vel Pontificiæ decisioni. 5. maximè quòd sententia non sit reprobata ab Ecclesia, vel Sede Apostolica, aut communiter ab alijs Doctoribus reiecta. Quibus adstipulatur D. Fagnanus apud eumdem nu. 71. & seqq. vbi sex conditiones apponit, ex quibus quatuor priores ad præfatas reducuntur; quintam autem esse ait, vt opinio vnius Doctoris non habeat contra se opinionem æquè probabilem, eo quòd in oppositum sit alius Doctor paris auctoritatis, & rationis sint æquales, quia iam in statu dubio constituitur. Sexta autem vt contraria opinio non sit magis probabilis: quia tunc tam physicè quàm moraliter necesse est illam sequi iuxta dicta à se aliàs. His deficientibus peccare contra conscientiam sic operantem affirmat, & grauiter quidem in materia graui, ob fundamenta, de quibus suprà hîc magis vrgentia.

Probat Auctor resolutionem suam, quia [Vt probent omnes requiri.] experientia constat omnes iuxta qualitates dictas in aliquo concurrentes, nulla dempta, formare iudicium practicum, vt sententiam eius probabilem moraliter certificatam habeant, quamdiu non occurrit opposita similis aut verior: pro vt omnes probabilem moraliter certam habent sententiam vnius Confessarij, Consiliarij, Aduocati, Medici &c. quamdiu opposita similis aut verior non occurrit. Et ratio est, quia quamuis ratio vnius hominis contra Dei, vel Ecclesiæ auctoritatem non possit facere probabilitatem; potest tamen concurrentibus præmissis conditionibus humanam vincere auctoritatem. Vnde in Cap. Quia sancta. §. verùm dist. 63. sic habetur: [Cap. Quia sancta.] Magna auctoritas ista habetur: Magna auctoritas ista habenda est in Ecclesia: vt si nonnulli ex Prædecessoribus nostris fecerunt aliqua, quæ illo tempore potuerunt esse sine culpa, & posteà vertuntur in errorem & superstitionem, sine tarditate aliqua, & cum magna auctoritate à posteris destruantur. Sic ibi. Quasi omnes (infert Auctor) etiam post vnum, in id conspirare debeant. Ergo &c.

Sed certè ab experientia non verum, sicut [Impugnati ab experientia.] nec solidum sumitur argumentum, quòd scilicet fideles vt sententiam alicuius sequantur Doctoris, vel alterius ex memoratis, omnes debeant conditiones dictæ concurrere cum iudicio illo de certitudine opinionis moralis: nam stante etiam notitia opinionis contrariæ, stat vsus alterius Sic fideles sententiam Confessarij, Consiliarij, Aduocati, libenter amplectuntur, de quibus plenam satisfactionem habent, etiamsi sciant non deesse contrarium sentientes. Et ita illius non habent certum moraliter iudicium, sed tantùm in ordine ad vsum licitum, dum sine dubitatione & scrupulo eidem se conformant. Stat quidem præmissis concurrentibus conditionibus vnius hominis rationem vincere humanam auctoritatem; sed stat etiam vincere etsi non concurrant: quod quidem textus adductus ita esse conuincit, si quidquam probat, in eo enim de conditionibus præfatis mentio nulla. Sed Stephanus Pontifex ex eo quòd Romana Ecclesia sæpè patiebatur molestias in obitu Papæ, & electione Successoris, quia nuntij Imperatoris non aderant, statuit quòd electio talis non fieret nisi præsente populo & Senatu, & Imperatore, vel eius legatis, vt scandala [Citatum Cap. Quia sancta declaratum.] remoueantur. Quod reuocandum & reuocatum asseritur à Gratiano ob caussas ibidem expressas. Quæ tamen reuocatio non ab aliquo iuxta probabilem opinionem, sed à Sede est Apostolica profecta. Vnde Glossa sic ait: & quòd Apostolici [Glossa.] potuerunt in contrarium statuere, & destruere constitutiones, quas Antecessores fecerunt pro bono: probat exemplo Ezechiæ, qui serpentem æneum, quem fecerat Moses pro liberatione populi destruxit, cùm populus illum coleret, sicut Deum. Sic Glossa. Vnus [4. Reg. 18. v. 4.] ergo sic disponens ille est, de quo dubium esse nequit posse iuxta sententiam sibi benè visam operari. Pontifex inquam. Vnde auctoritas citati Capitis non videtur esse ad rem, nisi dicatur, Pontificem aliquando vt priuatum Doctorem statuere & iudicare, & tunc sequi opinionem probabilem, quod non inficiamur; benè tamen conditiones omnes adductas pro tali dispositione concurrere, quod ex adducto Capite nequit ostendi; immò si quidquam illud ad caussam præsentem spectat, oppositum potiùs comprobari.

Obijcit tamen sibi n. 80. P. Ludouicum [P. Scildere rationes optimæ, quibus non satisfacit aduersarius.] de Scildere, (quem Petrum Schilders vocat) de conscientia formanda Tract. 2. n. 12. & 13. contrarium statuentem & probantem, quia nisi liceat sequi opinionem probabilem præcisè pro assensu cum formidine innixo rationibus grauibus, ex qualibus vir consideratus post argumenta considerata & soluta in negotio magni momenti concludere solet, ac proinde opinionem Doctoris vt præmissum est qualificati, omnia erunt plena innumeris anxietatibus & perplexitatibus super iudicio nostro an sit moraliter certum, siue verum inuincibiliter, sic vt inuincibiliter sequendo erremus, si erremus: nec vllæ regulæ à Doctoribus statui poterunt, quas in non reuelatis & ineuidentibus tutò sequi possimus; sed vnusquisque suos sequi debebit instinctus, quantumuis omnes Doctores iudicent aliquid esse licitum. Atqui hoc est absurdum, &c. Ad quæ quidem robustiùs & ornatiùs à prædicto Auctore proposita respondet. Primò istiusmodi necessitatem additamenti aperiri Resolut. 3. 4. & 5. seqq. pagina scilicet 146. & 163. in quibus ex ratione fortitudinis toties inculcata necessitatem iudicij certi conatur ostendere. Ex illis autem obiectioni præfatæ non fit satis: negatur enim necessitas illa, & pro eo rationes adductæ in obiectione conuincunt. Secundò in materia periculosa, de qua agitur, non satis esse consideratum, qui non attendit quid probabile [Eccli. 3. Psal. 118. Eccli. 37.] præcisè sit, & illud Eccli. 3. Qui amat periculum, peribit in illo. Psal. 118. Tu mandasti mandata tua custodiri nimis. Eccli. 37. Ante omnia opera verbum verax præcedat te: & ante omnem actum consilium stabile. Sed neque hoc satisfacit: quia si prædicta loca iuxta auctoris intelligentiam accipienda sint, inconuenientia allata persistunt: præterquàm quòd in vsu opinionis probabilis periculum nullum, & consilium stabile, ac verbum verax de licita operatione concurrunt. Mandata autem ita custodit, vt firmissimè habeat fixum in animo contra illa non agere propter rem mundi vllam. Quòd autem ad nimiam custodiam obligatio non sit, omnes agnoscunt: quia non est obligatio ad ea, quæ perfectionis sunt: vnde alius est quærendus intellectus, & ille est, à nobis nuper adductus.

Addit Tertiò non alias esse in iudicio tali [Perstat robur ex perplexitatibus non euitabilibus.] perplexitates, quàm in necessitate ignorantiæ inuincibilis de errore in opere, si operando erretur; illa autem est ad omne opus licitum secundùm omnes Theologos necessaria. Sed perstat adhuc vis rationis, qua circa vsum opinionis probabilis perplexitates nullæ occurrunt, stante iudicio illo de licita sequela: ergo alia in eo est ratio, quàm in ignorantia inuincibili, iuxta modum ab auctore explicatum. Postquam enim constat circa opinionem esse ignorantiam inuincibilem, quam, vult ille iudicium aliquod aliud moraliter certum, circa quod multæ esse perplexitates possunt, & cruciamenta conscientiæ, an scilicet certum moraliter sit, an non; cùm stat ex opposito opinio, cui est genuina formido, qua stante negatur actus [Ex ignorantia inuincibili non beni arguit.] certitudo. Vnde non releuat quod Quartò dicit, omnes scilicet regulas, quæ ignorantiam inuincibilem dirigant, tale iudicium dirigere posse; nec magis quemque suos sequi debere instinctus, quàm ignorantiam inuincibilem erroris, si operando erret: hoc enim ex dictis similiter refellendum: manifestissimum enim est supra regulas illas de ignorantia nouas perplexitates & anxietates adijciendas, stante necessitate iudicij illius inuincibilis, quod quidem non statim occurrit, sed ad illud habendum singulari diligentia & inquisitione, aut collocatione motiuorum opus est, & post hæc dubium adhuc penitus sopire, valde est profectò difficile, quidquid Auctor molliri difficultatem accuret. Qui in subsequentibus ostendere conatur D. Fagnanum pro suo illo iudicio stare, cuius tamen non meminit, dum solùm sic ait apud ipsum nu. 82. Auctoritas vnius grauis [Nec Fagnanum pro eo stare.] Doctoris reddit opinionem probabilem, & est fundamentum sufficiens eam tenendi, & ad praxim deducendi, si in contrarium nullus occurrat Doctor, & vtrimque sint rationes æquè probabiles. Sic ille, de iudicio illo certo ignorantiæ inuincibilis, nihil adijciens: & vt adijciat, nihil inde, cùm alias contrarius sit, dum formidinem omnem circa opinionem oppositam debere abesse contendit.

SECTIO X.

De Resolutionibus alijs Auctoris aduersi circa materiam eamdem.

PAg. 146. proponit Tertiam, in qua af [Nullam auctoritatem sine certo iudicio sufficere ignorantiæ inuincibili innixo, vt auctor probet.]firmat, in materia, de qua agimus, ad operationem practicè probabilem, dum operatio vel omissio libera est, & non necessaria saltem ad vitandum aliquod damnum vel incommodum, quod attenta humana sapientium infirmitate, potiùs vitatur, quàm peccatum dubium dubietate iuris, non sufficere Doctorem vnum pro vt opponitur multis: immò nec multorum auctoritatem etiam sub conditionibus quinque vel sex præmissis, nisi adsit iudicium practicum moraliter certum, de quo Supposito 7. (pag. 131.) & est iam ex dictis sufficienter compertum, quod scilicet omnem excludit formidinem, dum quis prudenter operatur, habito diuinorum mandatorum respectu, & ea violandi periculo se quis non exponat, ita sapientium sententias amplectens, vt non minùs circa eas securus feratur, quàm si circa res secundùm suas reales existentias stabiles & inconcussas duceretur: licet contingere possit vt quandoque error, qui error tantùm erit materialis. Vt enim ait Aristoteles Ethicor. Cap. [Aristoteles] 11. Non minùs seniorum, prudentium, & expertorum virorum sententijs aut opinionibus, quàm ipsi [Circa seniorum sententias.] demonstrationibus, mentem adhibere oportet. Nam vsu & exercitatione quasi aspectum quemdam adepti, rerum caussas & principia cernunt. Sic ille. Debet autem iudicium hoc ita esse firmium, vt leuem etiam coniecturam de opposito excludat, quia iam formido suberit. Quàm tamen leuitatem cùm P. Baron admittat, eum reijcit, quatenus in omnes Probabilistarum difficultates prolabitur. Quod quidem iam ego ostenderam Parte 1. nu. 683. & seqq. & cùm ille dicendi modus adeò durus sit, & impracticabilis, nisi cum conscientiæ tormento videatur; quid de isto erit, sanè duriore, & quem nec nos, nec patres nostri portare potuerunt, nec poterunt qui nos sequentur, & qui nascentur ab ipsis.

Probat autem Resolutionem suam. Quia [Fundamentalis ratio pro asserto.] videns opinionem oppositam esse probabilem, quæ pro lege stat, si eam, quæ stat pro libertate sequitur, cum formidine aduersæ, putans vincibiliter esse veram, non erit Deo fidelis, nec cordatus, voluntariè amplectens sententiam sibi & alijs periculosam, vtpotè moraliter expositam falsitati, errori, & iniustitiæ; nec à culpa excusari [Eccli 2. v. 14.] potest: nam Scriptura Eccli. 2. v. 14. dicit: Væ duplici corde, & peccatori terræ, ingrediens duobus vijs. (Corrige terram.) Circa quod Hugo Cardi [Hugo Cardinalis.]nalis ita exponit: Qui scilicet carnis sectatur opera, & spiritus sanctificationem se arbitratur perficere in timore Dei. Quod etiam procedit quomodocumque se gerat, dummodo formido pulset: vnde ita sentientes frustra Doctorum vtriusque iuris, & Scholasticorum, immò interdum Pontificum & Cardinalium auctoritates congregant, vt suam sententiam isto sensu explicatam conforment: quia Scholasticos nullos, aut valde paucos, eosque nec Deo fideles, nec cordatos reperient. Excusarentur autem, & suæ sententiæ quam plurimos vtriusque iuris Doctores & Scholasticos haberent fautores, si (vt Auctor ait) cùm ipso & Fagnano suo sentirent, & dicerent se solùm velle esse licitum sequi sententiam physicè probabilem, sed ob varias rationes, & obiectorum solutiones inuincibiliter putatam veram, & hoc sensu moraliter certam: quia nullus vnquam Deo fidelium & cordatorum Doctorum docuit in practicis, moralibus, & periculosis vtramque contradictionis partem, posse simul esse conformem legi diuinæ, aut in ea contineri: sed solùm interdum contingere posse quoad nos inuincibile dubium, vtra contradictionis pars sit legi diuinæ conformis, aut in ea contenta, & si nulla fuerit operandi necessitas, operationem esse suspendendam, inquisitione adhibita, donec alterutra appareat inuincibiliter vera, & hoc sensu moraliter [Scotus.] certa: idque omnino Christi fidelibus inculcandum, quod est Scoti doctrinæ Conforme in 3. dist. 25. q. 1. n. 8. cuius verba refert. Addit & alia nullius roboris, & superiùs iterata.

Responsio ex dictis est facilis. Negamus [Fit satis obiectis, & assertis à veritate penitus alienis.] enim in primis ignorantiam, quæ probabili opinioni adest, esse vincibilem. Stante autem inuincibili cum formidine alterius partis, licita est operatio, iuxta cordatissimos & fidelissimos patronos, qui multiplicati sunt super numerum, & Theologi & Iurisperiti: & ex ijs nescio an aliquis inueniendus in Hispania sit, cui D. Fagnani sit sententia placitura; adeò in Academijs omnibus contrarius est assensus radicatus, vt mirum sit sententiæ nostræ patronorum paucitatem exprobrari, & de ingenti contrastantium numero adeò intrepidè aduersum clarissimam veritatis lucem pronuntiari: Scripturæ locus & Hugonis expositio quid ad rem? Sic sentientes, sic vsum amplexi, duplici corde non sunt, neque peccatores: sed in timore Domini radicati & fundati, & illorum plurimi sanctissimæ vitæ laude percelebres, vt videri potest Parte 1. nu. 65. vbi supra centum recensiti Doctores, pro quo & instituta concertatio, euidentibus argumentis, vbi contra Gonetium, Baronum, & Mercorum egimus Tomo 1. Auctarij. Desistendum ergo ab inculcatione illa, ex qua fidelibus vtilitas nulla, & damna possunt plurima prouenire; anxietates scilicet & perplexitates, nec non manifestæ præceptorum transgressiones, dum illa his angustijs magis onerosa redduntur, & ita succumbendi oneri, & excutiendi iugum occasiones ministrantur.

Et quidem Auctor (vt vidimus nu. 42.) [Inconcinnè Auctor eos acerbè pungit, & lancinat, quos luculenter collaudarat.] de Scriptoribus nostram sententiam amplexis illustre perhibuit testimonium, vt mirum sit in eos adeò acerbè, vt dudum audiuimus fulminare. Qui & pag. 176. & 179. pro eisdem militat contra Sinnichium asserentem eos vias à Christo in Euangelia, arctam scilicet & spatiosam declaratas, suis laxitatibus confudisse, & vnam tantummodo laxam & spatiosam fidelibus complanasse, ita scribit: Sed quis Catholicus ab Ecclesia toleratus [P. Bonæ Spei.] probabilitatum patronus istam inter vias illas separationem improbat, aut per hoc, quod docet licere opinionem probabilem sequi, semper Sacræ Scripturæ, & Ecclesiæ definitionibus, communi SS. Patrum consensu & lege naturæ saluis, aliam separationem intendit, aut vitium pro virtute, aut è contra? Certè id non ausim de viris Catholicis doctißimis & pientißimis vel solùm suspicari, multò minùs asserere. Fateor quidem nonnullos, vt Dianam, Caramuelem, Thomam Tamburinum, & similes, in quos D. Sinnichius inuehitur, tueri sententias, quæ reipsa viam arctam laxantes, & spatiosam angustiantes, contra Euangelicum sermonem D. N. Iesv Christi: Intrate [Matth. 7. v. 13.] per angustam portam &c. Sed nisi rationibus & auctoritatibus, quibus sibi inuincibiliter persuadent illam non plus laxari, quàm apud Deum arcta sit: neque hanc magis angustiari, quàm apud eumdem spatiosa sit. Vnde non veniant criminandi tamquàm sponte malitiosi Gnostici, Manichæi, Quintinistæ, & Libertini; sed ab omni eo, qui à Deo lumen maius acceperit, ipsi sunt, prout omnes inuincibiliter ignorantes, & iustitiæ ac veritatis amantes, in doctrina sana & vera instruendi. Nam Petri 3. scriptum est: [1. Pet. 3. v. 15.] Dominum Christum sanctificate in cordibus vestris, parati semper ad satisfactionem omni petenti vos rationem de ea, quæ in vobis est, spe. Quod semper melius rationum & auctoritatum, quibus nituntur, conuincenti solutione, quàm aggrauantibus censuris fiet: quia clamant cum Prospero Libro contra Colla [D. Prosper.]torem Cap. 1. Parati sumus Patronos doctrinæ emendatioris audire. Hæc ille.

Iuxta quem habemus Primò sententiæ, [Quæ ex auctoris discursu habeantur benignæ sententiæ consectariæ.] quam defendimus eos esse Patronos, quibus desiderari nequeant meliores, sapientissimos scilicet & pientissimos, vnde & plus habentes, quàm communiter ad conciliandam sententijs probabilitatem exigatur. Erit ergo illa probabilis, & non vtcumque, sed eximiè talis. Secundò, si quid laxum in eorum doctrina, non leuiter dictum, sed ratione & auctoritate suffultum, vnde dictis maius robur accrescit. Tertiò. Non magis laxare viam arctam, quam reuera talem existiment: quod si quidquam ea ex parte laxitatis superueniat, aliunde premere, dum spatiosam viam dicuntur angustiare. Quod reuera ita euenit, in multis enim sententias seueriores tenent, quàm Probabilistarum insectatores, vt vtrosque conferenti constabit. Et vt de vno Diana loquar, nullus eo strictior, immò neque ita strictus, in ijs, quæ ad immunitatem Ecclesiasticam, & sigillum Confessionis spectant. Quartò inuincibiliter procedere. Atqui sententia Doctoris pij & docti, cum fundamento rationis & auctoritatis inuincibiliter decernens rectè procedit. Ergo. Et verò pro inuincibili ignorantia nimis quantùm laborat auctor, cum præmissis alijs, & ecce illam ipso fatente. Quid ergo ampliùs ad intentum? sed est inuincibilis eorum error, ab ijs, qui maius lumen nacti fuerint corrigendus: Benè id quidem. Sed ostendat nobis Auctor certo aliquo argumento tale lumen ipsi concessum. Quod equidem neque affirmabit ipse, neque, si affirmaret, eidem facilè [De Auctoribus Societatis.] crederetur. Ego quidem Eminentissimis Cardinalibus Toleto, Lugo, Sfortiæ, PP. Suario, Vasquio, Sancio, & alijs sententiæ nostræ Patronis, tantùm affulsisse luminis arbitror, vt neminem, qui maius pro eorum erroribus corrigendis habere censendus sit, salua Romanæ Sedis auctoritate, vmquàm forte sit Christianus orbis habiturus. Vt de alijs taceam extra Societatem nostram Doctoribus celeberrimæ auctoritatis. Loquendum ergo de ipsis, & consequenter de eorum sententijs, vt Auctor admonet, qui in D. Petri auctoritate addere potuit quod immediatè sequitur: Sed cum modestia &c.

Habet ille Resolut. citatà id, quod in 5. ex [Cùm necessaria est operatio, licere vti opinione minùs probabili, contra Auctorem.] professo probare contendit, videlicet quando necessariò operandum est, posse sic operaturum opinionem amplecti saltim æquè probabilem, stante formidine circa aliam non antecedenti, sed comitante, ex certo principio, quod inter duo mala eligendum minus. Id quod respectu docti existimat pariter asserendum. Sed non audiendus, quia opinionem minùs probabilem, etiam quando necessariò operandum est, posse quempiam amplecti adducta pro licita probabilis opinionis sequela conuincunt: vnde & docti & indocti ita operari possunt. Proponit autem principium dictum circa electionem sic Auctor: Vbi necessariò operandum, inter duo mala eligendum minus: inter duas opiniones æquè nobis probabiles, eligenda illa, quæ est de minori malo. Quod quidem quoad secundam partem non est absolutè verum, sed iuxta dicta nu. 19. Vnde si duæ opiniones proba [Etiam vbi de damno alterius agitur, pro quo exempla.]biles ita circa damnum versentur alterius, vt probabile sit maius inferri posse; non est pro electione minoris obligatio. Sic in materia iustitiæ potest accidere, vt in soluturo hac vel illa pecunia, hoc vel alio tempore, cum compensatione vel sine illa, circa quod opiniones occurrunt. Qui etiam succurrere debet indigenti, potest id facere mutuando, iuxta occurrentes circumstantias, aliquibus id probabiliter negantibus, vbi damnum indigenti cum remedio præsentis necessitatis infertur, onus scilicet solutionis. Licet au [Notanda doctrina.]tem lex charitatis iubeat, aut etiam iustitia, vti minimum mali proximo inferatur, quando aliquod inferri necesse est, id ita accipiendum, vt sibi quisque priùs consulere possit, & damnum proprium vitare, quando pro eo probabilis sententia suffragatur. Immò etiam quando incommodum operantis est nullum, si probabilis sententia pro damno alterius sit, illius vsus licet, vt in materia detractionis, licet pro illa numquàm occurrat necessitas, & in defensione iniuriam patientis.

Vult autem Sinnichius apud Auctorem [Dari aliquoties necessitatem.] pag. 164. nu. 142. numquàm posse necessitatem occurrere ad prorumpendum in actum opinandi, quia potest quis semper quamcumque prætensam obligationem elidere, imitando homines pro statu primæ integritatis, quorum de vnaquaque re semper aut verum iudicium futurum fuisset, vt de rebus cognitis, aut nullum, vt de rebus prorsus incognitis: aut suspensum, vt de rebus animo quidem oblatis, sed incertis, aut ambiguis &c. Quod Auctor refellit, cùm casus occurrere possit quo hic & nunc necessariò iudicandum sit, licet pro vtrâque parte inuincibiliter occurrat æquale periculum peccati super valore primi matrimonij, super electione dignioris concurrentium, super furti restitutione alteri possidentium: aut si duo præcepta incompatibilia concurrant, quorum alterum subitò est necessariò obseruandum, vt verbi gratia, audiendi sacrum, & assistendi infirmo: abstinendi à carnibus & comedendi carnes: non ferendi signum protestationis falsæ religionis & conseruandi vitam sine illo non conseruandam. Dantur enim casus, in quibus hæc vel similia præcepta ita concurrunt, vt subitò alterutrum sit necessariò obseruandum, absque potestate morali vlteriùs indagandi, sub concurrentia rationum & auctoritatum apprehensarum pro vtraque parte æquè probabilium: in his casibus omnimoda concurrit necessitas ad prorumpendum in actum opinandi, nec vllus vltroneè se exponit periculo peccandi, dum reipsa prorumpit in talem actum seruando regulas à iure præ [Regulæ pro necessitate operationis.]scriptas, vt verbi gratia, de minori inter duo mala eligendo, & aliàs in titulo de Regulis Iuris. de dubijs, &c. contentas, si occurrant, de quibus magis in speciali num. 155. & 156. aut alterutram opinionem eligendo, si inuincibiliter non occurrant, quod indoctis satis frequens est, aut ceteris paribus, & ritè perpensis regulis istis, iudicium inuincibile accedat, quod rarissimè doctis contingit, de æquali hic & nunc inuincibiliter apprehenso tali. Sic Auctor.

Qui de regulis loquens, quas seruandas [Aliæ ex Fagnano.] asserit in necessario articulo operationis, ex D. Fagnano sequentes proponit n. citatis. In dubio iudicandum potius quòd actus valeat, quàm quòd pereat. In regione quauis præferendum in dubio quod in eadem frequentatur. In opinionibus deligendis primo loco spectandam esse antiquam & probatam consuetudinem. Vbi contrariæ extant sententiæ, pronuntiandum pro possessione, & potiùs pro eo, quàm actore, nisi in caussa fauorabili, scilicet matrimonij, libertatis, dotis, seu testamenti, etiam contra communem. Præferendam quæ fauet potestati clauium. Iudicem teneri sequi communem. In dubijs præferendum quod benignius est, verosimilius, & quod plerumque fieri solet, & alias his similes. Ex quibus mani [Ex illis manifestum argumentum pro licita opinionis minùs probabilis sequela.]festè videtur sequi non esse semper obligationem sequendi magis probabilem opinionem, nam quæ fauent caussæ fauorabili præferendæ sunt, quæ potestati clauium, quæ benigniores: Atqui istæ minùs probabiles esse possunt, vt est manifestum. Ergo. Si dicas iuxta illas formandam esse conscientiam, vt appareat moraliter certum illas esse ad praxim licitè applicandas. Tunc sic. Ergo vanæ sunt & inutiles, omnes adductæ regulæ, & quæcumque aliæ similes. Patet illatio. Nam pro regula tantùm habendum est dictamen illud, & proprius cuiusque instinctus: nulli enim regulæ innitendum est, quæ id, quod est apertè certum non proponit, vt sunt adductæ: nisi quatenus ad examen aduocatæ, qui est operaturus certum circa eas iudicium efformat, quod scilicet sibi videtur tale, sicut & videri potuit, si contra illas fuerit operatus, cùm absolutè non obligent, & ex circumstantijs pendeat iudicij rectitudo. Vna ergo tantùm regula videtur assignanda; vt in dubijs, etiam probabilibus, id quisque operetur, quod sibi verosimilè apparebit, iudicio circa illud sine formidine præformato.

Deinde, stante opinione magis probabili, [Vrgetur amplius, ad hominem arguendo.] quàm sit ea, quæ caussæ piæ fauet, aut benignior est, non videtur quomodo iuxta aduersantium principia possit pro minùs probabili certum formari iudicium, vbi necessitas operandi non instat, & est locus operationi iuxta probabiliorem, pro quo videnda quæ ex ipsis dedimus Sect. 7. & primum eorum argumentum satis superque id ostendit, dum aiunt eum, qui sequitur opinionem minùs probabilem non posse formare hoc probabile iudicium practicum, quòd actus sit licitus; quia cùm habeat fortiora motiua pro illlicito, impossibile est vt habeat iudicium practicum de licito, cùm opinari aliquid esse verum in nobis non sit, teste Aristotele &c. videantur & alia. Cùm ergo iuxta prædictas regulas operari liceat, & non semper possit ad iudicium illud omni vacans formidine circa oppositam sententiam haberi perfugium; dicendum est formidinem non obstare licitæ operationi, & ita ea stante posse minùs probabilem sententiam locum habere ex aduersantium fundamentis.

Prætereà, regulæ adductæ non procedunt [Robur dictis additur peculiari ratione à libertate ducta.] tantùm quando necessitas operandi occurrit, vt patet ex textibus & auctoribus, apud quos extant. Ergo generaliùs sunt accipiendæ, & ita sicut in necessitate operari licet iuxta opinionem probabilem stante formidine circa aliam, ita & necessitate non extante, id amplectendo quod benignius est, quales sunt opiniones quæ fauent libertati. Sicut enim quæ libertati fauent, vt opponitur seruituti, præferendæ dicuntur, ita & quæ humanæ libertati fauent in ordine ad reddendum leuius onus seruitutis erga Deum, quando & ratione & auctoritate id agitur, & qui operatur, firmum habet de vitanda illius offensa propositum, & ita non facturus id quod facit, si displiciturum ipsi iudicaret. Quod quidem doctis & indoctis commune, dum sic procedunt de quibus Auctor Resolut. 4. & 5.

In Resolutione autem 6. addit, vt quis licitè [Opinionem passim non reiectam vt improbabilem vt non liceat sequi qualiter probet Auctor.] operetur, in materia, de qua agimus, non sufficere hoc iudicium: Licet mihi operari ex opinione probabili, quæ paßim non reijcitur vt improbabilis. Et probat, quia ista limitatio nihil operatur: nam vel demonstratiuè reijcitur vt improbabilis, vel solùm probabiliter. Si prius, frustra, vt paßim &c. cùm euidens sit neminem posse sequi opinionem, quam demonstratiuè reijcit vt improbabilem, cùm etiam reijcienda sit vt purè probabilis. Si posterius, ex vna parte per sententiam probabilem tantùm vt improbabilis reijcitur; & ex altera illam improbabilem solùm reddit probabiliter talem, ac ideò relinquit probabiliter probabilem: ergo si liceat mihi operari ex opinione probabili, quæ passim non reijcitur vt probabilis, licebit mihi operari ex opinione probabili, quæ passim reijcitur vt improbabilis: sed hoc nullus dixerit: Ergo &c. Quod confirmatur, quia non licet mihi operari ex opinione probabili præcisè, vt Resolut. 5. probatum est; Ergo neque ex opinione, quæ passim reijcitur vt improbabilis. Patet Consequentia. Quia quod reijciatur, vel non reijciatur vt talis, est impertinens hoc ipso, quòd per sententiam probabilem tantùm, & quæ vt ista ab vno, aut pluribus alijs rem penitus spectantibus, iudicari potest improbabilis, reijcitur. Ergo &c.

Circa quod iuxta dicta sentiendum est li [Licitum id esse ostenditur.]citum esse dicto modo operari: supponitur enim opinionem esse probabilem, & dum non reijcitur passim, à suæ probabilitatis possessione non cadit: quòd autem aliqui sint secus sentientes, id non obest, quia ad summum ex eo habetur aliquid auctoritatis deficere; quo non obstante absolutam obtinet, vt possit quis dici prudenter agere, dum iuxta eam operatur. Quemadmodum si contra aliquem testificentur plures, ex quibus posteà nonnulli dicta reforment, maneant ad condemnationem sufficientes, iudex prudenter & rectè procedit, licet per reformationem dictorum aliquomodo sint testimonia aliorum infirmata. Sic vidimus ante annos aliquot flammis addictum Iudæum sub Christiana professione iudaizantem, contra quem quadraginta, aut etiam plures deposuerunt, eorum quamplurimis dicta reformantibus: sed tot sua in testificatione constantibus, vt eorum medietas, aut verò etiam medietas medietatis, ad sententiam præfatam sufficiens haberetur. Quod quidem sic à Dom. Inquisitore audiuimus, cùm aliqui piè erga damnatum affecti, cum eo de testium retractatione tractarent, rati oppressum illum inuidia deprauatorum hominum perijsse, conuictum quidem, sed non confessum; diuitem, & non exigua apud omnes æstimatione.

Quod autem obijcitur futurum etiam li [De reiecta passim vt improbabili quid dicendum.]citum operari iuxta opinionem, quæ passim reijcitur vt improbabilis, quod nullus tamen dixerit, ex eo, quod supponit, videtur admittendum, aut contradictionem inuoluere. Supponitur enim opinionem esse probabilem. Si ergo talis est, currit generalis assertio de licito illius amplexu, vbi & accommodandum quod in fine dicitur, impertinens esse quòd reijciatur, vel non reijciatur. Si autem ex eo quòd reijciatur passim vt improbabilis talis verè existimetur, aperta est contradictio, & ita si ex communi reiectione id habeatur, nullus dicet licitum esse iuxta illam operari. Sed quidem contingere potest, vt licet passim reijciatur, sufficiens habet rationis & auctoritatis fundamentum; quia passim reijci, tantùm est à multis reijci, non ab omnibus, cùm quandôque ab vno non reijci satis sit Vnde Auctor pag. 148. n. 91. Sic D. Fagnanum loquentem introducit: Limita Secundò hanc primam conclusionem, vt non [Vnius auctoritas quando sufficiens.] procedat in auctoritate alicuius sapientis, qui sit clarißimus, & maximè notus, ac princeps seu præcipuus in aliqua facultate: nam hoc casu in sola auctoritate videtur quis posse quiescere, & secundùm eam opinari & operari. Sic ille; quod Auctor admittit, quando talem sententiam quis sine formidine amplexatur, iuxta doctrinam in superioribus inculcatam. Immeritò ergo iuxta intelligentiam talem ab illo additum: Sed hoc nullus dixerit, cùm sit aliàs quamplurium resolutio.

SECTIO XI.

De opinione ex horologijs, ex qua aduersi Auctoris insectatio.

PAg. 148. n. 90. vt licitum vsum opinio [Auctoris discursus ad absurda deducentis.]nis probabilis demoliatur. Sic arguit: Quia cùm horologia habeant vim opinionis probabilis liceret sequi modò hoc, modò illud successiuè sonans. Atqui hinc grauissima absurda sequuntur. Ergo &c. Maior patet, quia vtrauis illarum eligatur, practicè probabilis eligetur, & operans poterit ex oppositis practicis quam voluerit eligere electione liberè mutabili in æquè probabilem, quam primò eligere potuit, & non elegit, nam electio saltem primam afficit; non electio verò afficit quidem secundam, sed per meram negationem, quæ sicut nullius probabilitatem tolleret, si vtriusque non electio esset, sic probabilitatem tollit vnius tantùm non electæ, dum vna sola electa est, vt patet à simili: tam enim equus A quam equus B. est sufficiens ad equitandum: per hoc autem quod eligatur equus B. non electio equi A non tollit ab equo A. sufficientiam ad equitandum, quia vterque est sufficiens coniunctim, & solùm disiunctiuè, vt hic equorum A. vel B. est necessarius ad equitandum: tunc enim per electionem equi B. tollitur necessitas equi A. vt patet. Subsumptum autem seu Minorem probat propositis quæstiunculis [Quæstio circa communicantem post comestionem audita 12.] n. 93. & seqq. & Primò proponit casum de eo, qui die Sabbati, vt primum audiuit duodecimam noctis, comedit carnes, & postquàm satur excessit ex mensa, audiuit aliud horologium significans horam eamdem. Quo euentu rogat D. Cara [D. Caram.]muel in 1. parte Theologiæ fundament. num. 280. (in Editione 2. habetur num. 457. §. Propono) cur non possit, si velit, communicare, iuxta sententiam de vsu licito probabilium discursu formato, in quo, vt ille ait, quod possem aut negare, aut reprehendere, nihil inuenio. Proponit statim Cardinalis de Lugo responsionem id admittentis [Card. Lugo vt affirmet, quem ille secutus.] Tomo de Sacramentis Disput. 15. Sect. 2. num. 47. dummodò non habuerit ab initio illum animum, sed per errorem processerit, posteà verò audito secundo horologio mutauerit mentem. Et sic post eam subdit: Hanc puto vnicam & veram solutionem, contra quam nihil poterit dici, quod sit forte, vel efficax.

Si ergo verissima solutio est, ex ea fiet [Ex quo argumentum Auctoris infirmum.] argumentum præfatum minimè contra sententiam nostram vrgere, quæ & ipsa est Cardinalis ita respondentis. Itaque vbi error, stare poterit, non obstante carnium comestione, communio, si cum sinceritate animi procedatur. Ab Illustrissimo accepi Prælato, dum in Gaditano portu esset Indicam nauigationem expectans, ibidem Excellentissimum Ducem de Maqueda tunc temporis adfuisse generalem armorum habentem [Pietas erga Virginem Excellentiss. Ducis de Maqueda.] præfecturam, cui pia erat consuetudo sabbatum in honorem Virginis solido ieiunio, sine omni scilicet cibi sumptione transigere. Horam ergo duodecimam noctis, aut ludo, aut alio diuersiones genere detentus expectabat. Sed famuli, vt esse illi solent in palatijs parùm scrupulosi, multò ante prædictam horam ad ipsum venientes, iam eam insonuisse dicebant. Ad quos ille: Veniat ergo olla. Comedebat ergo fide quidem bona deuotus Princeps. Et quis, si detecto errore, communicare die Dominico vellet, id fore illicitum pronuntiaret? Idem ergo in casu nostro dicendum, vbi & bona fides adfuerit, & non dolus malus ad præcepti obligationem elidendam, de quo dictum Parte 1. nu. 500. & seqq. Nec dissentit D. Cara [D. Caram.]muel Parte 2. Theolog. fundament. nu. 59. immò opinionem dicti Cardinalis suadendam asserit, sic locutus: Stat igitur opinio Eminentißimi Dom. Lugonis, & interim suadendum erit omnibus, (quidquid de speculatione sit) ne discedant ab illa practicè. Sic ille.

Cuius fundamentum est, quia licet subti [Fundamentum assertionis ex eodem.]litates, quibus recentiores vtuntur Theologi, non videantur à veteribus Pontificibus præuisæ, & ita neque prohibitæ, quas tamen prohibuissent, si præuidissent: nihilominùs censendi sunt prohibuisse omnia voluntaria impedimenta, & voluisse media cuncta necessaria ponere, vt lex teneret. Ergo si necessaria erat secunda lex, quæ compræciperet ne quis mutaret opinionem probabilem, eo scilicet casu, quo ex tali mutatione non satisfieri præcepto sequeretur, censendi sunt & hanc legem implicitè tulisse. Pro quo multùm facere Cardinalis Lugo auctoritatem profitetur. Et hoc non obstante Thesi ab ipso [Quomodo non sibi contrarius.] proposita nu. 285. tenoris sequentis: Hæc propositio: (Ecclesia, quæ ieiunium, Officium diuinum &c. præcipit, compræcipit ne quis mutet sententiam probabilem, eo casu, quo ex tali mutatione hæc præcepta posse non obseruari sequeretur) est falsa. Sic ille. Vnde ipsi Auctor. num. 117. contradictionem doctrinæ exprobrat. Sed certè ex tenore locutionis quid sibi velit apparet & Parte 1. fundament. nu. 478. ita scribit: Ergo vnica & sola tenenda est Eminentißimi Dom. Lugonis sententia quoad substantiam. Consultò. Quoad substantiam dixi, qua in praxi nolumus à Lugone discedere, & in dialecticandi modo fortè conuenimus omnino, fortè differimus tantisper: & hic ipse dissensus (qualis, qualis) lectoribus prodesse poterit. Sic ille, qui num. seq. quod de compræcepto dictum est, resumit ad sententiæ præfatæ comprobationem.

Sed Auctor. nu. 116. contra illud insurgit [Vt contra illum insurgat Auctor.] ita scribens: Hæc propositio (Ecclesia, quæ ieiunium, diuinum Officium &c. præcipit compræcipit, ne quis mutet sententiam probabilem, eo casu, quo ex tali mutatione hæc præcepta posse non obseruari sequeretur) est falsa (& est illa D. Caramuelis, vt vidimus.) Mihi quidem falsa est, quia talis compræcepti nec vmbram, nec necessitatem video, nam vt supra nu. 103. & nu. 105. probauimus, ne quis prædictis casibus sententiam mutare possit, ipsa lex naturæ dictans meliorem esse conditionem legis possidentis, seu certò obligantis, præcauet. Sed dicerem libenter cùm D. Caramuel Quartam istam thesim hic dicat falsam, & subdat: Cùm vidit Lugo ex natura rei manere libertatem mutandi opinionem probabilem, confugit ad Superioris præceptum, sed hoc effugium nullum est. Sic ille: qui ex eo quod contra D. Caramuelem infert, vt inconsequentiæ arguat, non est multùm impugnandus, pro quo & solutio prompta est iuxta dicta, locutum inquam illum de speculatiua probabilitate, cùm tamen circa practicam satis mentem suam declararit. In eo verò quòd compræceptum negat, meritò vrgendus, quia principium [Compræceptum de non ponendo obice mutando opinionem malè ab eo negatum.] illud est manifestum, &. communi omnium Theologorum consensu receptum, scilicet præcipientem aliquid, simul præcipere quidquid ad præcepti impletionem necessarium, & sine quo stare nequit obligatio, & quo deficiente illa posset elidi. Pro quo est regula iuris notissima, manifestum esse in legem delinquere, qui verba legis amplexus, contra legis nititur voluntatem. Vnde lex præcipiens aliquid, vt eius non attendantur sola verba, sed mens legislatoris obseruetur. Quod quidem in casu, de quo agimus, maximè locum habet, dum præceptum ieiunij, & Canonici officij &c. instat, & ratione horarum hoc aut illo modo acceptarum, elidi posse contenditur. Quod & in votis, in quibus vnusquisque sibi legem statuit, videre est: tenetur enim vouens non ponere obicem eius, quod vouit, implemento.

Quòd autem ratione possessionis dica [Etiamsi titulus possidentis præcepti ad sit, quem solum agnoscit.]tur vrgere obligatio, quia lex aut præceptum possidet, non est discrimen, quod in negotio præsenti multùm negotij facessat, cùm obligatio admittatur, & parùm intersit ad moralem resolutionem hoc aut alio modo eam explicari. Nihilominùs etiamsi admittatur possessio, stat adducti principij veritas, quia illud respectu præcepti in possessione status intelligendum est, non de illo à sua possessione, & ita ab omnimoda obligatione deiecto. Et ad tuendam possessionem potest ex illo argui: Si enim non compræcipiatur id, quod est necessarium vt illud teneat, in possessione non erit, & ita neque obligabit. Possessionem autem præcepti ex eo probat, quod habet num. 97. & seqq. scilicet Pontifices, cùm præcepta imponunt, de quibus agimus, obligationem suam ita ad tempus determinasse vltra & [Expositio præceptorum qualis futura.] citra quod illa non sit: quod quidem non mathematicè, sed moraliter exponendum est, & ita vt propositio præceptorum accommodata sit eorumdem impositioni, vt scilicet vitam spiritualem ædificet, & mores reformet, non laxet: quod quidem accideret, si hora vltima mathematicè sumeretur, vt absurda ostendunt, quæ statim explicat: quòd scilicet quis intra horam duodecimam posset semel & iterùm, immò & tertiò celebrare, tribus horologijs successiuè sonantibus congruenti spatio. Sic & totum Quadragesimale ieiunium non seruare, sumendo prandium prima illius nocte audita duodecima, probabiliter iudicans se illud anticipare posse: & si deinde eo sumpto audita duodecima in alio horologio velit ieiunare, cùm dies probabiliter incipiat, poterit hora consueta prandere, & sic de ceteris Quadragesimæ diebus. Similiter omnes, qui horas Canonicas in vndecimam diei horam horologij, quod vltimò sonuerit, different, à notabili illarum parte quotidie probabiliter eximi possent, si iudicantes diem transijsse statim ac in alio duodecimam audijssent, licet magna media hora audita priusquàm in isto, statim ab horis desisterent. Concludit horam vltimam explicari debere sic vt omne tempus comprehendat citra & vltra, quod nullus prudenter dicere possit esse duodecimam, seu vltimam diei horam, sed primam alterius, aut vndecimam huius dumtaxat.

Ex quo infert id quod dictis manifestè [Erroris & opinionis diuersam esse rationem contra Auctorem.] obstat; scilicet ita moraliter computandam horam modo dicto, vt etiam si per errorem accidat duodecimam existimatam talem, verè talem non fuisse, & error huiusmodi detegatur, non sit licitum aliter, quàm vt est dictum, operari, vt non habeat locum distinctio operantis probabiliter, aut per errorem, quia etiam inconuenientia ex vtroque sequi possunt. Sic nu. 111. vbi se refert ad dicta. nu. 99. & 100. Sed contra se pugnat, vt vidimus nu. 86. in fine, & pro se nihil, quod vrgeat, adducit; quod enim de inconuenientibus ait, commune est in ijs, quæ erroribus obnoxia sunt: vt in matrimonio specialiter videre licet: graue enim inconueniens est, vt qui per errorem contraxit, & matrimonium consummauit, coniugem dimittat. Item quòd per errorem professus ad sæculum redeat post annos plures, cum communi scandalo. Quod iudicis per errorem intrusi acta rescindantur &c. Nec proptereà fauendum errori: quia licet in vno aut alio inconuenientia non sint adeò magna, generaliter loquendo timeri possunt, & fauendum libertati.

Vbi tamen obseruare oportet, si horologia [Error in horologijs vt contingere possit.] sint benè directa, non videri locum esse errori, qui detegi possit; quis enim pro vno certum ferre iudicium possit, quando inter doctos Astrologos obseruatio talis non solùm difficilis, sed & impossibilis iudicatur: pro quo eruditè philosophatur D. Caramuel in Theologia fundamentali n. 384. & seqq. Error igitur solùm in horologijs negligenter & inscitè directis locum habere potest, si quis in domo habitans, in qua horologium habetur negligentiam directoris, aduerterit, & nimiam properantiam ex aliorum successiue sonantium, & qui communiter regulares habentur, auditu confirmarit. Vbi non est necessarium erroris certitudinem mathematicè deprehendi, sed moralis suffi [Standum horæ, quando est vnicum.]cit, ex eo desumenda, quod communiter accidit. Inde enim est, vt vbi vnum est tantùm horologium, quod communiter benè regulatum habetur, eidem sit standum, quia omnes horam duodecimam pro certa habent, & ita iuxta illam mensuratur obligatio, vt tradit D. Caramuel suprà n. 393.

Ex quo contra resolutionem præfatam ar [Ex D. Caramuele contra resolutionem arguitur.]gui potest, qui nu. 460. & seqq. ita Cardinalis de Lugo sententiam impugnat: Si appareat certus & manifestus error in primo horologio, erit certum, & in confesso licere id quod asseritur: ergo si appareat probabilis error in primo horologio, erit probabile posse similiter operari. Patet, quia si est certò disgregatiuum visus, quod certò est album, erit probabiliter disgregatiuum quidquid sit probabiliter album. Ergo quidquid Cardinalis Lugo certò ex certa erroris cognitione deducit, id omne debebit deducere probabiliter ex eiusdem erroris cognitione probabili. Nec valet quòd ait dictus Cardinalis, posse quidem quempiam probabiliter operari iuxta horologij probabilitatem, sed semel electa vna probabili sententia, non posse circa illam variare, quia ex eo sequerentur grauia inconuenientia, de quibus suprà nu. 89. & alia in materia iustitiæ: vnde præceptum imponens, id etiam compræcipit, iuxta dicta. Non inquam valet: quia si euidenter cognoscerem errorem prioris horologij, esset euidens me posse operari, etiam reclamante tertio, vt admittit dictus Cardinalis. Ergo si probabiliter cognoscam eiusdem horologij errorem, erit probabile me posse operari, etiam reclamante tertio. Neque obstat damnum, dum præiudicium non datur, ex eo tantùm resultans, quòd quis iniustè agat: damna enim nata sunt ex opinionum etiam maximè probabilium vsu resultare, quibus inconuenientibus aliunde occurrendum est ab ijs, qui possunt, si talia sint, vt humana possint prouidentia præcaueri.

Ad quam instantiam respondeo vt à citato Cardinali responsum est, & ad impugnationem [Illi fit satis Card. Lugo sententia propugnata.] responsionis concedo assumptum, & nego consequentiam, & ratio discriminis est; nam pro errore non potuit ferri præceptum, & detecto illo, perinde est, & ita se res habent, ac si ille non præcessisset: & supra impletionem præcepti ferri potest, vt illud non elidatur per sententiæ mutationem, & locus grauibus inconuenientibus aperiatur, eoque agendi modo, qui insidiosus est legibus diuinis & humanis, fraudulentus, & sinceritate indignissimus Christiana. Quidquid de distinctione illa damni & præiudicij sit, in præsenti non admittenda: quia si in præceptis non concernentibus ius tertij modo illo Christiana sinceritate indigno agi nequit; multò id verius quando tertij damnum accedit. Aliter responderi potest iuxta eumdem D. Caramuelem n. 412. & seqq. scilicet obligatio [Responsio alia iuxta mentem arguentis.]nem præcepti respectu temporis, quod referri potest ad diem præsentem & sequentem, vt in casibus, de quibus agimus, esse hypotheticam, seu disiunctiuam: medium scilicet inter sonum primi horologij & postremi, in quo debeat impleri præceptum: ita tamen vt si pro adimpletione partem, quam velit quisque, eligat, & iuxta eam operetur, non possit simul partem aliam assumere ad operandum contra prius: quia partes sunt quidem probabiliter tales ad electionem, sed non vt simul licita esse operatio iuxta vnam possit, & simul iuxta aliam: quod latiùs, explicatis huiusmodi partibus per litteras A. B. C. D. elucidare conatur.

In eo autem Cardinali Lugo contrarium agit, quòd non à mutatione aut non mutatione [In quo se contrarium gerat Cardinali.] dictaminis solutionem argumentorum censeat desumendam, sed aliunde. Itaque qui audito sono mediæ noctis, ex primo horologio operatur iuxta illud ac si vnicum esset & ordinatissimum, non potest audito alio, & alio, aliter operari, ex eo quòd nequeat mutare sententiam, quia in eo talis mutatio non habet locum attenta præcepti obligatione, cùm non sit materia circa quam; obligat enim illud disiunctiue modo dicto: & cùm sic obliget, posita operatione iam clausa est ianua operationi non conformi eidem, quia nihil relinquitur vltra probabile ex suppositione electionis probabilis spatij ad operationem: in quo sine attentione ad dictaminis retentionem aut illius negationem, res ista genuinè & sufficienter declaratur. Sed certè [Cuius modus dicendi præfertur.] licet modus dicendi iste, quem ampliùs explicuimus, non contemnendus videatur, sententia Cardinalis congruentior apparet: Si enim quis contendat obligationem illam non esse disiunctiuam, sed præceptum tantùm obligare vt ante horam sequentis diei certam moraliter illud impleatur, & ita toto illo tempore intermedio locum esse opinioni, & sic post operationem iuxta primum horologium, posse iuxta aliud successiuè sonans operari, rogantique cur id non possit, nequit per obligationem illam disiunctiuam responderi, quia erit petitio principij: benè tamen dicendo non posse locum esse mutationi sententiæ ob rationes dictas. Immò etiam stante obligatione illa disiunctiua, & licita disiunctiuè operatione, videtur locus esse interrogationi, cur scilicet non liceat iuxta horam successiuè auditam operari? quia id non videtur obstare. Sicut in exemplo adhiberi solito, de quo & Auctor n. 90. vt vidimus n. 85. de equo necessario ad equitandum: licet enim quis vnum elegerit, non impeditur quo minùs possit alium eligere, dimisso primo.

Et Auctor quidem n. 128. post adductam [Vt obsistat Auctor.] D. Caramuelis explicationem, eum non plenè satisfacere contendit; cuius rationes aut inconsequentiam in eius dictis videntur arguere, circa quod non est cur immoremur, aut ex suo illo principio descendunt de morali certitudine, nulla circa oppositam opinionem stante formidine: & reuera illius argumenta parum vrgent, vnde non est etiam circa illa diutiùs insistendum: quatenus verò contra nostram sententiam deriuari possunt, sic ex illo argues. Duas sententias secundùm se [Argumentum pro eodem.] probabiles sequi licet, non solùm disiunctiuè, sed copulatiuè, quia copulatiuè sunt probabiles iuxta sensum nostrum: hoc autem negatur in casu præsenti, quia improbabiles copulatiuè sunt. Atqui in illis eadem est ratio, quæ in alijs: Ergo dicendum est, vel quòd in casu præsenti copulatiuè operari liceat iuxta illas, & ita iuxta improbabiles opiniones, quod constat quàm sit absurdum; vel, si non licet, quia improbabiles, idem in alijs dicendum. Minor probatur. Nam in casu, de quo agimus, ideò non licet iuxta vtramque copulatiuè operari, quia duarum opinionum nequit stare simultas, specialis enim alia reddi nequit. Si qua enim, periculum erit peccandi, dum se illi operans exponit. Atqui periculum hoc generaliter occurrit, cùm quis iuxta dictas opiniones operatur, vna enim earum necessariò est falsa. Ergo &c. Item stante operatione iuxta electum tempus, ideò eidem insistendum, quia certum est sic operantem non peccare, & ita nulla est formido circa partem aduersam: Ergo iam deuoluimur in sententiam aduersantium de necessaria certitudine ad operationem.

Respondeo concessa Maiori negando Mi [Exacta responsio.]norem, & ad probationem nego Maiorem, quòd scilicet in casu nostro sit ea tantùm ratio, quæ ex periculo desumitur; non enim est illa, sed manifesta præcepti transgressio, per fraudulentum & insidiosum agendi modum, iuxta dicta: quod quidem in contrariarum opinionum concursu generaliter non accidit. Nego item Minorem: non enim in sequela opinionum contrariarum periculum aliquod extat, cùm certus sit qui operatur, se non peccare. Ad id autem quod additur, respondeo, non ideò in electa opinione iuxta tempus insistendum, quia is, qui operatur, certus est vtcumque de licita sua operatione; id enim, vt nuper dicebamus, in quacumque operatione iuxta probabilem opinionem euenit; sed quia prætereà certus est de sua obligatione, cui satisfacit adimplendo præceptum: cùm sit etiam certus se non posse fraudulenter agere, & cauillis vti ad præceptorum obligationem elidendam. Vnde modus hic philosophandi valde est ab eo, quem aduersantes amplectuntur, alienus. Auctor ergo libenter admittit iuxta electam opinionem posse quempiam in casu nostro operari, sed suo illi principio de certitudine innitens, asserit, cùm operatur, ita certum esse de sua opinione, vt de contraria formidinem nullam patiatur. Atqui ex hoc vrgeri ille potest: quia horologijs successiuè sonantibus, quæ quidem benè directa sint, nullus potest esse certus de opinione, quam sequitur, vt est compertum, & ita respectu aliarum necessarium est formidine aliqua pulsari. Ergo ea non obstante operari licet in præsenti casu, ex quo ad alios validum insurgit argumentum. De quibus hæc satis: neque enim ad Francisci Verde defen [De Francisci Verde defensione D. Caram.]siones, de quibus Auctor num. 130. oportet descendere. Cùm enim D. Caramuel sententiam reformauerit, aut declarauerit, ineptum est eum defendere in eo, in quo ipse defensione se indignum iudicauit, aut potiùs non indigum; sicut ineptum est eum excusare, qui se ipsum accusat, & lapsum ingenuè protestatur.

Illud autem contra defensorem dictum ab [Contra quam insurgit auctor, circa determinatum tempus, in quo obligat præceptum.] Auctore obiectum iuuat proponamus, sic enim ille nu. 134. Nota tamen quod pro Caramuel demonstratiuum (argumentum) quærat, & multò obscurius, ac minùs certum num. 507. proferat, videlicet: Dicamus ergo subditum semper debere obedire legi in aliqua parte determinata temporis disiunctiuè, ita vt si non in vna, in altera sit necessarium parere mandatis Ecclesiæ; secus non constaret quando esset Ecclesiæ obediendum, & sic numquam esset obtemperandum, quod nemo Catholicus dicet. Contra enim est, quòd ipse partem illam determinatam diei, in qua est Ecclesiæ parendum quæsierit, & per ista determinatam non afferat, sed indeterminatam, videlicet vltimam, si in alia non obedierit, vel aliam, in qua obedierit. Sed quid si probabile sit vltimam esse primam sequentis diei: erit ne hac prima necessariò parendum. Nihil respondet, & sic minus dat, quam ab alijs quærit. Sic ille: cuius interrogationi, in qua difficultatem constituit, & obiectionis vim, dicendum est vltimam diei horam non esse futuram talem, quæ prima sequentis diei probabiliter dici queat, sed quæ moraliter talis sit iuxta communem acceptionem, & circa quam omnes conueniant, iuxta num. 91. Sic etiam [Circa partem vltimam diei obseruatione digna doctrina.] tenendum de parte illa, quæ vltimi horologij sonum præcedit: quando enim illud mediæ noctis signum exhibet, opiniones omnes cessant; licet reuera possit accidere mediam non esse noctem, siue per defectum, siue per excessum. Quòd si fortè contingeret esse probabiliter partem sequentis diei, in ea erit obseruandum præceptum, quia electa est ad illius impletionem: & etiamsi non sit omnino certa, ad illam se tamen obligauit, qui in alijs operatus non est. Sicut enim qui disiunctiuè elegit priorem, non potest mutare sententiam, eo quòd ex mutatione, absurda dicta sequerentur, & ita debet probabili insistere; ita qui elegit eam, vltra quam alia esse non potest, quæ ad diem præsentem pertineat: ex eo enim quòd in illa non operaretur iuxta præceptum, præcepti ipsius elusio sequeretur. Et quidem cùm quis intra spatium illud operatur, quod est inter primi & aliorum horologiorum sonum, quod fieri posse Auctor admittit, probabile est spatium illud ad diem sequentem pertinere. Et ita si argumentum quidquam vrget, omnes illud tenentur soluere, & sic dicendum parùm illud vrgere, & partem illam esse vltimam, quia iuxta omnes illa, licet ad sequentem diem pertinere sit possibile, est tamen moraliter certum non posse nisi vltimam esse, si pertineat ad præsentem.

SECTIO XII.

Circa sententiæ mutationem quæ illi incommodare possint proposita & soluta.

VT licita non sit ita arguit Auctor [Non licere mutationem vt probet Auctor.] pag. 179. n. 178. Quia alioqui, cùm multæ sint opiniones oppositæ probabiles, quòd verbi gratia, vno modo satisfaciam, & alio non satisfaciam: quòd sit, vel non sit obligatio: quòd sic vel non sic operari, sit, vel non sit peccatum mortale, vt benè notauit D. Fagnanus n. 206. citandus, toties in opposita sententia obligationem elidere potero, quoties sententiam probabilem eligere vel mutare voluero. Si verbi gratia, primò sequar sententiam Castro Palai Tomo 1. [Castrus Palaus.] Tract. 1. Pun. 6. n. 5. dicentis: Audeo affirmare valde probabile esse te obligatum non esse superiori præcipienti obedire, quando opinionem habes probabilem, illicitam esse rem imperatam, vel excedentem eius iurisdictionem. Cùm hoc æuo omnia sint plena [Varij casus proponuntur, ex quibus absurda deducuntur.] probabilitatibus. Secundò, si ascendam mare, sequar sententiam probabilem quòd liceat Carmelitæ ex Breuiario Romano Officium legere; & post proprium retrò relictum in mari sententiam illam in oppositam probabilem mutem, dicendo quòd oporteat legere ex proprio; tunc enim toto tempore, quo ero in mari ad Officium legendum defectu Breuiarij proprij non obligabor. Tertio. Si audita duodecima Dominicæ noctis in horologio A. ventrem carnibus repleam, & posteà audiens duodecimam in horologio B. velim hoc sequi, potero statim celebrare tamquam ieiunus. Deinde, si ipsa Dominica post auditum medium Dominicæ meridianæ, dicam esse tantùm vndecimam quod iuxta plerosque est probabile, & post mediam horam audita duodecima, dicam me amplius non obligari audire sacrum, aut centum aureos soluere, quos ante duodecimam istam soluere debebam. Sic enim integris annis sacri obligationem, & similium debitorum solutionem iustè eludere potero. Quarto, si vno instanti probabiliter iudicem Baptismi materiam esse sufficientem potero permittere infantem, sub illa baptizatum, mori, nec potero ante mortem illum rebaptizare, &, si alio instanti probabiliter iudicem illum non esse baptizatum, non potero infantem sub illa baptizatum permittere sine alio Baptismo mori, & peccabo mortaliter eum non baptizando: intereà eadem est sub vtrâque opinione infantis necessitas & ad eum baptizandum obligatio. Quintò denique, si Paulus Doctor mihi dicat esse veniale, quod facio, faciendo venialiter peccabo. Si dicat esse mortale, mortaliter; si nullum peccatum, nullum erit peccatum: & consequenter si tribus instantibus illud faciam, erit successiuè illud peccatum mortale, veniale, & nullum peccatum: intereà tamen eludetur obligatio grauis, quæ in possessione erit, vt supponitur. Immò si Petrus dicat esse feram retro sepem, ibi hominem iaculando non peccabo; Si alio instanti dicat esse hominem, mortaliter peccabo. Sola mutatione facta, in eo probabili iudicio licebit Medico probabilibus medicamentis, Parocho probabilibus Sacramentis, Iudici probabilibus allegatis vti, neglectis certis, non obstante periculo mortis, salutis, & ruinæ tertij. Atqui hæc omnia sunt valde absurda, & contra Reipublicæ tam ciuilis, quàm Christianæ pacem; nec apparet quomodo in opposita sententia vitari possint. Ergo &c.

Sic Auctor, ad quæ responsio minimè ope [Retorquentur probationes.]rosa succurrit; nego enim quod generaliter assumitur de elusione præceptorum, eo quòd circa omnia probabiles sint opiniones, quod iniuriosè prolatum. Et pro generalis illius assertionis probatione pauca illa producuntur, quæ minimè vrgent, & ab arguentibus sunt etiam, si quidquam in eis est roboris, deuoranda. Supponitur enim opiniones esse probabiles, & tunc sic. Iuxta opinionem probabilem potest quis operari, vt fatentur ipsi, quando circa oppositam formido non pulsat. Item iuxta eosdem opinio mutari potest, & qui iuxta vnam operatus est, potest paulò post iuxta aliam operari, sic enim ex Fagnano Auctor [Mutatio opinionis licita iuxta aduersarios.] pag. 206. n. 258. vbi ita loquitur: Fateor quidem intellectum posse successiuis temporibus nunc adhærere vni opinioni, & paulò post, relicta illa, adhærere oppositæ. Sic ille, de quo aliàs dictum. Si ergo ex mutatione dictaminis eludi præcepta possunt, eidem obnoxij sunt elusioni, qui facilem illam & breuem admittunt mutationem. Item, qui per errorem operatus est, detecto errore, sola dictaminis mutatione aliter operari potest, iuxta dicta n. 90. Deinde, cùm pauca illa adducantur, & ea ab Auctoribus, contra quos agunt, negentur, aut ad commodum sensum reuocentur, absurdorum ille exprobratus cumulus euanescit, & multiloquentiæ tantùm armis depugnatur. Iam ad singula.

Bene verum est P. Castro Palaum ita [Doctrinam P. Palai. perperàm applicatam.] vt asseritur censuisse, quod tamen communiter reprobatur: sed eo probabiliter stante, numquid illa doctrina ad diuina aut Ecclesiastica præcepta referenda est, vt scilicet eludi ea possint: eo quòd probabile sit in eis posse illicitum aliquid admisceri, aut excessum iurisdictionis inueniri? Ergo perperam ex illa concluditur posse præcepta talia per probabiles opiniones elidi. Quòd in his aut illis circumstantijs non obligent iuxta probabiles opiniones recepta in Scholis doctrina est, vt videri potest non apud iuniores tantùm Theologos, sed etiam apud antiquiores, præsertim apud Syluestrum Summistarum principem; quod valde diuersum à Sacrilega assertione de illicita probabiliter præceptione, aut iurisdictionis excessu, quæ possunt in ordinarijs superioribus reperiri, & hoc circa Primum.

Ad Secundum de mutatione Breuiarij [De mutatione Breuiarij & alijs huiusmodi, vt liceant.] negatur id licere, de quo & dictum Parte 1. n. 567. & 568. mutatio enim opinionis non licet quando ex illa sequitur præceptum penitus non adimpleri, & præsenti casui accommodandum est quod de mutatione dictaminis dictum Sect. præced. Ecclesiæ quidem præceptum de horis Canonicis absolute obligat hoc aut illo Breuiario, si quis illud ad obligationis elegerit implementum: eo enim ipso quòd elegit, tenetur electioni stare. Neque enim probabiliter se tantùm obligauit; quod si accideret, stare mutatio posset: sed omnino certè ad vsum opinionis probabilis; à qua resilire obligatione, sicut in damnum tertij nequit, ita neque in damnum præcepti: sicut in votorum commutatione euenit, in qua tenetur quis, commutationi stare, quia eidem se, loco eius, ad quod voto tenebatur, obligauit. Vnde secus esset de eo, qui per errorem vnum pro alio Breuiarium secum attulisset; tunc enim quia se non obligasset, aut expressè, aut virtualiter cessaret obligatio. Quamquàm & verosimile sit etiam tunc obligationem vrgere: neque enim credibile apparet velle Ecclesiam ab obligatione exolutum eum, idque per longum tempus, qui diuinum Officium integrè quoad substantiam recitare potest, vt in casu præsenti accidit, & est eorum sententiæ conforme, qui ita generaliter dicunt, licet Breuiariorum differentiam non inducant, vt P. Thomas Sancius Tomo 1. in Decalogum Lib. 1. [P. Thomas Sancius.] Cap. 19. n. 8. Licet dici possit eorum sententiam hoc ipsum satis dilucidè comprehendere. Cùm enim de feriali Officio agant, pro quo Psalmi tantùm in Diurno solent haberi, ad illud teneri asserunt eum, qui Breuiario caret: vbi & addunt alij in tale Officium posse quoduis aliud commutari sine mortali culpa. In Breuiario autem quolibet Psalmi habentur: vnde quodcumque illud sit, ad præfatam sufficit mutationem, & vt etiam qui illud habet, ad Officium obligetur. Et in casu nostro eum, qui sine Romano Breuiario ingressus est nauim, aut etiam sine proprio Religionis, cum Diurno solo feriales Psalmos continente tali Officio satisfacturus, ad illud teneri affirmat D. Caramuel in Theologia fundamentali num. 494. [D. Caram.] in fine.

Et iuxta id, quod citato loco asserit re [Duos actus compossibiles circa casum, de quo est quæstio, vt defendat.]gulanda sunt quæ habet nu. 470. & seqq. ad ea se referens, quæ in Commentario in Regulam D. Benedicti Disput. 117. nu. 1447. tradiderat, conatus ostendere cum actu volendi satisfacere Officio diuino in Diurnali posse stare actum alium circa mutationem præsentis dictaminis, qui illicitus non sit, quia non est intendentis absolutè non recitare, sed stante mutatione dictaminis, sub qua suppositione licitus est, quia iuxta opinionem probabilem. Quod quidem sustineri nullo pacto [Efficaciter impugnatur.] potest; quia reuera velle nunc mutare opinionem, est velle absolutè non recitare, & subdola ac fraudulenta elusio præcepti. Neque dici potest id intendi, quod licitè fieri potest, supposita opinione: quia ex tali intentione absolutè habetur defectus recitationis, nullo stante impedimento, & id, quod reuera erit, intenditur: Ergo licita talis mutatio non est, quia non est licitum id, ex quo habetur præcepti transgressio. Veluti si quis voueret ieiunare tali die, & simul haberet intentionem petendi voti dispensationem, quam sciret certissimè se obtenturum, de eo verissimè affirmari potest non habuisse animum ieiunandi, quia id præstat, cum quo nequit talis intentio vera, propria, ac sincera consistere. Itaque si iste, de quo agimus, nauim ingrederetur, Breuiario relicto, ratus se obligationi recitandi non posse in Diurnali solo satisfacere, absque dubio grauiter peccaret, quia esset velle absolutè non recitare. Atqui hoc idem vult, etiam si dicat se id tantùm facturum mutato dictamine, quia ex eo sequitur absolutè non recitatio: Ergo grauiter peccat, etiam sub friuola illa suppositione. Et licet stare possit vt quis velit modò operari iuxta vnam opinionem, voluntatem habens operandi posteà iuxta aliam; id tamen tunc admittendum, quando ex eo non sequitur elusio certi & indubitati præcepti. Quod quidem tandem fatetur D. Caramuel nu. 477. vbi post subtilem explica [Ab assertione desistit, contrariam amplexus.]tionem de possibili duorum actuum simultate in nauim ingrediente, concludit se Cardinalis Lugo doctrinam amplecti, licet quoad modum explicationis dissentiat, & ita non esse licitam opinionis mutationem, de quo ille Tomo de Sacramentis Disput. 15. Sect. 2. nu. 47. Ceterùm (verba illius sunt) licet dicta alicui viderentur sufficere, quia illa multis hinc inde dubijs Fridericus (quem nu. 457. casum decidentem introducit) implicuit, & maiorem nos claritatem & securitatem desideramus, veniamus ad veram & certißimam resolutionem. Sic ille. Cùm ergo veram & certissimam resolutionem asserat, non est cur illi exprobratur contraria, & veluti communis alijs Scriptoribus, qui cum eo penitus sentiunt, proponatur.

Quia verò ille locum ex Lucæ 24. v. 28. [Contra quam argumentum ex eodem iuxta Lucæ 24. v. 28. ex facto Christi in Emmaunte.] vbi de Christo est sermo duobus discipulis Emmaunta petentibus associato, vt probet duorum illorum actuum possibilem copulam, adducit, dum dicitur: Et appropinquauerunt Castello, quo ibant; ipse autem finxit se longiùs ire: quàm sit infirmum ex eo deductum fundamentum videamus. Ait ergo duas voluntates saltem conditionatas non repugare, quas quotidie experimur: vt si Franciscus velit visitare Ioannem cum intentione manendi, si instantissimè oretur, & progrediendi vlteriùs, si non vrgeatur. Et ego quidem possum tales voluntates habere, qui actiones alienas non præscio: at Christus bene sciebat Discipulos se vrsuros esse. Ergo simul habebat voluntatem progrediendi vlteriùs, & absolutam voluntatem priorem voluntatem mutandi. Eamdem ergo habebit Petrus, cùm Ioannem visitat, cum voluntate absolutè non manendi apud ipsum, si non vrgeatur; Sed tamen scit certò moraliter se esse rogandum. Igitur non videtur repugnare quòd aliquis de facto velit vnam rem, & nihilominùs habeat concomitans propositum mutandi voluntatem. Igitur in casu verum erit dicere: Petrus de facto adhæret huic sententiæ probabili: Petrus de facto non adhæret oppositæ: Petrus habet propositum adhærendi post duo temporis minuta oppositæ: Petrus illi, cui nunc non adhæret, post duo minuta adhærebit de facto.

Ad quod quidem quantùm ad conse [Mutatio opinionis quando licita, & secus.]quentiam attinet iam diximus. nu. 102. admitti posse vbi non sequitur elusio præcepti, quod certò obligat. Vt si quis modò probabiliter censeat se esse ad ieiunium obligatum, & ieiunare pergat, potest deinde mutato dictamine non ieiunare, quia præceptum certò obligans non est: si autem certum præceptum sit, & nullam habeat pro non ieiunando verosimilem rationem, nequit modum quærere eludendi obligationem: vt in exemplo adducto, si Petrus visitaturus Ioannem, post visitatum illum ad audiendum sacrum in die festo esset iturus, & sciens detinendum se à Ioanne, peccaret grauiter visitando, quia eo ipso Sacrum non vellet audire, quidquid detentionem friuolè causaretur. Iam quod ad Christum atti [Quid in facto Christi.]net, certum videtur non habuisse progrediendi voluntatem, ea enim de caussa Discipulis apparuit vt ipsis resurrectionem suam irrefragabili argumento demonstraret. Quòd ergo rogauerunt, & coëgerunt eum vt maneret, ab ipsius fuit prouidentia dispositum volentis eo modo se illis reddere manifestum. Cùm igitur finxisse dicitur se aliò ire, non innuitur voluntas sic eundi, sed potiùs opposita: Si enim reuera ire vellet, non diceretur finxisse, sed voluisse aliò ire. Quod adeò videtur compertum, vt mirum sit D. Caramuelem in eo quidquam pro illo fundando placito reperisse. Quomodo autem Christus finxisse dicatur, apud Interpretes videndum. Vbi & P. Cor [P. Cornelij minus accurata expositio.]nelius minùs videtur exactè rem istam executus, sic enim scribit: Finxit, quia licet IESVS ita componeret gressus suos quasi longiùs ire vellet: reuera tamen longiùs ire nolebat: cupiebat enim ab eis detineri; volebat enim hac fictione tantùm excitare in Discipulis virtutem hospitalitatis, per quam digni fuerunt, quibus se ipse in mensa patefaceret: fictio autem hæc non fuit mendacium, quia reuera volebat longiùs ire: & reipsa longius iuisset, casu quo eum Discipuli non detinuissent: verùm quia ab illis se detinendum sciebat, hoc respectu nolebat longiùs ire. Hæc ille: qui in eo quod affirmat Christum reuera noluisse longiùs ire, iuxta veritatem locutus: cum eo autem non stat quod subdit; voluisse scilicet Christum longiùs ire, & reuera iturum, si Discipuli eum non detinuissent. Hæc enim voluntas cum priore non congruit, vt videtur apertum: vnde nec longiùs isset Christus, si à Discipulis non fuisset detentus, sed ita cum eis fuisset, vt alio modo manifestatio fieret, ex multis, qui possent eius sapientiæ videri. Si autem res ita fuisset disposita, vt solùm eo, quo facta est, modo fuisset decreta, tunc etiam voluntas longiùs eundi non fuisset, quia eam Euangelista non indi cat, sed oppositam, cùm dicat finxisse se longiùs ire: qui enim fingit velle aliquid, reuera non vult, quia velle reuera fingere non est.

Et fictio quidem sine mendacio stare [Fictio in Christo sine mendacio stare potuisset per mentalem restrictionem à D. Caramuele vt illicitam generaliter impugnatam.] potuit iuxta verosimilem sententiam de mentalibus restrictionibus, circa quàm mirari iuuat D. Caramuelem ita scrupulosum extitisse: eam enim licitam negat, licet non semper, quod ad rem ipsam attinet: in quo tamen cum Auctoribus eas admittentibus conuenit, sed eos malè locutos asserit: carent enim mendacio omnes illæ propositiones, quæ excusantur ab ipsis; at non quia à conceptibus mentalibus restringuuntur, sed quia à circumstantijs adiacentibus & consignificantibus. Verbi gratia, Petrus occidit vnum hominem, quod & confessus absolutione accepta. Iterùm ad eumdem Confessarium accedens rogatur ab eo an hominem occidit, & negat, nec mentitur, sine adminiculo restrictionis, quia Confessarij interrogatio eum tantùm licitum sensum habere potest: Commisisti homicidium, quod non sis Confessus? Cui interrogationi verè respondet Petrus: Non. Benè quidem: Sed quid si Confessarius non ita interroget, sed eius mens sit de commisso absolutè homicidio interrogare: licet illicitè? Tunc [Exemplum ab eo adductum non adæquari.] enim responsio dicta non adæquat, & tamen certum est non teneri Petrum commissum homicidium confiteri. Dum ergo Non respondet, mentalem habet restrictionem, scilicet, Non commisi, ita vt tenear confiteri, vel non commisi pluries, vt debeam illud in pluribus Confeßionibus aperire. Vel aliter. Item, si res licet, & tantùm modus loquendi taxatur, ex eo certè idem sequitur inconueniens, quod D. Caramuel cum alijs exaggerat, dum ait quòd sunt plerumque perniciosæ, & men [Neque fundamenta vim habere circa quæ retortio.]daces, & tollunt Octauum præceptum Decalogi: illis enim admißis, vix videntur posse dari mendacia. Tunc sic. In primis restrictiones plerumque tantùm sunt perniciosæ & mendaces: ergo non generaliter, & ita non tollitur octauum præceptum Decalogi. Deinde admittentes restrictiones, illas plerumque illi citas censent: Ergo D. Caramuel idem quod ille velit nolit admittit. Prætereà. Dicta non loquentium iuxta audientium sensum vbi ita expedit illis, possunt vera sustineri ex circumstantijs consignificantibus, quibus attemperantur. Atqui hoc potest communiter contingere. Et ex eo non sequuntur inconuenientia illa: Ergo neque si cum mentalibus restrictionibus proferantur, cùm pro vtrisque eadem sit ratio. Item, Modus ille verificandi dicta valde est impeditus, & supra communem fidelium captum, vnde & minùs aptus ad excusanda peccata; cùm tamen per restrictiones id facilè possit obtineri, iuxta dicta Parte 1. nu. 572. & seqq. & nu. 584. [Illarum praxis opportuna.] & 585. In Thesauro Tit. 4. nu. 171. & 173. In Additionibus Tomi 1. nu. 9. & 96. & alibi, vt à Confessarijs instruantur posse multa ab ipsis affirmari & negari sine mendacio, cùm voluntatem non mentiendi habeant, sed ita cum abstractione loqui, vt ea dictis accommodari possit, quæcumque illa sit. Vt cùm ab aliquo petitur mutuum, quod ipsi dare non expediat, potest dicere se non habere, quod petitur, non inquam ad dandum sine incommodo, neque in manibus, aut tali loco; iuxta quæ confusè apprehensa stat vera responsio: licet nullus ex prædictis modis in speciali occurrat, neque de illis cogitauerit, sciens tamen modos abstractionis esse posse ex Confessarij instructione, aut viri docti. Et quidem D. Caramuel, qui alicubi non censet inconueniens in eo quòd totus Decalogus esset probabilis, sic enim innumera [In Theologia morali. num. 1311.] excusarentur peccata, non est cur circa Octauum illius præceptum ita, vt diximus scrupulosè se gerat, quando iuxta grauissimorum Scriptorum sententiam, innumera etiam possunt restrictionum vsu prudenti & temperato pariter excusari.

Potest etiam quod de fictione dicitur non [Christum finxisse aliter explicatum.] ægrè aliter expediri, vt scilicet Christus nihil aut dixerit, aut egerit, quo voluntatem suam longiùs eundi designârit; sed cùm peregrinum eum existimassent, vt & ipsi ab illis dictum: Tu solus peregrinus &c. vbi appropinquarunt Castello, pago, aut vico, vt diuersæ lectiones habent, ipsum ne discederet Vrban is precibus coëgerunt. Quod quidem iuxta versiones alias non obscurè indicatum habemus. Græcè enim sic: Et ipse præseferebat se longiùs ire. Et ita apud Euthymium. Ver [Euthym. versio Arabica.]sio Arabica: Et ipse erat in existimatione eorum, quòd iret in locum distantiorem. Deinde, cùm nihil dicitur, sed aliquid agitur, ex quo alius occasionem iudicandi id, quod reuera tale non est, quidem videtur fictionis modus, qui sine mendacio stare potest, & ita potuit Christo accidere, qui sic attemperauit gressus, vt existimari posset longiùs ire velle: cùm tamen non ita esset, sed motus talis in se, qui longiùs ire nollet, stare etiam posset, iuncta existimatione præfata circa peregrinum.

Sed demus id, quod maiorem difficulta [Cum fictione in factis quomodo possit non esse mendacium, exemplo Christi.]tem videtur præ se ferre, Christum scilicet finxisse vel simulasse, vt Vaticana versio habet apud Nouarinum, se longiùs ire, & Discipulos prudenter ita cogitare potuisse: etiam tunc id stare sine mendacio potuit. Pro quo subtilis & profunda extat apud P. Maldonatum explicatio; quam Diuis Gregorio & Bedæ adscribit, licet reuera apud ipsum non penitus habeatur, sed fundamentum aliquale. Videantur. Addendum tamen in primis, vt nuper dicebamus, Christum non affirmasse se longiùs ire, licet gressus ita attemperauerit, vt progressum longiorem indicarent: quando autem in verbis falsitas nulla, in factis non facilè præsumendum est mendacium, quandoquidem iuxta consuetudinem ita contingere possunt, vt mendacia minimè censeantur. Significatio enim factorum, sicut & verborum, ex vsu maximè pendet, & sic quæ ironicè dicuntur, non sunt mendacia, sicut neque etiam quæ per hyperbolem. Vnde & in factis idem potest [Exempla alia.] inuiolata contingere veritate. Sic parentes erga filios, amici erga amicos, assistentes infirmis, erga illos iras simulant, nihil mentientes, & volenres recedere cum videntur, magis adhærent. Quod quidem in actionibus ordinis superioris etiam videre licet. Episcopus Confirmati maxillam cædit, & cùm iniuriæ signum alapa sit, ibi talis non est, sed patientiæ significatio erga iniuriantes exhibendæ. Sacerdos & si solus recitat, dicit, Dominus vobiscum, sicut etiam si solus celebret, & Orate, fratres. Ite Missa est. Benedicat vos &c. quæ ex se plures adesse significant, & tamen sic dicendo, non est mendacium ob mysticam significationem. Ita ergo & Christus potuit fingere se longiùs ire, quia actio erat plena mysterio [Mysterium in facto Christi. D. Gregor.] à D. Gregorio indicato hom. 23. in Euangelia, vbi sic locutus: & tamen quia in eorum cordibus peregrinus erat à fide, ire se longiùs finxit. Sic ille: iuxta quem simulatus ille progressus defectum fidei indicauit in eis, à qua erant peregrini. Quòd si mysterium hoc non placeat, aliud indicare voluisse Dominum confidenter asserendum. Sicut cùm puer apparet in Eucharistia, aut alia forma ab ea, quam reuera habet, distincta. Seraph crucifixus apparuit D. Francisco, D. Catharinæ Senensi cor proprium visus tradere, D. Ignatio crucem ferens dum dixit: Ego vobis Romæ propitius ero. Et sic aliàs. Quod quidem D. Augustinus semel & iterum affirmauit locum præsentem elucidans, licet eius expositio non placeat P. Maldonato: vt autem à nobis proposita est, non videtur improbanda: de quo hæc satis.

Iam ad Tertium, circa quod non est quod addi oporteat, quia & quod obijcitur, negatur ita esse, vt vidimus Sect. præced. vnde nihil contra Auctores benignæ sententiæ concluditur.

Ad Quartum, id quod asseritur, mera calumnia [Calumnia arguentis.] est, nullus enim est Auctor communis sententiæ apud Recentiores, qui non asserat baptizatum cum sententia probabili, esse sub conditione iterùm baptizandum.

Ad Quintum, quod assumitur est verum, stante [Eidem Doctori varianti vt credendum.] fundamento assentiendi Doctori. Et de priori assensu non videtur dubium, cùm saltim debeat censeri probabile. Potest autem contingere vt Doctor talis affirmet mortale sibi videri, quia diligentiori studio adhibito, deprehendit esse probabilius, & ita sibi videri, nec velle consulentem priori assertioni stare. Post quæ etiam potest accidere, vt nullum esse peccatum dicat, quia apud grauem Doctorem anteà non visum ita reperit, & ita se probabiliter iudicare. Quod potest circa Officium diuinum accidere, in cuius mutatione multi peccatum esse mortale affirmant, etiam si semel contingat, alij veniale, alij nullum, Idem de attentione pro eodem requisita, pro quo D. [D. Caram. quid de se circa assentionem in diuino officio, qui necessarium negat.] Caramuel in Theologia fundamentali nu. 442. ita scribit: Meas ego culpas (heu nimis multas) qua possum contritione confiteor, & de Officio diuino nequidem verbum ago. Petis an non peccauerim in Horarum lectione? & respondeo me tota hebdomada, toto mense, toto anno &c. legisse sine culpa veniali (addit deinceps habuisse & distractiones voluntarias) & me non peccauisse venialiter tam certò scire, vt poßim iuramento firmare. Rationem reddit inferiùs. Sic dicens: Nihilominùs nullo crucior scrupulo, nullo dubio angor, quia prudenter suppono me ad actionem internam non teneri: eam habere bonum esse, & ea carere nequidem esse leuem culpam. Sic ille à nobis alibi improbatus, sed opportunè adductus pro sententiarum varietate, ad infringendam vim, si qua est forsitan, argumenti. Quod quidem & retorqueri potest: nam aduersarij fatentur posse fieri sententiæ mutationem, vt vidimus nu. 99. Ergo [Retortio argumenti.] si quidquam eorum obiectio vrget, eidem debent & ipsi respondere, & visuri quid circa elusionem præcepti dicatur; quod quidem in possessione sit, quæ negatur, quando ex aduerso stat opinio probabilis: solùm enim est probabilis possessio. Quando autem certa, quomodo mutatio dicta minùs liceat, aut sit illlicita, dictum Sect. præced. Quod de iaculatione dicitur, nihil vrget, quia si dicente Petro esse feram, probabile iudicium tantùm sit, illa est illicita: si nulla dubitatio subeat, vt licitam aduersarij admittunt: non enim licere opinionis probabilis vsum, vbi damnum tertij timeri potest, & ita neque Medico, Parocho, aut Iudici, dictum iam semel & iterùm, & specialiter nu. 53. & 54. vnde tota illa absurdorum tempestas euanescit.

Argui prætereà contra mutationem po [Contra D. Caramuelem & veram sententiam circa mutationem sententiæ insurgit Auctor.]test ex ijs, quæ habet Auctor pag. 155. & 159. vbi adducit D. Caramuelem n. 465. sic dicentem post assertam licitam illam iuxta opinionem probabilem: Dummodò alterutram sequendo præceptum impleat is, qui opinionem probabilem mutat. Contra quod arguit: Nam quantumuis hæc restrictio multa ex allatis absurdis vitet, difficultatem tamen non resoluit, quia restat à D. Caramuele probandum (id quod etiam à nobis videtur exigi cum eo sentientibus) cur talis alteram sequendo debeat præceptum adimplere; quandoquidem tali opinionum probabilium mutatione, prudenter, vt patet in peregrinis, ex loci obligationis mutatione, præcepti obligatio vitari videatur: nam per ipsum, qui opinionem probabilem sequitur, prudenter agit, & cùm opinionem probabilem mutando sic vt præceptum non impleat, opinionem probabilem sequatur, mutando sic vt præceptum non impleat, prudenter agit, quod nullus admiserit. Dicere autem illas esse in mutatione tali improbabiles, est dicere opinionem probabilem præcisè esse improbabilem: quia opinio probabilis in se ipsa duas opiniones oppositas, fortè est, fortè non est, inuoluit: & dum prudenter agit qui alterutram præcisè sequitur in instanti A. prudenter aget qui in instanti A. vnam præcisè, & in instanti B. alteram præcisè sequetur: quia semper verum est quòd sequetur opinionem præcisè probabilem, quam qui sequitur, prudenter agit. Sic ille.

Cui male contento D. Caramuelis re [Vt fieri satis possit ex eodem.]tractatione, aut ampliori suæ mentis declaratione; quod quidem in viro tanto magnæ æstimationis est, & sincero veritatis studio tribuendum, non erat eidem difficile respondere. Et argumentum quidem apud ipsum extat n. 464. adhibita solutione Cardinalis Lugo de Sacramentis Disp. 15. Sect. 2. quam quidem ipse non admittit, quia non plenè satisfacit obiectioni, & instantiæ, quæ fieri potest: Ait Cardinalis mutando locum liberari sic mutantem à ieiunio, quatenus numquàm fuit debitor præcepti, apposito exemplo in Vigilia S. Bartholomæi, quæ ieiunatur die 24. Augusti; cùm tamen extra Romam die 23. contingat. Ciuis ergo Romanus, qui ante 24. mutauit lo [Vt liceat mutatio, cum de ieiunio agitur.]cum, numquàm debitor præcepti fuit, ante 24. enim non obligat, & die 24. extra Vrbem fuit. Cui responsioni opponendum occurrit non tantùm in eo casu ab obligatione præcepti quemquam liberari, sed secundùm probabilem sententiam, quando est dies ieiunij Romæ, si aditurus est alium locum vbi non obligat illud ieiunium, etiam potest ientaculum sumere Romæ, & manè non seruare ieiunium: Quod docet probabiliter Diana Parte 1. Tract. 9. Resolut. 3. citans Lessium, [Diana.] Sanchez, Portel, Naldum, Filliucium, Molfesium, Sancium &c. Prætereà ait se non vti eo argumento, & ita non est mirum non curasse de illius solutione. Quod quidem tunc admittendum cùm contrariam sententiam aduersus dictum Cardinalem studebat solutione fundamentorum eiusdem promouere, speculatiuis discursibus: At cùm ingenuè asserat n. 477. cum eodem se Cardinali sentire, non oportuit quidem argumento à se proposito respondere, quod, vt dixi, non fuisset ingenio tanto difficile,

Respondeamus ergo nos dicentes pro [Exacta responsio circa mutationem loci in casu dicto.] sententia illa de ieiunio esse & validam rationem, & sufficientem auctoritatem, vnde illam etiam admittunt, qui in casibus, de quibus sumus locuti duabus Section. præced. sinistrè opinantibus contradicunt, & etiam nobis in hac parte cum eisdem sentientibus. Hoc autem non est in prædicta inuenire sententia, & ratione considerabili, & auctoritatis fundamento destituta; cùm aliàs id asserat, & conetur statuere, ex quo absurda ingentia sequerentur, vt superiùs ostendimus. Prætereà in casu ieiunij absque mutatione sententiæ stare potest illius onus deuitare: non enim mutatio loci mutatio sententiæ est, vnde eamdem retinere potest ante & post mutationem, habereque dictamen semper iuxta illam operandi, quod in casu, de quo agimus, secus accidit, quando scilicet quis iuxta primum horologium, ad aliud prouocat, certissimi præcepti obligationem dolo malo subter fugiens, eo agendi modo, qui omnibus Catholicè sentientibus parit offensionem. Et licet possit contingere quod existimet quis probabiliter sibi non licere fugam illam ieiunij, & iuxta dictamen tale incæperit ieiunare, quod tamen posteà mutauerit, id non officit præfatæ responsioni, quia id per accidens se habet, quòd scilicet ita opinatus sit, cùm aliter sentiens potuerit similiter operari: quòd autem ieiunare incæperit, etiam est per accidens, quia etiam si ientaculum sumpsisset, præceptum non violasset, iuxta sententiam præfatam. Quod si velimus cum Doctoribus illis sentire, qui licet asserant licitam esse fugam ieiunij mutatione loci, non tamen ientaculi sumptionem, eo quòd in loco sit, in quo obligatio præcepti vrget; etiam tunc voluntas illa ieiunandi non obstat, quia tantùm est inchoatio quædam præcepti ratione loci, cum qua stare potest loci mutatio, & ita cessare ratio obligationis.

Sed quid si quis sumpto ientaculo iuxta [Aliquæ magis peculiares difficultates circa materiam eamdem.] opinionem dictam, vellet postea alterius opinionis probabilis vsu se tueri, vt sine mutatione loci obligationem ieiunij declinaret: videlicet opinans cum aliquibus, tempus comestionis ad substantiam ieiunij pertinere, quod tenent non pauci adducti à Ioanne Sancio Disput. 53. quos & ille sequitur; & ita qui ante horam prandij consuetam comederit, non teneri ieiunare sentit ille cum alijs adductis n. 5. qui & in 6. addit eum, qui malitiosè sumpsit ientaculum, non teneri vlteriùs ieiunare, pro quo & Auctores allegat, & idem n. 7. affirmat de eo, qui putans se iter facturum, vel laboraturum, inculpatè sumpsit ientaculum animo non ieiunandi, & posteà caussa aliqua impeditus est, & hanc putat praxim esse omnium ieiunantium. Respondeo, si malitiosè id peractum, ita vt qui ientaculum sumpsit, voluntatem habuerit mutandi dictamen, peccasse grauiter: est enim fraudulentus procedendi modus à nobis toties cum communi Doctorum sententia condemnatus: verè enim iste voluntatem non ieiunandi habuit. Quod quidem non contingit ex mutatione opinionis, quia ientaculum sumens, non ideò peccauit, quia tunc mutauit opinionem, vt patet, sed ex ratione dicta. Malitiosa autem sic ientaculi sumptione supposita, & graui in ea peccato, an ad ieiunandum teneatur, iuxta dicta resoluendum, & probabiliter dici potest non teneri, sicut dicunt multi de eo, qui voluntariam infirmitatem contraxit in ieiunij fraudem, qui peccauit quidem, sed ad ieiunium non tenetur. Neque opinio hæc laxa est, ex qua non habetur excusatio obligationis sine peccato, sed stricta potiùs cùm tempus ad substantiam ieiunij Ecclesiastici requirat, quod communiter iam Doctores inficiantur. Pro quibus non plura.

SECTIO XIII.

Circa Resolutionem 7. Vbi grauium quorumdam Scriptorum defensa doctrina, & propria sententia roborata.

HAbetur illa pag. 169. in qua statuit [Vera sententia aduersarij statuitur fundamento.] ad operandum licitè non sufficere iudicium de opinione probabili præcisè, sed requiri illud moraliter certum, quòd sic operando nullam eludam obligationem, cuius possessio iuxta communem prudentium inuincibiliter operandi modum præferri non debeat: siue quòd hîc & nunc operando, non possem, licet simul non occurrat opinio opposita æquè probabilis, aut probabilior. Ex quo pro sententia nostra arguere possumus: nam stante opinione probabili verè tali iuxta prudentium æstimationem, operando iuxta illam omnia prædicta concurrunt. Videtur autem impossibile, vt certum moraliter iudicium sit sine formidine aliqua contrariæ opinionis: cùm enim occurrat illa, vt supponitur, dum dicitur, Licet non occurrat, & æquè probabilis, aut probabilior sit, quæ eo ipso oppositam vt probabilem respicit, & ita valentem tantùm formidolosum assensum generare: quo pacto fieri potest vt in eo, qui rationabiliter procedit, & perpensis, vt dicitur, hinc inde fundamentis, circa illam, vt eius exigit conditio, non se gerat? Est ergo non solùm moraliter impossibile iudicium, sed etiam physicè, Contingere [Impossibilitas physica iudicij sine formidine.] quidem potest vt quis circa opinionem aliquam ita afficiatur, quòd eam omnino certam habeat, omni circa oppositam formidine consopita: sed quòd expensis æquè probabilis, & multò magis probabilioris, ijsque vt talibus conuenientibus fundamentis, illa nihil operentur, cùm eorum operatio naturalis & necessaria sit, nullo modo videtur aptabile rationi.

In eadem Resolutione acriter inuehitur [Pro Recentioribus pugnat ille contra Sinnichium.] in Sinnichium, qui contra Iuniores probabilitatum patronos acerbissimè & iniuriosissimè debacchatur, dignus qui circa hoc legatur. Nec deerit fortè qui contra ipsum similiter stylum stringat, minus decorè eorum sententias insectatum. Addit & absurda illa, de quibus Sect. præced. vbi nihil est opus adijciamus. Num. 182. ita scribit: In dubijs quod minimum est sequimur. Melior est conditio poßidentis. Atqui dubia sequuntur sententiam probabilem. Ergo saltem in illis licet sententiam probabilem, & multò magis probabiliorem sequi. Confirmatur. Si occurrant duæ sententiæ, quarum vna dicat id esse peccatum mortale, alia illud esse veniale tantùm, hanc sequi possum altera etiam probabiliori relicta: Ergo &c. Ad quæ ita respondet. Respondeo regulas illas iuris intelligi debere, ceteris paribus, scilicet nisi ius, aut vehemens præsumptio resistant, vt alias videbimus, & sequitur D. Fagnanus infra nu. 269. citandus: ac proinde hoc modo. In dubijs iudicante conscientia quod obligatio non elidatur, cuius possessio iuxta inuincibilem prudentium hîc & nunc operandi modum præferri debeat, quod minimum est sequimur, melior est conditio libertatis &c. Secus dictante conscientia quòd talis obligatio eludatur: isto autem modo sequendo conscientiam, sequor conscientiam moraliter certam quòd operando non peccem, secus hoc modo, vt consideranti patebit. Vnde ad Minorem respondeo distinguendo. Atqui dubia, iudicante conscientia &c. sequuntur sententiam probabilem, præcisè, nego Minorem: sequuntur sententiam probabilem coniunctam conscientiæ moraliter certæ, quòd operando non peccem, concedo Minorem: hoc autem approbamus, illud reprobamus ob præmissa, quæ ista obiectione non tanguntur. Tunc sic. Operans iuxta opinionem probabilem, non sequitur illam præcisè, sed coniunctam conscientiæ moraliter certæ, quòd sequendo non peccet: Ergo id debet consequenter sic arguens & respondens approbare. Vbi neque obligatio eluditur, & iuxta prudentum dictamen prosequitur, stante in suæ possessione libertatis operante.

Num. 187. definitionem opinionis pro [Definitio opinionis probabilis ex P. Scildere, ab Auctore impugnatur.]babilis ex P. Ludouico Scildere proponit ex Tract. 2. de principijs conscientiæ nu. 2. Sic se habentem: Opinio probabilis est assensus cum formidine innixus rationibus grauibus, ex qualibus vir consideratus post argumenta contrariæ considerata & soluta in negotio magni momenti concludere solet. Eam tamen impugnat num. seq. dicens loco Concludere solet debere dici, Concludit inuincibiliter, sic vt erret inuincibiliter, si erret, quia alioqui vti ibi sistendo concludere solet vincibiliter, ita & errare vincibiliter, si talem opinionem præcisè sequatur. Ex eo autem id probat, quia Scriptores, qui scripserunt licere sequi sententiam probabilem, sunt viri considerati, & quidem plurimi, ijque suam talem opinionem sequi solent, & iuxta illam in negotijs magni momenti concludere; & tamen illam præcisè sequendo, non magis errant inuincibiliter, quàm sequendo opinionem de contradictorijs liberis simul licitis, aut quàm si operando sine incommodo cessare possunt, se exponunt vincibiliter periculo erroris.

Sed certè definitio adducta optima est, [Defenditur illa.] vnde sine rationis firmo fundamento reijcitur. Nam etiam si ita debeat intelligi, vt inuincibiliter inueniatur in ea, hoc ipsum P. Scildere, & alij communem sententiam amplectentes affirmant, licet Auctor illos ritè non procedere suo illo de certitudine circa opinionem sine formidine principio contendat. Id autem ad definitionis reiectionem non sufficit, quia definitiones receptissimas, quidam hoc modo, alij diuerso occipiendas arbitrantur. Deinde ratio ab Auctore allata contra ipsum militat. Scriptores nostram sententiam sequentes considerati sunt, & plurimi, ijque iuxta [Ex ipso contra ipsum arguitur.] illam operari soliti, & in negotijs magni momenti concludere, vt fatetur: Ergo non est cur talis operandi modus debeat condemnari. Consequentia patet, quia de talibus præsumi nequit contradictoria amplecti, quod egregiæ inconsiderationis esset. Item neque periculo errandi imprudenter se exponunt, propter rationem eamdem; in periculum enim nemo nisi inconsideratus se proripit. Vnde illud D. Ambrosij de Noe [Ambrosius.] & Arca Cap. 4. Sine consideratione aliqua in lapsum ruerunt, vnde reuocare se nollent. Prætereà, iuxta prædictum dicendi modum proprius opinionis conceptus destruitur, dum formido remouetur: iam enim opinio non est, & ita qui operatur nequit dici iuxta illam, siue præcisè sumptam, siue coniunctam iudicio illo, de quo Auctor, operari: quia primum negatur, & secundum illam destruit, cùm tamen destruere non debeat, quod adiungitur alteri, propriam illius rationem.

Ex P. Rhodes Disput. 2. de Actibus hu [P. Rhodes fauorabiles assertiones.]manis, quæst. 2. Sect. 3. Sequentia profert: Probabilis opinio vocatur illa, quæ nititur ratione aliqua bona, & alicuius momenti, & si non omnino conuincente, neque contra se habet aliquam conuincentem; sic nempe vt ad opinionem probabilem requiratur. Primò vt eam ratio aliqua benè fulciat. Secundò vt contra illam non sit ratio aliqua conuincens. Tertiò vt eam omnes Doctores generaliter tamquam falsam aut absurdam non explodant. Quartò, vt non repugnet principijs veris, & in Ecclesia receptis, aut communi sensui fidelium. Ita ferè omnes supponunt, & ferè in terminis docet Suarez Disput. 12. de bonit. & malit. Sect. 6. Atqui ille qui opinionem illam absque vlteriore certitudine sequitur, prudenter, & cum ratione operatur, ac per consequens non malè, quia malum est quod rationi & prudentiæ repugnat: Ergo &c. Ad hæc ille negat Mino [Obiectis Auctor.]rem, quia quatenus operatur cum ratione non conuincente, hoc sensu quòd inuincibiliter putet opinionem, quam sequitur, esse veram, oppositam verò falsam, non remouet peccati formalis periculum, ac per consequens non prudenter operatur. Sed contra ipsum est, quia sic operans [Contra quem instatur.] remouet peccati formalis peri culum, prudenti dictamine, quod iuxta rationes omnes illas circumuestientes opinionem probabilem efformatur, & certum est moraliter. Neque enim necesfarium est sententiam amplecti, quæ ita certa sit, vt de illa dubitari nequeat, etiam iuxta aduersarios, vt suprà enim argumentabamur, cùm contra omninò tutam operari deliberant, probè dispiciunt eam, quam sequi moliuntur, falsam esse posse. Prudenter autem se gerere existimant, quia non est obligatio certitudinis omnimodæ, & satis prudenter agit qui rationem ducem habet, & prudentissimos directores. Et tales sunt communis sententiæ patroni: homines sanè magni virtute, & prudentia sua præditi. Eccli. 44. v. 3.

Instat ex P. Rhodes num. 191. sic: Ille [Ex P. Rhodes instantia.] non operatur ex iudicio practico sibi solùm vincibiliter vero, sed ex iudicio practico dictante illud, quod facit, esse probabiliter licitum, comitante iudicio speculatiuo sibi solùm vincibiliter vero (quod iuxta priùs dicta, si practicè esset solùm illi vincibiliter verum, se exponeret peccandi periculo) Ergo &c. Respondet negando [Auctoris responsio, & depulsio censuræ.] assumptum pro prima parte; quòd scilicet non operatur ex iudicio practico sibi solùm vincibiliter vero. Et ad secundam quærit an hoc iudicium practicum dictans illud, quod facit, esse probabiliter licitum, sit operanti plusquàm vincibiliter verum, vel non? Vbi quidquid dicatur, ex eo dicit haberi intentum. Si prius, contradicit secundæ parti assumpti, & incidet (inquit) in nostram resolutionem (quia scilicet erit inuincibiliter licitum) si posterius, contradicet primæ parti assumpti, quòd scilicet ille non operetur ex iudicio practico sibi solùm probabiliter vero, & incidet in primam partem assumpti, quod negat. Post hæc sic concludit. Vnde non video cur P. Rhodes ob has duas obiectiones, & instantiæ rationes, aut similes loco citato adductas dicat: Quæ certè demonstratio (quam ibidem dixerat veram, indubitatam) apertam esse declarat aduersariorum vel ignorantiam, vel malitiam. Præsertim cùm hic & Resolut. præced. satis probatum sit, præscindendo ab his solutionibus, non licere sequi iudicium practicum dictans illud, quod facit, esse præcisè probabiliter licitum, eo quòd illud virtualiter inuoluat esse præcisè probabiliter illicitum, quamdiu ly probabiliter per supradictam certitudinem moralem, de licito præ illicito non determinatur ad licitum. Sic ille.

Vbi quod ad demonstrationem attinet, [Ex P. Rhodes aliquid probatur, nonnullis improbatis.] meritò quidem à P. Rhodes potuit affirmari, verè enim ex allatis principijs instrui potest, quæ moraliter saltim talis sit. Illud autem quod de iudicijs dicitur à dicto Auctore, non est ita apertum, vt iuxta illud demonstratio possit procedere. Iudicium enim practicum non dictat id, quod fit, esse probabiliter licitum (quod non desunt qui affirment, & id sufficere ad licitam operationem, de qua Parte 1. n. 157. & seqq.) sed absolutè tale, vt vera illatio specialis ex generali principio de licita operatione cum opinione probabili, in quo ignorantia inuincibilis suffragatur. Nec videtur quomodo iudicium illud speculatiuum soli operanti vincibiliter verum locum habere possit: non enim operatur ex principijs soli sibi notis vt veris, sed generaliter talibus, nisi fortè in casu quo quispiam singularem suam sententiam sequatur, quam omnino veram arbitratur. Quo etiam euentu, si verè probabilis sit, generale principium de licito currit amplexu. Non videtur ergo explicatio illa dicti & docti Patris necessaria, licet fortè quoad rem ipsam nihil diuersum à nostra contineat.

Num. 193. argumentum P. Herincx [P. Herincx argumentum contra sententiam Auctoris, & pro vera.] Parte 2. Tract. 2. Disp. 4. n. 22. in hunc modum inducit: Cùm intellectus noster in rebus humanis plerumque non possit certò assequi veritatem, intolerabile esset onus, & excedens ordinarium agendi modum, si non sufficeret operantibus assensus rationabili fundamento innixus, & si cum aliqua formidine oppositi. Ergo regulariter loquendo, ex opinione seu assensu probabili rectè formatur dictamen conscientiæ &c. Ad quod respondet in primis Patrem Herincx in hac doctrina valde à suo Scoto recedere: sed maximè cum in 4. dist. 3. q. 2. arti. 3. dicat Primò, si possibilitas adest, via tutissima est eligenda. Secundò, si non adest possibilitas, viæ tutissimæ proxima est tenenda. Tertiò. Cessante impossibilitate, [Desertum ab eo Scotum Auctor exprobrat.] cautè est supplendum, quod impossibilitas prohibebat. Et dist. 17. q. vnica. Vbi via est facilior, id est, magis in potestate hominis, & certior ad gratiam recuperandam, tenetur quilibet ad illam viam, ita quòd omissa illa, non attentet aliam difficiliorem & incertiorem: quia tunc se exponeret periculo salutis suæ, & videretur esse contemptor propriæ salutis. Sic ille in primis pro responsione exprobrat arguenti, ad quod dicendum Auctorem dictum minimè ab Scholæ suæ Ma [Sed quam falsò, ostenditur.]gistro recessisse: illa enim in priori loco de materia & forma Sacramentorum agit, vnde sic ait: Vniuersaliter in omnibus dubijs quantùm ad materiam & formam sunt tres maximæ. &c. Quod quidem libenter patroni sententiæ benignioris admittunt. In Secundo de Sacramento Confessionis disserit, & eius necessitatem probat supposita institutione Christi, quia facilior & certior via ad recuperandam gratiam. Vnde eius doctrina instituto non congruit, quia sententia, quam aduersarij tuentur, non est facilior, sed onus grauissimum. Deinde, subtilis Doctor adductam rationem non adeò congruam recognoscens, pro qua num. 13. & 14. aliam exhibet num. 17. Vbi & si fateamur fauisse illum aliquantulum, ipsius tamen meritò citatus scriptor non meminit, quia cùm (vt ipse ait) ille sit communißimus Doctorum ac proborum consensus, & oppositum irrationabile, noluit intelligi Doctorem tantum, qualecumque illud fingi possit huic patrocinium contulisse.

Post dicta igitur respondet Auctor in [Responsio Auctoris.] assumpto supponi falsum, videlicet quòd assensus probabili sententiæ præcisè innixus, rationabili fundamento nitatur. Sicut enim irrationabile est, quod peccandi periculo nos exponit, & absurda, de quibus ante, annexa habet, ita & tale fundamentum. Addit se probare non posse quod addit P. Herincx num. 24. dicens operantem secundùm opinionem probabilem habere dîctamen conscientiæ practicè certum, iuxta dicta à nobis. Illud enim non est practicè certum ab intrinseco, quod omnino necessarium est, sed ab extrinseco tantùm, siue multitudine Auctorum pro illa sententia: nec sententiam illam defectu extrinsecæ auctoritatis reijci: licet putet hanc quatenus pro [Certitudinem extrinsecam recognoscit.]babilem præcisè non sufficere ad rationabiliter siue prudenter operandum: & solùm ad hoc sufficere, quatenus is, qui secundùm illam operatur, aliunde inuincibiliter credit se moraliter certum, quòd secundùm illam operando non peccet. Vnde ante opus hæc conscientia supra, & plusquàm Auctores consuli debet: indeque sequi nonnullos damnabiliter hac reiecta, post opus completum Auctores examinare, qui ipsos à peccato, aut ignorantia eius excusent: cùm nequidem ante opus consulti id independenter ab illa facere possint. Ex quo satis vitantur infinita absurda, quæ oriuntur ex eo quòd alij dicant licere sequi sententiam probabilem præcisè vnius aut alterius Doctoris, saltem quæ passim non reijcitur vt improbabilis, de qua Resolut. 6. Hæc Auctor.

In quibus illud ante alia non toleran [Ex quo & ab intrinseco talis concluditur, & eximiè rationabilis sententia ipsi contraria.]dum, sententiam, quam defendimus, rationabili non niti fundamento asseri, & consequenter celeberrimos Doctores, & merito & numero tales, irrationabiliter & consulere & operari: quod de aliquibus in particulari dici sine iniuria non possit, quorum in medio Ecclesiæ Deus ora aperuit, & impleuit eos spiritu sapientiæ & intellectus. Prætereà quòd pro assertione dicta fundamentum assumitur, de peccato, cui se operans exponit, satis superque à nobis explosum, & benè negatum à P. Herincx, & ab Auctore satis leuiter improbatum, dum negat iudicium certum ab intrinseco, & ab extrinseco concedit. Nam eo ipso quòd ab extrinseco certum est, impossibile est moraliter ab intrinseco talem non esse, quia & impossibile est tot Auctores, earum, quas diximus, qualitatum, sine fundamento locutos; sicut impossibile est testes quamplurimos omni exceptione maiores, suis in dictis & falli & fallere. Itaque licet opinio, quam Doctores huiusmodi tuentur, non sit moraliter semper certa, tamen quòd loquantur cum fundamento, & rationabili motiuo, certum moraliter est, sicut certum est moraliter multas opiniones esse probabiles.

Quod autem vlteriùs admittitur, posse [Concedit tandem quod illius Auctores intendunt.] scilicet cum dictamine illo certo ab extrinseco quemquam licitè operari, quatenus is, qui secundum sententiam istam operatur, aliunde inuincibiliter credit se moraliter certum, quòd secundùm illam operando non peccet, id quidem pro nobis apertè facit: nihil enim aliud contendimus, quandoquidem ignorantiam inuincibilem interesse in hoc negotio contendimus: Cùm ergo ea stante dictamen certum asserimus, dum iuxta certam Doctorum auctoritatem in opinionibus apparentem operamur, id quod nobis præfatus Auctor vt licitum concedit, habemus. Quod au [Conscientia sine respectu ad auctoritatem non formanda.]tem de conscientia priùs consulenda dicitur, nequit ab auctoritate dicta separari: nam cùm de opinionibus agatur, dum quis conscientiam consulit, & quid proponat attendit, ad auctoritatem communiter est respectus habendus; aliàs prudenter procedi nequit, nisi fortè in viro doctissimo, qui rationum fundamenta disquirere & discutere potest, & singularem opinionem fabricare. In alijs autem omnino necessarius est respectus dictus, ne scilicet, etiam si ratio occurrat aliqua pro licita operatione, temerariè operentur, dum ea non obstante communiter illi citam Doctores arbitrantur. Et hæc iuxta P. Herincx, & Resolutionem 7. in qua licet addantur alia, à nobis sunt iam superiùs proposita & improbata.

SECTIO XIV.

Circa Resolutionem octauam. Vbi doctrina multiplex, & specialiter de suaui Christi iugo.

EXtat illa pag. 191. in qua statuit Au [Iudicium de maiori probabilitate non sufficere contendit Auctor.]ctor, vt quis licitè operetur in materia periculosa, quæ mores concernit, non solùm non sufficere hoc iudicium, licet mihi operari ex opinione probabiliori præcisè, non addito alio iudicio moraliter saltem certo. Pro quo laudat Fagnanum pro se adducentem textus aliquos, & Doctores Iuristas, de quibus suprà. Addit esse contra Merendam, Mercorum, Carenam, Vincentium Baronum, & Ioannem Baptistam Gonetium. Apologistas aduersus Caramuelem, in cuius Scyllam incidere ait, cupientes vitare Charibdim. Probat ex suo illo inculcato principio de iudicio certo necessario omnem excludente formidinem, quod nequit stare etiam posita probabilioris sententiæ sequela, vtpatet. Pro quo nihil prætereà adducit, nisi obiectiones contra se propositas cum earum solutionibus ex Fagnano illustratis: qui præsertim illam conatur euertere, quæ ex graui iugo ipsius annexo sententiæ formatur: cùm tamen Christus iugum suum suaue esse pronuntiet, & onus leue. Matth. [Matth. 11. v. vlt.] 11. v. vlt. & ita respondens inducitur num. 217. Respondemus mirandum esse quod viri docti & pij [Suaue iugum Christi in negotio præsenti prauè adduci vt Fagnanus probet. Cap. v. 17. & 18.] ore dictôque talia effuderint paradoxa. Nam si sermo sit de præceptis iuris naturalis, Christus Dominus non venit soluere legem, sed adimplere Matth. 5. ideoque mandauit vt ab ea non præteriretur vnum iota, aut vnus apex. Si verò sit sermo de præceptis iuris diuini, lex Euangelica ab eo promulgata, non ideò suauis appellatur, quòd eius obseruatio secundùm se careat difficultatibus: alioquin præceptum de captiuando intellectum in obsequium fidei, præceptum de fide confitenda, etiam cum periculo vitæ, præceptum charitatis de diligendo inimico, nec non præceptum de confessione peccatorum, in quibus experimur ingentem sensus repugnantiam, ad iugum Christi nequaquàm pertinerent. Sin autem sermo sit de præceptis Ecclesiæ, audi verba Agathonis Papæ relata in Cap. In memoriam 19. dist. Ser [Cap. In memoriam. 19. dist.]uanda cum mansuetudine humilitas: & licet vix ferendum ab illa Sede imponatur iugum, tamen feramus, & pia deuotione toleremus. Ad idem Cap. In memoriam 100. dist. & Cap. Quid ergo 11. q. 1. Facit textus in l. Prospexit. ff. Qui & à quibus, ibi: [l. Prospexit ff. Qui & à quibus.] Quod perquam durum est; sed ita lex scripta est. Iugum ergo Christi non propterea suaue dicitur, quod indulgeat sensui, & faueat concupiscentijs: sed quòd diuinæ gratiæ dono, & virtute charitatis, mandata alióquin austera & laboriosa redduntur nobis suauia & plana. Pro quo D. Thomæ, & D. Augustini auctoritates adducit: nec non D. Hieronymum in Cap. Ioan. 27. dicentem [D. Hieron] hæreticos cuncta prospera polliceri, semperque cælorum regna facili negotio peccatoribus pandere &c. Quod ergo magnificant (sic ille pergit) probabilitatum Sectatores per hanc doctrinam homines ad Empyreum duci per viam suauem & planam, est merum commentum ad animas decipiendas. Probat ex Christi verbis. Matth. 7. v. 14. [Matth. 7. v. 14.] de angusta porta, & arcta via cum sua ponderatione.

Ad quæ quidem, si iniuriæ iniurijs re [Excessus in illo non ferendi recensentur.]pendi Christianis Scriptoribus oporteret, multa possent satis acerba reponi: sed incruento vtentibus calamo, id sit dixisse sufficiens, in præfatis non ferendos excessus admisceri, dum doctrina magnorum Scriptorum, & in Dei Ecclesia insigni commendatione fulgentium, immeritissimo vti paradoxica, hæreticali consimilis, & penitus commentitia, ad decipiendas animas inuenta sugillatur. Fatentur illi, & fatemur cum ipsis, præcepta esse in diuinis & Ecclesiasticis legibus difficilia, & ea reddi per Dei gratiam talia, vt dicere [Suaue Christi iugum conuenienter induci.] cum regio possimus Vate: Viam mandatorum tuorum cucurri, cùm dilatasti cor meum. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua: super mel ori meo. A mandatis tuis intellexi. Ideò dilexi mandata sua super [Psal. 118.] aurum & topazion. Vnde & orat Ecclesia vt fideles, quæ Deo non placent respuentes, ipsius potius repleantur delectationibus mandatorum. Sed non tantùm ea de caussa iugum Christi suaue superiùs diximus, & alibi. Et quidem cum positis etiam gratiæ auxilijs, difficultas generaliter perseueret, vt experientia constat, vnde & tot sunt, de quibus dici cum Ieremia potest: Confregerunt iugum, ruperunt vincula. Ierem. 5. v. 4. præter ordinaria [Ier. 5. v. 4.] gratiæ adiutoria, quærendum est aliunde leuamen, & admittendum, quod Dei ministri, & sacræ doctrinæ dispensatores ostendunt. Hinc Religionum Fundatores plurimi Regulas & Constitutiones neque sub venialis culpæ reatu alumnos suos obligare voluerunt, quia esset onus periculosum, & iugum propterea graue. Cùm tamen dicere iuxta Auctorem præfatum possent, licet ex se onus esset, suaue tamen gratiæ beneficio reddendum. Quod quidem dubitari nequit ab Spiritu Christi descendere, & ipsius doctrina illis probè perspecta.

Sciunt ab illo dictum Matth. 23. v. 4. de [Matth. 23. v. 4.] scribis & Pharisæis loquente: Alligunt enim onera grauia & importabilia, & imponunt in humeros hominum: digito autem suo nolunt ea mouere. Ergo ingratum ipsi talium onerum additamentum: vnde & placet vt leuiora, quantùm cum conscientiæ securitate stare possit, leuia sint onera & comportabilia, relicto amplissimo perfectionis campo ijs, qui sanctiora & perfectiora voluerint consectari. Importabilia inquit, quod sic explicat [Importabilia onera quæ dicat Christus. Caietanus. P. Cornel.] Cardinalis Caietanus, hoc est vix portabilia. Si enim essent omninò importabilia, non dixisset: Quæcumque dixerint vobis facite (vers. præced.) Vbi P. Cornelius, Tales inquit, erant rigidæ legis interpretationes. Quàm autem hoc displiceret Domino declarat citatus Cardinalis sic concludens: Cum his tamen omnibus parendum est IESV dicenti: Omnia quæ dixerint seruare, seruate & facite. Et ipsi quidem sedentes sic per cathedram IESV Christi damnationem suam cognoscant, multiplicando onere. Sic ille, doctrinam Christi Prælatis Ecclesiæ, in quibus & scribarum, qui legis erant Doctores, & interpretes, vt ipse ait, & alij communiter, ac Pharisæorum sacrum obtinentium magistratum, concurrit auctoritas. Nullum autem maius onus excogitari poterit eo, quod prædictus scriptor, & eius Apologistæ contendunt, scilicet non posse fideles iuxta probabiliores saltim sententias operari, immò & probabilissimas. Exquisitißime vo [D. Ioan. Chrysost.]lunt alios viuere, ait ibi D. Ioannes Chrysostomus, & quid hoc onerosius onere? Quid hoc importabilius iugo? Meritò ergo dicere possumus, ad locum istum, & si posteriùs pronuntiatum, respectum à Christo habitum, cùm iugum suum suaue esse dixit, & onus leue, & ita nihil in hac expositione, quod paradoxum sapiat, sed quod sincerissimæ & irrefragabili militat veritati.

Agathonis Pontificis sententia iuxta di [Obediendum Ecclesiæ etiam difficilia præcipienti.]cta venit accipienda: si enim Christus de Scribis & Pharisæis locutus, id quod vidimus, protulit, similiter est, & potiori quidem iure de fidelibus accipiendum, quibus gratia ad præceptorum exequelam maior. Sed id quidem rarissimè continget, & in casu aliquo peculiari. Sedes enim Apostolica summam suis in præceptis moderationem obseruat, vnde & rescripta circa illa, quæ [Id rarum, nam moderationem Sedes Apostolica semper suis in præceptis obseruat.] difficilem executionem habitura sunt, non dubitat abrogare. Casus est in Cap. Ante triennium 31. dist. vbi sic habetur: Ante triennium sub diaconi omnium Ecclesiarum Siciliæ prohibiti fuerant, vt more Romanæ Ecclesiæ nullatenus suis vxoribus miscerentur. (Sic declarat Pelagius D. Gregorij antecessor, ex quo decisio hæc deducta Lib. 1. Epist. [Cap. Ante triennium 31. dist.] 42.) Quod mihi durum atque incompetens videtur, vt qui vsum huius continentiæ non inuenit, neque castitatem ante promisit, compellatur à sua vxore separari. &c. Non ergo Ecclesiæ ita statuere est, vt ei dici rationabiliter queat, quod irrationabiliter quidam Christo: Durus est hîc sermo, & quis potest eum audire? Ioan. 6. Deinde concedimus tolerandum esse Ecclesiæ præceptum, licet vix ferendum videatur iugum, vbi de tali præcepto constiterit: in caussa autem, de qua agimus, nihil tale accidit: & cùm res certa non est, locum esse electioni, neque in ea committi peccatum, eiusdem Apostolicæ Sedis menti esse conforme, illustri textu comprobandum, scilicet ex Cap. Quid culpatur. 23. q. 1. vbi ex D. Augu [Cap. Quid culpatur 23. q. 1.]stino Lib. 22. contra Faustum. Cap. 74. & 75. de bello agitur, & licitum ostenditur, ablatis quæ in illo iure culpantur. Et §. Sed si humana de militi [Circa belli iustitiam vt se gerere milites debeant.]bus sic dicitur: Ergo vir iustus, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, rectè potest illo iubente bellare, si vice pacis ordinem seruans, quod sibi iubetur, vel non esse contra Dei præceptum, certum est, vel vtrùm sit, certum non est, ita vt fortaßè reum faciat regem iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendit ordo seruiendi. Sic ibi. Ex quo habemus in dubijs esse obediendum, non quidem si merè talia, sed quando probabile est in operando probabilem sententiam suffragari, quam qui sequitur subditus, non peccat. Probabile enim est subditum non teneri obedire, quando dubia est belli iustitia, immò nec posse, & multò id potiùs non subditum. Pro quo videndus Diana Parte 4. [Diana.] Tract. 3. Resolut. 7.

Deinde proponit Auctor obiectionem [Ex P. Scilpere argumentum ab Auctore propositum.] ex P. Scildere de principijs Conscientiæ Tract. 2. n. 17. ex eo arguentis quòd obligatio ad operandum sine formidine oppositæ sententiæ, non est proportionata humanæ infirmitati, & potiùs est stylo Ecclesiæ dissentanea, vt constat ex Cap. In præsentia, de nonnull. Vbi mulieres, quæ ante fuerunt coniugatæ, dicuntur posse transire ad secun [Cap. In præsentia, de sponsal.]das nuptias, si certum nuntium recipiant de morte virorum. Vbi tamen testimonium etiam multorum de morte alicuius non aufert omnem formidinem. Deinde Cap. Inquisitioni de sent. excommun. mulier nupta viro secundo, quæ formidabat ne prior maritus viueret, dicitur ad sui Pastoris Consilium (conscientia leuis & temerariæ cre [Cap. Inquisitioni de sent. excom.]dulitatis explosa) posse non solùm reddere, sed etiam petere debitum coniugale. Et tamen talis non nisi opinionem probabilem de morte prioris mariti habere potest. Alia ex eôdem habet ab experientia deducta, & bonis testibus confirmata, de quibus & nos Parte 1. nu. 462. & seqq. vbi Auctoris præfati doctrinam excussimus. Ad quæ respondet semper in ijs, quæ afferuntur, moralem certitudinem intercedere. Et in primis quod ad decisionem Cap. In præsentia attinet, ait ibi Pontificem [Eius responsio conuellitur circa Cap. In præsentia.] ita decernere motum ignorantia inuincibili interueniente de vita virorum, vt indicat illud Si certum nuntium, id est inuincibiliter iudicatum verum. Contra quem est instantia manifesta. Nam licet sit ignorantia inuincibilis hic & nunc, quia impossibile modò est oppositum explorari, reuera tamen formari conceptus potest de rei possibilitate, vita scilicet viri: cùm experientia compertissimum habeatur multa matrimonia ex verosimili errore licitè contracta, irrita euasisse, vita virorum declarata. Et unum quidem non multò ante tempus, in quo hæc scribo, tale deprehendi, dum quis ad secundas nuptias transijt, duorum testimonio ductus, qui ipsi mortuam in valde longinquo oppido vxorem affirmarunt, seque eius exequijs adstitisse, & tamen viuam vxorem aliorum certiori testificatione cognouit. Itaque coniux ad secundas nuptias transire volens, dicere potest: Fortè consors vi [Quæ notitia mortui coniugis sufficiat pro secundis nuptijs.]uit, sed ego non teneor ad maiorem diligentiam adhibendam. Sicut qui rem possidet, de qua dubitat an sit sua. Et cùm Episcopus Ordines confert: rogat enim Archidiaconum, vel eius fungentem munere, an sciat eos, qui ordinandi accedunt, esse dignos? & ille respondet: Quantùm humana fragilitas nosse sinit, scio eos esse dignos. In quo quidem significatur fortè tales non esse; sed humano more diligentiam pro dignitate dignoscenda fuisse impensam, & iuxta hoc proceditur in re tanta.

Ad Cap. Inquisitioni ait Pontificem non [Circa Cap. Inquisitioni etiam responsio.] magis sequi opinionem probabilem præcisè de morte prioris mariti, quàm de hac ignorantiam vincibilem: alioqui hanc in materia periculosa iuris naturæ sequendo peccaret; vt omnes fatentur: sed sequi simul adiectum iudicium moraliter certum de meliori conditione secundi manitrimonij possidentis, non obstante conscientia leuis & temerariæ credulitatis de vita prioris mariti, quæ hic explodi debeat, tamquàm nulla, vtpotè leuis & temeraria. Sed certè non satisfacit responsio talis: Pontifex enim non ait explodendam omnem formidinem, sed credulitatem, quæ quidem simul esse possunt, iuxta dicta: coniux enim credens, qualicumque id fundamento contingat, consortem viuere, non potest, sicut nec matrimonium contrahere, ita neque in contracti vsu procedere. Si ergo leue fundamentum sit, debet, Pastore sic monente, iudicium deponere, licet formido aliqua supersit. Si enim illa potest ex communi ea ratione dudum explicata contingere, quantò id potiùs, si specialis aliqua adsit coniectura, quam quidem non tenetur penitus explodere, quia cum crudelitate potest, & operatione iuxta ipsam omnino honesta componi. Quod quidem in scrupulosis passim accidit, quos impossibile est quandoque ad eum statum adducere, vt sine omni formidine circa partem oppo [Quæ verosimilior.]sitam operentur. Et tamen sic operari suademus, quia id fieri verissimè sine peccato potest. Et hæc quidem procedunt concedendo id, quod licet verosimile appareat, à nobis tamen est negatum Parte 1. nu. 183. scilicet de probabili assensu, aut determinato circa vnam partem Pontificem agere, cùm de statu dubio, quæstio tantùm sit: pro quo à nu. 178.

Subdit timoratam & consideratam pra [Iniuriosa depulsa assertio de inconsiderata praxi egregio cum elogio Auctorum, quibus obiecta ab ipso aduersario concinnata.]xim pro se stare: inconsideratam autem & libertinam esse eliminandam, sibi vtroque in conuitio contrarius. Esse enim consideratos sic operantes dixerat nu. 188. de quo diximus. nu. 116. Quàm autem à Libertinorum errore distent, ipse contra Sinnichium ostendit nu. 165. qui & nu. 137. ita scribit contra eumdem: Dicere autem probabilitatum Patronos, celeberrimos Doctores Catholicos, eosque plurimos & pientissimos, esse in sua probabilium opinione descripta num. 167. in solutione ad replicam D. Sinnichij, malitiosè cœcos, & duces malitiosè cœcorum, non videtur sine euidenti periculo posse affirmari. Licet enim reipsa & materialiter cœci sint, & duces reipsa & materialiter cœcorum: quatenus tamen solutione inuincibiliter apprehensa vera, & bona rationum oppositarum, statuunt & recipiunt S. Scripturæ, & Ecclesiæ definitionibus, communi Sanctorum consensu, & lege naturæ saluis, licitum esse in obscuris sententiam ab extrinseco vel intrinseco probabilem sequi, à malitia per ignorantiam inuincibilem excusantur: neque D. Sinnichius hanc inuincibilem ignorantiam vti Scribarum & Pharisæorum malitiosam cœcitatem vincibilem iustè culpare potest, vt patet ex præmissis Dub. 3. Resolut. 1. Hæc ille: iuxta quæ id, [Qui & quæ illi tradunt tandem admittit.] quod ad morale negotium attinet videtur penitus cessare litigium: si enim communissimæ sententiæ Patroni, & eos secuti celeberrimos, plurimos, & scientissimos, secura conscientia procedunt: sicut & docendo, & iuxta huiusmodi doctrinam operando, inuincibili in eo ignorantia intercedente, quam etiam sententiæ eiusdem Doctores admittunt: quæ relinquitur controuersia ad meram speculationem spectat: vnde omnia illa absurda & inconuenientia tantopè inculcata cessant, & principium illud iteratissimum de periculo, cui se operantes secundum sententiam eamdem exponunt, cùm admittatur absque tergiuersatione illos non peccare formaliter, quod est verè peccare quidquid de materiali sit, quod vitari in aduersantium sententia nequit; cùm velint iuxta opinionem probabilem operari posse, licet non præcisè sumptam, sed formidine circa illam cessante: licet enim cesset formido, falsitas vitari nequit, quæ eidem secundùm se sumptæ subesse potest. Quamuis autem de speciali opinione loquendo circa materiam aliquam, quod de materiali cœcitate dicitur admitti possit, si videlicet opinio, quæ aliquid licitum esse dicit, vera non sit, non tamen est asserendum de sententia asserente licitum esse vsum opinionis probabilis: hæc enim certa est, & vt talis à suis Auctoribus proponitur, nec falsum illi subesse potest, quæ muitipliciter potest demonstrari, vt aliàs dictum & executum, & nuper aliquid nu. 119.

Nec prætermittendum id, quod de praxi [Vt faueat vsui Catholicarum Vniuersitatum, ab Auctore manifesta cum falsitatate negata.] Catholicarum Vniuersitatum à P. Scildere obiectum respondet Auctor: ait enim nu. 230. praxim talem non extare, sed quod de opinionum licita sequela dicitur, intelligendum iuxta explicationem eiusdem, & non præcisè, sed adiuncto illo iudicio moraliter certo: quia Vniuersitas nulla vnquam docuit licere operari cum ignorantia vincibili: sine quo tamen nequit sententia de licita probabilium sequela defendi. Quæ quidem explicatio adeò est à veritate peregrina, vt mirum sit viro circa hoc satis instructo, nec ab Vniuersitatibus remoto, tale quid in calamum irrumpere potuisse. P. Scildere testis omni exceptione maior, rem apertè conficit irrefragabilibus adductis fundamentis, Scriptores ij, quibuscum Auctor depugnat, in illis, & sanè celebribus, publici Professores fuerunt, & cum illis sentientes modò docendi obtinent principatum. Quomodo id stare possit quod eisdem attribuitur? Id autem ex eo colligere, quod sine ignorantia vincibili stare eorum doctrina nequeat, leuissimum est; id enim ipsi negant, dum inuincibilem agnoscunt, quam in eisdem vidimus Auctorem recognoscere num. præced. & pro qua P. Suarez 1. 2. Tract. 2. Diput. 4. Sect. 1. num. 20. & P. Arriaga Tomo 3. Disputat. 24. num. 6. & 13.

Concludit (omitto nonnulla, circa quæ [Obiectioni ex librorum Censoribus vt respondeat.] non est opus distineri) obiectione proposita ex librorum Censoribus, qui licet mordicus tueantur in periculosis &c. non licere sequi opinionem probabilem præcisè, approbant tamen libros continentes sententias probabiles præcisè: immò nominatim hanc licere sequi opinionem probabilem, eosque laudant tamquàm animarum directioni vtiles, & pro praxi Christiana securos. Cui respondet Censores non ita ad priuatum sensum attendere, immò nec posse, vti ad communem de fide, & bonis moribus, iuxta timoratorum praxim, & Ecclesiæ tolerantiam: alioqui omnes Auctores solo sui Censoris sensu sapere & abundare deberent, quod ipsi in suorum approbatione nollent, nec hi moraliter possunt. Vnde iuxta hunc communem sensum sine vlla absurditate sententias suis oppositas approbant, & eas meritò laudant tamquàm & animarum directioni vtiles, & in praxi Christiana tutas, attento sensu, quo communiter ab Auctoribus suis sub ignorantia inuincibili veriorum defenduntur, & ab alijs sub eâdem dumtaxat inuincibili ignorantia veriorum practicandæ proponuntur, prout sub hac sola à timoratis practicantur, & in praxi ab Ecclesia tolerantur.

In quo quidem discurrendi modo, [Quomodo tius amplectenda, aut reijcienda doctrina.] amplectendum profectò quod dicitur sententias oppositas Censoris sensui meritò laudari tamquàm animarum directioni vtiles, & in praxi Christiana tutas. Et cùm sententia, de qua agimus, vna ex illis sit, de illa quidem id poterit multò meliùs pronuntiari. Quandoquidem nulla ex ijs, quæ circumferuntur, tantùm sit auctoritatis assecuta. Si ergo Patri Bonæ Spei liber, in quo de illa ageretur Censori adueniret, id quod modò asseruit, dc illa sine dubitatione proferret. Id autem quod de timoratorum praxi ab eo dicitur, videtur ad suæ sententiæ principia respectum habere, vt scilicet praxis timoratorum tantùm procedat sub ignorantia inuincibili, quæ scilicet nullam admittat vel leuissimam formidinem: quod equidem à vero aberrat, cùm constet timoratos communiter illum dicendi modum non amplecti, sed sententijs probabilibus vti iuxta modum, quo ab illis exponuntur, & est à nobis satis superque declaratum. Vnde sensus prædictus circa praxim ijs, quæ immediatè protulerat, aduersatur, dum dixerat commendari à Censoribus, attento sensu, quo communiter ab Auctoribus earum sub ignorantia inuincibili veriorum defenduntur. Talis enim ignorantia, quam reuera Auctores admittunt, non est illa, quæ formidinem omnem excludat, alias nullos haberet dictus Pater, quibuscum depugnaret, neque esset eius Apologia pro Fagnano suo necessaria, cùm vtriusque eamdem esse mentem ipse passim fateatur. Dicamus ergo (ne sibi contrarius sit) id quod de timoratorum praxi ab eodem subiunctum, præmissis respondere, & Censores opiniones probabiles, & eam præsertim, quam defendimus, omnium probabilissimam; meritò probare, & cum commendatione adiuncta collaudare.

SECTIO XV.

Circa Resolutionem 9. Ex qua amplior veræ doctrinæ comprobatio.

HAbetur illa pag. 199. vbi suæ de mo [Pro certitudine omnimoda Auctor insistit.]rali certitudine persuasioni insistens asserit illam necessariam disiunctiuè, quòd scilicet non peccet hîc & nunc, siue quòd alteram sequendo partem non violet legem magis obligantem. Siquidem in omnium sententia semper maiori obligationi, quæ in possessione sit, satisfaciendum est: ne alioqui non sit melior conditio Superioris iubentis, neque inter duo mala sit eligendum minus, quod est contra certam omnium sententiam. Ita enim PP. Suarez, Lessius, Salas, Magister Medina, & D. Fagnanus, cuius adducit verba; & sunt quidem illa notanda, sic [Notanda Fagnani verba circa receptissimam sententiam, cuius infructuosus conatus improbatur.] enim scribit: Ego verò quamuis agnoscam quàm durum sit impetum fluminis sistere, & doctrinam hanc prurientem auribus Principum & priuatorum, ac ferè omnium mentibus infixam conuellere; tamen fixus clementia Dei, qui veritatem diu latere non sinit, in medium afferam quæ magis conducere videbuntur ad illius manifestationem. Sic ille: cuius magna profecto fiducia, dum impetum fluminis sistere nititur, & doctrinam omnium ferè sensibus ac mentibus infixam conuellere molitur, latentemque veritatem, verè Theologicam, viro non Theologo, sed Iurisperito, & litteræ addictissimo, reuelandam arbitratur. Laudandus equidem, si multorum licentiam frænare conetur, qui inter magnos & insignes Theologos neutiquàm numerandi, multas improbabiles sententias euulgarunt, censorio Sedis Apostolicæ iudicio obnoxias, quod & nonnullæ expertæ, aliæ dubio procul experturæ. At hæc nimis animosa libertas non ea est doctrina, quæ in omnium est mentibus infixa, cùm à cordatis & doctis Theologis reijciatur. Est verò quæ probabilitatem solidam, & legibus sanctis consonam tueatur; in qua conuellenda citatus Scriptor oleum & operam perdidit, dum veritatem, quam latêre asserit, ipse quidem iudicat talem, cùm talis non sit; sed illa, quæ omnium est mentibus infixa: neque enim diuina prouidentia erga Ecclesiam aduigilans per integrum sæculum ire illam per vias prauas & perniciabiles errores permisisset. Duxit eam Dominus per vias rectas, & ducet, doctrina præfata maiores indies vires assumente. Vnde post editum præfati Auctoris opus nihil eius diligentia prouexit: & si enim qui pro eo Apologias scripserint nonnulli fuerunt, nullus eum penitus sua in præcipua assertione secutus, & pro opposita stare vidimus nu. 124. Patris Bonæ Spei attestatione, qui & videndus etiam hîc, nu. 233. & quem nu. 1. habere sibi contrarium ostendimus. Fuisset ergo opportuniùs viro tanto textum irrefragabilem complexari, non Iustiniani, aut etiam Alexandri, Innocentij, Bonifacij, sed Spiritus sancti Eccli. 4. v. 32. Nec coneris contra ictum fluuij, [Eccli, 4. v. 32.] Fluuij inquam, cui & illud congruit Psal. 45. v. 5. Fluminis impetus lætificat ciuitatem Dei: Eccle [Psal. 45. v. 5.]siam inquam etiam Militantem, vt videri apud Interpretes potest, & præsertim apud Cardinalem Bellarminum. Hæc enim inculpata libertas circa opinionum verè probabilium amplexum, verè illam lætificat, sine qua ingenti sub pondere gemeret, & grauissimo sub iugo suspiraret, de quo dictum nu. 125. & 126.

Probat Auctor Primò ex Scriptura Eccl. [1. Auctoris probatio ex Scriptura. Eccli. 3. & 32. Psal. 118.] 3. Qui amat periculum, &c. Psal. 178. Tu mandasti mandata tua custodiri nimis Eccli. 37. Ante omnia opera verbum verax præcedat te: & ante omnem actum consilium stabile. Numquid sufficeret (ait ille) præcedere verbum æquè fallax, ac verax, & potiùs consilium instabile, quàm stabile? Deuteron. 26. Hodie Dominus præcepit tibi vt facias [Deut. 26.] mundata hæc atque iudicia, vt custodias & impleas ex toto corde tuo, & ex tota anima tua, id est (sic idem) cognitione. Numquid opinio probabilis præcisè, vtpotè fallibilis, non est ex tota anima, siue cognitione? Ad Thessal. 5. (non citata Epistola, est autem 1. v. 21. & 22. & fortè omissa, quia 2. non habet nisi tria capita.) Omnia proba [1. Thessal. 5. v. 21. & 22.]te: quod bonum est tenete. Ab omni specie mala abstinete vos. Numquid, speciem malam assumit, qui sequendo sententiam probabilem præcisè, iudicatum forte malum assumit? Nulla ratione, vel saltem apparenti negari posse videtur. Ergo &c. Ad quæ solutio est obuia, & ex dictis facilis: dum enim [Fit illi satis.] quis secundum opinionem probabilem operatur. certum dictamen habet de licita operatione: ergo non amat periculum. Verbum verax & stabile præcedit, dum tot Doctorum Consilio agitur, sanè stabili, cùm sit certum quantùm ad praxim, quidquid de obiecto opinionis iuxta se sit. Ex tota anima quod exigitur, ad idem spectat, vt cognitio non quidem perfectissima, sed quæ sufficiat ad rectè operandum requiratur. Tenendum bonum, non optimum: dicitur, & species mali nulla, vbi prudenter agitur, & firmissima vitandi peccati voluntate. Deinde etiam ita arguentes præfatis debent testimonijs respondere, quia & ipsi opiniones probabiles, ad praxim admittendas affirmant, sed suo illo addito, quod non sufficit, quia cum eo stare falsitas illarum potest: ad illud enim suum certum iudicium non nisi per rationes probabiles, peruenitur.

Secundò probat, quia nisi adsit dictum [2. Ex iudicio circa illicitam operationem.] iudicium certum, semper adsunt duo iudicia, quorum vnum dicit, hoc esse licitum, quatenus subest isti rationi vel auctoritati: alterum verò hoc esse illicitum, quatenus subest alteri rationi, vel auctoritati; aut iudicium vnum virtualiter vtrumque continens: Atqui hoc casu operatio suspendi debet. Ergo &c. Minor probatur Primò, quia alioqui operans licitè operaretur, quod hic & nunc iudicat esse illicitum: quod haud minus possibile videtur, quàm iudicare simul rationes, ob quas iudicat licitum, esse rectas. Sicut simul idem fit & non fit licitum, idem simul fit & non sit prohibitum: eadem prohibitio simul ad idem obligat, & non obligat, & consequenter eadem prohibitio simul fit obligatoria, & non obligatoria. Atqui hæc contradictoriè repugnant. Ergo &c. Probatur Sequela Maioris, quia ob rationes rectas operabitur id, quod rationes aliæ rectæ dictant esse illicitum. Ergo &c. De hoc dictum aliàs, & modo id sit dixisse satis, duo illa iudicia non repugnare, quia non plus repugnantiæ in illis est, quam in eo, quo quis iudicat vtramque opinionem esse probabilem, quod omnes debent admittere: vel quo quis simul asserit operationem, de qua agitur, secundùm opinionem vnam esse licitam, & secundum aliam non licere: quod potest etiamsi quis circa nullam ex illis peculiarem habeat assensum præter eum, qui ad probabilitatem spectat: vnde falsitas probationis apparet; quòd scilicet operans licitè operaretur id quod hic & nunc iudicat esse illicitum.

Potest autem id verosimiliter obijci pro [Difficultas in operante iuxta alterius opinionem expeditam vt non sit iudiciorum contradictio.] casu, quo quispiam non operaretur iuxta opinionem propriam, sed iuxta eam quam falsam iudicat, de quo etiam dictum n. 16. & 17. Pro cuius declaratione deseruire potest exemplum ex matrimonij contractione deductum, quando per Procuratorem res agitur. Coniugatus enim aut alio impedimento ligatus, Procurator constitutus, dicere potest: Ego nolo, quia nec possum, matrimonium contrahere: illud tamen contraho nomine N. Ita etiam quando quis assensum probabilem habet, quo iudicat operationem esse illicitam, impedimentum voluntarium pro illius executione tenet: quo non obstante, quasi nomine alterius, oppositum vt licitum operari, sic illud proponentis ac si alter sit, ad quem operatio spectet. Cessant ergo omnes illæ contradictoriæ propositæ, & non probatæ: licet enim quis rectas iudicat rationes, quibus esse illicitam operationem sibi persuadet (in quo solo casu videtur obiectio roboris aliquantùm habere) non ideò operaturus oppositum, iudicare debet rationes pro eo etiam esse rectas absolutè loquendo, sed probabiliter tales; quod iudicium priori non contradicit, quia perinde est ac dicere: Rationes, quibus mea sententia nititur, probabiles quidem sunt, sed me conuincunt; licet fatear oppositas etiam probabiles, minùs tamen. Vbi nec vmbra est contradictionis. Vnde & sequitur dicere etiam posse operationem, de qua hic & nunc esse illicitam absolutè sumptam, & licitam etiam modo dicto: quia in eo contradictio non est, eo quòd in vtroque iudicio id inueniatur, quod ipsum non faciat penitus absolutum. Dum enim dico illicitum esse, id cum formidine profero, ex quo aliqua circa obiectum modificatio est; vereor enim ne forte oppositum verum sit. Dum autem licitum, magis est apertus modus, cùm sit sensus licitam esse iuxta aliorum opinionem, quam mihi liceat amplecti.

Sic & facit quod iuxta Auctorem facere [Ex Auctoris doctrina comprobatio.] potest, num. 237. se referentem ad ea, quæ in Logica docuerat, scilicet has propositiones non esse contradictorias, & posse stare simul: Roma stat; Roma non stat. Primum, quia id Petrus dicit, quem noui esse veracem: Secundum quia id Paulus dicit, quem noui esse mendacem: Quod cùm sibi obijciat, & conetur soluere, non videtur satisfacere. Vel si satisfacit; vt non liceat inde in moralibus similiter philosophari; ex eo tamen habemus exemplum contradictioni ab ipso prætensæ obijciendum, vt non debeat dici talis, quando ex parte vnius extremi est absoluta prolatio, ex parte verò alterius est modalis: qui enim asserit stare Romam, eo quòd credat testem esse veracem, absolutè credit ita esse: dum autem non stare ait, id absolutè non enuntiat, sed cum quadam modificatione: id est, Non stat iuxta tale testimonium, quod falsum dignoscitur; aliter enim impossibile est in mentali iudicio, quidquid de vocibus sit. Vnde n. 242. ita concludit: solùm volumus idem in quantùm deductum ex dicto Petri veracis posse affirmari esse verum, vtpotè verùm probabiliter, & quatenus deductum ex dicto Petri: & falsum probabiliter quatenus deductum ex dicto Pauli, non sunt magis contradictoria quàm dictum Petri, & dictum Pauli; aut quàm probabile hoc esse verum, & probabile hoc esse falsum. Pro quo inducit Fagnanum suum ita loquentem: Probabile est hoc esse verum vel licitum, & probabile est hoc esse falsum & illicitum, non sunt Contradictoria: quia vtrumque simul potest esse probabile. Addit statim quod ad comprobationem deseruit doctrinæ à nobis traditæ, de modalitate in absoluta assertione reperta, dum ait affirmare verum esse quatenus deductum ex dicto Petri cum formidine de opposito, virtualiter esse affirmare probabiliter verum deductum ex dicto Petri, & negare esse verum quatenus deductum ex dicto Pauli cum formidine de opposito, est virtualiter negare probabiliter falsum quatenus deductum ex dicto Pauli.

Tandem arguere contra Auctorem iu [Contra eumdem ex ipso instructa probatio.]uat, qui citato num. 5. Tertio sic ait: Demus duas rationes rectas concurrere, quarum vna dictat esse licitum, alia dictat esse illicitum: vna dictat hic & nunc esse prohibitum, alia hic & nunc non esse prohibitum: vna dictat eamdem prohibitionem hic & nunc obligare, alia hic & nunc non obligare: si fiat ob rationem rectam dictantem esse illicitum, nondum cessat ratio peccati & illiciti; non quidem ratione voluntarij directi, & directæ intentionis, qua ob iustam rationem fit, sed ratione voluntarij indirecti, & intentionis interpretatiuæ, qua ob aliam rationem fit; siquidem est potentia ad non faciendum, aduertentia ad prohibitionem, siue quòd sit illicitum, & obligatio non faciendi, & interea fit: quæ, & nihil plus ad voluntarium indirectum & interpretatiuum requiruntur, vt omnes fatentur. Ergo. Tunc sic. Ratione voluntarij directi operatio non est illicita: ergo stare illa licitè potest. Antecedens asseritur, & Consequentiam probo: Nam voluntarium directum, & directa intentio non præscindit ab illis respectibus, quæ ad voluntarium indirectum spectare dicuntur, vt constat: quia ratio, quam intentio directa sequitur, proponit licitam operationem vt fundamentum opinionis; vnde sensus illius est: Licet sit absolutè præceptum & prohibitio, hic & nunc non obligant, quia pro eo est hoc aut illud &c. Non enim de veritate aliqua irrefragabili agitur, sed de re sub opinione versanti, vnde respectus ad prohibitionem habetur. Deinde quod dicitur de aduertentia ad prohibitionem, siue quòd sit illicitum, si de prohibitione certa sit, & de illicito etiam certo, id est prorsus falsum, cùm sit res sub opinione, vt supponitur: si autem de probabili, est petitio principij: contendimus enim ratione directæ intentionis bonam amplexæ rationem, licitam esse posse operationem, etiam si ex opposito probabile pro illicita subsit fundamentum. Et cùm vrgemus cur id stare nequeat, respondetur: Quia est probabilis prohibitio, quia principij petitione apertior nulla. Et hæc circa Resolutionem dictam, de alijs enim in ea contentis dictum Sect. 3. 4. & 5.

SECTIO XVI.

Circa Resolutionem 10. Vbi & alia certæ sententiæ firmamenta, & de titulo possessionis.

SIc in illa Auctor. pag. 218. Nullus [Sufficere tutum sequi, relicto tutiori.] in materia morali periculosa tenetur in operando sententiam Metaphysicè tutiorem, hoc sensu quòd hæc minimè negari debeat esse tuta, sequi, si tutarum altera per impossibile negari debeat esse tuta; sed sufficit moraliter certam sequi iuxta explicationem Resolut. 20. n. 84. datam: nisi fortè actio prohibita, si iuxta sententiam probabilem, & moraliter certam exerceatur, Reipublicæ notabile damnum inferat, quia si aliquando tutiorem sensu dicto sequi oporteat, maximè tunc. Sic ille: qui citato nu. 84. sic explicat vt certitudo ea esse sufficiat, quæ reperitur non in iudicio adiuncto assensui probabili, quòd eum sequendo inuincibiliter erretur, si erretur: sic vt non liceat talis ac taliter qualificati Doctoris sententiam sequi, sed quatenus tali iudicio subiectam cùm illud solùm à à peccato excuset, pro vt ignorantia, seu error inuincibilis, non verò quatenus probabilior præcisè, cùm hæc à peccato non magis excuset, quàm iudicium dictans fortè esse peccatum, fortè non esse peccatum quod facis. Probat, quia nullus tenetur ad melius & perfectius, non solùm in exercitio virtutum, sed etiam in remotione pec [Vt probat Auctor.]cati; ad quod teneri ex opposito sequeretur: sed solùm ad prudenter operandum, siue tutò & perfectè remouendum peccatum, & bonum amplectendum. Atqui non solùm tutius & perfectiùs remouetur peccatum, sed etiam tutò & perfectè, nec solùm melius & tutius est bonum, vt patet. Pro quo & Fagnanum adducit textibus comprobantem nullum ad id, quod est perfectius, teneri. Confirmat, quia oppositum non solùm nusquam in præcepto est, & moraliter impossibile, sed insuper facit peiorem possidentis conditionem, quàm non possidentis, contra lumen naturæ. Ergo &c. Probatur sequela assumpti, quia si probabiliter dubitem, quòd matrimonium meum prius bona fide contractum, verbi gratia, non valeat, non potero debitum petere aut reddere: Si opinor esse vigiliam, non potero carnes comedere, licet in his omnibus de opposito habeam opinionem æquè probabilem: immò sequitur nos in omnibus debere rigorosissimas Doctorum asserentium tenere sententias, in ieiunijs. Verbi gratia, horis Canonicis, Confessionibus, contractibus &c. quia opiniones illæ, vtpotè à peccandi periculo, sensu dato, remotiores, sunt tutiores. Atqui hæc sunt contra communem omnium prudentium apprehensionem: Ergo &c.

Hæc quidem Auctor, ex quibus nostra [Ex ea vera sententia comprobata ad hominem.] sententia potest non leuiter roborari. In eo enim magnum pro sententia contraria pondus inducitur, & quasi vnicum illius fundamentum toties inculcatum, quòd operantes iuxta sententiam probabilem peccati se periculo exponunt: Atqui iuxta præfatam explicationem id non vitant aduersarij: Ergo in id incidunt, quod nobis obijciunt; & ita si in eorum sententia illud cessat, etiam in aduersa. Minor ostenditur, quia periculo se exponit, qui ita operatur, vt contingat id, quod facit, esse prohibitum, & ita secundùm se illicitum, iuxta eorum explicationem: id euenit in casu præsenti: Ergo. Minorem probo. Quia sententia, quam amplectitur operans modo illo, potest esse falsa, non solùm per impossibile, quod alicubi dicitur, improprijssimè tamen; aut physicè, quia sine contradictione obiectum aliter se habere potest: sed etiam moraliter, ita vt passim verificari contingat. Pro quo euidenter argui potest. Nam opiniones probabiles, quas vt præcisè probabiles negant ad vsum posse applicari, quia staret dictum periculum, ipsi vt practicabiles admittunt, sed cùm suo illo adiuncto iudicio: Atqui obiecta opinionum talium ex eo quòd hoc aut illo modo ad praxim aduocentur, non accipiunt mutationem: ergo operantes eidem se periculo exponunt. Si dicatur exponi quidem, sed non esse obligationem ad omnem periculi remotionem, quia neque ad perfectiùs; id & nos fatemur, ex eodem fundamento, quia de hoc præceptum non habetur, & est moraliter impossibile, & fieret ex eo peior conditio possidentis. Et quidem si hoc non admittatur, fiet ex eo magnum illud sequi inconueniens, teneri scilicet nos ad rigorosissimas Doctorum sententias sequendum, quia solùm iuxta illas peccandi periculum remouetur,

Ex eo autem quod de possessione liber [Ex dubio circa valorem matrimonij vrgetur.]tatis dicitur, & exemplis adductis, apertè conuincitur non esse eam certitudinem ad operandum necessariam, quæ omnem formidinem excludat. In matrimonio quidem si probabiliter dubitet quispiam an sit validum, non posse petere aut reddere, sententia eorum est, quos adducit P. Thomas Sancius Lib. 2. de Matrim. Disp. [P. Thomas Sancius.] 44. nu. 1. quos ipse sequitur quantùm ad petitionem num. 2. nisi oppositam sententiam etiam probabilem velit amplecti, de quo nu. 4. Priorem videtur sequi Auctor, & iuxta id assumptum probo: Nam operans iuxta iura libertatis, quæ possidet non deponit dubium illud probabile, vt videtur supponi: nec videtur quomodo penitus sopiri possit iudicium illud, quo affirmat matrimonium esse inualidum, ideò enim contra illud operari potest, quia possessione iuuatur, vt eo non obstante quod hic & nunc iudicat, debitor & petat & reddat: stante autem iudicio tali probabili formido etiam necessario subsequitur, quæ probabile iudicium comitatur. Id quod de exemplo alio vigiliæ similiter vrget, & videtur profectò manifestum, cùm addatur illud: Licet in his omnibus de opposito habeam opinionem æquè probabilem. Ergo stat operatio in concursu oppositæ, & ita formidine consequente.

Obijcit sibi n. 311. Iuris regulam in du [Regulam iuris de tutiori parte in dubiis eligenda, vt explicet Auctor.]bijs tutiorem partem esse eligendam, quæ exemplis ex Cap. Ad audientiam Cap. Significasti. Cap. Petitio tua, de homicidio, & Cap. Iuuenis de sponsal, confirmatur. Cui respondet num. seq. in vsu huius regulæ artendi debere an in iure Canonico casus aliqui non assignentur, vt assignantur nonnulli, circa quos se citat ad dicenda infra n. 281. in quibus Pontifex expressè vult quod tutius est sequi (sensu Resolutionis 11. & 12.) de dubijs circa actionem, quæ si exerceatur, infert Reipublicæ notabile damnum præter communem agendi modum prudentium. Secundo sic vt ly Tertius, pars tutior &c. semper sumatur pro vt opponitur probabili præcisè, ad sensum Resolutionis 6. vt scilicet sit sensus In morum dubijs probabilibus sequi oportet certum moraliter relicto probabili præcisè: alioqui, vt Resolut. 7. nu. 208. dictum, non datur tutius tuto: Vnde hæc non debent sumi comparatiuè, quàsi verò non liceat tutum sequi, sed aduersatiuè, pro vt ly Melius. Dan. 13. Vbi Susanna impudicos senes sic affatur: [Dan. 13.] Melius est mihi absque opere incidere in manus vestras, quàm peccare in conspectu Domini. Et 1. Cor. [1. Cor. 7.] 7. Melius est nubere, quàm vri. Non quòd peccare, vel vri sit bonum, sed quòd hoc sit malum, illud bonum. Sic ille.

Circa quæ, quod ad casus assignatos at [Ostenditur explicationem benignæ sententiæ fauere, quidquid minùs aptus videatur.]tinet, cùm de tutiori parte sequenda Pontifices admonent, stare quidem illud ritè potest, quod & ab alijs adnotatum; vt scilicet nolint regulam illam absolutè locum habere, sed in ijs, quibus illam applicant, quæ, cùm aliàs ad perfectiorem modum operandi pertinere possit, eam tamen nolunt cum stricti obligatione seruari. Sensus autem, de quo Resolut. 11. & 12. videndus inferiùs. Et is est suæ de certitudine morali doctrinæ conformis cum ignorantia inuincibili, de quo statim. Et modò contra ipsum est, eo sensu stante, contrarium potiùs eliciendum: tutius enim non est necessario sequendum, quando ignorantia inuincibilis præcepti occurrit, tunc enim operari oppositum licet, vt Auctorem toties assensisse iam vidimus, & in Resolutionibus præfatis contestatur. Dici ergo generaliter debuit Pontifices tutius esse eligendum absolutè voluisse, quia vel casus assignant, in quibus ita indubitatè, seruandum statuunt: vel si non assignant, eam regulam seruandam proponunt, & ita ineptè circa casus discrimen assignatum, vt quasi diuersi generis proponantur. Cui tamen resolutioni obstat sensus ab Auctore adductus, cùm iuxta illum liceat partem minùs tutam amplexari. Deinde iuxta priorem illam intelligentiam de actione notabile damnum adductura præter communem agendi modum prudentium, nihil contra sententiam communem de licito probabilis opinionis vsu, contra quem est certamen, habetur, & ita quando contra illum loca illa Iuris vrgentur, commodissima expositio succurrit, vt scilicet intelligenda sint, quando notabile damnum timetur: quod quidem etiam benignæ sententiæ Auctores affirmant, & quidem si actio damnum tale sit allatura, non est cur circa illam communis prudentium agendi modus ostendatur, quandoquidem etiam si communis non sit, eidem debeat obuiari.

Id autem quod ait, & pro quo se refert [Non dari tutius tuto vt explicet, ex quo & redargutus.] ad nu. 208. scilicet non dari tutius tuto, eo loco sic explicat dicens: Vnde puto inter sententias tutas non dari vnam tutiorem altera: benè inter certas & probabiles vnam certiorem & probabiliorem altera: quia hæc à motiuis, illa à carentia omnis periculi peccandi talis dicitur: nulla autem tutior illa, quæ caret omni periculo peccandi: certum tamen dari tutiorem probabili aut dubia, immò etiam probabiliori, vt patet allato exemplo nu. 46. Scilicet cùm quis restituit, licet secundùm probabiliorem opinionem ad id non teneatur. Ex qua doctrina apparet potuisse D. Caramuelem asserere inter opiniones probabilesnon esse vnam tutiorem altera, pro quo allatam ab Auctore reddit rationem; quia scilicet cuiuscumque vsu peccandi periculum remouetur. Quòd si dicatur id non rectè ab eo dictum, quia vsus probabilis opinionis præcisè sumptæ non est tutus, contra id est opinionis probabilis vsum cum adiuncto illo, de quo Auctor, tutum esse: atqui omnibus potest tale adiunctum adhiberi, operando sub dictamine certo omnem excludente formidinem: ergo omnes sunt æquè tutæ. Vnde & sequitur non esse tutiorem probabiliori. Addit [Improbanda quædam assertio eiusdem.] autem citato nu. 108. id quod non est hoc loco, missum faciendum, scilicet etiam dato quòd opinio minùs probabilis esset certa moraliter; non liceret eam sequi, omissa probabiliori consequenter certiori opposita; quia alioquin contradictoria essent simul vera & certa moraliter, vt consideranti patebit. Sed certè non ita consideranti patet, quia talis contradictio negatur in casu dato ab Auctore, non probata, nec probabilis, quia stante morali certitudine opinionis, nihil illi deficit, vt eius vsus licitus esse possit. Vnde & consequenter improbandum quod subdit, videlicet dato quòd opinio probabilis sit tuta, non licere sequi minùs probabilem relicta probabiliori consequenter tutiori opposita, quia tuta caret omni periculo peccandi, quod non habet minus probabilis in concursu probabilioris. Quod quidem ex illius est fundamento conuellendum, quòd scilicet per tutam peccandi periculum penitus remoueatur; eo autem sic stante, nihil deest quo minùs liceat operatio: ex eo enim, vt iam sæpiùs vidimus, probabilis sententiæ vsus licitus denegatur, quia sic operans peccandi se periculo exponit, dum cùm formidine operatur.

Iam quod ad secundum explicandi mo [Tutius an comparatiuè necessario accipiendum.]dum attinet, vt sensus debeat esse, quem Auctor fingit, ex eo videtur procedere, quòd iuxta sententiam de licita opinionis probabilis sequela, optima succurrit expositio, contrariæ non consonans. Dum enim dicitur in dubijs partem esse tenendam tutiorem, & vrgetur non solùm de dubijs vtcumque, sed etiam de probabilibus esse accipiendum: Respondetur, eo ipso quòd tutior pars dicitur, significari oppositam esse tutam, & talem esse opinionem probabilem. Id autem non conuincitur esse falsum, ex eo quòd comparatiuum aliquando non sumatur in vim comparationis, sed vt merè positiuum: id enim ita exponendum, quando constat locum non esse positiuo, vt in adductis exemplis, quod secus accipiendum quando locus esse comparationi potest. Sic 1. Cor. 7. v. 38. vbi Apostolus loquitur in hunc mo [1. Cor. 7. v. 38.]dum: Igitur & qui matrimonio iungit virginem suam, benè facit: & qui non iungit, melius facit. Neque enim in vim tantùm positiui sumi potest illud Melius, quia & positiuo locus esse potest, qui & ab Apostolo designatur: vt non contendat quisquam virginitatem non esse coniugio præferendam, in quo est hæreticaliter deceptus Iouinianus.

SECTIO XVII.

Circa Vndecimam Resolutionem. Vbi multa pro Regula de meliori possidentis in dubio conditione.

HAbetur pag. 233. vbi affirmat Au [Regulam de meliori possidentis conditione vt explicet Auctor.]ctor in dubijs Iuris circa necessaria necessitate præcepti, saltem pro vt condistinguuntur contra necessaria necessitate medij, ceteris paribus in materia iustitiæ, & aliarum virtutum, non esse meliorem conditionem possidentis libertatis contra Ius, & præceptum illud, nisi post diligentem adhibitam diligentiam accedit inuincibilis ignorantia Iuris, siue præcepti, & hinc moralis certitudo, quod hac stante non obliget, & ita in concursu opinionum super possessione libertatis & Iuris, si illa desit, tutiorem partem eligendam. Quod ad primum de necessitate medij, quia ignorantia talem defectum non supplet, licet à peccato excuset: quoad alia, quia actus cum illa factus, iustitiam suam, seu rectitudinem, non amittit. In quo quidem ex eo refellendus, quòd cùm pro libertatis possessione in omni materia contra suum Fagnanum pug [Inutilis iuxta illius explicationem ostenditur.]net, perinde illa se habeat, ac si nihil speciale eidem tribuatur. Patet, quia siue possideat, siue non possideat; eodem modo philosophandum est: stante enim possessione, si adiunctum illud deficiat, nihil iuuat: & non stante, si adsit, licita est operatio, quæ non stante, non ex defectu possessionis, sed ex alio dicto, licita non est. Ad quid ergo illa? & quidem possessionem tantùm in dubio locum habere, & non cùm opiniones concurrunt probabiles, communis resolutio est, pro qua P. Thomas Sancius Lib. 2. de Matrim. Disput. 41. num. 30. Non ergo conuenienter regula dicta ab Auctore casui, de quo agimus, applicatur. Sicut neque congruit quod ait n. 278. regulam dictam siue in materia iustitiæ, siue alia, siue in foro fori, siue in foro conscientiæ, siue possidenti, siue iudici pro possessorio iudicanti, vim non habere, nisi quatenus prudenter præsumitur possidentem laborare ignorantia inuincibili iuris alterius, & hinc esse possessorem bonæ fidei, iuxta hanc regulam: Omnis homo præsumitur iu [Regula alia eiusdem non congruit.]stus & bonus &c. quamdiu non probatur malus, iniustus &c. Non inquam congruit, quia etiamsi quis ignorantiam vincibilem habeat, occultam tamen, potest præsumi iustus possessor, & reuera habere ius ad rem, quæ intentata ab aduersario lite, ipsi adiudicaretur. Et esse ignorantia inuincibilis potest sine vero iure, quia ignorantia ius non tribuit, nisi ratione vsu capionis aut præscri [Ignorantia non confert ius.]ptionis. Et his locum non esse etiam stante ignorantia Iuris, est communis resolutio, pro qua P. Lessius Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 6. Dub. 6. [P. Lessius.] dicto 1. Alia ergo est præsumptio iuridicæ possessionis, alia possidentis, & ita titulus ignorantiæ non attenditur, nisi fortè probari possit affectata aliqua, quæ iudicio subiaceat. Et leges quidem de ignorantia seu bona fide respectum habent ad plures illius effectus, & statuere quidem possent vt stante dubio verosimili possessio non valeret ad absolutam retentionem, sed vt pro qualitate dubij diuideretur. Sicut faciendum multi dicunt à iudice, quando possessio pro nullo stat, quia nullus possidet, aut fortè vterque, & etiam extra iudicialiter, vt videri apud eumdem potest n. 10. Quòd autem non ita factum, proptereà fuit, quia obuiare litibus voluerunt, sicut in nonnullis alijs, vnde sic videntur extare varijs in locis vtriusque Iuris, & iuxta illas variæ dispositiones procedere, vt circa præscriptionem dictam, quòd dubium non suffragatur circa rem principalem, benè tamen circa fructus, vt apud citatum Scriptorem Dicto 2. Non videtur ergo firmum assertionis præfatæ fundamentum. Probat deinde.

Primò, Quia quamdiu non accedit ig [1. Ratio ex ignorantia vincibili, quæ negatur.]norantia inuincibilis Iuris, vel præcepti, est vincibilis, & ita mala fides, quæ non excusat. Ad hoc breui negatione fit satis, de ignorantia loquendo iuxta sensum arguentis, nam illam in vsu opinionis probabilis aliàs concedimus, vt dictum sæpiùs.

Secundo, Quia non licet sequi conscientiam [2. Ex conscientia probabili pro qua & ratio textus.] probabilem, nisi accedat &c. vt patet ex præmissis Dub. 4. Ergo multò minùs licet dubium sequi. Probatur Consequentia, quia vti conscientia dubia minùs probabilitatis habet, ita & minùs prudentiæ: quod autem à prudentia magis recedit, minùs habet de virtute, plus de vitio. Ergo &c. Confirmat ex Fagnano ita asserente; & pro eo adducente quædam Iuris Axiomata, videlicet ex Cap. Ad audientiam de homicidio, ibi: Quia [Cap. Ad audientiam de homicidio.] verò vtrùm ex occasione vulneris deceßisset dubium habetur; cùm in dubijs semitam debeamus eligere tutiorem, vos conuenit iniungere Presbytero memorato, vt in Sacris Ordinibus non ministret. Cap. [Cap. Significasti. Ibid.] Significasti. El. 2. illis verbis: Quòd si discerni non poßit ex cuius ictu percussus interijt, in hoc dubio tamquàm homicida haberi debet Sacerdos; & si fortè homicida non sit, à Sacerdotali Officio abstinere debet, cùm in hoc casu cessare sit tutius, quàm temerè celebrare. Cap. Petitio eod. tit. ibi: Si de interfe [Cap. Petitio. Ibid.]ctione cuiusquàm in illo conflictu tua conscientia te remordet, à ministerio altaris abstineas reuerenter, cùm sit consultius in huiusmodi dubio abstinere, quàm temerè celebrare. Ad idem textus in Cap. Si quis [Cap. Si quis positus de Pœnit. dist. 7.] positus. de Pœnit. dist. 7. vbi Augustinus ait: Vis ergo in dubio liberari? Vis, quod incertum est, euadere? Age pœnitentiam dum sanus es, & Cap. Si quis autem ead. dist. Duæ res sunt. Aut ignos [Cap. Si quis autem. Ibid.]citur tibi, aut non ignoscitur: quid bonum tibi futurum sit, nescio. Ergo tene certum, dimitte incertum. Et concordat Cap. Iuuenis, de Sponsal. ibi: In [Cap. Iuuenis, de sponsal.] his, quæ dubia sunt, quod certius existimamus, tenere debemus.

Respondeo negando assumptum vnde non procedit probatio. Ad Confirmationem respondeo vt iam superiùs de dubio, non de probabili assertione agere Pontifices. Diui autem Augustini auctoritas minimè ad rem facit, cùm de agenda necessariò pro peccatis pœnitentia agat, quæ magno cum periculo in tempus differtur incertum. Et quid hoc ad negotium præsens? Conclusio quidem vniuersalis non est, sed materiæ, de qua erat sermo, accommodata. Quòd si eam ad omnia trahere liceat, dicimus eum, cui fauet in dubio possessio, certum tenere, si sua vtatur libertate, quia certum est sic operantem non peccare, sicut & eum, qui sequitur opinionem probabilem. Addo Pontifices in suis decre [Quo sensu Pontifices tutius esse tenendum pronuntiarint.]tis non ita processisse, vt tutius ita sint amplexi, quia de materia conscientiæ periculosa agebatur, in qua alterutram partem sequentes peccarent. Nam sicut id statuerunt, quod vidimus, oppositum statuere potuerunt, quia res hæc ab eorum pendet arbitrio: id autem quod visum est, conuenientius & decentius seruandum voluere. Pro quo est euidens argumentum: nam Pontifices sæpissimè circa casus prædictos, in quibus homicidium voluntarium non extitit, dispensare solent, nec singularibus tantum cum personis, sed generaliori concessione, & quidem perpetua. Et talis est in Concilio Tridentino pro Episcopis [Concil. Trident.] Sect. 15. Cap. 7. de reformatione. Pro quo & priuilegia extant, & Iubilea. Licet autem pro homicidio voluntario non ita frequens occurrat, licita tamen est, & quandôque concessa. Et ita habetur in facultatibus concedi solitis Episcopis Indiarum, de quibus in Thesauro Tomo 2. Titulo 19. num. 86. & 87. Non ergo decisiones prædictæ in negotio præsenti conuenienter adducuntur, vbi de possessione libertatis contra præceptum agitur, & de materia peccati. Neque dici potest ar [Instantia cum vtili solutione.]gumentum esse à minori ad maius, quia si vbi de peccato non agitur, tutius tenendum iniungitur, id multò potiùs asserendum apparet, vbi Dei offensa interuenire potest. Ad hoc enim respondetur non esse legitimum argumentum, si de dubio probabili agatur, nam de non probabili iam diximus regulam obseruandam, quia pro eo stat ratio peculiaris, scilicet prudens agendi ratio, & quia aliàs onus grauissimum conscientijs fidelium generaliter incumberet. Vnde & in materia præfata de homicidio vbi opiniones probabiles extant, non currit præfata regula, iuxta communem Scriptorum sensum, aduersarijs non inficiantibus, licet suum illud dictamen ab omni alienum formidine esse necessarium arbitrentur, & ita non valere argumentum de possessione in dubio ad opinionem probabilem, diximus suprà nu. 148. cum communi Scriptorum sensu.

His accedit quod apud Auctorem sequi [Diuersæ sententiæ circa regulam de tutiori eligendo, & 1. de Consilio.]tur nu. 282. vbi ex D. Fagnano impugnat aliquas Doctorum sententias circa præfatam regulam, quibus videatur euerti. Quidam enim aiunt consilium tantùm continere, pro quo adducit P. Suarium de Censuris parte 5. (id est Tomo) Disp. 4. Sect. 6. num. 9. & seqq. Sanchez in Decalogum Tomo 1. Lib. 1. Cap. 10. num. 11. & 64. Malderum in 1. Disputat. 84. q. 19. arti. 5. quos inoueri hoc ait fundamento præcipuè, quia cùm quilibet sit in possessione suæ libertatis & famæ, in dubio non debet se possessione spoliare, iudicando se culpabilem, aut nexu alicuius obligationis adstrictum, cùm secundùm regulam Iuris, in pari caussa melior sit conditio possidentis l. Res alienas C. de rei vindicat. l. Siue autem §. Si duobus. Et ibidem Baldus. ff. de public. in rem act. Cap. à Sede. Præbend. cum concordant. de quibus per Decium in l. posui ff. de regul. iur. Quam regulam habere locum non solùm in materia iustitiæ, sed etiam in materia aliarum virtutum, & in foro animæ putat idem Sanchez vbi suprà nu. 10. Suarez de Relig. part. 2. lib. 4. de voto Cap. 4. n. 7. Henriquez in Summa lib. 8. in Glossa Lit. P. & alij multi.

Ex his habemus congruam etiam re [Probabilis sed à Fagnano improbatis.]sponsionem: quæ enim tot viris grauibus placuit, non debet improbabilis improbari, sicut nec ratio ab eisdem adducta textibus etiam roborata. Sed illa prædicti Doctori non placet, vnde subdit mirum esse quàm graues & periculosas quæstiones ex tam leui illo fundamento decidant, scilicet quòd dubius quis an inciderit in excommunicationem, siue dubium sit iuris, siue facti, non debet [Variæ sententiæ iuxta regulam dictam apud Doctores.] se habere pro excommunicato. Pro quo Sanchez supra n. 56 Layman Lib. 1. Tract. 5. §. 4. n. 38. Dubium an lex imponens excommunicationem sit vsu recepta, posse iudicare non esse vsu receptam, nec proptereà incidere in excommunicationem. Azor Tomo 1. Instit. moral. Lib. 2. Cap. 19. Quæs. 12. quem citat Salas p. 2. q. 21. tract. 8. disput. vnica. Sect. 8. n. 169. Sic de dubitante an casus sit reseruatus Suarez suprà de censuris Lib. 4. Cap. 15. immanis error, cùm assertum illud de potestate absoluendi à casu dubio extet citato Cap. 5. de Relig. n. 15.) Emmanuel Sa in Verb. Casus reseruati num. 5. Item qui dubitat an commiserit peccatum mortale non teneri illud confiteri. Ioannes Præpositus in 3. p. D. Thom. quæst. de integrit. Confeßion. dub. 3. n. 17. Henriquez in Summa Lib. 8. de Eucharistia. Cap. 45. n. 3. in Glossa Lit. P. Item dubitantem de legitima potestate Prælati non teneri illi obedire. Vasquez 1. 2. q. 19. arti. 6. Disput. 62. Cap. 3. in fine. Salas in 1. 2. q. 21. Tract. 8. Disput. vnica. Sect. 8. n. 78. Item dubium an Beneficium sit tenue non teneri Officium recitare. Salas dicto Tract. 8. Disput. vnica. Sect. 17. n. 154. in fine. Item dubium in die Iouis, an transacta sit media nox, posse tuta conscientia carnes comedere: at verò in die Sabbati dubitantem similiter an media nox excesserit, carnes comedere non posse, Sanchez de Matrimonio. Tomo 1. Lib. 2. Disput. 41. n. 40. Layman Lib. 1. Tract. 1. Cap. 5. §. 4. n. 36. Villalobos in Summa Tomo 1. Tract. 1. Difficult. 21. nu. 7. His præmissis subdit ita: Rationem diuersitatis afferunt planè ridiculam, quia in primo casu, cùm in die Iouis vnusquisque possideat libertatem suam vescendi carnibus, in dubio manu tenendus in sua possessione contra diem veneris, seu contra præceptum abstinentiæ, pro quo nulla est possessio, & proptereà comedens non peccat, cùm in pari caussa melior sit conditio possidentis. In secundo autem casu in die Sabbati possessio stat pro præcepto, vnde peccat qui carnes comedit, quia spoliat Sabbatum seu præceptum sua possessione abstinentiæ in carnibus.

[Ex quo vrgeat præfatus Auctor suo acerbè Apologistæ contrarius.]

Pergit num. 284. vbi ait quòd prædicta doctrina multò perniciosior est saluti animarum, quàm illa de elusione opinionis probabilis: quia in contrarietate probabilium opinionum habet quis aliquam apparentem rationem existimandi rem non esse dubiam, sed moraliter certam. At hæc theorica liberè profitetur licitum esse operari cum conscientia prorsus dubia, contra manifestum sacrorum Canonum testimonium, & contra vnanimem Theologorum & Canonistarum sententiam. Cap. Nerui 13. dist. Cap. Illud de excommunicat. minist. cum multis concordantibus Innocentius, Ioannes Andreas & Doctores in Cap. Per tuas. El. 2. de Simonia. Sic textus alios & rationes accumulat, ex qua videtur doctrina concludi non posse quempiam licitè cum conscientia dubia operari, & talem esse quando res, de qua agitur, dubia est: sic discursum claudens: nu. 286. Vides ergo quàm multæ sequantur ineptiæ & absurditates ex tua assertione, quòd homo in foro conscientiæ sit manu tenendus in posseßione suæ libertatis contra Deum & legem; adeoque valde mirandum sit quod nonnulli Confessores in foro Sacramentali talem theoriam seruare & docere non vereantur in perniciem animarum. Sic ille. Circa quod habet P. Bonæ Spei quod regratiari sic loquenti queat, dum & leuissimo fundamento ad assertionem præfatam se motum legit, & diuersitatis rationem ridiculam reddere, doctrinam tradere valde animarum saluti pernitiosam, ineptijs & absurditatibus obnoxiam, id enim de meliori conditione possidentis in qualibet materia dictus Scriptor impugnat, qui ab eo defenditur, & iuxta præmissum fundamentum quæstiones dictas debet dirimere, in quibus possessionem pro libertate stare nequit dubitari. Quis autem non videat rationem à grauissimis Scriptoribus redditam ridiculam compellari, & ad alia adeò indigna & exorbitantia non excandescat?

Et quidem fundamentum ab Scriptore [Ex conscientia dubia perperam arguere.] adductum de conscientia dubia, ex mera æquiuocatione procedit: qui enim stante dubio, vbi possessio pro libertate est, operatur, non habet conscientiam dubiam, sed certam, posse scilicet se partem fauorabilem amplecti, licet reuera dubia sit, quia in possessione suæ versatur libertatis, qua nequit, cum sit certa per qualecumque dubium, vbi Superioris non vrget specialis dispositio, spoliari, vt in materia iustitiæ admitti debet ab ipso, iuxta adductos ab eo textus, qui & opinionem Canonistarum præualuisse contra opinionem Legistarum affirmat, dum illi asserunt dari possessorium in incorporalibus, vt videri potest pag. 134. nu. 51. de quo & diximus num 1. & inferiùs arguentem contra sententiam Auctoris excipiemus: qui eum cùm afferat vt vidimus pronuntiantem, nihil circa effata illa adeò acerba subiungit, cùm ipsum videantur etiam, nec leuiter, laminare. Sed iam eum vltimò resoluentem proferamus.

SECTIO XVIII.

Circa duodecimam Resolutionem. Vbi meliorem possidentis conditionem, stare etiam cum formidine partis aduersæ, monstratur.

PRo illa sic pag. 337. In dubijs iuris cir [Vt regulam explicet Auctor inuincibilem exigens ignorantiam.]ca necessaria necessitate iuris, siue præcepti, saltem distinguuntur contra necessaria necessitate medij, in pari caussa, seu ceteris paribus, si post sufficientem adhibitam ad dubium superandum diligentiam accedat inuincibilis ignorantia necessitatis seu possessionis iuris seu præcepti, tam in materia iustitiæ, quàm obedientiæ, & aliarum virtutum, semper melior est conditio libertatis, aut cuiusuis iuris, seu præcepti possidentis sub ignorantia inuincibili oppositi præualentis. Et hoc sensu debet intelligi: hæc regula Iuris: In dubio, in pari caussa semper est melior conditio poßidentis, tam in materia obedientiæ & aliarum virtutum, quàm iustitiæ: Quam defitionem debere esse ait omnium Theologorum, & Orthodoxorum, qui cum Ecclesia & SS. Patribus ex vna parte defendunt in materia morum periculosa non licere sequi sententiam probabilem præcisè, vt patere ait ex primis decem Resolutionibus: attamen ex altera ignorantiam inuincibilem iuris seu præcepti excusare à peccato formali nouo distincto ab habitualiter perseuerante, in quo fuerit actualiter, & adhuc esset, si perseueraret habitualiter voluntaria. Inter quos numerari debere ait D. Fagnanum, & Vincentium Baronum. Vbi mirari licet quàm intoleranda [Circa sui placiti auctoritatem exorbitans.] confidentia pronuntiet assertionem suam quantùm ad primam partem de non licita sequela opinionis probabilis esse omnium Orthodoxorum, ex SS. Patrum doctrina deductam, cùm meridiana sit clarius luce innumeros esse Doctores, qui contrarium censeant, & celeberrimos quidem ac pientissimos, vt non semel ab ipso excepimus protestatum.

Assertionem probat imprimis in mate [Vnde eius probatio desumpta.]ria iustitiæ vulgatis textibus, ex quibus apparet leges possessioni fauere, & neminem nisi certo ex titulo posse spoliari, & ita spoliatum propria auctoritate posse spoliatorem expellere. Deinde quod ad virtutes alias attinet: fundamento eodem ipsis applicato, quia vtrobique bona fides, & inuincibilis interuenit ignorantia, & etiam ex communi doctrina de publicatione legis necessaria ad obligationem, vnde ignorata non obligat: quod & consequenter dicendum in casu, de quo est sermo, vt non obliget dubium præceptum, quando, licet aliàs certum sit, an vero hic & nunc vrgeat non est exploratum. Item, quia illud principium, vnicum ita explicatum vniuersaliter sufficit pro formanda conscientia in omni casu dabili de malitiæ materialis fundamento: & alioqui oportebit principia ista quodammodo innumera cum summa Confessariorum & pœnitentium confusione multiplicare, quorum quodlibet non pauciores, immò fortè maiores difficultates secum trahat. Ergo &c. Quæ quidem probationes absolutè [Non admittitur quoad ignorantiam inuincibilem vt ab eo explicatur.] sumptæ congruunt instituto: sed id quod de ignorantia inuincibili dicitur, cùm iuxta Auctoris sententiam procedat de necessaria certitudine omnem excludente formidinem oppositæ sententiæ, non sunt iuxta illum sensum accipiendæ. Et quod ad materiam iustitiæ attinet, textus pro meliori conditione facientes neutiquam talem certitudinem requirunt. Vnde & dubio perseueran [In materia iustitiæ fauere possessionem perseuerante dubio. P. Thomas Sancius.]te licita est rei possessæ retentio & vsus, etiam ante adhibitam diligentiam, cum moderatione, quam adhibent Scriptores, & videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 2. de Matrim. Disp. 21. n. 21. & post diligentiam adhibitam perseuerante dubio absolutè vsum licere, etiam alienando apud eumdem Dicto 4. & iudicem non posse præcipere vt res diuidatur, sed adiudicandam possidenti integrè nu. 14. cùm præmisisset nu. 12, stante dubio speculatiuo, possidentem iure retinere posse; pro quo plurimi ibidem Doctores, & quod plus est, in matrimonio, de quo cum multis nu. 46. & 47. vbi & illud, idem esse dicendum, quando moraliter est impossibile adhibita diligentia posse vinci dubium. Quod & generaliter tenendum asserit, referens se ad dicta circa casum præsentem nu. 12. quòd scilicet non tenetur possessor in eo diligentiam præmittere, sed posse vti re, quam suam esse dubitat: sed quidem eo in loco nihil pro eo habet. Non est ergo admittendum quod de ignorantia inuincibili ab auctore dicitur, iuxta suam illi philosophandi rationem.

Quia tamen aliqua ex prædictis negare [Instantia ex dubio circa valorem coniugij manifesta.] potest, sunt enim circa hoc aliqui parùm verosimiliter locuti, inter quos adnumerari forsitan non recusabit, ex ijs est, quæ admittit, vrgendus. Ait ergo num. 297. dubium an matrimonium validè cum aliqua contraxerit, teneri ad reddendum debitum, quia illud petens est in possessione bonæ fidei matrimonij, ac per consequens debitum petendi, ad quod reddendum dubitans obligatur, per l. Non damnificabis, quæ à tempore matrimonij contracti à coniuge bona fide, semper fuit in possessione aduersus libertatem negandi debitum: ac proinde sub ignorantia inuincibili oppositæ legis præualentis, melior est istius conditio legis possidentis. Tunc sic. Etiamsi petens ignorantia illa tueri se possit, illa non tollit dubium reddituri, qui minimè ignorantiam habet inuincibilem, vnde & formidinem circa matrimonij valorem, licet sine illa practicè ad redditionem debiti possit & debeat procedere. Quæ instantia videtur manifesta.

Item, cùm ex P. Scildere sibi obiecisset [Doctrina de dubio præcepto in verosimilis improbatur, cui parendi non est obligatio.] dubium an superior aliquid præceperit, non teneri obedire, respondet n. 301. id intelligi debere in foro conscientiæ de dubio inuincibili inferente ignorantiam inuincibilem, quia melior est conditio possidentis libertatis: aliôqui si intelligatur de dubio vincibili, id in foro conscientiæ falsum est, & in solo foro externo procedit: quasi in illo vim non habeat, nisi de illo constet, ne aliôqui ob dubia Iuris processus legitimus violetur, quod resolutionem suam non tangere affirmat. Et cùm solùm hoc tangat Cap. Cùm in Iure, male in eo Patrem Scildere fundare ait suam istam doctrinam Dubius de præcepto superioris creati non debet sequi tutius. Præsertim cum Tract. 1. Cap. 3. n. 23. dicat de hoc dubio, an formaliter licitè sit operaturus, vniuersaliter verum esse illud, In dubio tutius est eligendum: quo istis contradicere videtur. Sic ille ad prædictam obiectionem, quæ vt meliùs intelligatur proponendus est tenor Capitis citati, quod est 31. de Officio & potest. Iud. deleg. Sic se habens: Prætereà quæsiuisti, cùm [Cap. Cùm in Iure. de officio iud. deleg.] tibi ab aliquo sub hac forma mandatum: Auctoritate, qua fungor, iniungo vt talem denunties excommunicationis sententiæ subiacere, ac tibi super mandato Apostolico hæsitanti, ab aliquo non sit facta fides, an mandatum huiusmodi exequi tenearis: Super quo tibi huiusmodi damus responsum, quòd nisi de mandato Sedis Apostolicæ certus extiteris, exequi non cogaris, quod mandatur. Sic Innocentius Tertius: ex quo argui potest: Nam iuxta illum dubius de mandato non tenetur obedire. Quòd si dicas id esse, quia pro eo est decisio Pontificia. Contra illud est: Nam Innocentius non Ius nouum statuit, sed declarat non fuisse vnquàm talem obligationem, & ita non damnat, sed probat, quod in Iure peritus ita videtur censuisse.

Iam quòd ad responsionem præfatam at [Pergit impugnatio.]tinet, & ad speciale, quod intendimus, ex eo colligitur, quod de inuincibili dubio asseritur; quod quidem aliud esse non potest, nisi quod insuperabile fuerit, ita vt facta qualicumque diligentia perseueret. Cùm ergo tale esse possit, & cum eo licita operatio: sequitur apertè stare illam rectè posse, etiamsi non desit formido, quia dubium secum illam trahit, & ita id negari nequit in operante in fauorem libertatis. Vnde contradictio apparet non obscura in Auctoris assertione; quòd scilicet dubium inuincibile inferat ignorantiam inuincibilem in sensu prætenso: nam eo ipso quòd tale sit, conseruat propriam rationem formidinis in operante modo dicto, saltim speculatiuæ, vnde implicat cum eo componi actum, qui omnino illam excludat. Et ita P. Scildere legi [P. Scildere consequens doctrina.]tima est quoad hoc doctrina, quidquid de alijs eius assertis sit. Nec sibi citato in loco contradicit, in quo communem sententiam firmat huiusmodi assertione quæ est 5. Habens conscientiam permanentem dubiam, an formaliter sit licitè operaturus, ponendo actum, formaliter peccat. Patet, quia talis etiam habet conscientiam dubiam an sit peccaturus formaliter, siue offensurus Deum &c. Quid hîc & præmissæ doctrinæ contrarium, scilicet dubium de mandato non teneri obedire? Nam operans vtendo suæ libertatis possessione, non dubitat an formaliter sit licitè operaturus, sed pro certo id habet; dubium autem tantùm est, an sit, vel non sit præceptum, dum tamen dubium circa illud extat, non est formalis peccati periculum; immò nec materialis, quia nullo modo peccat contra legem, cui non est illa sufficienter intimata, iuxta dicta suprà num. 155.

SECTIO XIX.

Circa Regulam de meliori possidentis conditione, quædam illius firmamenta ex obiectorum solutione.

PErtinet hoc ad Resolutionem 12. in [P. Scildere vt sit regulæ præfatæ contrarius.] cuius num. 254. pag. 259. cum P. Scildere, quem Auctor iam Schilders, iam Schildere, iam Petrum, & suo tandem nomine Ludouicum compellat, assertum proponit huiusmodi: Non potest pro dubio quouis statui hoc principium vniuersim dirigens conscientiam, quòd in dubio sit melior conditio bona fide poßidentis, quando lex non resistit poßidenti, neque præsumptio Iuris est in oppositum. Est contra Sanchez Lib. 2. de Matrim. Disput. 41. & Lib. 1. in Decalogum Cap. 10. Castro Palaum, Layman, Baldellum, Bardi Discur. 5. Cap. 3. & 4. Ildefonsum Baptistam 1. 2. n. 1203. Bossium Tomo 1. Morali. n. 1196. Merollam Disp. 3. Cap. 2. Caramuelem, Dianam Parte 4. Tract. 3. Resolut. 2. Sic ille probationem deinde instruens, quam Auctor exscribit. Subiuncta responsione, & principijs ab eodem traditis pro formanda conscientia reiectis, quæ omnia, octo scilicet, aut vim non habere ait, aut si quam, ad suam illam reduci regulam de inuincibili ignorantia. Sed nos præfati scriptoris, magni quidem nominis & à D. Caramuele cum laude aliquoties adducti (si [Magni ille nominis Auctor, sed non admissus.]cut & à Diana apud ipsum, vt videri potest Tomo 1. Theologiæ Regularis in Synthesibus post Commentarium in Regulam S. Benedicti & subiunctis Epistolis vtriusque) rationes & videamus, & iuxta communia & recepta principia diluamus. Arguit ergo.

Primò, Quia hoc principium (seu re [1. eius ratio.]gula) non habet locum in dubio à fundamento, à quo potestas humana obligationem ponendi vel omittendi actum, tollere non potest. Sic ille, qui tamquàm Sacerdos diu celebrauit, adeoque est in possessione celebrandi, non magis celebrare potest, si dubitare incipiat an validè ordinatus sit, quàm is qui dubius de valida ordinatione numquàm celebrauit.

Respondeo huic rationi plenè satisfieri Con [Dissoluitur clarè.]clusionis tenore, dum in ea dicitur, vt vidimus, Quando lex non resistit possidenti? cùm constet in casu præsenti resistere: ob inconuenientia enim grauissima, quæ ex tali operandi modo subsequi possunt, non licet cum dubio celebrare, etiam semel, vnde nec stante consuetudine, quia possessio, vt de ea nunc loquimur, non significat con [Possessio quid significet.]tinuationem actuum, sed libertatem operandi, stante dubio quod respectu vnius actus potest contingere: & si semel operari non liceat, multò minùs continuatio licebit. Immò neque opinionem probabilem in casu huiusmodi suffragari posse diximus in Thesauro Tomo 2. Tit. 13. n. 30. & in Auctario Parte 3. Sect. 1.

Secundò, Dubius an matrimonium va [2. ex dubio circa coniugium.]lidè cum aliqua iniuerit, licet sit in possessione suæ libertatis, tenetur tamen alteri bona fide petenti reddere debitum. Cap. Dominus, de secundis nuptijs. Ergo &c.

Respondeo ita quidem esse, & rationem esse [Responsio cum doctrina vtili.] eamdem, quam pro casu præcedenti reddidimus: lex enim resistit ob ius alterius bona fide contrahentis, qui propter dubium consortis nequit spoliari. Prætereà negatur dubitantem possidere, quia possessio stat pro bonæ fidei coniuge, contra quam stare nequit alterius minimè fundatum ius, ex quo incepit dubitare. Item concedi possessio potest, sed turbida, quæ contra certam & claram, nequit præualere. Deinde post factam diligentiam perseuerante dubio, vel si illæ adhiberi nequeant, posse dubitantem & reddere & petere diximus n. 155. quia scilicet tunc possessio præualere contra dubium potest.

Tertiò, Cùm dubium est vter ex duobus [3. ex meliori conditione ob titulum.] priùs titulum acceperit dominij, locum non habet dicta regula. Is enim qui se ostendit accepisse tempore certo, præfertur possessori, qui tempus certum ostendere non potest. Ergo.

Respondeo negando assumptum, quia in casu [Admittitur, sed non vrgere.] dicto possessio stat pro habente titulum certum, non quidem materialis, sed formalis, possessionis inquam tituli certi. Vbi etiam dici potest legem resistere possessioni, vt dictum est n. 156.

Quartò, Ius in dubio magis fauet ei, qui [4. Ex donatione in casu speciali.] est futurus in damno, quàm possessori, qui est futurus in lucro: in dubio enim an res sit donata, possessor probare donationem debet contra donatorem, eiusque heredes. Ergo.

Respondeo vt nuper, vbi fauet Ius, legem re [Fit satis commoda explicatione.]sistere, & ita regulam stare, quæ cum addito illo procedit. Deinde dici potest præsumptionem Iuris esse in oppositum, quia res præsumitur esse eius, cuius dominium in eo præcesserat, dum contrarium non ostenditur aut probatione, aut diuturna possessione, domino id sciente, & repetere potente, cum adminiculis alijs. Præsumptio autem dicta exceptio est regulæ, vt vidimus.

Quintò, Possessio non habet locum nisi [5. ex ratione propria possessionis, cum varijs casibus.] circa rem corporalem, & quasi incorporalem, quæ sit ius agendi aut exigendi sæpiùs aliqua. Verbi gratia, Beneficio, censu, seruitute, in quibus possessio rei acquiritur per vnum actum factum quasi ex iure, siue ex animo habentis ius. Verbi gratia, ingressus in Capitulum, exactione vnius canonis censualis, transitu per fundum alienum: quem actum qui bona fide fecit, aduersario sinente & patiente, appellatur quasi possessor: & posteà si dubium de iure Beneficij, census, aut seruitutis superueniat, præfertur alteri, qui hoc non fecit, potestque pergere in vsu iuris, quod Beneficiario, domino census, & domino seruitutis competit, donec constiterit ipsum non habere ius. Non habet autem ista quasi possessio locum in iure exigendi rem, aut factum tantùm vnum ab alio. Verbi gratia, vt semel soluat centum aureos. Si enim dubium oriatur an debitor soluerit, non potest creditor dicere se esse in possessione exigendi, quandoquidem numquàm aliquid tamquàm debitum exegerit, acceperitque, per quod possessionem crediti acciperet: vnde alio principio tunc opus est; scilicet quòd quando agitur de iure ad rem, & obligatione personali, melior sit conditio negantis, quàm affirmantis: Sic, vt si dubium sit an ex aliquo titulo aliquis sit alterius debitor, melior sit conditio negantis titulum, quàm affirmantis. Quando autem constat de titulo & obligatione, & dubium est an solutio facta sit, melior sit conditio creditoris negantis, quàm debitoris affirmantis. Ergo &c.

Respondeo negando assumptum; do [Admittuntur illi, sed regula prædicta habente locum.]ctrinam autem admittendo quoad illius substantiam, negando tamen ibi locum non habere possessionem, ex qua melior fit conditio possidentis, quod ex dictis relinquitur non leuiter roboratum. In adductis autem casibus illa elucet: præferri enim in dubio quasi possessorem Beneficij, census, & seruitutis, ex titulo possessionis talis habetur, cuius oppositum debuisset ostendi. Quòd autem illa non valeat vt quis exigere possit rem aut factum tantùm vnum, quid mirum, cum respectu rei aut facti non sit dubium, nec proponatur casus, ex quo vrgeri pro illo possit, aut apparentia iuris aliqua. Item, cùm dubium oritur an debitor soluerit, rectè dicitur creditor esse in possessione exigendi debitum, quia certa obligatio præualet, dum ei certò non constiterit esse satisfactum. Quo pacto dicitur lex aut præceptum possidere iuxta sententiam Doctorum, quam defendimus; non quidem de possessione cum omni proprietate loquentium, sed aliquo modo tali, in sensu, qui vix negari potest, si quis velit ad illius intelligentiam animum contradicendi incupidum applicare. Sic etiam stat quod dicitur de affirmante & negante titulum, vt in habente certum titulum, & obligationem, superueniente dubio de solutione, vbi & possessionis pro affirmante fundamentum apparet.

SECTIO XX.

Alia circa eamdem Regulam. Vbi duorum Scriptorum argumenta discussa, & veritas illustrata.

CIrca P. Scildere cùm præfata suffi [Fagnani contra illam stantis argumenta extra materiam malitia.]ciant, ad ea veniendum, quæ ex Fagnano suo contra se Auctor adducit, omissis octo principijs, ex quibus citatus Pater affirmat in dubio de fundamento malitiæ materialis conscientiam conformandam, de quibus & dictum n. 158. & quidquid ad illa pertinet, ad præfata referendum. Arguit ergo præfatus Scriptor.

Primò, Quia nemo in sua possessione à se ipso [1. ex possessione, quam nemo in se turbare potest, ni litigare contra Deum.] perturbatur, nec de illa secum contendit, aut litigat: nec, vt ait P. Vasquez 1. 2. Disput. 65. Cap. 3. vers. Qui verò priorem, potest quis contra Deum opponere quòd melior sit conditio possidentis. Et sanè quis imaginari vnquàm poterit Deum litigare & contendere nobiscum de anterioritate & potioritate possessionis? Quin immò & succumbere in caussa, si nostra possessio anterior sit? Quod vrgeri potest, quia si, cùm de meliori conditione agitur, illa stet pro homine, Dei conditio dicenda est peior: quod quàm sit absurdum statim apparet. Item, si ratione possessionis melior hominis dicenda conditio est, inde fit Deum imperfectè possidere, immò & in aliquo sensu non possidere rem, de qua agitur: quod est etiam dissonum, & ita penitus denegandum.

Respondeo concedendo neminem in sua possessione à se perturbari, & ita accidere in casu, de quo agimus: cùm enim quis dubitare incipit, [Explicatum primum, & commoda circa Deum declaratio.] non perturbatur à se ipso, sed ab extrinseco, ab obiecto inquam taliter occurrente, vt dubium excitet. Deinde dici potest non perturbari in possessione, quia ab illa quis non deijcitur ratione dubij, iuxta regulam, de qua agimus. Quòd autem quis contra Deum opponere possit meliorem esse conditionem possidentis, non sequitur in negotio præsenti, quia opponere significat, & designat litigatorem: Deus autem non litigat, sed homines iure suo, quod ipsis ratione suæ libertatis competit, agere sinit: vnde neque contendit de anterioritate, aut potioritate, neque in caussa succumbit, cui ipse fauet, dum modum obseruandi præcepta præscribit, nolens cùm incerto proponuntur modo, homines obligare. Dici etiam [Vt liceat iis contra illum.] potest aliquomodo valere quod assumitur, quia contra Deum iure agere homines possunt, sicut in retributione præmiorum videre licet, quæ Deus ex iustitia debet, vnde si negaret, contra se agentem admitteret, iuxta illud Isai. 1. v. 16. 17. [Isai. 1. v. 16. & seqq.] & 18. Lauamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum &c. Et venite, & arguite me, dicit Dominus. Quo euentu aliquomodo impeditur Dei dominium: sed quia eo sic volente fit, nihil ipso patratur indignum: sicut neque si dicamus succumbere in caussa: id enim & vult. Quod autem de peiori conditione dicitur, non videtur vsurpandum; sed id quod de meliori asseritur, ad sensum commodum ita trahendum, vt Deo id, quod est oppositum, possit conuenire. Itaque cùm dicimus, meliorem esse possidentis conditionem, sensus est præferendam esse illam, vnde in parte opposita ad summum sequitur postpositio in puncto iuris: nam aliàs præferenda est conditio præcepti, si de modo agendi perfecto loquamur: melius enim est Deo obedire, quomodocumque præceptum proponatur. Quia verò Deus ad eum agendi modum obligare nequit, ideò postpositio illa aliquomodo admitti potest: & quia quod de possessione dicitur, nihil aliud indicat, nihil Dei perfectissimo dominio indignum asseritur, vnde & negandum absolutè Deum perfectè non possidere, quia si quidquam, quod obstare videatur, admittitur, id Deo volente peragitur, vt nuper dicebamus. Verborum ergo maris præstigijs instructa argumentatio.

Secundò, Quæ traduntur à Doctoribus [2. ex Interdicto Vti possidentis & legibus alijs, non habentibus locum pro foro conscientiæ.] de hoc Interdicto vti possidentis, veluti quòd in eo probanda sint duo extrema: alterum, quòd actor possideat ante litem contestatam: alterum, vt inquietetur ab aduersario. Angelus Aretin. Cons. 19. Videtur omnino, in principio, quòd vterque sit actor, & vterque sit reus dicta. l. 3. §. penult. Instit. de Interdicto. Alexander Cons. 88. Quoniam, in principio. Lib. 5. & alia hic similia. Item regula quòd cùm sunt partium iura obscura, reo sit potiùs fauendum quàm actori. Cap. Cùm sunt partium, de regul. iur. in 6. & lex Fabstrabiliores ff. eod. & quòd accusatore non probante, absoluendus sit reus, etiam si nihil præstiterit. Cap. vnico. Vt Ecclesiast. beneficia, hæc inquam omnia nequaquàm verificari possunt in foro conscientiæ, sed in materia iustitiæ, & in foro fori dumtaxat: ac proptereà in dubio quis tenetur sequi partem tutiorem, & æstimare se culpabilem tantummodò in foro pœnitentiali, vel quasi pœnitentiali, vbi non agitur ad pœnam propriè: non autem in suo contentioso, vbi agitur merè ad pœnam imponendam, vt distinguit Abbas, & alij, qui in hac materia constituunt duas regulas. Alteram quod Iudex in dubio non debet iudicare quemquam irregularem. Alteram quòd quilibet in dubio tenetur iudicare se irregularem, & abstinere à ministerio altaris, Hostiensis & alij. Prima enim procedit in materia iustitiæ, & in foro iudiciali, vbi agitur ad pœnam. Secunda verò in foro pœnitentiali, vel quasi, in quo necessariò ad euitandum periculum pars tutior est eligenda. Pro quo Cardinalis, Maiolus, Nauarrus, contra PP. Suarium & Sancium: sed iuxta D. Thomam 2. [D. Thom.] 2. q. 60. art. 4. vbi sic ait: Vbi non apparent manifesta indicia debet vnusquisque eum vt bonum habere, in meliorem partem interpretando quod dubium est; alioquin iniuriatur ei, & contemnit ipsum. Nullus autem debet alium contemnere, aut nocumentum quodcumque inferre absque caussa cogente. At verò circa seipsum homo debet dubia interpretari in peiorem partem, secundum illud Iob 9. Verebar omnia opera mea, eo quòd cùm debemus nostris malis adhibere remedium, expedit ad hoc vt securius remedium apponatur, vt supponatur id, quod est deterius. Sic D. Thomas, pro quo & alios congerit textus & Doctores.

Respondeo quod Doctores tradunt de [Explicata moralis possessionis conditio, ex quo fit satis.] possessionis natura & effectibus, iuxta eam intelligendum de qua agunt: sunt enim aliqua quæ possessioni ciuili, & in materia iustitiæ conueniunt, & huic ea congruunt, quæ adducuntur in argumento. Alia autem possessio est, quæ in negotio conscientiæ reperitur, & à grauissimis Theologis ac Iuristis ita appellatur, quia similitudinem quamdam habet cum priori, in qua quis ideò possidere dicitur, quia in eo præcedit certum aliquid, quod nequit superueniente dubio aliquo superari, in ordine ad obligationem inducendam, sicut in ciuili possessione accidit: cùm enim supponatur certa facultas vtendi re, quæ apud eum extat, non est æquitati conforme vt dubio accedente priuetur illa. Ita cùm quis in possessione suæ libertatis sit ad aliquid faciendum, dubium circa legem, aut præceptum obstare nequit, quo minùs operari vt anteà possit. Quando autem lex aut præceptum certum præsupponitur, impedita est facultas licitè, quod est illi contrarium, faciendi. Et ex dubio an satisfecerit, an non, libertatis non recuperatur possessio, quia lex aut præceptum dici possunt possidere, cùm sint certa: sed quia hoc minùs propriè dicitur, licet boni eo loquendi modo vtantur Auctores, dici potest, quòd licet in illis possessio non sit, sunt tamen fundamenta valida vt homo libertatem suam ratione dubij non recuperet. In eo autem quòd homo libertatem suam physicam & etiam moralem possideat, non videtur absurdum quidquam, cùm ita loquimur, admisceri. [Pro foro vtroque regulam currere optimè infert P. Suarez,] Vnde neganda differentia illa de foro pœnitentiali & contentioso. Et stat ritè consequentia P. Suarij Tomo 5. in 3. p. Disputat. 4. Sect. 6. num. 3. quam dictus Scriptor impugnat, dum ait sic: Iudex non cogitur imponere pœnam, quæ per sententiam imponenda est, donec in suo foro certus sit de delicto. Ergo nec reus cogetur in conscientia exequi in se pænam legis, donec in eôdem foro conscientiæ sit certus de delicto.

Neque D. Thomas aduersatur, quia verba illa, quæ de interpretatione, quam homo [D. Thom. fauet infideliter citatus.] erga seipsum debet adhibere, apud S. Doctorem citato loco non extant, sicut neque auctoritas ex B. Lib. verbis desumpta. Priora autem præpostero sunt ordine posita; ex quo apparet suo in fonte non lecta, sicut & alibi non semel accidit. Illa quidem verba ab Scriptore proposita in fine apud eumdem habentur, sed non sola: quædam enim interposita suppressa sunt, ex quibus contrarium potiùs eliciendum. Cùm debemus nostris malis adhibere remedium. Sic apud illum: cùm in textu sic habeatur in responsione ad Tertium: & sic cùm debemus aliquibus malis adhibere remedium, siue nostris, siue alienis, expedit &c. Ergo D. Thomas non agit de [Iuxta eum qualiter interpretatio in dubio facienda erga se & alios à dubitante.] interpretatione tantùm, qua quis vti debet circa seipsum, sed etiam circa alios. Atqui erga alios contrariam dicitur interpretationem adhibendam iuxta eumdem S. Doctorem: ergo & circa seipsum. Quod cùm non videatur admittendum, ne ille sibi contrarius, nullo ferè interposito spatio, comprobetur, attendenda est illius mens, ex cuius obseruationis defectu peccatur. Audiendus ergo, dum ita loquitur: Dicendum quòd interpretari aliquid in deteriorem vel meliorem partem contingit dupliciter. Vno modo per quamdam suppositionem: & sic cùm debemus aliquibus malis &c. Loquitur ergo de malis, quæ supponuntur, & tamen quanta, ac qualia sint ignoratur. In his ergo dubijs vt securius illis remedium adhibeatur, in deteriorem partem interpretanda sunt, non quidem asserendo esesse talia, sed quia talia esse possunt, ita remedium applicandum, vt si fortè sint, commodè ipsis occurratur. In casu autem, de quo loquimur, malum non supponitur, quod remedio indigeat, vt est planum: aliàs eodem remedio est circa alios vtendo, & supponendo in ipsis id, quod deterius est, similiter occurrendum, quia de omnibus loquitur Doctor sanctus, ex quo fiet sibi esse contrarium.

Quod quidem ex ijs, quæ Cardinalis Caietanus habet in eum locum, venit compro [Non est necessaria per actum positiuum in meliorem partem.]bandum: affirmat enim vti verissimum neminem teneri positiuè dubia in meliorem partem interpretari, sed negatiuè, suspendendo scilicet iudicium, ne sinistrum aliquid de proximo concipiat, quo illam omittat, quam de illius probitate opinionem habebat. Suppositionem autem alio modo explicat, sed qui nostræ sit commodus assertioni: ait enim in meliorem partem dubia interpretanda ex suppositione quòd interpretatio per actum sit positiuum seu formale iudicium facienda. Iuxta quæ nihil habet aduersarius in Doctore Sancto ex quo possit contra receptissimam sententiam argutari. Si enim dubia non sunt in meliorem partem positiuè interpretanda, ideò est quia vt ait doctus Interpres, recta ratio non tradit vt ex obiecto neutrali generetur aut [Card. Caietan.] sumatur opinio declinans ad alteram partem, sed quòd neuter præseruetur intellectus. & boni rationem non habet, vt absque neceßitate aut pietate aliqua; exponam intellectum meum periculo falsitatis sæpiùs incurrendæ. Quæ rationes manifestissimè procedunt etiam in dubijs, quæ quis habet circa seipsum, quia & obiectum neutrale est, & periculum incurrendæ sæpiùs falsitatis: vnde quod de iudicio ex suppositione dicatur, similiter applicandum. Licet enim dubium circa seipsum in deteriorem partem interpretatur, iniuriam sibi non irrogat, quia nullus sibi iniurius esse potest, sicut neque iustitiam erga se exercere, non tenetur tamen in se sine iniuria admittere, quod erga alios faciens iniurius haberetur, quando pro vtroque est idem fundamentum. Sicut enim charitas incipit à seipso, ita & iustitia similem seruat æquitatem, licet non eamdem habeat circa vtrumque rationem. Sic enim erga alterum tendit, vt modum ostendat, quo erga seipsum se debeat habere. Quamuis enim charitatem erga se propriam non habeat quispiam, vt D. Gregorius ait homilia 17. in Euang. [D. Gregor.] quia minùs quàm inter duos haberi illa non potest: id tamen iuxta illam habetur: vt in eam habente incipiat à seipso: vnde & in iustitia idem debemus agnoscare, vt ita erga alium tendat, quòd exercentem peioris conditionis non reddat. Et cùm res similiter se habeant, melius sit alteri, quàm sibi consulendum, & hoc quidem procedit iuxta suppositionem illam, quæ quidem nihil ponit in re, sicut & conditionalis assertio, quia numquàm necessaria est interpretatio in meliorem partem, iuxta fundamentum adductum, interpretatione inquam per iudicium positiuum. Pro quo hæc satis, si addamus, iuxta dicta fal [In dubio quid circa irregularitatem.]sum esse quod de irregularitate dicitur: id enim non stat, nisi vbi dispositio Pontificia habetur, vt in homicidio, quod de dubio propriè sumpto accipiendum, non de probabili opinione.

Tertiò arguitur ex absurdo. Nam iudi [3. Arguitur ex forma iudicij non habente locum.]cium constat ex tribus personis, id est iudice, actore, & reo Cap. Forus §. In omni de verb. significat. l. vbi C. ad legem Carnal. de fals. l. Inter litigantes, ff. de iudic. Tu dicis hoc iudicium de possessione agi inter Deum & hominem. Inquiro, quis erit iudex; qui in hac caussa pronuntiet, & hominem in sua possessione contra Deum manu teneat: Bertholus in Tractatu quæstionis ventilatæ coràm Iesv Christo inter Virginem Mariam ex vna parte, & diabolum ex alia, facit diabolum actorem, & humanum genus reum, eiusque aduocatam Beatissimam Virginem, & iudicem Iesvm Christum. Tu verò constituis Deum actorem, & hominem reum, sed iudicem non designas. Respondeo formam iudicij forensis ita procede [Satis sit obseruanda explicatione.]re, vt dicitur, in casu autem nostro eam non seruari, sed iuxta ea procedi, quæ dicta sunt n. 158. Deinde dici posse formam aliquam iudicij seruari, & in ea Deum esse iudicem, licet sit actor, quia vterque in illo potest obseruari respectus, quatenus vt legislator præcipit, sed vt iudex absoluit prudenter operantem. Prætereà affirmari etiam potest rationem esse iudicem, iuxta illud quod in Psal. 50. v. 6. habetur: Vt iustificeris in sermonibus [Psal. 50. v. 6. Cardin. Bellarm.] tuis, & vincas cum iudicaris. Circa quod sic Cardinalis Bellarminus: & si iudicium inter te & me instituatur, & ego negare velim crimen, cuius tu reum me esse dixisti, tu omnino vincas caussam, & ego caussa cadam, cùm mecum iudicaris. Hunc existimo litteralem esse sensum huius obscuræ sententiæ. Sic ille, & rogo nunc quisnam iudex in caussa tali? Certè ratio & conscientia, ideò enim dicere idem potuit: & peccatum meum contra me est semper.

Quartò. Interdictum retinendæ datur, [4. Ex Interdicto retinendæ.] cùm duo contendunt de possessione, ne veniant ad arma. l. Æquißimum, ff. de vsufr. Iaso in l. Quidam existimauerunt, Col. 3. n. 4. ff. Si certum petat. Tu verò qui dicis hoc Interdictum habere locum inter Deum & hominem de possessione contendentes in foro animæ, considera an inter tales personas, & in tali foro subsit huiusmodi periculum ad arma veniendi.

Respondeo iuxta dicta Interdictum præfatum [Responsio facilis.] habere locum in ciuili possessione, cùm personæ sunt habiles, cùm tamen in casu nostro de alio possessionis genere sit sermo, & in ciuili etiam possessione periculum illud cessare potest, quia personas habiles non esse frequenter potest accidere, vt cùm Monasterium aliquod Monialium cum alio litigat per Procuratores, aut inter eos res agitur, in quibus periculum est nullum, licet physica potestas sit, quia moralis est de non assumendis armis certitudo.

Quinto, Iudicium retinendæ est summa [5. Ex summarissimo iudicio alterius præparatorio.]rissimum. Rota diuers. decis. 641. nu. 8. parte 1. & momentaneum. Cagnolus in l. In pari. ff. de regul. iur. Cæsar de Grassis Decis. 22. alias. 2. n. 5. de restit. spoliat. & est præparatorium iudicij possessorij principalis atque primarij. Beroi. Cons. 11. n. 1. Lib. 1. & datur quousque caussa cognoscatur in pleno possessorio vel petitorio, & ideò alicubi appellatur l. Interim. quia expectat aliud iudicium post se. Rota in Tirason. Decimarum coram Cardinali Marquemontio impressa apud Marquesanum de commit. par. 1. fol. 1262. nu. 2. Couarrubias practicar. quæst. Cap. 17. in Rubrica & n. 2. Dic ergo tu, qui asseris hoc iudicium agitari inter Deum & hominem, si in eo Deus succumbat, & potior sit conditio hominis suam libertatem possidentis quo pacto succurratur Deo, & coràm quo ius suum prosequetur in pleno possessorio, vel in petitorio iudicio, ad præscriptum l. Exitus ff. de acquir. possessione.

Respondeo distinguendo assumptum: Est sum [Negatur illud in caussa præsenti. Et etiam in ciuilibus.]marissimum & præparatorium, vbi à principali potest præparatorium separari, concedo: vbi est indiuisibile, nego. Et posterioris est generis de quo agimus, in quo, vt iam non semel dictum, non seruatur forensis forma iudicij, stante enim dubio, & iudicio accedente, quo quis iudicat se non esse præcepto ligatum, negotium absoluitur. Esse autem caussas aliquas, quæ summariè terminantur, videri apud Scriptores potest, quos adducit Cardinalis Tuschus Tomo 7. lit. S. Conclusione 887. & seqq. & esse aliquam, quæ impediat processum, ex Cardinali Zabarella num. 19.

Confirmat, Quia regula Iuris, quòd po [Vrgetur ex eo quòd regula tantum procedat in dubio.]tior sit conditio possidentis, procedit tantùm in dubio, vt notat Glossa 1. ad finem in Cap. In pari de regul. iur. lib. 6. & cum iura partium sunt ob-, scura, vt Cap. Inter dilectos, de fide instrum. Idque satis clarè admittunt aduersarij, dum ad eludendam regulam quòd in dubio pars tutior sit eligenda, opponunt ei contrariam regulam, quòd immò in dubio sit melior conditio possidentis. At quomodo fieri potest, vt dubia sit & obscura ex parte Dei, cui omnia sunt plana & aperta? Cap. Deus omnipotens 2. q. 1. Cap. Nouit, de offic. deleg. Neque insisti potest dicendo rem esse obscuram ex parte hominis, quoniam hoc non sufficit cùm prædicta regula non intret, nisi quando iura sunt obscura ab vtraque parte; aliôqui si ius actoris sit clarum & liquidum, & ius rei conuenti sit dubium & turbidum, non pro reo, sed pro petitore est pronuntiandum. Argumento dicti Cap. Inter dilectos, de fide instrum. & l. Res aliena, C. de rei vendicat. à contrario sensu, & notat Baldus. Cons. 459. Qualiter probentur. n. 2. vers. Si quid est. lib. 3.

Respondeo concedendo assumptum, & ad in [Admittitur, & soluitur manifestè.]stantiam dico responsionem essc legitimam, sufficit enim esse obscuram ex parte hominis partem vtramque: & nego illationem ac suppositum, quòd scilicet stante iure claro & liquido ex parte actoris, possit contra illum pronuntiari, quia tunc ius ex parte rei nequit esse dubium, sed penitus nullum; cùm manifesta claritas omnem remoueat obscuritatem. Addo in præfata instantia aliud non verum haberi suppositum, scilicet Deum clarè cognoscere ius suum, quia stare frequentissimè potest, vt opinio, quæ præualet contra præceptum vera sit, & ita in Deo ius non est, non solum clarum & liquidum, sed nec vllum, quia tantùm illud esse potest ratione certæ obligationis. Vnde & negari illud potest, etiam quando opinio se tenens ex parte præcepti vera est, quia ius non resultat in Principe, nisi ex præfato titulo.

Sextò. Possessorium non datur contra [6. Ex possessione cum titulo.] titulo possidentem, quando titulus est iustus, & cum bona fide. Cap. Licet caussam, de probat. Alexander Cons. 89. Excellentißimi, n. 7. vers. Accedo ad possessorium, lib. 5. vnde etiam si solo possessorio agatur, qui iustificat possessionem suam cum titulo, præferri debet, Baldus Cons. 161. in fine vers. Illud etiam l. 3. Quin immò possessio titulata quantumque iunior. præfertur non titulatæ, quia magis dicitur iustificata per punctum rationis d. Cap. Licet caussam, Part. in l. Si duo. Col. 2. ff. vti poßidetis. Bald. in l. Qui accusare, in vlt notab. Col. fin. C. de edendo. Possessio autem ex parte Dei, præterquam quòd est antiquior, semper est cum titulo iusto, & cum bona fide, quia Domini est terra, & plenitudo eius: orbis terrarum &c. Ps. 23. Nullo ergo casu dari potest contra Deum possessionis potioritas ex parte hominis.

Respondeo concedendo Assumptum, & ad [R. moralem contra Deum possessionem non repugnare.] illationem nego suppositum, quòd scilicet ex parte Dei sit possessio, quando possessio libertatis præualet contra præceptum, iuxta dicta n. 166. vbi de morali possessione est sermo, non de physica & alia, iuxta quam ipsius libertatis ab homine possessæ absolutus possessor est, quo in genere nihil est, quod illi possit præferri.

Septimò, Interdictum retinendæ non da [7. Ex eo quod Deus sit supremus superior. Deut. 10. v. 17. Resp. vt nuper.]tur contra supremum Superiorem. Menochius de retinend. q. 2. n. 152. Ergo nec homini conuenit contra Deum, qui, vt dicitur Deuter. 10. v. 17. est Deus deorum, & Dominantium.

Respondeo iuxta nuper propositam responsionem, scilicet non dari, loquendo de absoluta possessione, non verò de morali illa à Deo homini concessa, ratione cuius agere quodammodo contra Deum potest.

Octauò. Hoc Interdictum datur possessori quantumcumque iniusto, quia etiam prædo [8. Ex eo quod Interdictum competat possessori iniusto.] in sua possessione est manu tenendus. Cap. In litteris cum materia de restit. spoliat. Dicta. l. Res alienas. Cod. de rei vendicat. Prædo autem, & qui rem alienam iniustè detinet, vtique est in peccato mortali, quamdiu non restituit, vt in Regula Sexti: Peccatum non dimittitur &c. At quomodo potest cadere in mentem hominis, vt in quæstione inter Deum & hominem, & in foro conscientiæ homo sit manu tenendus in possessione mortalis peccati? Certum est enim non dari possessionem caussatiuam peccati: quinimmò iudex etiam ex officio, & nemine petente, debet amouere à tali possessione Gemin. Cons. 76. in princip. plenè Menochius de retinend. remedio 3. nu. 156. Ruin. Cons. 28. lib. 4. Igitur Interdictum retinendæ in foro conscientiæ locum non habet.

Respondeo in huiusmodi argumentatione egre [Responsio ineptam ostendit argumentationem.]giè peccari, dum id supponitur, quod negatur, & est manifesta contra arguentem assertio, scilicet eum, qui in possessione dicta est, non peccare mortaliter iuxta illam operando, aut eam retinere volentem. Si secus sentit probet, & tunc etiam probatio ineptè procedet, quia non est iniustus possessor, qui contra præceptum agit, sed nullatenus possidens, nam Deo contradicente nequit acquiri possessio, & in casu huiusmodi contradicit, cùm ex vi præcepti agat contra mortaliter operantem.

Nonò. Cùm hæc regula, Potior est conditio [9. Ex eo quod locum habeat in pari delicto.] poßidentis, locum habeat tam in pari delicto, quàm in pari caussa: si tu pertinaciter contendis eamdem regulam habere locum etiam in foro conscientiæ, & cùm vertitur quæstio inter Deum & hominem: Ergo supponis in Deo posse cadere delictum, quod est non tam impium, quàm impossibile, cùm potentia Dei non se extendat ad peccatum. Glossa in Cap. Firmiter &c.

Quid ad hæc? Exorbitantem profectò esse il [Responsione genius Iuristarum aperitur cum Theologizent. In Apolog. Epist. 4. n. 8.]lationem, quæ non indigeat responsione P. Bonæ Spei pag. 250. n. 333. benè insinuat Iuristarum genium, qui dum Theologicas quæstiones ad Iuris volunt adaptare præscripta ita loquuntur, vt materiam de qua agitur, aut non calleant, aut vanas & incompetentes proferant illationes. Vbi audent, exorbitant. Sic alicubi D. Caramuel cum multis locutus.

Decimò. Etiamsi concedatur in dubio iu [10. Ex eo quod possessio stat pro Deo & lege.]dicandum esse pro possessore, non solùm in materia iustitiæ, & in foro iudiciali, sed etiam in materia aliarum virtutum, & in foro conscientiæ, non stat possessio, pro libertate, sed pro Deo & lege. Ergo &c. Probatur assumptum: Nam in ipso instanti, in quo homo incipit habere vsum rationis, & esse doli capax, reperitur ligatus nexu obligationis seruandi præcepta diuinæ legis, & contra eam non peccandi, vt legitur, & notatur in Cap. 1. de delict. pueror. & consequenter non exponendi si peccandi periculo: lex autem præcedit peccatum, quia vt dicitur. 2. ad Rom. 8. sine lege peccatum mortuum erat. Ergo [Rom 8.] possessio semper est pro Deo & lege, non autem pro libertate hominis: ac proinde ineptè allegatur ex parte hominis, quòd potior sit conditio possidentis, quia possessio stat semper pro obligatione abstinendi ab actu, de quo dubium est an sit licitus, an illicitus. Hinc est vt qui emisit votum, & dubius est an illud adimpleuerit nec ne, nequeat non adimplere, quia possessio stat pro præcepto, & non pro libertate, quia præcessit obligatio. Ergo &c.

Respondeo negando assumptum, & ad proba [Concessis nonnullis contrarium ostenditur manifestè.]tionem concedo illud, quia verè stat obligatio dicta. Concedo item legem præcedere peccatum, nego autem quod infertur, nam manifestè libertas arbitrij intimationem legis & præcepti præcedit: lex enim & præceptum non nisi libero homini imponuntur, & ita meritò allegatur: quòd autem possessio sit pro obligatione abstinendi ab actu, de quo dubium est an sit licitus, ideò est quia hominis libertas est impedita per legem, qua hoc prohibetur, ne se periculo peccandi sic dubius exponat. Qui autem eo operatur modo, quem sententia, pro qua decertamus, amplectitur, non dubitat an sit licitus, an illicitus actus, an sit obligatus, an non obligatus, sed probabiliter iudicans actum esse licitum, & obligationem non vrgere, & practicè certus de honestate saltim priuatiua operationis, dum iuxta probabilem sententiam operatur. Vnde possessio non stat pro lege, sed pro libertate: licet enim homo in instanti dicto obligationem legis diuinæ subeat, id est intelligendum de lege sufficienter intimata pro casibus occurrentibus, non verò cùm dubia est, & ita respectu legis dubiæ possessio libertatis præualet. In exemplo autem adducto nihil habetur quod obstet: libertatis enim possessio voto impedita est, cuius certa obligatio præcedit, quæ dubia adimpletione minimè restauratur, iuxta dicta nu. 168. & hæc circa citati Scriptoris rationes.

SECTIO XXI.

Circa obligationem sequendi partem tutiorem, an Auctor conuenienter & consequenter philosophetur. Ex quo ampliùs propriæ sententiæ veritas illustrata.

OBligationem huiusmodi fatetur ille, [Proponitur ille.] & propositam regulam cum sententia de libertatis possessione rectè componi affirmat; immò stabiliri pag. 251. n. 337. Quod videtur difficile, cùm semper tutius sit sequi præceptum, quantumuis possessio fauere libertati videatur. Vnde n. 335. sibi obijcit D. Fagnanum sententiam Doctorum pro libertatis possessione stantium proponentem vti contrariam insigni regulæ de tutiori parte in dubijs eligenda. Respondet autem nu. 335. sensum regulæ esse, sequendam partem tutiorem probabili & dubia præcisè accedente ignorantia inuincibili, ex qua fit vt non culpabiliter erretur, si reuera error in ea amplectenda committatur. Sed certè [Exploditur euidenti ratione.] iuxta hunc dicendi modum id non obtinetur, quod intenditur, nisi ad sententiam de licita probabilis sententiæ sequela declinetur. Tutior enim pars dicitur, in qua nullum est peccandi periculum, cui se operans exponat. Atqui operans dicto modo id non euadit, nam ad honestatem talis operationis asseritur necessarium esse actum, quo operans iudicet se ignorare inuincibiliter, & ita licitam esse operationem. At sic procedens necessariò cognoscit, etiamsi id ignoret, posse tamen errare, & ita contra præceptum operari. Ergo dum ad operandum procedit periculo se transgressionis exponit. Quid ad hæc? Illud certè, non peccare, quia iuxta prudentium operatur dictamen, non quidem humana tantùm prudentia, sed Christiana, quam Dei timor comitatur. Atqui hoc etiam & nos dicimus: Ergo ad nostram sententiam, dum præfato discurritur modo, declinatur.

Dices in casu vt ab aduersarijs explica [Multiplex euasio præclusa.]tur, (si tamen plures illi sint, Auctor enim singularis sua in existimatione videtur quam neque in suo Prospero, vt prosperè procederet, inuenire potuit, licet illum inuitum trahere, corrasis hinc inde leuibus argumentis adnitatur) transgressionem esse materialem. Et benè id quidem, sed non aliam esse affirmant sententiæ nostræ patroni: Iam sumus ergo pares. Dices prætereà cùm inuincibili ignorantia omnes sentire nullum esse peccatum, aut illius periculum. Benè item. Sed sententia contraria etiam illam esse ait, quia reuera impossibile est quæ sit vera ex duobus opinionibus oppositis, explorare, & ita an certò obliget præceptum, nisi ea stante. Dices insuper iuxta præfatum dicendi modum omnem cessare formidinem, quod secus accidit in opposito. Et hoc etiam bene quidem dictum, si Auctor probaret esse defectum illum formidinis necessarium, cuius oppositum relinquitur demonstratum. Item, ex eo quòd formido non adsit, vt contenditur, erroris periculum non tollitur, iuxta dicta, quia ad statum illum formidine vacantem voluntariè peruenitur, dum collatio rationum præcedit, ex quibus habetur posse in exercitio operationis errari. Ponamus opinionem hîc & nunc, quæ libertati fauet contra præceptum esse probabilem: in illo præcisè statu est obnoxia errori & periculo transgressionis præcepti materialis. Tunc vltra. Eam P. Bonæ Spei assumat, & suis illis ad certam honestatem conuestiat requisitis: ex eo quidem non mutatur obiectum: ergo operatio errori subiecta remanet, & totum illud voluntariè ab Auctore disponitur. Ergo quod de carentia formidinis dicitur, nihil præstat ad Auctoris caussam promouendam.

Arguo insuper. Quia si modus ille ex [Discursus euidens ex aduersantium sententia contra ipsos.]plicandi regulam de tutiori parte eligenda congruens iudicatur, iuxta sententiam nostram similis potest adhiberi. Pro quo facit id quod dictum nu. 41. ex Recentioribus quosdam sentire sufficiens esse iudicium probabile ad honestam operationem: quod communiter non admittitur, sed necessarium esse iudicium moraliter certum. Sicut ergo ad saluandam regulam asseritur stare illam, dum certior opinione probabili præcisè sumpta eligitur pars; ita & saluari potest si dicamus eum tutiorem partem eligere, qui non est probabili iudicio contentus, de quo Auctores dicti, sed iudicium certum vti necessarium statuunt, & congruo modo explicant, vt est à nobis explicatum. Sic enim certior eligitur via priori illa, & ita tutior. Immò iuxta sententiam prædictorum Scriptorum potest modus consimilis saluandi regulam inueniri, quia dici potest sic operantes certiorem partem amplecti, quatenus certior hæc pars est comparatione operationis cum dubio, quod aliquando licere, practicè illud deponendo, fundari in aliquorum sententia potest, qui de matrimonio id asserunt, vt videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 2. de illo Disp. 41. num. 44. & licet eidem Patri videatur talis sententia improbabilis nu. 47. id non debet obstare, quia quando pars tutior eligenda dicitur, illud Tutior non sumitur in vim comparatiui, sed positiui, pro certa inquam, vt Patrem Bonæ Spei explicuisse ac comprobasse vidimus n. 143. quatenus existimat operari iuxta opinionem probabilem præcisè sumptam, scilicet non exclusa formidine, non esse licitum, & ita nullo modo certum, vnde comparatione illius nequit dici tutior sententia opposita, nisi in sensu explicato.

Prætereà stante possessione pro liberta [Illustratus ille, & roboratus ampliùs.]te, non est necessarium ad modum illum inuincibilis ignorantiæ recurrere: ergo immeritò vt necessarius inculcatur. Assumptum probo. Quia aliàs possessio nullum effectum specialem præstat: quod in sententia D. Fagnani possumus euidenter ostendere, qui, vt vidimus, negat possessionis titulum allegari posse in materia aliarum virtutum à iustitia diuersarum. Ille ergo (& idem est de quolibet alio cum ipso sentiente) assumpta opinione probabili eâdem, quæ talis iudicatur, & cum illis adminiculis munitam deprehendens, quæ ad moralem certitudinem sufficiant, iuxta suum philosophandi modum, potest iuxta ipsam licitè operari, vbi nullus ad possessionem libertatis respectus: Ergo illa nullum specialem ad negotium, de quo agimus, præstat effectum. Vbi dici nequit id non stare cum sententia Scriptoris præfati de obligatione sequendi partem tutiorem; sic enim non licet sequi opinionem se tenentem ex parte libertatis: nam iuxta ipsum partem minùs tutam sequi potest, qui extra dubium versatur, vnde ita scribit apud Auctorem citato nu. 337. Cùm ius est absolutè dubium, aut quis credit esse certum, aut credit esse du [Fagnanus.]bium. Si credit esse certum, tunc res est extra terminos præsentis controuersiæ, quia is non versatur in dubio, & ideò potest sequi opinionem minùs tutam, etiamsi illa sit falsa, quia excusatur propter ignorantiam iuris obscuri & intricati secundùm Innocentium in Cap. Per tuas II. 2. de Simonia. Aut credit illud esse ius dubium sicuti est: & tunc dubium iuris absolutè concurrit cum dubio personæ, cum quo operari non licet absque peccato, vt fatentur ijdem Suarez & Sanchez &c. Iuxta quæ opinionem minùs tutam potest quicumque amplecti, cessante dubio, etiamsi falsa sit: Ergo & qui ita scribit sic etiam se gerere potest, dum fundamenta conquirens & conferens, extra dubium se statuit, & ita sine respectu ad possessionem operari.

Respectu autem eius, qui possessionem [Malè titulum possessionis Auctorem tueri, iuxta quem locum non habet.] multùm in præsenti caussa asserit habere momenti, & aliôqui iudicium exigit, quod nequeat cum formidine aliqua saltim speculatiua componi, id etiam constat, vt n. 147. ostendimus. Et quidem si possessio validum motiuum est, vt esse debere conuincitur ex solutione argumentorum D. Fagnani contra illam, & alijs superiùs adductis, pro eôdem, quando quis opinionem, quæ ex parte libertatis se tenet, secutus operatur, illa reddi pro ratione potest: si quisquærat, vnde opinionis talis licita sequela sit, respondendo scilicet, quia libertas est in possessione, & non est ius, aut vehemens præsumptio expressè resistens, iuxta modum loquendi ipsius n. 339. Atqui iuxta modum dicendi eiusdem de ignorantia inuincibili, dicere nequit. Ergo &c. Maior videtur manifesta, & Minor ostenditur. Quia posita huiusmodi possessione non licet operari; ergo titulus ex illa desumptus nullius roboris est, & ita reddi pro ratione nequit, sed ad ignorantiam talem negotium reuocandum. Sicut quando pro ratione est præsumptio, iuxta dicta nuper ex Auctore. Quomodo stare potest vt ratione possessionis regula de tutiori parte eligenda ampliùs stabiliatur, pro qua firmanda tot inducuntur textus ex D. Fagnano citato num. 337. quæ pro illa quidem sunt, sed pro stabilimento ex possessionis titulo nihil est ponderis vel exigui, sed quod infirmare eam potiùs videatur? Iuuat Auctoris verba hoc loco dare, quæ habet ille pag. 303. vbi ita scribit, Si ad hanc ex præmißis D. Fagnani do [Fagnanus doctrinam eidem non suffragarit.]ctrinam maturè attendatur, in materia fidei & morum, omnis opinio quatenus probabilis præcisè, dura sit aut benigna, displicet: omnis illa tutior, siue moraliter certificata iudicio moraliter inuincibili, quòd sequendo erretur inuincibiliter, si erretur, placet: neque hac tutior aut strictior quærenda est. Nos istam doctrinam Dub. 7. per totum efficaciter, ni fallor, probauimus, illam sequitur pientissimus D. Fagnanus &c. Sic cùm illa fateatur ingenuè, ex eo habemus, siue iuxta sententiam D. Fagnani negantis possessionem in materia virtutum aliarum à iustitia distinctarum, siue in opposita, omnem probabilem opinionem posse licitè ad praxim aduocari, cum additamento illo. Ergo sine respectu ad possessionem dictam etiam id stare potest. Pater illatio. Nam D. Fagnanus illam negat, & D. Fagnani sententia probabilis est. Ergo dummodo id habeatur, quod ipse requirit, iuxta illam erit licitum operari à quocumque etiam circa hoc Antifagnano. Sicut autem hoc ex eo habetur quòd ignorantia dicti generis admiscetur, ita & cùm quis possessionis titulo se tueri contendit, quia non magis influit titulus iste in hoc casu, quàm in priori: quandoquidem, vt ostendimus, nequit reddi pro ratione, & vnica illa est ignorantiæ peremptoria ratio.

Possumus etiam contra Auctorem ex [Sua ex doctrina vrgetur Auctor. contra Gonetium.] eo, quod admittit, satis robustè consurgere. Ipse enim pag. 254. Col. 1. Sic ex P. Gonetio argumentum contra doctrinam suam de meliori possidentis in dubio conditione proponit. Dubitans in die Iouis an transacta sit media nox potest tuta conscientia comedere carnes, non verò si in die Sabbati dubitet. Cuius differentiæ rationem reddunt planè ridiculam: dicunt enim quòd in primo casu libertas vescendi carnibus stat pro die Iouis, in secundo verò præceptum abstinentiæ pro Sabbato. Posset enim gulosus in sui fauorem facilè respondere, quòd sicut in dubijs melior est conditio possidentis, ita etiam ex alia regula, odia sunt restringenda, & fauores ampliandi: Est autem odiosum dicere quòd aliquis teneatur ad seruandam abstinentiam absque certitudine suæ obligationis. Ad quod ille respondet licere die Iouis &c. comedere carnes, non die Sabbati &c. quia melior est conditio diei Iouis, in qua licet aduersus diem veneris inuincibiliter ignoratum: tantumq; abesse vt oppositio Gonetij faciat hanc rationem ridiculam, quin potiùs se ridiculè ex sibilandum perhibere, qui talem oppositionem format &c.

Iuxta quæ habemus eum, qui die Iouis audito horologio aliquo carnes comedit, licitè id facere, quia in possessione est dies talis, & dubius an transierit, dum horologij alterius expectat sonum. Ex quo habetur ita esse ignorantiam diei Veneris, vt necessariò aliqua circa rem istam subsit formido: nam cùm propterea comedat, quia ad alterius horologij sonum appellat, dum sic agit, non potest non opinionis contrariæ cogitationem fouere, cui est formido congenita: ea enim, quæ est ad horologia attentio, ad opiniones pariter attentio est, iuxta quas operatur, ita vt impossibile appareat, saltim moraliter, secus operari. Ergo ignorantia prædicta stat cum formidine partis alterius speculatiuè se habente, quatenus non impedit iudicium practicum certum de licita operatione. Meritò autem Gonetij instantia reijcitur, quia differentiam dictam debilissima ratione conatur euertere, ex regula inquam illa, ad quam Auctor non respondet, quia nullius roboris eam esse dignouit. Dicendum tamen regulam de odijs [Regula de odijs & fauoribus quomodo intelligenda.] & fauoribus non ita esse intelligendam, vt quidquid odiosum est restringi debeat, & quidquid fauorabile extendi in omni genere, ex ea solùm ratione quòd odiosum aut fauorabile sit, sed attentis rerum, de quibus agitur, conditionibus, verbis legis, & eiusdem ratione: ex quo accidere potest vt id, quod odiosum videtur, eo quòd onus apponat, ampliari debeat, & quod fauorabile, coarctari. Sic illa, in quibus animæ periculum vertitur, amplianda & extendenda sunt ad latitudinem rationis, iuxta ea, quæ cum multis habet D. Fagnanus apud Auctorem pag. 253. num. 338. & priuilegia, quæ vt talia fauorem præseferunt, quia ab onere eximunt, restringenda multoties esse benè ostendit Glossa circa Regulam 15. nu. 6. Estque non facilis negotij certum aliquid constituere, ex quo intelligi possit quando aliquid sit odiosum, & quando purus fauor: id enim quod odiosum videtur, quia grauat, potest, vt dixi, ad fauorem animæ trahi, aut etiam legis: sicut respectu huius esse odiosum, quod personæ commodum importat. Item, fauoris & odij cessant rationes, vbi per legem aliquid statutum inuenitur, vt circa decimas videre est, in quibus exempla extant à citata Glossa, & Ioanne Andrea adducta. Et ita cùm ex Iure habeatur certa regula de meliore possidentis conditione, contra eam nequit generalior illa de odio & fauore conuenienter allegari. Et quidem Auctores negantes licere operari in dubio quando præceptum possidet, regulam præfatam de odio & fauore neutiquàm sibi fauere plenè recognoscunt, vnde ea non obstante obligationem ad præcepti adimpletionem agnoscunt; in quo rectè se gerere aduersarij negare nequeunt, quod & arguens profitetur. Ergo nullius illa roboris in negotio præsenti, & ita ineptè pro eôdem allegatur.

Claudit Auctor Resolutiones suas pag. [Vt Resolutiones suas Auctor claudat.] 256. vbi regulas quasdam seruandas profert in concursu æquè probabilium opinionum, quando est ignorantia certæ possessionis, & partis tutioris, ac concursus incompatibilium præceptorum, & sunt ex Fagnano illæ, ac repetitæ, sicut alia, de quibus dictum n. 79. & ex eisdem contra vtrumque valida instructa argumentatio. Sequuntur deinde diuersæ sententiæ, cum Censuris adiectis, de quibus non est hoc loco instituenda disputatio: quædam enim ex illis probabiles non modò sunt, sed cum excellentia in eo genere: aliæ meritò reprobandæ, sicut & reprobatæ aliquæ Pontificia auctoritate, de quibus Parte 1. dum cum P. Gonetio specialiter ageremus, quia verè probabiles non sunt, licet à modernis nonnullis cum approbationibus editæ, quorum & nos in officiosam licentiam, dum pro opinionum probabilium licita decertamus sequela, quod non semel admonuimus, reprobamus. Quod insuper contra D. Caramuelem detonat pro D. Fagnani affectata defensione, quia caussam non concernit nostram, pariter omittendum.

SECTIO XXII.

Auctoris aduersi iudicium circa præsentem controuersiam, & vera demonstrata sententia.

PAg. 320. Resolutionis titulo præmisso [DD. Caramuelem & Fagnanum in substantia asserti conuenire vt probet Auctor ineptijs cumulatis.] DD. Caramuelem & Fagnanum in doctrinæ substantia conuenire, & solis verbis differre affirmat. Probat. Quia D. Caramuel verbis affirmat in materia fidei & morum sufficere ad securitatem conscientiæ opinionem probabilem præcisè, & sine addito: sed iam argumentis D. Fagnani conuictum reipsa subaudire, ex ignorantia inuincibili moraliter certificata. Quod in præmissis ad dubium præsens iam visum asserit, scilicet pag. 318. §. Contra id vbi ait suam resipiscentiam confirmare per hæc verba n. 255. & in his, quæ inuincibiliter ignorant, probabilibus argumentis ducuntur. Quibus appositis ita subdit: Si ita est, inquies, cur itaque non dicit clarè: Ecce doctrina D. Fagnani de probabilitate ex ignorantia inuincibili moraliter certificata, in ipsomet Empyreo apud Angelos gloriosos locum habet? Debet quidem, sed humanæ infirmitati parcendum: nam pudet extraiudicialiter in ipso actu Apologetico propriam turpitudinem clarè fateri &c. Pergit in Resolut. citata dicens maximè ex eo D. Caramuelis cum Fagnano consensum euinci, quòd continuò supponat, licet falsò, opinionem probabilem præcisè includere ignorantiam inuincibilem, cùm D. Fagnanus verbis neget in materia fidei & morum sufficere ad securitatem conscientiæ opinionem probabilem, præcisè & sine addito: sed à D. Caramuele tamen non conuictus, reipsa subaudiat: Nisi ex ignorantia inuincibili moraliter certificatum: vt patet ex præmissis ad Dub. 2. & 3. (scilicet nu. 3. 13. & 14.) ac summario totius doctrinæ D. Fagnani ad Thesim: Ad securitatem conscientiæ non sufficit (nota, ait Auctor) opinio probabilis: quæ æquiualet huic: In opinione probabili præcisè, siue præscindendo ab ignorantia inuincibili legis vel præcepti de alijs quàm necessarijs ad salutem neceßitate medij, de quibus solum quæstio & thesis, non est conscientiæ securitas.

Adhæc erunt qui rideant D. Caramue [D. Caram. ab impetitione absurdissima Auctoris euidentissimè vindicatus.]lem argumentis D. Fagnani conuictum, cum eôdem tandem in præsenti controuersia sentire, ex eo scilicet quòd ignorantiam inuincibilem in opinionum probabilium sequela reperiri concedat; cùm constet ipsum multò ante concertationem istam, & opus D. Fagnani editum, ignorantiam huiusmodi agnouisse, & indubium affirmasse, scilicet in Theologia Regulari n. 64. Editionis 2. An. 1646. §. Quartam, & in Theologia fundamentali n. 1331. vbi post adducta Christi verba. Matth. 11. Iugum meum suaue est, & onus meum leue, de quibus nos suprà Sect. 14. pro benignarum opinionum defensione, ita scribit: Scio multa opponi contra ab huius æui hæreticis (Luthe [D. Caram.]ranis, Caluinianis, Iansenistis,) & inter alia illud Matth. 7. Arcta est via, quæ ducit ad vitam: vt vel hinc inferre liceat, tam esse arctam, vt peccet homo in ijs, quæ necessariò facit: tam esse angustam & strictam, vt non admittat opiniones probabiles: nam istæ hoc solo capite ab iniquitate excusantur, quòd qui probabilem sequitur opinionem, insuperabiliter veritatem ignoret, adeôque debeat non peccare: si enim insuperabilis ignorantia non excusaret à peccato, iuberet impoßibilia Deus &c. Ecce non solùm ignorantiam inuincibilem ante Fagnanum editum admittentem, sed rationem probabilium opinionum, vt sequi eas liceat vnicam esse iuxta communem scriptorum sensum affirmantem, vt non nisi per affectatam calumniandi libidinem affirmari queat doctrinam hanc à præfato didicisse Scriptore eius argumentis conuictum; cùm aliàs scriptor idem vix ignorantiæ talis meminerit, vt eam pro fundamento vnico suæ protulerit assertionis, ab Auctore ita sentire coactus, ob vnum vel aliud verbum perfunctoriè prolatum: quamquàm verosimile sit ignorantiam inuincibilem agnouisse, quam aliàs excusare à peccato asseruit, & à sequela opinionis falsæ, & non tutæ, vt vidimus n. 183. Quî ergo stet vt argumentorum illius pondere D. Caramuel eius sententiæ subscripserit, quando nec talia apud ipsum extant argumenta? Vnde quod de pudore in resipiscentia clarè fatenda dicitur, figmentum iniuriosum est cordato nemini placiturum.

Veriùs posset ex dictis aliàs concordia [Concordia aliunde fundata, proposito modo formandæ conscientiæ iuxta Fagnanum.] dicta fundari, ex eo scilicet quòd idem modus formandæ conscientiæ videtur ab vtroque, & ab alijs eius sententiæ asseclis obseruari: in Compendio quidem doctrinæ, quod Auctor exhibet pag. 230. sic ille scribit, nonnullis omissis: Si vis periculum euadere, hæc obserua. Primùm inuoca diuinum auxilium, ne te errare permittat, & mox aggredere opinionem, quæ negat actum esse licitum, & examina diligenter illius motiua: & si agnoueris eam non habere rationes suasibiles, vel auctoritates mouentes, tunc conuertas te ad opinionem oppositam, accuratôque studio expende vnam quamque rationem illi fauentem: & vbi cognoueris illas esse suasibiles seu probabiles, tunc illas omnes simul coniunge; & si illis vsque adeò acquiescat intellectus, vt concipiat, & (hîc addit Auctor, inuincibiliter) quòd tamen numquàm in sic discurrente occurrit) apprehendat rem ita esse, & iudicet sine vlla formidine opinionem illam esse veram, intrepidè eam sequaris: quia quamuis non sis certus de illius veritate per demonstrationem, tamen certus es moraliter (hic etiam addit Auctor, puta ob ignorantiam inuincibilem erroris, si fortè erret, cuius tamen ille non meminit) cùm ex illis probabilibus consurgat certitudo talis, quæ sufficiat ad rectè operandum. Hæc ille.

Quæ quidem & D. Caramueli & alijs [Non dissimilis in Caramuele & asseclis comprobatur.] eius sententiæ patronis non possunt non omnino probari. Cùm enim & rationis & auctoritatis momenta ad probabilis opinionis licitam sequelam requirant, & prudentem operandi modum omnem practicè formidinem excludentem, id equidem præstant, quod præfatus scriptor expendendum & præstandum affirmat. Et quidem illam motiuorum expensionem & coniunctionem proptereà necessariam iudicat, quia aliàs formido practica nequit excludi: cùm ergo posse excludi per iudicium practicum certum, de quo scriptores aduersi, (si tamen aduersi) ex dictis constet; non est in eorum modo philosophandi reipsa diuersitas. Cui non obstant sequentia: Sed si cog [Fagnanus.]noueris hanc partem habere pro se rationes non tanti ponderis, vt eis simul iunctis intellectus tuus omninò acquiescat, sed tantum assentiatur fluctuans, & cum formidine, adhibe diligentiam an poßis formidinem illam explodere, & si hoc assequi potueris, poteris tutò sequi eamdem opinionem, & iuxta illam consulere, quia iudicium tuum, quod manente formidine erat probabile, ea deposita desinit esse tale, & incipit esse certum ea certitudine, quam exigit moralis materia &c. Vbi nihil videtur quod possit obstare, quia solum iudicium fluctuans practicum remouetur, quod ex ijs, quæ inferiùs subdit videtur haberi compertum, dum ait: Aliôquin exponis te periculo, & lethaliter peccas, cùm in iudicio practico formido & scrupulus, nisi deponatur, sit mors conscientiæ. Atqui iuxta D. Caramuelem & alios, deponitur in iudicio practico formido & scrupulus: ergo dum sic procedit operatio, non est in ea mors conscientiæ, immò nec vulnus.

Prætereà stante assensu cum formidine, [Promouetur probatio.] si facta diligentia inueniatur, quomodo possit sic opinans formidinem illam explodere, licitum est iuxta illam operari & consulere: Atqui accedente iudicio practico, de quo dictum, inuenitur quomodo formido possit explodi. Ergo &c. Maior est Auctoris doctrina, & Minor ostenditur: Nam per iudicium practicum de licita sequela opinionis probabilis formido ita se habet, ac si non adesset: ergo exploditur, cùm moraliter, virtualiter, aut æquiualenter non sit, quia quod non influit, non videtur adesse. Id quod ex concessis vrgetur apertè: nam cùm sublata formidine, vt dicitur, operatur quis, accidere frequenter potest, vt iudicium circa opinionem sit falsum; & tamen licita est operatio, quia falsitas ita se habet, vt non influat: neque enim iudicium vt falsum, est regula operationis: & ita perinde se habet ac si esset verum. Similiter cùm quis iudicans opinionem esse veram, ex leui motiuo ad operandum progreditur, veritas, quæ reuera potest opinioni competere, non influit, vnde non secus ac falsitas se habet in ordine ad operationem, quæ licita esse non potest: Ergo similiter est de formidine iudicandum.

Deinde, Operans iuxta modum præfa [Robur additum eidem.]tum omnem excludentem formidinem, excusatur ratione ignorantiæ inuincibilis, vt contenditur: ergo similiter operans iuxta eum quem defendimus, poterit excusari. Illationem ostendo: Nam sicut in priori illo modo impossibile est explorare quæ opinio vera sit, quæ falsa, ita & in secundo: vnde & ignorantia est insuperabilis. Si dicatur in posteriori adesse dubium, quo stante non licet contra præceptum operari. Contra est, quia non est dubium propriè dictum, sed assensus firmus, quo aliquis iudicat rem ita esse, inter quæ diuersa est ratio, vt constat. Item. Operans cum formidine opinioni congenea potest inuincibiliter iudicare formidinem non obstare honestæ operationi, & eo modo ad operationem se aptare, quem D. Fagnanus adhibendum iudicat ex probabilibus iunctis certitudinem eliciendo, ex rationibus inquam, auctoritatibus Scriptorum, vsu sapientium, & probitate insignium, vniuersitatum approbatione, SS. Alexandri Decreto pro opinionibus à facultate Theologica Parisiensi damnatis. Quæ quidem, si de opinione aliqua ageretur, pro qua D. Fagnanus in deliberationem veniret, proculdubio sufficientia iudicaret, vt omni explosa formidine, illam & amplexaretur, & secundùm eam consulere minimè dubitaret; sicut & Auctor ignorantiam inuincibilem recognoscens, qua posita, vt ipse passim inculcat, salua sunt omnia. Atqui omnia illa concurrunt, vt quis, non obstante speculatiua formidine, possit similiter de opinione statuere, quæ licitam affirmat opinionis probabilis sequelam, vt videtur compertum: ergo iuxta illam potest similiter procedi, & ita stare doctrinæ reipsa Conformitas, licet verbis videatur discordare.

Neque contra hoc facit, si dicatur iudi [Obiectio ox incertitudine iudicij practici ob Auctorum contradictionem.]cium prædictum certum esse non posse, quandoquidem contra illum citatus vterque Scriptor insurgit: cùm tamen certa videantur esse inconcussa & irrefragabilia. Hoc enim nullius roboris est, cùm in fundamento assertionis compugnantia nulla sit, stante scilicet certo iudicio de honestate operationis, quod quidem fatentur omnes. Et cùm Auctores citati certitudinem in suo formandæ conscientiæ modo recognoscant, quem alij pariter, ea nequit stante illorum explicandi ratione, in modo, qui videtur oppositus, cum fundamento negari. Præterquàm quòd dici potest hîc non agi de certitudine secundùm se, sed subiectiua, qualis esse & non esse in modo, quem Auctores citati sequuntur, frequenter potest. Nam iuxta illum certitudo sumitur ex rationibus suasibilibus simul iunctis: at potest accidere, vt rationes, quæ alicui videntur sufficere vt formidinem explodant, respectu alterius non tales videantur: & ita videmus homines diuersimodè sentire, cùm apud illos obuia sint pro assensu motiua; vnde & diuersitas circa opinionum amplexum. D. Fagnanus expensis alicuius opinionis motiuis, eam reijcit, quia fundatur in possessione libertatis, quam tamen Auctor amplectitur: & putat se certum iudicium circa licitam sequelam habere, & ignorantiam inuincibilem, quam tamen vincibilem D. Fagnanus arbitratur. Et hoc etiamsi oppositæ sententiæ probabilitatem aliquam concedamus: nam iuxta veritatem sententia asserens licitam esse opinionis probabilis sequelam secundùm se omnino certa reputanda est, pro qua non vnam, sed plures Prima Parte demonstrationes exhibui.

Et vt hic euidens aliquid opponamus, sic [Euidens pro vera sententia demonstratio.] arguo. Datur opinio verè probabilis, iuxta quam aliquid est licitum, quod tamen opposita sententia negat: Ergo licitum est illam sequi. Assumptum est euidens. Et admittitur à citatis etiam Auctoribus, ex quibus nu. 190. illud: Aggredere opinionem, quæ negat actum esse licitum. Consequentiam probo: Quia opinio talis affirmat licitum esse illam sequi: ergo qui illam amplectitur, licitè operatur. Antecedens constat, & consequentia item: Quia talem opinionem amplexus habet iudicium hoc: Mihi est licitum hoc facere. Ergo faciens nihil committit illicitum. Consequentia est euidens: Nam aliàs cum iudicio præfato de licita operatione esset etiam aliud, quo affirmaret non esse licitam operationem, & ita esset manifesta contradictio. Nec dicas id, quod ex citatis positum nu. 191. licitum quidem esse iudicium probabile, sed explosa formidine, per quod desinit esse tale. Contra hoc enim est præcedens argumentum. Et vrgeo. Nam opinio manens in statu opinionis affirmat tale aliquid esse licitum, vnde & dicitur: Aggredere opinionem &c. & non Aggredere quod opinio non est. Et ita currit discursus noster, & est ille saltim moraliter euidens. Qui roboratur ex Decreto SS. Alexandri damnantis censuras Parisienses, quia versantur circa opiniones grauium Scriptorum vsu receptas. Atqui Auctores huiusmodi de opinionibus loquuntur vt opiniones sunt, & ita Pontifex sub eodem sensu illas censura dignas existimat: illas ergo vt tales sequi licet, & non tantùm sub ea sinistra intelligentia, iuxta quam opiniones esse desinunt. Bulla Decreti præfati extat apud Amadæum Editione 4. in principio.

Neque contra Patrem Bonæ Spei plura, [Inofficiosus Auctoris labor ostenditur. Sap. 3. v. 15.] qui suo illo labore, non eum est habiturus fructum, quem bonis promittit æterna Sapientia laboribus Sap. 3. v. 15. Bonorum enim laborum gloriosus est fructus Litteraria enim Respublica adeò est veritate, quam ille demoliri conatur, imbuta, probabilium sententiarum licitam sequelam amplexa, vt quod ille pro suo placito congerit, pro nihilo sit habitura. Non ergo gloriosus laboris fructus, quem nec bonum erunt qui non trepidanter affirment. Et quidem dum suum Fagnanum defendere satagit, cum eo dolêre compellitur huius sæculi infelicitatem, dum probabilium opinionibus abortubus fidelium conscientijs detrimenta quam plurima ingenerari conspicimus. Atqui malum hoc bonis illorum laboribus non amouetur, sed fouetur, immò & crescit: Non ergo est eorum fructus gloriosus. Maior videtur certa, & Minor ostenditur: Nam quælibet opinio, quæ alicui videbitur hic & nunc certa licebit ipsi, & ad praxim eam poterit applicare: ad licitam enim sequelam id tantùm requiritur. Quòd si dicatur fundamenta debere esse grauia, id quidem non ex rebus ipsis multoties æstimandum, sed ex illorum apprehensione: quæ enim leuia videntur quibusdam, alijs grauia & solida peruidentur, vnde & opinionum diuersitas, vt nuper dicebamus. Ergo ex præfato dicendi modo non remouetur malum, sed fouetur, dum id, quod aliàs licitum non apparebat: licitum aut aliunde, aut pariter verbis mutatis demonstratur. Ex quo & fit malum huiusmodi crescere, quia & nouum à ratione & auctoritate eidem nutrimentum exhibetur. Vide infra Sect. 33.

Quæ postquàm scripta ad manus venit [Opus P. Terilli propositum, & commendatum.] eruditum opus, ingeniosum, solida subtilitate compactum, & solertissimè profectò elaboratum P. Antonij Terilli Angli ex Societate nostra, hoc titulo: Fundamentum totius Theologiæ moralis, seu Tractatus de conscientia probabili, in quo quà ratione, quà auctoritate irrefragabili vsus cuiusuis opinionis practicè probabilis demonstratur esse licitus. Vbi cùm demonstrationem audiemus, quam & nos non vno in loco præmisimus contra Scriptores illos rigidæ contentionis, gaudendum sanè, quia positionem dictam contra eos statuit, quibuscum & nos seriò & efficaciter decertauimus, Fagnanum inquam, Mercorum, Vincentium Baronum, & Franciscum Bonæ Spei. Scripsit autem ille in Anglia, vnde & facultas pro impressione Londini à P. Prouinciali Anglicanæ Prouinciæ concessa, vt videri apud eum potest. Ex quo id non parùm ad præsentem caussam opportunum eliciendum, doctrinam scilicet nostram talem esse, vt digna debeat Apostolico illo spiritu & zelo censeri, quo in regno illo Societatis nostræ Patres collaborant, Martyrij frequentissimi candidati; vnde & laxitatum Euangelicæ non congruentium doctrinæ minimè defensores. Licet autem opus præfatum omni sit acceptione dignissimum; nihilominus, quia nonnulla ijs, quæ à nobis tradita sunt videntur aduersari, ea hoc loco discutiamus oportet, & cum bona docti Patris venia ad verosimiliorem sensum, & communissimè receptum aduocemus. Et quia ad disceptationem cum P. Bonæ Spei hoc etiam videtur spectare, Sectionum seriem prosequimur. Et ita sit.

SECTIO XXIII.

Ex duabus æquè probabilibus opinionibus licitam esse alterutrius sequelam efficaciter ostenditur, modo pro eo conuenientissimo declarato.

DIfficultatem præsentem euoluens [1. Auctoris Assertio.] præfatus scriptor Quæst. 8. Tractatus dicti, quatuor illam assertionibus censuit enodatam, quarum Prima sic habet: Voluntas flectere potest intellectum, ad assensum cuilibet ex partibus contradictionis præbendum: modò partes illæ pro priori ad omnem affectum & assensum sint æquè probabiles, & motiua, in quibus earum probabilitas consistit, sint dissimilia. Supponit assertio id, quod experientia compertum habetur; voluntatem scilicet ante omnem assensum circa obiecta probabilia, posse erga vnum illorum magis affici. Item in obiectis huiusmodi motiua probabilitatis esse posse dissimilia, vel quia ex rationibus dissimilibus desumuntur, vt si pro vna parte staret experimentum, & pro altera principium aliquod metaphysicum, vel quia vna pars soli auctoritati niteretur, altera rationi: vel demum si vtraque contradictionis pars tam rationibus, quàm principijs diuersis fundaretur. Ex quo apparet quando motiua similia sint dicenda; talia enim sunt quæ ab auctoritatibus similibus desumuntur, vt Auctor explicat n. 2. vbi & addi potest similia etiam posse motiua existere iuxta datam explicationem, si vtraque experientiæ, aut eidem principio motaphysico aliter intellecto niterentur, vt non semel accidit. Secunda idem statuit, cùm motiua sunt similia. Tertia similiter, [Tres aliæ.] etiam si ante assensum, & affectum sit facta motiuorum comparatio. Quarta, vt sequitur: Apparentia verisimilitudinis consequens ad assensum, quem intellectus vni contradictionis parti absolutè præbuit, semper maior est, quàm apparentia veritatis pro parte opposita. Atque in hoc sensu verum est intellectum numquàm assensum præbere, nisi parti, quæ omni apparentia inspecta, tam antecedente, quàm consequente dictum assensum, apparet probabilior. In qua supponitur id, de quo num. 3. vbi probat inter intellectum & voluntatem in eo esse paritatem, quòd sicut voluntas per ipsam obiecti electionem vehementiùs in illud propendet, quàm ante eiusdem electionem; ita intellectus tam per, quàm post assensum alicui obiecto præstitum, longè maiore vi ad illud credendum impellitur, quàm impelleretur pro illo priori, in quo obscurè tantùm stimulabatur ad assensum illi præstandum. Quibus non obstantibus.

Dico Primò. Siue motiua sint similia, [Contraria Primæ statuitur negans inter aqualia ascensum.] siue dissimilia, intellectus ex imperio voluntatis nequit alterutri parti æquè probabili assensum præstare, & consequenter neque iuxta ipsum operari. Ita dictum à nobis & probatum Parte 1. n. 43. & 44. & modò arguo.

Primo, Quia stante assensu circa vnam partem [1. Ratio ex immutatione obiecti.] iudicat intellectus rem ita esse, & consequenter negat oppositum; quia si vnum est verum, necessarium est aliud esse falsum, & consequenter vt tale iudicetur vnum quodque illorum. Tunc vltra. Nulla facta in obiectis mutatione, statim post assensum dictum potest è conuerso assensus circa id, quod falsum iudicabatur, versari, illud verum iudicante intellectu, & consequenter falsum id, quod verum putabatur, nec solùm contrariæ, sed contradictoriæ etiam enuntiationes efformari. Atqui hoc manifestè implicat: ergo & illud ex quo sequitur. Maiorem probo: Nam sicut ex imperio voluntatis potest assensus prior poni, ita & ex eodem suspendi absolutè, lieet nonnulla aliquando appareat difficultas: Atqui eo suspenso potest circa oppositum inclinari intellectus, cùm sit eadem omnino ratio pro illo ac pro priori, similis scilicet probabilis: Ergo &c. Minor autem est comperta, vnde & irrefragabilis consequentia. Vbi pro solutione recurri nequit ad [Præclusum effugium de maiori apparentia.] 4. assertionem de maiori apparentia comitante aut consequente, si velit Auctor ea posita non posse iudicium variari: id enim ex ipsius principijs potest manifestè conuelli. Primo scilicet ex paritate cum voluntate, quæ inter duo æqualia bona, etiam talia iudicata, potest exequi electionem. Vnde n. 2. solùm puro bono prærogatiuam attribuit necessitandi euidenter voluntatem ad sui amorem, sicut puro vero necessitandi intellectum ad præbendum illi assensum: Atqui voluntas posita boni vnius electione æqualis alteri, potest illo reiecto, alterum, quod priùs reprobarat, amplecti. Ergo &c. Secundo, Maior illa apparentia, vt habet num. 35. fundatur non solùm in ipsa iudicantis auctoritate, sed potissimè in vitali repræsentatione affirmatiua obiecti vt veri, & reiectiua oppositi vt falsi, id est in ipso iudicio illud absolutè affirmante verum: sed etiam in affectu voluntatis ad illam partem, à quo, vt à voluntatis imperio assensus ille, vtpotè obscurus, dependet. Ex quibus postremis verbis euidenter arguitur: Nam apparentia dicta eo, quo explicatur, modo, vtpotè obscura, à voluntatis dependet imperio: ergo cessari ab illo potest, & quidquid circa partem electam peractum est, ad oppositam transferri, & ita apertæ contradictioni locum, impossibili aliàs, aperiri. Ex quo habetur, (ex obscuritate scilicet,) cum qua apparet obiectum; vt etiam si opinio sit probabilior non necessitetur intellectus ad assensum pro illa: vnde si ex imperio voluntatis illum præstet, cessare ab eo potest, cessante imperio; vnde hoc communiter scriptores tradunt, de probabili assensu disserentes.

Secundò arguo. Nam stante testium [2. Ex testium paritate.] paritate nullus potest condemnari; paritate inquam non numerali, sed qualitatiua, ita vt iudex sit in æquilibrio constitutus, eo quòd intellectus in actu primo in nullam partem possit propendere. Vnde sic disponunt leges, ex quibus l. Ob car [L. Ob carnem.]nem ff. de testibus sic habet: Si testes omnes eiusdem honestatis & existimationis sint, & negotij qualitas, ac iudicis motus cum his concurrit, sequenda sint omnia testimonia. Si vero ex ijs quidam eorum aliud dixerint, licet minori numero, credendum est, sed quòd ratione negotij conuenit, & quod inimicitiæ aut gratiæ suspicione caret: confirmabitque iudex motum animi sui ex argumentis & testimonijs, quæ rei aptiora, & vero proximiora esse compererit: non enim ad multitudinem respici oportet, sed ad sinceram testimoniorum fidem, quibus potiùs lex (aliàs lux) veritatis assistit. Sic lex: quod quidem proptereà accidit, quia stante paritate dicta, nequit prudens formari iudicium de iustitia, quæ vni partium potiùs quàm alteri assistit. Atqui iuxta præfatum dicendi modum iudex condemnare quem vellet posset, prudenter iudicando: tale enim iudicium prudens nu. 40. & stante maiore illa apparentia, est probationis excessus, iuxta quem ritè confirmatur motus animi in iudice. Vbi responderi ne [Euasio ex opinione de minùs probabili sententia in iudice depulsa.]quit probabilem esse sententiam posse iudicem iuxta æquè probabilem, immò & iuxta minùs probabilem iudicare, de quo nu. 54. & inferiùs Sect. 27. ex quo videtur vis rationis infringi, vt non appareat efficax, sicut in caussa præsenti necessarium iudicamus. Sed perstat illa: nam sententia dicta non procedit quando agitur de probabilitate in quæstione facti, in qua tota resolutio ad testium depositiones penitus reuocatur, non vbi de iure agitur, vbi diuersa est ratio; quæ differentia communiter à Doctoribus adhibetur, de qua & dictum suprà nu. 64. & loco ibidem citato. Deinde sententiam prædictam amplexi, non ideò ita pronuntiant, quòd existiment eum, qui ita operatur habere assensum absolutum circa opinionem, id enim negant, & solùm affirmant licitum esse aliorum sententiam sequendo, de quo dictum nu. 16. 17. & 137. & inferiùs resumendum. Neque etiam dici potest leges, de quibus supra, ad solum forum externum pertinere, nam licet ita sit, ad illa intendunt vt iudices habeant vnde possint iustum iudicium, & prudentem assensum affirmare, vt ex earum tenore constat.

Tertiò. Dubio stante ob rationes vtrim [3. Ex statu dubio.]que pares, nequit assensus, nisi fortè temerè, alicui parti præstari: ergo neque in casu, de quo agimus. Antecedens est certum, & communiter admissum, cuius ratio est manifesta: nam aliàs dubium non esset dubium, quandoquidem cum illo absolutus habetur assensus, qui eo ipso erit opinatiuus, & non illud, quod eidem contra ponitur, iuxta receptissimam Doctorum explicationem. Consequentia probatur: quia in dubio id proptereà accidit, nam intellectus ob paritatem rationum est in æquilibrio, vnde necessarium est vt aliquid superueniat, quo ad alterutram partem inclinetur. Atqui idem accidit in conflictu opinionum, vt constat: Ergo &c. Neque obstat si dicatur motiua in dubio esse debilia, quod secus accidit in opinionibus. Contra id enim est etiam stantibus fortioribus motiuis, vnum ab alio non superari, & ita neque æquilibrium tolli, vnde eadem ratio perstat. Præterquàm quòd non semper motiua sunt ita debilia, & tamen operari non licet ijsdem stantibus, quod tamen liceret, si talia essent, ideò enim scrupulis vexati operari ijsdem non obstantibus possunt, immò & alij.

Dico Secundò. Quod de apparentia ma [Contra Assertionem 4. statuitur secunda.]iore dicitur in 3. Assertione minimè satisfacit. Id constat ex prima nostra ratione, & etiam ex secunda. Deinde. Aut ratione affectus aliquid apparet specialius in obiecto, aut non? Si primum, mutatur quæstionis status, iam enim est probabilius. Si posterius, nihil est vnde crescere affectus possit, quia iste non excitatur nisi ex obiecti repræsentatione. Item, specialis apparentia esse nequit, quia si oppositam partem amplecteretur, similis apparentia existeret, potuit autem partem oppositam, qui alij assensum præbuit, amplecti: immò vt nuper arguebamus, ea dimissa, quæ modo extat, potest alia cum opinionis alterius electione succedere, de quo & dicemus inferiùs.

Dico Tertiò. Quod ad negotium mo [Sententiæ aduersæ inutilitas detrimentosa.]rale spectat sententia dicta nihil conducit, sed efficit. Probatur. Nam etiamsi assensus præstari nequeat absolute loquendo quantum ad existentiam obiecti opinabilis, potest tamen circa probabilitatem sententiæ præberi. Et eo stante ad operandum progredi iuxta dicta nu. 200. & ratio est, quia stante assensu operari quis potest, eo quòd prudenter se gerat, dum ratione & auctoritate competentibus ductus operatur. Atqui sublato assensu stat etiam prudens operandi modus, dum quis auctoritate competenti mouetur, ratus ita sentientibus rationes solidas non deesse, quas & dignoscere potest, dum de probabilitate iudicat: ergo & potest nullo præbito assensu licitè operari. Quæ ratio est euidens Prætereà, sententia dicta philosophicè loquendo difficilis est: ergo quando de complananda probabilitatis via agimus, incommodè vsurpatur, occasionem aduersarijs exhibendo id exprobrandi, quòd scilicet ad sententiam pro licita opinionis probabilis sequela stante defendendam, inuerosimiles, quia difficiles in Philosophia sententias vsurpamus. Non ergo confert, sed efficit.

Argumentorum quorumdam solutiones.

PRimò arguitur Motiua æqualia talia [1. Obiectio ex conditionali libertate intellectus.] sunt, vt si intellectus liber esset, sicut est voluntas, haberet motiuum sufficiens ad assentiendum, sicut voluntas habet ad amandum. Ergo sufficit vt per imperium voluntatis ad alterutram partem credendam flectatur: nam voluntas quoad hanc determinationem aliud non facit, quàm vt suppleat vices, quas intellectus suppleret, si esset liber. Quod vrgetur. Nam absurdum est existimare voluntatem plus requirere in motiuo potentiæ sibi subiectæ, vt motum eius imperet, quàm ipsa in proprio motiuo requirit, vt ad electionem se determinet.

Respondeo dato antecedenti negando conse [Non vrgere ostenditur.]quentiam. Et ratio est, quia si intellectus esset liber, esset pariter voluntas, & ita non est mirum si id staret quod intenditur. Voluntati enim ita est propria libertas, vt alteri nulli conuenire queat. Id autem quod de imperio additur supplente libertatem intellectus, circa ea admittendum est, in quibus non interuenit repugnantia, quam tamen in casu præsenti vidimus n. 199. Sicut dici potest supplere libertatem inferiorum potentiarum; cùm tamen in ijs nihil tale confingi posse certum sit, quale in intellectu contingere posse contenditur. Neque vrget quod additur: plus enim voluntatem requirere in motiuis potentiæ sibi subiectæ, ex conditione potentiæ ipsius prouenit, & defectu libertatis.

Secundo ex Stephano Spinula Vbicum [2. Ex illius inclinatione ad opposita.]que datur inclinatio naturalis alicuius potentiæ ad terminum aliquem, terminus ille possibilis est, quia naturalis inclinatio non est frustrà, nec tendit ad impossibile. Sed intellectus stante motiuo probabili pro vna parte, ex vi motiui oppositi æqualis trahitur ad assensum præstandum parti oppositæ; Ergo assensus illius partis est possibilis, etiam stante motiuo æquali in oppositum. Maior videtur per se nota, & declaratur, atque vrgetur exemplo voluntatis potentis ex æqualibus eligere quod voluerit bonum. Minor est euidens per communem experientiam: dum enim quis credit, tentatur sæpè ad discredendum; nam motiua, & si leuiora sint, pro discredendo; solicitant tamen; Ergo quando æqualia sunt, vt in casu nostro, certior erit ad assensum inclinatio, & ita etiam possibilis.

Respondeo data Maiori, distinguendo Mino [Commoda cum explicatione solutio.]rem: Trahitur intellectus ad assentiendum modo conuenienti naturæ, concedo; repugnante, nego. Modus conueniens & accommodatus est, vt non stante motiuo æquali, quod obstet, assentiri possit: id autem possibile est. Quemadmodùm licet motiua vtriusque partis simul moueant voluntatem, nequeunt tamen simul efficaciter amari, quia modus ille accommodatus non est naturæ immò & quandoque impossibilis. In quo non video quidquam esse momenti, vt circa id oporteat ampliùs distineri.

Tertiò. Ex D. Thoma q. 14. de veritate, [3. Ex D. Thoma.] arti. 2. vbi ita loquitur: Quandôque intellectus non potest determinari ad alteram partem contradictionis, neque statim per ipsas definitiones terminorum, sicut in principijs, nec etiam virtute principiorum, sicut in conclusionibus demonstratiuis est: determinatur autem per voluntatem, quæ eligit assentire vni parti determinatè & expreßè, propter aliquid quod est sufficiens ad mouendum voluntatem, non autem ad mouendum intellectum, vtpotè quòd videtur bonum vel conueniens huic parti assentire. Et ista est dispositio credentis, vt cùm aliquis credit dictis alicuius hominis, quia videtur decens, vel vtile; & sic etiam mouemur ad credendum dictis, in quantùm nobis repromittitur, si crediderimus, præmium vitæ æternæ. Et hoc præmio mouetur voluntas ad assentiendum his, quæ dicuntur, quamuis intellectus non moueatur per aliquid intellectum. Sic Doctor Sanctus expressè admittens voluntatem posse flectere intellectum ad assentiendum motiuo, quamuis non possit per se intellectum determinare; vbi non solùm de fide diuina, sed etiam de humana loquitur, in quibus constat posse motiua inueniri, quæ vrgeant in oppositum.

Respondeo S. Doctorem in casu quæstionis [Illius pro opposito comperta mens.] non loqui, pro quo citata quæst. arti. 1. satis mentem suam reddiderat manifestam, ita scribens: Quandoque intellectus non magis inclinatur ad vnum, quam ad aliud, vel propter defectum rationum, vel propter apparentem æqualitatem eorum, quæ mouent ad vtramque partem, & ista est dubitantis dispositio, quæ fluctuat inter duas partes contradictionis. Hæc ille, qui de dubio etiam probabili statuit; si enim de alio eius esset mens, iam illam satis declarauerat, dum defectum posuerat rationum: & ita cùm addit æqualitatem, dubium probabile comprehendit: atque ideò sicut in illo repugnat assensus, nisi fortè præceps & temerarius, sic & in alio. Cui clarissimæ auctoritati solutiones aliquæ adhibentur, quas vt inuerosimiles prætermitto.

Quartò. Intellectus assentiri potest mo [4. Ex assensis circa probabilius.]tiuo probabiliori: ergo & æquè probabili. Antecedens demonstratum supponitur, & consequentia probatur: Quia distantia inter paulò probabilius & æquè probabile est adeò parua, vt dispositio intellectus & voluntatis sit ferme eadem in vtrôque casu; atque adeò impossibile est vt vna ex illis dispositionibus sufficiat ad inducendum effectum specie diuersum ab alia. At sufficeret si in primo casu assensus circa partem A. induci posset, & non in secundo. Ergo vel in vtrôque, vel in neutro assensus circa partem A. elici potest. Quod confirmatur. Nam quando assensus præstatur circa partem probabiliorem, etiam datur motiuum retrahens, nec tamen impediens. Atqui non est ratio cur assensus impediatur eo quòd motiuum retrahens paululùm augeatur, & euadat æquale motiuo impellenti: ex eo enim solùm redditur assensus paulò difficilior, quæ parua difficultas priori superaddita, non sufficit vt reddatur impossibilis.

Respondeo concesso antecedenti negando [Nihil euincere ostenditur.] consequentiam. Et ad probationem dico dispositionem non esse fermè eamdem, neque paruam additionem, quæ æquilibrium illud constituit: quod quidem probari debuisset. Debet ergo quod additur, aliquid non leuis esse momenti, si enim tale non sit, æqualitatem non tollit moraliter loquendo: & ita vt probabilior opinio euadat, necessarium est aliquid, quod bilancem faciat suo pondere euidenter inclinare.

Quintò, Motiuum probabile est medium [5. ex ratione probabilitatis in concursu perstantis.] sufficiens ad opinionem mediante imperio voluntatis caussandam: sed motiuum probabile etiam in concursu motiui æquè probabilis est verè probabile, & habet vim motiui probabilis: Ergo sufficit ad opinionem mediante voluntatis imperio caussandam.

Respondeo concessa Maiori distinguendo Mi [Admissa probabilitate, negatur illatio, congrua reddita ratione.]norem: Etiam in concursu est verè probabile, & habet vim, in actu primo, concedo: in actu secundo, nego. Primum quidem, quia nullo addito ex sola sublatione impedimenti ex voluntatis imperio aptum est assensum caussare probabilem, & ita opinionem. Et quidem pars vtraque probabilis est, non solùm disiunctiuè, sed simul sumpta, quoad absolutam denominationem, quia verè dici potest hoc & illud esse probabile; & tamen nequeunt simul opinionem ex voluntatis imperio caussare: non ergo ex ratione probabilitatis in illis argui ad exercitium caussationis generaliter potest.

Sextò, Vni testium æqualium potest [6. Ex fide vni testi præstabili.] quis ex voluntatis imperio credere: Ergo &c. Antecedens probat Auctor, quia ex tali credulitate potest commodum aliquod sibi procurare, & illud reddere pro ratione: Atqui circumstantia dicta non auget credibilitatem obiecti: ergo æqualitate stante potest assensus præberi.

Respondeo negando antecedens, & ad proba [Negatur vtilis additamento doctrinæ.]tionem nego Maiorem quia perstat adductum fundamentum, & id quod diximus num. 200. & quidem ad commodum procurandum impertinenter se habet assensus, qui est actus purè interior, & pro eo obtinendo exterior sine mendacio protestatio est sufficiens: sic enim frequenter homines cum amicis se gerunt, non contradicentes ipsis in ijs, quæ peccata non sunt, vt conseruent amicitiam; & subditi cum superioribus, ne ipsorum gratiam amittant. Sic monet Apostolus. Tit. [Tit. 2. v. 9.] 2. v. 9. Seruos dominis suis subditos esse in omnibus placentes, non contradicentes. Et quidem in casu spectati commodi, non solùm quando opiniones sunt æquè probabiles, sed etiam si minùs probabilis aliqua illarum sit, potest minùs probabilis assensus simulari, vt fecisse non paucos, dum eorum gratiam obtinere satagunt, qui sibi esse auxilio possunt ad obtinendas dignitates, verosimiliter possumus affirmare.

SECTIO XXIV.

Licitum esse opinionem minùs probabilem amplecti, sed sine assensu circa illam.

CIrca hoc P. Terilllus Quæst. 9. duas [Duæ P. Terilli Assertiones.] statuit Assertiones, quarum Prima est tenoris sequentis: Intellectus ex imperio voluntatis flecti potest ad assensum præbendum illi parti contradictionis, quæ exercitè est & signatè creditur minùs probabilis, reiecta parte probabiliore: modò motiua fundantia probabilitatem sint dißimilia, & pro priori ad omnem affectum & assensum vni parti peculiariter affixum, sint & credantur inæqualia. Secunda sic habet: Voluntas flectere potest intellectum in assensum partis minùs probabilis, & si maior oppositæ partis probabilitas sit eiusdem rationis cum minore alterius probabilitate. Sermo est de probabilitate antecedente & affectum ad vllam ex partibus oppositis. Sic ille, qui differentiam illorum torminorum signatè & exercitè ita explicat vt signatè dicatur motiuum minus, quatenus creditur absolutè minùs allicere: exercitè autem quatenus reuera minùs allicit, sed sine dicta credulitate. In vtriusque autem probationem latè excurrit, existimans quæstionem hanc multùm conducere ad resolutionem quæsiti principalis. Et idem asserit, sed non probat P. Esparza Tomo 1. Lib. 3. Quæst. 23. Arti. 4. ad 1. Quia verò resolutio iuxta dicta Sect. præced. videtur indubitata.

Dicendum absolutè repugnare assensum [Resolutio negans & pro ea euidens fundamentum.] huiusmodi. Constat ex adductis rationibus, quæ pro hoc sunt vrgentiores. Deinde, vbi probabilitas est manifestè maior, intellectus necessitatur ad assensum circa illam, ita vt absolutè dicet esse talem, & consequenter partem oppositam esse similiter minùs probabilem; ac proptereà illam esse similiorem vero ac proximiorem, hanc minùs similem & propinquam. Ergo repugnat absolutus assensus circa istam. Patet consequentia, quia per absolutum assensum statuitur esse absolutè veram. Manifestè autem repugnat censeri verum aliquid absolutè, & solum proponi vt parùm verosimile ac illi propinquo; & tale iudicari, stantibus eisdem motiuis, & nulla facta circa illa variatione. Vnde ad imperium voluntatis nequit haberi confugium, quia per illud variatio in motiuis nulla resultat, neque caussa esse potest, vt in intellectu repugnantia iudi ciorum valeat inueniri. Qui discursus, cùm videatur euidens, non est cur alium adijciamus, sed operæ pretium tamen esto fundamenta Auctoris præfati cum discussione proponere, ex quorum solutione veritas à nobis stabilita amplius elucescat.

Fundamenta positionis oppositæ proponuntur, & diluuntur.

PRimum desumitur ex mysterijs fidei, [1. argum. ex mysterijs fidei, quibus discredunt multi. Act. 17.] quæ licet sufficienter proponantur, non impediunt assensum contrarium, pro quo extat Scripturæ auctoritas Act. 17. vbi prædicante Paulo multi non crediderunt, credente Dionysio Areopagita, & muliere Damari: cum quibusdam alijs. Ex quo habetur compertum fidei mysteria sufficienter fuisse proposita, aliàs temerè duo præfati & alij credidissent. Tunc sic. Nulla motiua errorum & hæresum relatè ad motiuum sufficiens credendi, tantæ apparentiæ sunt, quantæ est motiuum minùs probabile relatè ad motiuum oppositum probabilius. Ergo stare potest assensus circa illud.

Respondeo Athenienses ex praua dispositione [Dispositionem diuersam in caussa esse, vbi de Atheniensibus prædicante D. Paulo.] non exactum de mysterijs à Paulo prædicatis formasse conceptum, nec euidentiam credibilitatis inspexisse: in ijs autem, qui crediderunt melior dispositio gratiæ beneficio extitit, & specialius Dei lumen: quod cùm adest, impossibile est, vt circa errores assensus habeatur, nisi fortè cum egregia temeritate, & singulari obstinatione, licet fides libera sit quoad exercitium & specificationem, vt docet P. Suarez cum laude accuratissimi & longè eruditissimi, adductus Disput. 6. de fide. Sect. 6. De exercitio enim dubitari nequit, cùm sit actus liber, & præeuntem habeat piam voluntatis affectionem: de specificatione item, quia potest quis non ita attendere ad euidentiam credibilitatis, & ita errori proposito assentiri. Quòd autem stante persuasione euidentiæ credibilitatis nequeat stare assensus circa errorem, ex eo liquet, quia eo ipso error proponitur vt incredibilis, cùm illi oppositum euidenter credibile sit: circa euidenter autem incredibile stare assensus nequit credibilitatem præseferens.

Nec satisfacit quod dicitur cum credi [Cum euidentia credibilitatis assensum contrarium fidei esse non posse.]bilitatis euidentia, & summa fidei certitudine stare posse erroris credibilitatem fide formidolosa, aut vnam partem prudenter credibilem super omnia, aliam verò aliqua fide formidolosa & imprudenti affirmabilem. Non inquam satisfacit, quia fides illa formidolosa & imprudens talis est, vt proprius & absolutus assensus sit respondens prædictæ credibilitati; formido enim stare cum illa potest, vt in fide humana & opinione constat. Atqui assensus absolutus repugnat circa rem euidenter incredibilem: Ergo &c. Deinde, etiam si admittamus assensum imprudentem, in homine temerario & præcipiti errorem deuorante; in negotio præsenti, vbi de licita opinionum sequela agimus, nullius id momenti est; nam ad opinionis amplexum assensus prudens requiritur: vnde fundamentum pro amplexu tali ab omnibus admissum & passim inculcatum, illud est, sic agentem prudenter se gerere, vnde & licitè operari.

Sed instatur, quia aliàs nemo peccare [Instantia ex formali hæresi disiecta.] posset formali peccato hæresis. Probatur. Quia in primis tales non sunt, quibus mysteria fidei non sunt ita proposita, vt talis propositio sufficiens sit ad errorum, pro quibus etiam suæ apparentes rationes extant, tenebras depellendas. In ijs autem, qui à fide exciderunt, & obstinati sunt, ideò hæresis formalis & inexcusabilis existit, quia assentiuntur erroribus, postquàm fidei mysteria sufficienter illis sunt proposita, & in sensu composito cum motiuis potioribus pro mysterijs fidei suis erroribus pertinaciter adhærent. Quòd si quando erroribus assentiuntur, potiora illa motiua non vrgent, & suam vim non exercent, quia ad illa non attenditur, formalis hæresis esse nequit. Ad quod negatiua est responsio: concedo enim quod de ijs dicitur, quibus non est Catholica fides sufficienter proposita: in alijs autem hæresis formalis ex eo contingit quòd rebelles sunt lumini, nolentes attendere ad ea, quæ ipsos, cùm voluerunt attendere, Catholicos reddiderunt, prauo aliquo affectu dominante, & caliginem obducente.

Secundum. Temerè iudicans ideò, quia [2. fundamentum ex temerario iudicio.] non obstantibus motiuis potioribus pro iudicio contrario, minùs efficacibus assentitur. Sic maritus zelotypus sæpè temerè iudicat de vxore ob minimum aliquem defectum in ea notatum, neque deponit illud iudicium quamuis & viri graues ostendant insufficientiam motiui, & ipsa vxor maxima probitatis argumenta præbeat, sic etiam qui graues cum alio inimicitias gerit, sæpè adduci non potest quin credat suum inimicum animo ficto amicitiam petere vt ipsum circumueniat; quamuis motiua longè probabilissima in contrarium afferantur.

Ad hoc argumentum tres, quæ adhiberi pos [Responsio alijs præferenda ex immoderantia affectus.]sunt, adiungit responsiones, & duabus relictis prioribus, cum earum impugnationibus, tertia, quæ & verosimilior, ex eo iudicium esse temerarium statuit, quia voluntas non dat locum rationibus in contrarium, sed illas absolutè reijcit, & imperat assensum: cùm tamen antequàm iudicium ferat teneatur rationes contrariæ parti fauentes inspicere & ponderare. Contra quam sic arguit. Primò quia homines sæpè audiunt rationes in contrarium, sæpè illæ veniunt in memoriam nolentibus, sæpè memoria illarum, vtpotè proximè impositarum, est inimpedibilis: intellectus tamen persistit in suo iudicio temerè concepto. Secundò, quia adhuc iudicium hoc non esset intrinsecè, sed solùm extrinsecè temerarium, quia iudicium etiam probabile & prudens prohiberi potest donec aliqua peculiaria in contrarium examinentur, quamuis illorum examen necessarium non sit ad ferendum iudicium intrinsecè prudens. At nos loquimur de iudicio intrinsecè temerario, contra rationes validissimas in contrarium.

Verùm his non obstantibus sustineri præ [Quæ defenditur obiectis depulsis.]fata responsio potest, verè enim ita accidit vt homines iudicantes temerè rationibus in contrarium etiam validis locum non præbeant, impotenti aliquo affectu insanabiliter occupati, qualis est zelotypia, quæ dura vt infernus, Cant. 8. & sic aliæ. Vnde prior non vrget obiectio: etsi enim motiua prædicta recurrant, ex indispositione animi inefficacia redduntur, & prius illud validius iudicatur. Neque secunda, nego enim iudicium tale non esse intrinsecè temerarium, quia dum motiuis validissimis, quæ obijciuntur, negatur locus, id sine temeritate non accidit: neque motiuum illud prius, etsi validum, pro illo stare iudicetur, ita sustineri debet, vt alijs obstruatur ianua; cùm sit experientia notissimum homines circa ista solitos hallucinari, cùm præsertim impotens aliquis, vt diximus, affectus dominatur: vnde non est eadem ratio, cùm probabilis & prudens assensus prohibetur, negamus enim temerarium esse tale, etsi illum elicienti forsitan talis videatur.

Tertium, (& est Secunda apud Auctorem [3. ex D. Thomæ doctrina circa imperium voluntatis erga rationem.] ratio) ex D. Thoma 2. 2. q. 17. art. 6. ad 1. vbi expressè asserit quòd ratio eodem modo imperat sibi circa actus obscuros, sicut voluntas mouet se ipsam. At ratio iuxta ipsum ibidem arti. 1. in Corpore, non aliter imperat sibi; quàm præsupposito actu voluntatis. Ergo intellectus ex mente S. Thomæ ita subest imperio voluntatis circa assensum dependentem ab obiecto obscuro, sicut voluntas mouet se ipsam: Atqui voluntas ita mouet se ipsam, vt inter æqualia eligere possit, modò illa secundùm quid excedant se ipsa inuicem, vt clarè constat ex natura liberi arbitrij. Ergo & mouere similiter intellectu potest, stante eôdem excessu respectu illius. Consonat id, quod habet idem S. Doctor loco citato in Corpore, scilicet in assensu & dissensu circa ea, quæ non conuincunt intellectum, illos imperio voluntatis subiacere. Sicut etiam quod docet Quæst. 14. de veritate art. 1. datum superiùs num. 206. vbi stante commodo si assentiatur, affirmat posse per voluntatem determinari. Atqui ita contingere potest, vt scilicet intellectus aliquid non esse illicitum suo assensu confirmet: sic enim iudicando liberatur quis à grauissimo conscientiæ onere, quo grauatur, si aut suspendat omne iudicium, aut flectat intellectum ad assentiendum parti probabiliori.

Respondeo in priori loco comparationem esse, [Commoda illius explicatione fit satis.] sed conuenienter accipiendam, inter intellectum & voluntatem, vt non penitus id possit circa ipsum, quod circa se potest, etiam de actibus obscuris loquendo, ipsa enim malum amplecti potest, nec tamen suo imperio flectere intellectum potest vt bonum iudicet, quod tale non est. Item, voluntas non ita imperat sibi, vt semper eligere bonum aliquod liceat, ex quo implicatio sequeretur: sic supposita intentione finis, nequit bonum amare, quod eius consecutioni repugnat: & posita intentione prædicta, non potest amorem circa bonum vtile suspendere, quo est illud, quod intenditur, obtinendum. Ergo similiter dicendum est non posse in casu nostro assensum imperare ex quo repugnantia vt iam vidimus, apertissima resultaret. Item. Doctrina S. Doctoris verum habet communiter loquendo; non ita in casu speciali, pro quo ipsum aliter sentire iam vidimus citato nu. 206. Vbi & responsio habetur ad secundam auctoritatem. Circa Tertiam dico scrupulum omnem sine assensu absoluto cessare, quia sine illo potest quis opinionem minùs probabilem amplecti, iuxta dicta: quo euentu, licet non datur assensus absolutus, datur æquiualens, quia eodem modo operatur quis, ac si opinionem dictam esse verissimam iudicaret. Neque plus sibi vult S. Doctor, cùm assensus absolutus nullo modo esse necessarius possit, de quo dictum nu. 208.

Quartum à priori (tertium apud Aucto [4. Ex absoluta potentia ad imperandum in voluntate sola.]rem.) Quia sicut singulæ potentiæ corporis non solùm sibi, sed toti corpori deseruiunt. Verbi gratia, sicut oculus videt corpori: ita etiam singulæ potentiæ animæ, vti aduertit S. Thomas 1. 2. q. 17. art. 5. ad 2. non solùm sibi, sed omnibus alijs potentijs deseruiunt: sic intellectus & sibi & voluntati, omnibusque alijs potentijs intelligit: etiam voluntas & sibi, & omnibus alijs vult quæcumque ad illas spectant. Cùm ergo non sit nisi vna potentia libera in homine, nempe voluntas, ad illam spectat determinare indifferentiam aliarum potentiarum circa obiecta illarum: Atqui si intellectus (& quælibet alia potentia necessaria), pari cum voluntate libertate potiretur, posset vtique se determinare ad admittendum quodlibet motiuum probabile relicto probabiliore, quia in qualibet inueniret suum motiuum, nempe bonum apparens. Ergo de facto &c.

Respondeo concessa Maiori: circa Minorem [Responsio clara hypothesis declaratione.] autem dictum n. 204. quòd scilicet in hypothesi illa intellectus esset voluntas, & idem est de potentia qualibet. Duæ sequentes apud illum probationes nihil vrgent, ijs suppositis, quæ dicta sunt Sect. præced. circa motiuum minus probabile stimulans ad assensum, & probabilitatem etiam in conflictu conseruatam.

Tandem pro Assertione 1. sic arguit: In [Vltimum ex violentia, quam intellectus & voluntas paterentur.]tellectus inter motiua opposita constitutus suspendere potest omne iudicium; ergo flecti potest ad assentiendum vtrilibet: alioquin cogeretur subire magnam violentiam, & deteriùs se haberet, quàm si esset indifferens ad assentiendum vtrilibet. Consequentia probatur ex ijs, quæ habet n. 6. Nam intellectus ex se magis abhorret à suspensione iudicij, quàm ab assensu vllius ex partibus contrarijs: nam vt suspendatur iudicium, intellectus violenter detineri debet ne amplectatur vnum eorum obiectorum, ad quorum assensum stimulatur: atque ita duplicem sustinet violentiam, cùm vnam tantùm subeat si alterutri parti assensum præberet. Post hæc addit Auctor sic: Considera hoc argumentum in paritate voluntatis ad duo bona opposita solicitatæ, & se violenter detinentis ab vtriusque persecutione & genuinam eius vim intelliges.

Respondeo concesso antecedenti negando [Negatur euidenti reddita ratione.] consequentiam, & ad id, quod de violentia dicitur similiter nego illi locum esse in casu dicto, quia neque vna est, neque duplex, in suspensione dicta, quæ non est à principio extrinseco, sed à voluntate: vnde & voluntaria, iuxta definitionem voluntarij, quod est à principio intrinseco cum cognitione, & quidem respectu assensus circa minùs probabile in conflictu dicto, id euidentiùs est cernere, quia in intellectu inclinatio nulla est ad eliciendum assensum, dum probabilius occurrit, & ita neque in voluntate. Quod autem additur de voluntate ad duo bona solicitata, nullius momenti apparet: si enim ipsa electionem suspendat pro sua libertate, violentia ibi nulla est, vt diximus: Si ab extrinseco, à Deo inquam nolente concurrere, alia est ratio, sed quæ ad præsens non spectat institutum.

Pro Assertione Secunda quæ obijciuntur penitus enodata.

PRo illius declaratione sic dicitur Consti [Exemplum existentis in biuio pro Assertione.]tutus in biuio à duobus fide dignis interroget quænam duarum viarum ducat ad metam. Iam alter eorum dicat viam A. rectè ducere, & viam B. à meta deuiare: alter è contrario. Rursus vterque inter se verum dicere, idque ex propria experientia centies repetita didicisse. Ponamus insuper alterum illorum aliqua ratione alterum excedere, & antecedentibus omnibus pensatis vnius auctoritas appareat nonnihil alterius auctoritatem superare. Tunc ait itinerantem ex imperio voluntatis posse credere viro fide minùs digno, reiecta auctoritate viri fide dignioris. Addit extra casum huiusmodi locum non habere assertionem, quia dempto casu auctoritatis nixæ simili experimento, motiuum fauens vni parti necessariò dissimile est motiuo partis oppositæ. Assertionem ergo sic declaratam probat.

Primò à paritate voluntatis, quæ non [1. Obiectio à paritate voluntatis, cui iam factum satis.] solùm eligere potest inter motiua æqualia, siue illa sint dissimilia, siue similia, maximè quando melius est alterutrum eligere, quàm vtroque carere, de quo apud ipsum Quæst. 8. sed etiam ex duobus obiectis inæqualibus, quod minùs est in bonitate, circa quod latè excurrit, Marcori, & P. Vasquez sententia refutata. Ex eo autem asserit conuinci intentum, quia indifferentia intellectus ad assentiendum vero apparenti dependet ab imperio voluntatis, & per omnia proportionatur eius libertati in ordine ad intentionem & electionem boni. Vbi reassumitur quod dictum nu. 217. de hypothesi libertatis imperio voluntatis subiectæ, & quia de hoc iam dictum, ad alia transeundum.

Secundò ergo probat. Nam potentiæ [2. Ex subiectione potentiarum imperio voluntatis.] subiectæ voluntati, ita illi subduntur, vt ab ipsa determinari possint ad minus bonum relicto maiori simili. Sic etsi oculis melius hic & nunc viriditatem terræ, quàm alterius intentionis aspicere possum, voluntas potest eos conuertere in viriditatem intensionis minùs congruæ, immò potest cogere ad contemplandum obiectum illis noxium. Idem valet de potentia loco motiua, alijsque similibus. Ergo & de intellectu, qui in ordine ad obiectum obscurum non minùs subditur voluntatis imperio quàm potentia visiua aut quæuis alia, præsertim quando ex imperio commodum aliquod potest intendi.

Respondeo concesso antecedenti negando [Fit satis discrimine circa intellectum assignato.] consequentiam, & ad probationem dico intellectum supra potentias alias habere excellentiam peculiarem, vnde non est in omnibus cum alijs potentijs despoticè subiectis componendus, Sic cùm voluntas suo facere possit imperio vt oculi clarè videntes obiectum aliquod, ab eius contemplatione desistant, aut ijs clausis, aut ab eôdem auersis, circa intellectum simile exercere nequit imperium, vt ex D. Thoma vidimus num. 206. & est experientia notissimum, atque ex decursu probationum liquet, cùm solùm circa obiecta obscura imperium voluntatis dicatur præualere. Neque id mirum, cùm in potentia imaginatiua id videre liceat, quæ circa obiectorum cognitionem cohiberi nequit, etiamsi id summis conatibus accuramus.

Tertiò. Si itinerans, de quo dictum [2. Ex itinerante viæ ignaro.] ponatur necessitatem habere iter conficiendi & continuandi, eo quòd nisi tempore præfixo perueniat ad metam, magnum illi immineat malum; in tali casu ille efficaciter intendit peruenire ad metam, ad quam peruenire non potest nisi rectam viam teneat, quam tamen hîc & nunc à deuia certò discernere non potest. Ergo cùm efficaciter intendat finem, eligere potest aliquid ex medijs propositis. At nihil est in vlla illarum determinatè sumpta, quod derterminet voluntatem ad illam eligendam præ altera: nam intentio finis non necessitat ad electionem medij, quod fortassè est inutile, contempto medio, quod fortasse est vtile. Ergo liber est ad ineundam viam B. relicta via A. Non potest autem eligere viam B. vt medium, nisi credat illud esse vtile, & speret se per illud ad metam peruenturum. Hoc autem nec credere, nec sperare potest, nisi iudicet viam B. esse rectam, & viam A. deuiam. Ergo voluntatis imperio determinari intellectus potest ad credendam partem antecedenter minùs probabilem.

Respondeo inprimis casum videri impossibi [Ex acta responsio & doctrinalis.]lem, quòd scilicet testis vterque sit fide dignus, eadem, aut pari fide, & iureiurando experientiam protestatus: manifestum enim est alterum ex illis mentiri, sic autem mentiens & peierans quomodo esse dignus fide queat? Nec dici potest itinerantem latere huiusmodi hominis qualitates, qui enim tales sunt non difficile agnosci possunt, si ad eorum agendi & loquendi modum attendatur. Sed sit ita vt proponitur, in tali casu & intentione continuandi iter, nego assensum credulitatatis absolutum & rationabilem esse posse circa dicta prædictorum; & multò id potiùs circa eum, cuius est minor auctoritas. Et quidem argumentum videtur inferre contrarium, scilicet posita necessitate continuandi iter, eius dictum esse præferendum, qui nonnihil quoad auctoritatem excedat, sic enim meliùs credere & sperare potest se ad metam peruenturum. Ast cùm nonnihil tantùm videatur excedere, pro nihilo habendum in ordine ad absolutum & rationabilem assensum eliciendum. Quibus se habentibus hoc modo, necessitatus ad continuandum iter, subsistere aliquantulùm debet, & expectare indicem certiorem: quandoquidem secus faciens, contingere poterit, vt cùm se metam tenere putabit, ab ea quam longissimè absit, & remetiri longum debeat spatium, incommodis geminatis. Quòd si spes indicis melioris non sit, dictum eius, qui est in auctoritate superior, etiamsi parùm, amplectatur; non quidem credens absolutè verum, sed vero aliquantulum similius, & sub eo dubio se discrimini errandi committat. Quòd si errasse contingat, is certè est itinerantium labor, dum sine duce inprudenter se periculo errandi committunt: vel si imprudentia absit, vt in Ioseph misso à patre, dum erraret in agro, de quo Genes. 38. inter incommoda illud est iter agentium numerandum.

Resolutio Quæstionis præsentis, sicut & præcedentis ampliùs roboratur.

ERit fortè qui videns vnica nos tantum [Plura argumenta non reddunt oppositam sententiam firmiorem.]modò vsos probatione, & pro aduersa sententia plures adductas, illam minùs habere roboris, hanc tamen robustiorem censeat, cùm tot videatur firmamentis communita. Sed næ ille à vero longiùs obsistet, vna enim irrefragabilis ratio præ multis illi aduersis æstimanda; præsertim si omnes illæ ad vnum ferè tendant, & replicatio potiùs quàm diuersitas in illis videatur, vt in adductis videre licet. Probatio nostra ex eo processit [Ratio validissima contra illam.] quòd stante assensu euidenti circa probabilitatem maiorem, eo ipso id quod minùs probabile apparet minùs etiam verosimile & propinquum vero iudicatur, vnde nequit absolutus stare assensus circa illud, quia ratione illius absolutè iudicatur verum, cùm alias parùm verosimile & propinquum vero censeatur, in quo est aperta repugnantia. Cui rationi consonat ea, quam sibi Auctor obijcit n. 26 in hunc modum: Qui assentitur alicui propositioni, absolutè credit eam esse veram, & oppositam falsam; ergo qui assentitur vni non potest simul existimare oppositam esse probabiliorem seu verisimiliorem; alioquin crederet simul opinionem, quam reputat falsam, esse probabiliorem & verisimiliorem alia, quam veram iudicat; quod est impossibile; quia iudicare aliquam opinionem esse probabiliorem aut verisimiliorem altera, est credere illam esse altera veriorem. At quod creditur falsum, non potest simul credi verius eo, quod absolutè verum creditur. Ergo intellectus non potest opinari de parte, quam credit minùs probabilem.

Respondet concedendo totum de apparentia [Euasio adiecta efficaciter præclusa.] concomitante & consequente assensum. De antecedente autem dicit aliquem de consequenti existimare posse cum formidine aliquid esse verum, quamuis pro priori reputaret oppositum esse probabilius. Nec mirum, quia cum multa falsa sint probabiliora veris, existimat hoc particulare obiectum esse vnum ex probabilioribus, quæ falsa sunt. Quæ quidem responsio cùm adeò difficilis appareat, eo ipso videtur præsenti non congruens instituto. Vbi de licita opinionum sequela ampliùs stabilienda agimus, vt superiùs dicebamus, pro quo difficiles non sunt assumendæ doctrinæ, vnde aduersantes maiorem obstrependi occasionem valeant vsurpare. Deinde, si doctrina illa esset generaliter admittenda, ex ea fieret opinionum magis probabilium nullam esse habendam rationem, quia probabiliora veris quamplurimis, sæpè falsa esse possunt: quod tamen neutiquam admittendum quia contra omnium est sensum Scriptorum, immò & Pontificum, vt videri potest in Decretis præsertim Alexandri VII. Prætereà si probabiliora esse falsa possunt, id certè de minùs probabilibus conuenientius & frequentiùs affirmandum: Ergo cùm hîc & nunc hoc, quod minùs probabile occurrit, falsum esse possit, nequit vt verum absolutè concipi, dum minùs proximum vero iudicatur. Patet. Nam id, quod est probabilius, reijcitur, quia falsum esse potest: sed pro falsitate minùs probabilis maius est fundamentum: ergo nequit assensu absoluto teneri. Quod vrgeo. Nam propterea minùs probabile ex imperio voluntatis terminare posse assensum dicitur, quia magis probabile falsum esse potest: Atqui licet ita esse queat, hic & nunc non est cur tale iudicetur, & ita verum esse verosimilius & propinquius: & alioqui ex tali existimatione possibilis falsitatis non crescunt fundamenta pro veritate, in minùs probabili, sed verissimè vt minùs verosimilis æstimatur: Ergo existimatione præfata non obstante nequit circa illam assensus absolutus versari.

Pergit Auctor, & addit non sequi absur [Responsio, quæ non satisfacere ostenditur.]dum in obiectione propositum: nam qui assentitur opinioni minùs probabili, iudicat quidem illam esse veram, sed simul non iudicat veram esse oppositam, aut veriorem: neque enim idem est esse probabile, & esse verum: probabilius, & verius, nisi termini sumentur in sensu translatitio: quia simul iudico vtramque opinionem esse probabilem, non tamen simul iudico vtramque esse veram: quia licet opinio sit certò probabilis, non tamen est certò vera. Intellectus ergo pro priori solùm iudicat vtramque partem magno niti fundamento, sed vnam paulo maiore non determinante ad assensum, & ideò ex imperio voluntatis potest oppositæ assensum præstare. Vbi quidem negari nequit quod assumitur: reuera enim aliud est opinionem censeri verosimiliorem, aliud absolutè veram, quod per assensum habetur: nihilominùs robur argumenti perstat iuxta formam, qua à nobis efformatum, & seruatur vsque ad verba illa, Quod est impoßibile. Licet enim quis non iudicet veram, iudicat verosimiliorem: sententiam autem minus verosimilem nequit assensu complecti, quia sic iudicat esse absolutè veram: implicat autem talem iudicari, & nihilominùs oppositam similiorem & proximiorem vero. Quòd si in argumento asseritur aut supponitur, eum qui iudicat sententiam probabiliorem, eo ipso veriorem iudicare, ita vt absoluto assensu veritatem eiusdem obiectiuam amplectatur, iuxta id quod communiter accidit est accipiendum, & tunc atque aliàs verior dici potest, id est verosimilior, iuxta receptum Scholarum loquendi modum. Constatque: nam si in rigore verior diceretur quàm opposita, hæc diceretur vera: sicut cùm probabilior dicitur, opposita censetur probabilis. Est autem manifesta implicatio in eo quòd opposita vera dicatur: nequeunt enim esse simul veræ, & ita neque tales iudicari. Quidquid ergo de argumento sit, iuxta formam præfatam videtur euidens à nobis instructa probatio.

Sicut & illa, quæ priori loco à nobis ad [Repugnantiam mutationis, ex qua contra Auctorem actum, vt ille defendat, efficaciter impugnatus.]hibita n. 198. pro stabilita ibidem positione circa opiniones æquè probabiles: pro qua, quia contra theses huius & præcedentis quæstionis versatur, aduersus omnes à se positas sic ab Auctore proponitur num. 53. Si intellectus per voluntatis imperium flecti posset modo dicto, posset etiam toties quoties mutare sententiam, & statim post aliquod creditum vt verum, existimare illud esse falsum: iterumque statim post illud ipsum verum reputare; etsi nulla noua ratio mouens intellectum succederet, quia totum pendet ab arbitrio libertatis. At consequens est falsum, & contra experientiam. Ergo &c. Respondet retorquendo argumentum in voluntate, in qua similis mutatio repugnat, quamuis sit certum posse eligere bonum æquale, immò & minus, dum noua ratio pro mutatione affectus non occurrit. Deinde directè respondens ait voluntatem humanam non posse nisi difficulter mutare suos actus, si motiua aut circumstantiæ non mutentur: quia actus nostri deliberati aliquid participant de absoluta immutabilitate voluntatis Angelicæ, vt constat experientia. Idem autem est de intellectu, qui in obscuris assentiri non potest sine imperio voluntatis, quod si non mutetur, dissentire non potest obiecto, cui antea assensum præbuit: vnde difficultas tota, aut etiam impossibilitas ad imperium voluntatis reuocatur, quo sublato, aut mutato nulla superest difficultas aut impossibilitas mutandi opinionem. Sic vir doctus ad Ordinem Dominicanorum vocatus à Deo, aut Minorum, & ad sanctitatem illorum Ordinum de repente valde affectus, facilè mutat opiniones suas, doctrinæque sui Ordinis adhæret, quam anteà reputabat minùs probabilem, & si nulla noua motiua ad mouendum intellectum suppetant. Rationem autem æquiuocationis hac in re ex ignorantia naturæ imperij oriri affirmat, quod non est actus vtcumque dicens. Volo hunc, volo illum assensum: sed opus est vt bonum aliquod appareat in tali assensu, in quod voluntas feratur, quia solum bonum est obiectum voluntatis, quæ in suis affectibus nequit eam, quæ obijcitur, habere mutationem.

Sed hæc non satisfacere manifestè osten [Pergit impugnatio.]ditur. Nam quod ad voluntatem attinet, licet frequenter ita non accidat, absoluta est tamen in illa potestas ad huiusmodi mutationem, quia & plena libertas, vnde gratis dicitur immutabilitatem Angelicam aliquatenus imitari. Et licet cùm assensum imperat, bonum aliquid intendat, ipsum suæ libertatis exercitium potest vt bonum appetere. Sicut cùm ex duobus bonis æqualibus vnum eorum eligit, ibi libertatis suæ exercitium solùm videtur intendere, & multò id potius quando eligit minùs bonum. Atqui posita non solùm physica, sed etiam morali potestate, repugnantia à nobis adducta clarè dispicitur: quæ tamen in nullo est actu, etiam minùs frequenti, vllatenus admittenda. Vocatus ad Ordinem Religiosum, aut opiniones non mutat interius, aut obligatus oppositas defendere, circa eas studium profundius impendit, & noua fundamenta adinuenit, quibus ad interiorem mutationem moueatur. Et quidem sic arguens videat an sic vocatus opiniones altè animo infixas cum alijs ex diametro oppositis commutaret. Vbi quid ego, si ita accideret, nec nouo donarer lumine, fuissem facturus, conscientiæ meæ inspectori reseruo.

Pro Assertione nostra probanda quando [Argumento ex paritate testium vt respondeatur.] opiniones sunt æquè probabiles nu. 200. id attulimus, quòd à Mercoro tactum sibi obijcit Auctor nu. 33, & pro inæqualibus est vrgentius in hunc modum: Testes contrarij in essentialibus nihil probant, si concordari non possint, immò suspecti sunt de falso, etsi probarent, si non essent contrarij, vt pluribus tradunt Ferinacius de Testibus quæst. 65. & Carena de Officio. S. Inquisitionis par. 3. tit. 6. §. 7. Ergo motiua probabilia inter se pugnantia neutram partem reddunt credibilem, quia quantùm valet vnum motiuum ad persuadendum, tantùm immò plus valet alterum potentius ad dissuadendum. Ad quod respondet Farinacium & Carenam, aliosque tractantes de testibus loqui solùm pro foro externo, in quo vt quis legitimè damnetur, probatio criminis debet esse plena: at quando testes æquè digni fide contraria dicunt, crimen non plenè probatur, ideoque accusatoris testimonium pro nullo reputatur à iudice quantùm spectat ad ferendam sententiam condemnatoriam partis accusatæ, cui in obscuris fauendum est iuxta regulas vtriusque iuris. Verum hinc non sequitur motiua opposita non reddere partem vtramque aliquo modo credibilem: certum enim est omne motiuum probabile, etiam in contradictione probabilioris solicitare mentem ad assensum, quod fieri non posset, nisi redderet obiectum suum aliquomodo credibile; nemo enim solicitatur ad credendum quod non est creeibile. Ergo vtraque pars est credibilis; etsi nulla earum sit certa, aut plenè probata: nam vt assensus aliquis sit probabilis non requiritur plena obiecti probatio, vt notum est. Quòd autem vnum motiuum attrahat, & alterum retrahat mentem ab assensu præstando, efficaciter probat vtramque contradictionis partem esse credibilem. Sic tandem addit: & vt nullitatem argumenti meliùs percipias, considera illud in voluntate, eiusque electione, & statim videbis quòd nihil valeat.

Sed verò responsio ista minimè vim ra [Sed in congrua ostenditur responsio.]tionis euacuat, vt ex adductis à nobis citato nu. 200. videtur apertè conuinci. Licet ergo leges de testibus disponentes forum respiciant externum, id certè pro eo statuunt foro, quod animum iudicis confirmare possit, vt ibidem ostendimus: quod quidem testium paritate stante nequit obtineri, quia nequit prudens formari iudicium. Vnde etiamsi lex specialis non esset id prohibens, non posset iudex quemquam paritate dicta existente condemnare. Prætereà non videtur cur nequeat iudex paritate tali posita reum condemnare. Licet enim id videatur prohibere lex, rationi tamen eius standum est potiùs, quàm verbis: ideò enim prohibet, quia ea stante nequit iudex motum animi sui confirmare: Atqui potest iuxta præfatum dicendi modum, ergo & condemnare. Si dicas probabiliorem sequi debere sententiam, neque id obstat: nam electione partis cuiusuis ex dictis practicè redditur probabilior iuxta Auctorem, de quo ille Quæst. 8. Assert. 4. Non ergo est pars vtraque probabilis, neque ad assensum solicitat, sed tantùm remotè, quia si testes alterius deessent, aut cum proportione minuerentur, sufficiens pro condemnatione esset. Quod autem nullitas argumenti non extet ex eo quod in voluntate accidit, videtur apertum, quia pro eo nulla ratio affertur, neque afferri posse videtur. Amari ex propositis bonis quodcumque potest, quia vnum alterius non tollit bonitatem: sed credi testibus non debet contra se habentibus alios, quia eorum testimonium aduersantium dictis infirmatur, vt est luce meridiana clarius. Pro quo hæc satis.

SECTIO XXV.

An si dari assensus circa opinionem minùs probabilem queat, prudens esse possit.

DE hoc doctus Pater Quæst. 10. in [1. Auctoris Assertio affirmatiua circa speculatiua.] qua, tres statuit Assertiones, & videndum quid ex illis haberi emolumenti possit. Prior sic habet: Qui in speculatiuis absolutè assentitur motiuo minùs pròbabili, probabiliore relicto, fine intellectus tantùm spectato, prudenter iudicat, quamuis minùs prudenter, quâm si oppositum iudicium ferret. Probat. Quia operari iuxta opinionem probabilem, verisimili motiuo attento, à prudentia alienum non est. Cùm ergo finis intellectus sit verum attingere, dum ex imperio voluntatis obiecto verosimili affigitur, quia de obscuris agitur, etiamsi minùs verosimili altero, prudens eius est operatio. Quòd autem minùs prudens sit, ex eo conuincitur, quia cùm intellectus finis sit, quem diximus, minùs aptum adhibetur medium ad illius consecutionem, cùm minus verisimilis assensus imperetur. Vbi videtur supponi non solùm in rebus moralibus, sed in quibuscumque id stare posse, quod ab Auctore circa morales caussas affirmatur. Pro quo

Dico Primò. Si talis assensus sit possibi [Iuxta illam vt admitti posse videatur, conclusio 1.]lis, sustineri potest in moralibus illum esse prudentem. Id probo ex eo quòd opinionis minùs probabilis sequela licita sit, iuxta dicta: Tunc autem licet assensus formalis non sit, vt ostendimus, est tamen æquiualens assensui probabilioris, immò & absolutè vero, quia perinde ac si talis esset, qui eam sequitur, operatur, iuxta dicta nu. 216. Atqui assensus ille interpretatiuus, aut æquiualens, imprudens non est: ergo neque formalis talis videtur iudicandus. Quòd autem minùs prudens sit, licet benè probari ab Auctore videatur, tamen.

Dico Secundò. Assensus prædictus esset [2. Id negans verosimilius.] imprudens. Probatur. Quia verosimilius est esse falsum, vt constat: verosimili autem se exponere falsitatis periculo à prudentia agendi ratione longè abest. Neque ratio à nobis adducta pro Assertione præcedenti ita vrget, vt responsio congrua illi nequeat adhiberi. In assensu enim illo æquiualenti aut interpretatiuo nullum est verosimilius erroris periculum, sicut non est in assensu circa verosimiliorem opinionem. Errandi enim periculum vitandum prudentia admonet, cùm ratio pro deuorando illo congrua non succurrit, vt in opinionibus accidit, nulla enim est, quæ non sit obnoxia speculatiuè errandi periculo. Atqui vt assensus minùs probabili præbeatur, ratio congrua est nulla: ergo imprudenter se quis periculo errandi committit.

Dices, Ergo neque opinioni probabiliori [Difficultati speciali occurritur ex assensu circa probabilius.] assensus præberi potest. Probatur illatio. Quia sic assentiens periculo se exponit errandi, & verosimiliter quidem, quia opinio minùs probabilis opposita est verosimilis eo ipso quòd probabilis est, habet enim pro se non leues rationes. Et illatio quidem in moralibus procedit, in quibus sine assensu ad probabiliores etiam opiniones stare operatio potest, solo circa probabilitatem assensu suffragante. Quæ obiectio non leuis apparet. Respondeo tamen negando quod assumitur, & ad probationem dico, etiamsi operatio stare sine assensu possit, quia ille ex libero voluntatis habetur imperio etiam circa probabiliora, licitum tamen esse, quia in Auctore opinionis præcessit, cui se potest quilibet alius iuxta illam operaturus conformare. Neque est eadem ratio de minùs probabili, etiamsi illa habeat Auctorem: quia eam ille vt magis probabilem est amplexus, & assensus ex conflictu apparentis hîc & nunc verosimilioris impeditur.

Secunda Assertio est tenoris sequentis: [2. Assertio prudentiam statuens in assensu circa minùs probabile, etiam cum iuramento.] Si finis voluntatis spectetur, sæpè voluntas prudentiùs agit imperando assensum motiuo minùs quàm magis probabili. Declaratur & probatur exemplis. Instituatur Cathedra aliqua ad docendum determinatam opinionem probabilem. Verbi gratia, quòd mundus possit esse ab æterno, & stipendium opimum annexum sit cathedræ, nec quisquam ad illam assumatur, nisi iuret se absolutè existimare eam sententiam veram esse, nec diutiùs accepturus stipendium, quam & credat & doceat illam veram esse. Vir doctus, sed pauper, cui opposita sententia apparet probabilior, inuitetur ad lectionem illam. Hic vir prudentiùs faciet determinando intellectum, ad credendum opinionem, quæ illi antecedenter minùs probabilis apparebat, quàm opposita; immò imprudenter aget tale iudicium non imperando, si nulla alia via ad indigentiam illius subleuandam suppeteret. Huc spectat praxis eorum, qui iurant in verba magistri, qualis est tam illa Thomistarum schola, qui iurant se non recussuros à doctrina S. Thomæ, quàm aliorum Ordinum, qui absque vlla obligatione laudabiliter suum Auctorem mordicus defendunt. Vtilitas enim propagandi sententias tam illustrium Doctorum ad perpetuum familiæ decus, reddit talem vsum, immò & tale iuramentum valde prudens, quod alioquin non valde prudenter iniri posset, & hoc quidem etiamsi probabiliores quandoque rationes occurrant, vt interrogantibus an sentiant talem sententiam esse veram, respondere possint affirmando; aliàs grauia inconuenientia in sacris cœtibus orirentur.

Et ex huiusmodi vsu Assertio præfata com [Comprobatur illa.]probatur. Nam iuramentum tale prudens est: non esset antem, si stante motiuo probabiliori, non possit nisi temerè assensus circa oppositum præstari. Neque enim dici potest Thomistas tantùm obligari ad defendendum doctrinam S. Thomæ exteriùs. Nam contra est, iuramentum ita se gerere debere, vt exteriùs se ostendat opiniones S. Doctoris interiùs reputare. Atqui hoc stare nequit, nisi ita verè iudicet; aliàs mentiretur, cùm eius exteriora signa contra mentem eant, quod est mentiri, iuxta vulgarem interpretationem, vt mentiri sit contra mentem ire. Ergo qui ita voueret, exponeret se manifesto periculo mentiendi, à quo officium Magistri, ad quem spectat totam S. Thomæ doctrinam defendere & docere, esset inseparabile: nisi intellectus flecti posset ad assensum parti minùs probabili præstandum.

Dico Tertio. Ad saluandum quidquid [3. Conclusio non esse necessarium assensum, in exemplis obiectis.] pro fundamento Assertionis adducitur, non est necessarium vt intellectus circa minùs probabiles opiniones præstet assensum. Id constat. Primò. Nam cùm esse nequeat, iuxta dicta, etiam vtcumque prudens, neque magis prudens esse poterit, euentu quocumque proposito. Deinde, Casus adducti non vrgent: nam quod de Cathedra dicitur, obligationem dictam non importat, quia ad finem institutionis eiusdem nihil interest, quòd doctrinam, quæ promoueri intenditur, animo teneat Professor, dummodò illam ita [Quid de Professore Cathedræ peculiaris.] doceat, vt perinde se habeat circa illam, ac si absoluto assensu retineret. Iuramentum autem ad solam externam defensionem extenditur. Quòd si vrgeretur Cathedræ prætensor, vt de interiori assensu iuraret, posset vti æquiuocatione, quia illa nullo modo in præiudicium aliquod verget, aut fundatoris Cathedræ, aut finis ab eo intenti. Nec potuit ille ad actum aut temerarium, aut impossibilem obligare. Et hoc idem dicendum ad exem [Quid de iuramento Thomistarum &c.]plum aliud de iuramento Thomistarum: neque enim mentiuntur quando interiùs ita se iudicare significant, dummodò ad eam doctrinam attendant, iuxta quam mentalibus præcisionibus vtilicet, quando in eo alicuius momenti vtilitas ver [Æquiuocatione vt liceat vti in Confessione.]titur. Pro quo occurrit nuper specialis doctrina P. Antonij Perez, mirabilis profectò Theologi, Tractatu de Pœnitentia. Disput. 5. n. 58. vbi ita scribit: Obseruandum est iuxta dicta posse pœnitentem vti artificio ad confitendum integrè suum peccatum sine infamia personæ complicis aut non complicis, sed [P. Anton. Perez.] obiecti: vt si dixeris matrem infamari de adulterio, quod credebam esse verum, sed errari, & non est verum. Potest enim vti æquiuocatione iuridica, sub intelligendo non fuisse verum, vt Confessario dicat, & errasse, vt quilibet peccator errat. Et ratio est quia quo ad hoc tribunal non differunt publicatio criminis veri, & crediti esse verum, à publicatione criminis in se non veri, quod tamen infamans credebat esse verum. Similiter posset pœnitens dicere. Aliquando acceßi ad feminam, quam putabam esse consanguineam in tali gradu: sed erraui, & non erat verum: vtendo scilicet eâdem æquiuocatione. Idem artificium vtile est ad confitenda iudicia temeraria, & multa peccatorum genera, in quibus proximus est obiectum: licet enim sine caussa vtendum non sit æquiuocatione in Confessione; potest tamen cum caussa id fieri; dum tamen peccatum quo ad totam malitiam, quam habuit in conscientia pœnitentis, explicetur. Cùm enim hoc tribunal sit conscientiæ tribunal, sufficit explicare peccatum tam internum quàm externum, quoad malitiam, quam habuit in conscientia pœnitentis. Sic doctus Pater, cuius doctrina multò potiori iure præsenti caussæ venit applicanda.

Assertionis tertiæ tenor est vt sequitur: [Pro eiusdem assensus prudentia Auctoris Assertio 3.] Iudicium affixum motiuo minùs probabili, probabiliori relicto, etiam in moralibus est prudens, quamuis solus finis intellectus inspiciatur. At si sensus sit vtrùm res aliqua liceat, sæpè est longè prudentius iudicio opposito, si omnia considerentur. Priorem partem pro [Vt eum probet.]bat ex eo quòd considerato intellectu vt intellectus est, non magis ipsi refert quòd decipiatur, aut periculo deceptionis exponatur in practicis, quàm in speculatiuis. Vnde pro Assertione ista eadem fundamenta militant, quæ pro priori, quia finis intellectus est veritas. Secundam autem probat argumentis adductis, pro quorum efficaciori applicatione supponit quæstionem ad hoc in præsenti restringi, an liceat , verbi gratia, pingere in die festo. In hoc casu voluntas spectato fine suo proprio prudenter affigit intellectum ad probabiliter credendum quòd liceat pingere in die festo, licet oppositum sit probabilius; quia sic ex vna parte plurimùm promouet bonum suum, & ex parte opposita nil detrimenti patitur: quia etsi iudicet quòd liceat pingere, adhuc fruitur tota sua libertate ad non pingendum, quod erit opus consilij, & maioris perfectionis. Plurimùm verò auget bonum suum, quia aufert à se obligationem abstinendi ab illo opere, atque ita caret periculo peccandi, cui se exponeret, si intellectum ad oppositum determinaret. Ergo in eo casu voluntas prudenter se gerit. Quæ ratio maximè vim habet pro casu, quo quis videret se expositum periculo desiderandi aut faciendi rem illam, siue propter indigentiam, siue propter alterum imperium &c. Tunc enim stultissimè ageret, & si imperaret assensum de inhonestate operis: quia sciens & volens exponeret se periculo peccandi, quo liberari posset, si intellectum contrariæ parti suo imperio affigeret: cuius maiorem declarationem inferius exhibendam promittit, scilicet in solutionibus obiectorum.

Dico Quartò. Sola intellectus ratione [Reijcitur conclusione 4.] habita, iuxta illius finem, qui est attingere veritatem, nulla prudentiæ laus apparet in eo quòd per assensum minùs probabilis sententia teneatur. Probatur. Quia ex eo quòd voluntas huiusmodi assensum imperet, non est laude speciali digna. Quid enim in eo laudabile est quòd intellectus affigatur minùs probabili sententiæ, in ipsius pura intellectione sistendo? Equidem quòd oculus affigatur visioni alicuius obiecti ex imperio voluntatis, nihil habet in genere moris laudabile, & sic in alijs sensibus: licet illi ratione talis affixionis suum aliquo modo finem assequantur. Ergo neque in eo quòd minùs probabili affigatur intellectus; quando etiam affixio ad magis probabile sub consideratione dicta idem videtur habere.

Dico Quintò. Pro morali conuenien [5. Conclusione inconuenientia eiusdem ostenditur.]tia, exemplo pictoris explicata, minimè est id necessarium, quod Assertione præfata declaratur. Id probo. Quia ex sola licita sequela opinionis probabilis sine assensu circa illam, stat omne illud, quod ex Auctore præmisimus, constat; promouetur enim bonum, detrimentum nullum sequitur, potest oppositum cum laude exerceri, cessat periculum peccandi: quod cùm datur, stultissimum enim minùs probabilem sententiam non amplecti. Quod quidem tunc euidentiùs est cernere quando quis nulli affixus sententiæ etiam probabiliori, minùs sequitur probabilem: tunc enim nullum est peccandi periculum, quod extare dicitur quando quis probabiliori sententiæ adhærens, contra ipsam operatur. Sed neque tunc periculum subest, quia sic adhærens potest iuxta minùs probabilem operari, vt cum multis est à nobis aliàs probatum, & ex nouioribus id tenet citatus P. Antonius Perez Tractatu de Iust. & Iure. Disput. 4. nu. 41. vbi exempla apponit in materia restitutionis, & in matre, cui probabile sit suum filium infantem extremè lacte indigere, probabilius autem extremè indigere extraneum. Et Illustrissimus Dom. Ildefonsus de la Peña Montenegro Episcopus Quitensis in Itinerario Parochorum Indicorum Lib. 5. Sessione 20. & 21. In eo ergo euentu qui operaretur iuxta opinionem probabiliorem, quam veram reputat, consilij opus exerceret, quod cum opere præcepti concurreret: licet enim præcepto se teneri censeat, scit tamen ab eo abstinere inculpatè posse iuxta probabilem opinionem, quæ forsitan est vera, iuxta id quod præfatus Illustrissimus Scriptor doctè grauiterque discurrit, vulgari quidem idiomate, sed non vulgari eruditione, toto in opere suspicienda.

SECTIO XXVI.

Circa certitudinem vltimi conscientiæ dictaminis verior & receptior stabilita doctrina.

DE hoc Auctor Quæst. 13. in qua quin [1. Auctoris assertio de duobus iudiciis subordinatis, quæ admittitur.]que Assertionibus difficultatem, quæ est in hoc negotio præcipua, pergit enodare, quarum Prima est: Dari possunt simul in intellectu duo dictamina conscientiæ sibi subordinata circa eamdem actionem particularem, quorum vnum ex natura rei sit vltimum, & præsupponat alterum, tamquàm capax vt sit non vltimum. Circa hanc non est cur immoremur, communem enim sententiam continet de vltimo iudicio certo de honestate operationis, pro quo Auctores adducit præeuntes Assertioni. Probabile est hoc fieri posse. Hoc præcedit iudicium. Mihi licitum est hoc nunc facere. Hoc subsequitur, estque vltimum per euidentem discursum sic elicitum: Quidquid omnibus perspectis prudenter iudico esse licitum, mihi licitum est: Sed ego hîc & nunc omnibus inspectis prudenter iudico hoc esse mihi licitum, (vt pingere in die festo, non ieiunare, restituere &c.) ergo mihi licitum est. Quod ait de priori illo vt præsupponatur tamquàm capax vt sit non vltimum proptereà videtur dictum, quia vltimum esse potest, si quis velit iuxta illorum opinari sententiam, qui censent sufficere iudicium probabile, de quo dictum n. 41. & 182. [2. Doctrinam continens in alijs quos citat, non probanda de vltimo dictamine probabili.]

Assertio Secunda sic habet: Vltimum conscientiæ dictamen, quod ex principijs directis deducitur, & in suo genere sufficit ad fundandam actionem honestam, sæpè nec certum est, nec euidens. Probat Primò. Quærit pictor an sit licitum pingere in die festo: si per principia Synderesis directa procedat, venire tandem poterit ad conclusionem probabilem, quòd licitum: non obstantibus, quæ in contrarium occurrunt. Sed numquàm perueniet ad conclusionem particularem, qua certò aut euidenter sciat id sibi licere, quia nulla habemus principia, per quæ hoc certè aut euidenter sciri queat, aliôquin nullum de hoc apud Auctores dubium superesset. Iam verò quòd hoc iudicium seu dictamen sit vltimum ex ijs, quæ ex principijs directis deduci possunt, probatur, quia per illa circa hoc peculiare obiectum vlteriùs progredi non possumus. Similiter quòd dictamen hoc in suo genere sufficiat probatur, quia potest esse probabilius opposito, in quo casu certum est apud omnes, vno aut altero dempto, in suo genere sufficere ad fundandam actionem honestam, aliôquin numquàm liceret sequi vllam opinionem. Secundò. In tota latitudine opinionum probabilium nulla est quæ certò aut euidenter ex probabilibus principijs vera probari possit. At ex tota latitudine illarum multæ conclusiones directæ vltimò inferibiles formari possunt, quæ in suo genere sufficiant ad fundandam actionem honestam. Ergo multa dictamina huiusmodi ad effectum prædictum sufficiunt. Quod clarius redditur exemplis. Certum est Iacob ac [Exemplis roboratur.]cedentem ad Liam, quam putabat esse Rachelem, non peccasse. Hinc arguitur. Iudicium, quo Iacob iudicabat se ad Rachelem licitè accedere, nec certum erat, nec euidens, quia nil falsum aut certum esse potest, aut euidens, esto illud iudicium fuerit probabilissimum, & ex eorum numero, quæ rarò sunt falsa, quæque apud homines aliquem certitudinis gradum videntur habere. At illud iudicium, aut certè conclusio directè ex illo deducta, erat vltimum dictamen conscientiæ, quod ex directis principijs hîc & nunc à Iacob deduci poterat: Ergo dictamen vltimum ineuidens & incertum &c. Idem patet in rudibus, qui à viro docto instructi, tuta conscientia & honestè faciunt, quod ille ipsis licere dicit: nequeunt enim habere dictamen certum & euidens directè, quòd obiectum illud sit ipsis licitum, quia nullo alio motiuo ducuntur ad hoc credendum, quàm ex fallibili auctoritate Parochi. Certum autem est quòd hoc fallibile iudicium sufficiat in genere dictaminis directi ad fundandam actionem honestam, quia in illo genere melius nullum haberi hîc & nunc potest. Vnde certum est sic operantem non peccare. Per quod interpretatur Patres Vasquium & Sancium citatos ab ipso nu. 1. dum aiunt ad operationem honestam non requiri dictamen certum conscientiæ: loquuntur enim de dictamine, quod ex directis principijs Synderesis deduci potest, non autem de dictamine, quod ex principijs etiam reflexis potest & solet inferri: de hoc enim manifestum est quòd semper esse possit & soleat esse certissimum, quod à præfatis Scriptoribus non negatur.

Hæc Auctor, in quibus videtur dicto [Fit satis adductis fundamentis.]rum Patrum sententiam amplecti; vnde quidquid de sequentibus Assertionibus sit, operæ pretium erit eisdem respondere. Ad Primum ergo dicendum benè ex eo inferri vltimum dictamen directum tantùm esse probabile, sed illud esse [Ad Primum, cum doctrina vtili.] sufficiens ad concludendum pro licita actione hîc & nunc, non ita, quia Conclusio talis est: Ergo probabile est licitum esse pingere. Cumque simul cum hoc iudicio stet alterum dictans esse illicitum, non solùm materialiter, sed formaliter; qui apud se decernit pingere, vult probabiliter peccare: ergo & probabiliter peccat: Ergo si contingat, vt contingere potest, opinionem esse falsam, reuera peccabit, & ita eius non erit secura conscientia. Cùm autem huic periculo se volens exposuerit, fit non solùm probabiliter peccare quando pingere decernit, sed certò, quia certo se exponit periculo, vt de operantibus cum dubio communis Doctorum sensus amplectitur. Aliud ergo magis immediatum dictamen, illudque certum, est necessarium ad honestatem operationis. Ex quo ad Secundum patet solutio. Iam [Ad Secundum & exempla.] quod de exemplis affertur, non vrget. Iacob sine vlla fraudis suspicione accessit ad Liam, nec vsus iudicio probabili, sed sibi certissimo, dum nulla in contrarium formido pulsauit, quod est opinioni proprium, & idem est de rudibus à viro docto instructis dicendum: ita enim ex naturæ ductu credunt, vt de fallaciæ periculo nulla subeat cogitatio. Quod hîc & nunc nullum melius iudicium haberi possit quàm fallibile illud in eo genere affirmat Auctor: ergo ab ignorantia inuincibili oritur circa fallibilitatem, & ita sine suspicione, aut consideratione, de qua eadem est ratio. Quod ad P. Sancium attinet eius aperta est mens, vt agnoscit Auctor, quidquid alicubi videatur indicasse. Si pro P. Vasquez allata interpretatio placet, placeat equidem, de quo nos locis indicatis.

Iam Assertionem Tertiam sic proponit: [Assertio 3. de morali saltem certitudine necessaria, admittitur.] Vt operatio libera sit honesta, procedere debet à persuasione intellectus, qua operans saltem moraliter certus est actionem illam non esse peccaminosam. Probat ex bona fide, cum qua quis operari debet, iuxta illud Rom. 14. v. 23. Quod non est ex fide, peccatum est. Non est autem bona fides vbi non est saltim moralis certitudo de honestate operationis, seu absentia peccati: quia vbi non est certitudo, est dubium & periculum ac formido probabilitati connexa, vt nuper dicebamus. Quædam deinde argumenta proponit, quibus doctè respondet. Illud solùm videtur desiderari, quomodo scilicet sit moralis explicanda certitudo. Circa quod dici potest eam esse, cum qua neque dubitatio, neque formido concurrit, & cum qua id etiam videtur stare, quod est ad excludendam malitiam operationis necessarium. Neque enim Deus homines ad exquisitissimam certitudinem obligare intendit, quod esset graue onus, & importabilem redderet modum secum & cum alijs agendi, supra quàm valeat explicari. Sic duorum aut trium testimonio standum iubet, etiam cùm de capitali supplicio agitur, & ita alia, quæ humani iuris Auctores imitati, licet penitus præcaueri nequeat periculum falsitatis. Itaque circa hoc dubium esse nequit.

Sequitur Assertio Quarta sic procedens: [Assertio 4. non improbanda.] Formido quòd obiectum, ad quod electio hîc & nunc terminatur, sit à Deo vniuersaliter prohibitum, sæpè non impedit honestatem electionis ad illud terminatæ, neque absolutam conscientiæ certitudinem tollit. Illud declarat & probat Religiosi exemplo, qui doctus cùm sit, formidat an habeat caussam sufficientem in Quadragesima comedendi carnes. Huic ex probabili persuasione talis necessitatis Superior ordinet vt comedat. Certum est licitè id facere posse, quia obediendum illi, etsi Superior fortasse erret in suo iudicio, & iubeat quæ re vera non expediunt, dummodò id subdito non constet, qui certus est de sua licita operatione, licet formidet de vniuersali Dei prohibitione. Neque enim Superioris imperium sufficit ad formidinem illam à subdito docto excludendam. Immò primum illud principium synderesis reflexum, à quo vltimum conscientiæ dictamen certificans de honestate operationis deducitur, supponit illam formidinem directam manere; nam Minor experimentalis reflexa sic subsumit: Sed Superior meus hîc & nunc ordinat vt soluam ieiunium; mihique non constat quòd erret. Vnde infert. Ergo hîc & nunc licitè soluo ieiunium etsi Superior meus fortasè errauerit in suo iudicio. Discrimen autem hoc inter [Obseruanda doctrina.] iudicium formidolosum & certum ex eo prouenit, quòd reuera circa diuersa obiecta versentur: manifestè enim implicat intellectum simul hærere dubium de veritate aliqua, & simul esse certum de eadem. Solùm ergo formidat de obiecto relatè ad aliquas circumstantias, & de eôdem relatè ad alias non formidat. Sic in exemplo adducto hæc applicanda doctrina. Aliud enim est ieiunium non posse frangi à Religioso secundùm probabilem sententiam, & ita illum formidare: aliud ieiunij obligationem non extare vllo modo, si Superioris accedat imperium: sic enim circumstantia adijcitur, per quam formido circa eamdem operationem excluditur: eamdem quidem physicè aut materialiter, sed moraliter diuersam, circa quam non plus præualet formido, quàm si circa omnino diuersam versaretur. Et hæc quidem pro Assertione præfata sufficiunt, licet Auctor nonnulla superaddat alia, quæ hoc loco non iudico necessaria.

Vltima tandem Assertio in hunc modum [Assertio 5. statuens euidentiam vltimi dictaminis conscientiæ.] profertur: Vltimum conscientiæ dictamen regulans operationem honestam, non solùm debet esse moraliter certum; sed etiam est, & debet esse euidens: seu, quod idem est, vt operatio sit honesta, eius honestas debet esse euidenter cognita per vltimum conscientiæ dictamen, à quo voluntas dirigitur. Probat multiplici fundamento, circa quod oportet nonnihil immoremur.

Primò ergo arguit. Quia omne iudicium cer [1. Ratio ex certitudine non Theologica.]tum distinctum à fide Theologica est iudicium euidens: Ad honestam operationem certum requiritur: ergo & euidens. Quod roboratur ex iudicio circa res fidei: sunt enim illæ secundùm se obscuræ, & ita iudicium euidens non admittunt: vt verò sunt euidenter credibiles euidens iudicium terminant prudens, & ad fidem amplectendam obligans. Sic etiam circa creditam Trinitatem euidens est deberi adorationem & cultum adhiberi.

Secundò. Conscientia regulans actio [2. Ex infallibilitate.]nem honestam est dictamen infallibiliter repræsentans veram honestatem operationis. Ergo est euidens: Consequentia est clara, & antecedens probatur: Quia si non esset infallibiliter tale, esset fallibile, & ita cum formidine, ex quo fieret non esse sufficiens ad dirigendam operationem: esset namque expositum diuinæ offensæ, cùm certum non sit illam euitari.

Tertiò, Quia demonstrari potest: demonstra [3. Ex demonstratione.]tionem autem ex eo instruit, quòd euidens est lumine naturæ nulla vituperatione dignum esse aliquem propter eam operationem, quam post diligentem veritatis inuestigationem prudenti fundamento iudicat à Deo esse permissam. Vnde omnes naturæ ductu hanc afferunt excusationem tamquàm legitimam, quoties operationis malæ arguuntur: neque aliam habemus regulam proximam actionum nostrarum, quàm prudens consilium ex lumine intellectus nostri. Sed cùm probabilem sententiam amplectimur, sic procedimus: ergo euidens est licitè operari. Hæc demonstrationis summa, circa quam multa non satis expedita.

Quartò, Quia hoc principium nemo negare [4. Ex admisso principio à cunctis.] audet: ergo signum est illud esse euidens. Ad hoc ratio tota reducitur.

Quintò, Si hoc principium posset esse [5. Ex prudente experientia in operatione.] falsum, posset esse peccatum velle facere, quod ideò facio, quia prudenter iudico non esse peccatum: At hoc est euidenter impossibile; aliôquin possem similiter dicere ac iudicare aliquid mihi omnino cauendum esse, & illud idem nullo modo esse cauendum. Circa hoc Auctor plura, sed substantiam dedi.

Sextò, Natura sic constituit creaturam ratio [6. Ex necessitate ad negotium saluationis.]nalem, vt illa ex suæ conscientiæ testimonio saluari aut condemnari queat. At hoc fieri non posset, nisi vltimum dictamen esset certum & euidens. Si enim esset formidolosum, ex eo certificari non poterit an peccauerit, quia memoria actus præteriti non magis certificat de veritate obiecti directè cogniti, quàm ipsa cognitio directa de eo certificat: cùm ergo hæc non certificat, neque illa. Et ita neque est vnde se saluare possit, & consequenter necessarium est dictamen formidine nullatenus laborare.

Tandem, si dictamen conscientiæ non esset [Vltima ex antecessione respectis cuiuslibet alterius.] euidens, esset obscurum, ergo liberum: ergo possemus illud suspendere, atque ita à conscientia non damnari. At hoc non est in nostra potestate: ergo &c. Prætereà. Prima volitio libera regulari debet ab aliquo iudicio practico, non ab obscuro, quia omne tale iudicium præsupponit volitionem liberam: ergo ab euidenti: ergo aliquod dictamen conscientiæ vltimatè constitutæ est euidens.

Sic cùm Auctor præmiserit, ad princi [Mens Auctoris enucleatè proposita circa vltimum conscientiæ dictamen.]pium dictum enucleatiùs (vt ille loquitur) deueniens explicandum, posito pictoris exemplo, ait quando illius intellectus hæret dubius, si pingat, indubitanter peccare, quia non potest non contemnere legem Dei: verùm non ideò peccat, quia facit contra actum illum dubium; non enim magis se exponit periculo incurrendi offensam Dei, quàm spei agendi, quod Deo placet: sicut enim dubitat an sit licitum, sic etiam dubitat an sit illicitum, & æquè propendet ad vtrumque. Ergo si quis taliter dispositus pingeret, non esset cur actio potiùs euaderet mala, quàm bona: non enim magis difformaretur, quàm conformaretur vltimo dictamini. At certum est peccare: ergo iudicium illud dubium non est vltimum dictamen conscientiæ. Ideò ergo peccat, quia operatur contra aliud dictamen, quo homo in dubio transgrediendi legem se constitutum videns, euidenter cognoscit actionem à tali dubio regulatam esse hîc & nunc illicitam: adeôque clarè cognoscit voluntatem Dei exigere vt actionem suspendat, donec certior factus dubium deponat: & hoc est vltimum dictamen conscientiæ, quod antecedit opus, estque reflectens supra statum animæ per omnium, quæ occurrunt, ponderationem constitutum, & præsupponens omnem discursum, quem intellectus ante reflexionem supra suos actus habet in illo instanti circa hoc eligibili. Ipsum autem iudicium vltimum discursiuum est, dependens tamen à iudicio immediato experimentali, per quod status, quem obiectum habet in mente, repræsentatur intellectui: neque enim nudè repræsentatur status ille, sed etiam status ille applicatur ad principia moralitatis per Synderesim vbique obuia, vt intellectus formet hunc Syllogismum: In dubio non licet operari: Ego sum hîc & nunc in dubio: Ergo non licet mihi hîc & nunc operari. Quæ conclusio intellectui dubitanti est euidens. Maior enim huius Syllogismi est principium Synderesis, illudque euidens. Minor semper est immediata & experimentalis reflexio supra statum obiecti in intellectu discurrendo habitum: vnde conclusio est euidens, nullique formidini obnoxia. Et hæc quidem omnia clara sunt pro casu dubij: at eadem est ratio pro omni dispositione, in qua operans honestè operatur: nam principia Synderesis reflexa æquè certa, pro omni opportunitate etiam sunt æquè obuia. Et in dubio cùm determinatio est certa & euidens circa vnam partem, nulla est difficultas formandi vltimum iudicium euidens: si probabilis, tunc Maior Syllogismi est aliud principium Synderesis, scilicet: Qui facit, quod prudenter credit esse Deo gratum, rem Deo gratam facit. Minor autem est experimentalis reflexio supra statum animæ, quo intellectus dicit: Ego prudenter iudico hanc operationem hîc & nunc eliciendam esse Deo gratam: Ergo rem Deo gratam faciam eam ponendo &c. Quòd si determinatio intellectus sit euidens, non est opus noua illatione; sed illa dubij determinatio certa & euidens sufficienter constituit conscientiam, vt patet. Sic doctus Pater.

Conclusiones aliquot pro Quæstionis resolutione.

CIrca Assertionem Quintam est quod adijciamus, circa alias enim quæ diximus sufficientia, quantùm præsens negotium exigit, arbitramur. Ergo

Dico Primò. Iudicium, quo vltimatè [Conclusio 1. iudicium circa operationem sequentis opinionem probabilem, est euidens.] concluditur licitum esse hîc & nunc operari iuxta opinionem probabilem, est euidens. Sic bene Auctor, cuius prior ratio ex eo quòd omne iudicium certum distinctum à fide Theologica, est euidens, difficile est, si de iudicio fidei in omni rigore sumptæ loquatur. Nam iudicium Theologicum est certum, nec tamen euidens, cùm conclusio sequatur debiliorem partem, & ita non euidentiam præmissæ phylosophicæ, aut metaphysicæ, vt docti existimant Theologi. Deinde, Propositio, cuius opposita est censuræ Theologicæ obnoxia, nec tamen in rigore de fide, certa est, nec tamen euidenter talis. Quidquid autem de hoc sit, non est equidem in negotio præsenti necessarium, quia euidentia stare potest semper in principio necessario in ordine ad effectum, de quo agimus, quidquid de obiecto sit, cui appli [Etiam in materia fidei.]catur, etiam si ad fidem pertineat. Si enim euidens est eum rectè operari, qui prudenter, omnibus inspectis, ad operationem procedit: ergo & qui operatur in materia fidei, vt circa Dei cultum, vsum Sacramentorum, Scripturarum interpretationem &c. mysteria enim fidei prudentissimè creduntur, vnde & euidens operationes circa illa esse honestas, cùm ab eadem fide proponuntur. Difficultas tamen in eo stat, an principium dictum euidenter applicetur, quando quis operatur iuxta opinionem probabilem; circa quod ita [Vt queat demonstrari.] esse meritò contendit Auctor, pro quo & tertia illius ratio, quam esse demonstrationem asseuerat. Quod & nos Parte 1. præstitimus, contra Gonet, Baronum, & Mercorum disputantes. Et quidem euidens est homines ratione & auctoritate regendos, & sic operaturos rectè: quia aliàs vita humana peragi nisi cum summa difficultate non posset. Qui opinionem probabilem sequitur, ita se gerit. Ergo euidens est eum rectè operari, vel saltim non peccare. Hinc dogma inconcussum in Dei Ecclesia fuit licitum esse vsum opinionis probabilis verè talis.

Dico Secundò. Quod nu. 241. dictum [2. moralem certitudinem etiam euidentiam importare.] est, vbi de Assertione 3. Auctoris, scilicet persuasionem saltim moraliter certam de honestate operationis necessariam esse, non ita est accipiendum, vt illa euidens non sit: nam eo modo, quo illi inest certitudo, inest etiam & euidentia: omne enim moraliter certum euidenter tale est, morali certitudine in ea acceptione sumpta, quam communiter amplectuntur Auctores: quandoquidem id quod tale est, necessitat intellectum vt assensum præstet rei, de qua est certitudo, proportionatum.

Dico Tertiò. Quod in eâdem Assert. 3. [3. illam non sufficere.] dicitur, saltim moraliter certam persuasionem esse necessariam, non ideò est quòd illa sufficiat, si standum est vltimæ Assertioni. Id constat. Nam iuxta illam requiritur absoluta euidentia per demonstrationem acquisita, & infallibilitas metaphysica, vt videre licet n. 24. Atqui certitudo & euidentia moralis sine hoc stare potest, vt est compertum: ergo non sufficit in negotio præsenti. Vt quid ergo Assertio dicta? Non equidem ex eo quòd sufficiens talis videatur certitudo, sed vt ostendatur quod Auctores, qui iudicio probabili videntur esse contenti, moralem saltem certitudinem non debeant inficiari, vt reuera inficiati non sunt ij, de quibus num. 1. Forte etiam potuit omitti.

Dico Quartò. Etiamsi principium il [4. esse plusquam moraliter euidens.]lud, Licet operari iuxta opinionem probabilem, sit tantùm moraliter certum & euidens, sicut demonstratio circa illud efformata, iudicium tamen seu dictamen vltimò regulans operationem, est omnino certum & euidens. Id probo. Quia omnino certum & euidens est eum, qui operatur iuxta principium moraliter certum, non peccare, vt contingit in casu, de quo agimus: est enim illud lumine naturæ notissimum. Item, impossibile est peccare eum, qui peccare non vult: Sic autem accidit in operante iuxta principium illud, quod vt certum apprehenditur & eo stante ad operandum quis procedit, minimè id facturus, quod vt licitum proponitur, si illicitum iudicasset. Ergo operatio vt omnino licita, & non tantùm vt moraliter talis proponitur per dictamen vltimatum. Nec est idem si quis operaretur cum dictamine probabili, tunc enim verè dicere non posset se non velle peccare, quia cùm operetur cum formidine de illicita operatione, aliquomodo illam vult, vt num. 240. dicebamus. Iuxta quæ

Dico Quintò. Id quod num. 246. ex [5. Operari cum dubio secundùm se spectato esse peccatum.] Auctore datum quoad dictamen probabile aut dubium, non videtur admittendum, scilicet eo tantùm spectato non futuram operationem peccaminosam, quia non magis se exponit periculo peccandi sic operans, quàm spei Deo placendi, & ideò requiri dictamen aliud, quo illa vt absolutè & certò illicita proponatur. Nam dictamen sic proponens non est in caussa vt operatio illicita sit, non enim illa est illicita, quia prohibita, sed è conuerso: neque si illicita non esset, vt illicita proponi posset, quia per dictamen non variatur obiectum, sed vt reuera est voluntati præsentatur. Et ratio pro eo est manifesta, & à nobis exhibita n. 240. & est profectò falsum sic operantem non magis se exponere periculo peccandi, quàm spei placendi Deo: implicat enim placere eum, qui eius non curat offensam, cuius se periculo committit, vt in humanis etiam accidit, nequit enim regi, patri, amico &c. actio vassalli, filij, amici placere, quæ cùm eorum potest iniuria contingere, etiamsi eam exercens speret etiam forsitan placituram. Malum enim ex quocumque defectu, & hic est ille manifestus, periculum inquam offensionis apertum. Quòd ergo post statum dubium sequatur iudicium præfatum, ex necessaria obiecti cognitione habetur: cognoscitur enim status ille vt insufficiens ad fundandam certitudinem honestatis, & ideò Synderesis intrat officium dictantis illicitum esse rebus sic se habentibus operari. Quod dictamen sufficit, neque aliud est necessarium, cùm sit determinatio euidens intellectus, qua stante non esse opus noua illatione, sed illam sufficienter constituere conscientiam, iam ex Auctore positum num. 246. in fine. Qui in alijs, quæ de formanda conscientia per discursus ibidem allatos asserit, eatenus admittendus, vt illi omnino necessarij semper non sint secundùm formalem illum & expressum apparatum, sed virtuales sufficiant: quod quidem ab experientia compertum: sine illis enim procedunt homines; sicut in actibus fidei, qui dum exercentur, non occurrit expressè diuina auctoritas; Si tamen quis de motiuis credendi rogetur, illa exprimit, quod & in casu nostro pariter dicendum.

Quæst. 17. (vt hoc etiam addamus, quod [Dictamen conscientiæ cum vincibili ignorantia sequendum.] videtur caussam præsentem concernere) nu. 44. hanc Auctor statuit Assertionem: Vniuersaliter loquendo vltimum conscientiæ dictamen est verum & euidens, etiam quando homo operatur ex mera ignorantia vincibili. Id probat. Quia ea stante (quæ scilicet potuit facta diligentia depelli) tenetur quis tale dictamen sequi, quia peccatum est ratione sui imputabile, dictamen eonscientiæ non sequi, quo quis absolutè credit se hîc & nunc debere aliquid facere. Et hanc communem Doctorum esse sententiam affirmat P. Suarez Tractatu de bonit. & malit. humanor. actuum Disput. 12. Sect. 4. num. 11. quam & ipse amplectitur, sicut & P. Arriaga Tomo 1. in 1. 2. Disput. 21. num. 16. P. Esparza Tomo 1. Lib. 3. Quæst. 24. Arti. 4. Guilielmus Herincx Tomo 2. Tract. 2. Disput. 4. Quæst. 2. num. 17. P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 60. Cap. 2. Sed præfatus Auctor, qui P. Esparzam videtur secutus citato loco, in eo valde communi sensui aduersatur, quòd affirmet operationem dictam ratione sui nullam malitiam [Operationem tamen esse peccaminosam, contra quosdam ostenditur.] imputabilem continere, quidquid de illa sit, quæ ignorantiæ competit, dum non curatur expelli. Videatur P. Suarez num. 12. quid difficultati respondet ex eo resultanti, quòd homo in casu prædicto, & operans & non operans sit peccaturus; quod ex eo contingere non est inconueniens, quia ille ex negligentia sua in eam perplexitatem se coniecit. Operationem siquidem vitare potest facta diligentia pro ignorantia depellenda: pro quo & P. Vasquez num. 6. & contra Auctorem quidem videtur euidens posse argumentum affirmari. Nam ignorantia talis proptereà est culpa [Specialiter contra Auctorem.]bilis, quia ex illa sequitur legis violatio: nam eo respectu secluso culpabilis non est, iuxta illius doctrinam num. 31. vbi pictoris exemplo adhibito ait eum non peccare contra cultum debitum, dum ex leuibus indicijs iudicat non esse peccatum pingere in die festo: Atqui eo iudicio stante tenetur illud amplecti, in quo non peccat: ergo absolutè non peccat. Quod constat quàm sit absurdum.

Et duas quidem ille Assertiones præmi [Duæ illius Assertiones non improbandæ.]serat, in quarum Prima num. 2. sic habet: Voluntas operans ex dictamine vincibili erroneo, necessariò peccat, quidquid eligat. Quam doctè probat. Secunda autem ita num. 31. Actus conformis dictamini conscientiæ vincibiliter errantis, si non sit simul peccatum malitiæ, nullam habet rationem peccati sibi intrinsecam, sed solùm denominatur peccatum à malitia voluntatis, per quam error aut ignorantia contracta fuit. Sic ille, qui peccatum malitiæ vocat statim in exemplo pictoris adducto, si in sequenti instanti iterùm temerè iudicet sibi licitum esse pingere, simulque velit pingere: quia illa voluntas non est tantùm ignorantiæ peccatum, sed simul est peccatum malitiæ: nam voluntas illa reflectit non solùm supra obiectum propositum per actum erroris, sed etiam reflectit supra aliud iudicium, quo pictor iudicat se, non obstante hoc iudicio leuiter concepto, non posse licitè pingere, donec diligentiùs inquisierit veritatem. Sed quidem licet hoc modo philosophetur, sup [Circa alia præmissa vigetur.]ponit tamen posse dari actum conformem dictamini conscientiæ errantis vincibiliter sine malitia prædicta. Ergo in eo nulla erit ratio peccati, etiam per denominationem à voluntate imperante ignorantiam. Nam ignorantia talis peccatum non est, vt iam vidimus: ergo neque in voluntate imperante illam malitia est vlla. Ergo cùm ex nullo capite malitia appareat, absolutè nullum erit peccatum iuxta ignorantiam inuincibilem operari: quod constat admitti non posse. Circa quod nolo diutiùs hærere, quæstiones accumulans, quæ circa ignorantiam moueri possunt; aliud enim negotium agitur, dum pro licita opinionis probabilis sequela depugnatur. Ergo ad alia.

SECTIO XXVII.

Sententia minùs probabilis & tuta sub qua consideratione possit in praxi probabiliori præferri.

PRæferri posse probat Auctor ex pro [Minùs probabilem sententiam posse præferri ferè omnium sensus est, & oppositum improbabile.]fesso Quæst. 22. & 23. vbi præter nonnullos ex modernis, de quorum exigua auctoritate in præsenti caussa iudicium profert num. 28. & seqq. Quæst. 22. innumeros ex antiquis pro eo stare, nec non ex Recentioribus erudita recensione demonstrat; adductis insuper Septemdecim probationibus, & concludens n. 226. eiusdem Quæstionis, oppositam sententiam esse omninò improbabilem, cùm benigna pro se talia habeat fundamenta, vt euidens euadat, & absoluta certitudine potiatur. Si qui autem præter illos paucos, Fagnanum, Merendam, Vendiochium, Sinnichium, Baronum, & Mercorum, contrarium videantur docuisse, ex eo non esse aduersos reputandos, quia sententiam prout à Recentioribus Scriptoribus defenditur, non vsurparunt; immò neque citati: iuxta explicationem siquidem congruam adeò est comperta, vt negari minimè posse videatur. Quod quidem & ego non semel admonueram; vt non immeritò dici possit eam impugnantes aërem verberare, aut quod Hispano prouerbio dicitur, Mauros sibi facere, quibuscum prælientur.

Sed verò doctus Pater, vt confidentiùs [Auctoris modus singularis explicandi.] hac in parte loqui posset, non debuit singularem modum explicandi proponere, neque communem Scriptoribus asserere, qui vix apud alium aliquem reperiatur. Communis quidem est sæpiùs à nobis traditus, vt opinionis minùs tutæ & probabilis vsus licitus sit, quatenus per actum reflexum applicatur illi certum principium, eum scilicet non peccare, qui prudenter se gerit, & prudenter se gerere, qui ratione & auctoritate non leuibus permouetur, quod euidens esse nuper nu. 247. cum Auctore vidimus, qui & videndus Probatione 16. quæ circa prudentiam talis procedendi modi specialiter versatur, id quod etiam aliæ non obscurè, actum huiusmodi reflexum agnoscens & comprobans; quo posito cum solidis alijs pro tali prudenti agendi modo firmamentis, caussa hæc satis potest conclusa iudicari. Sed his non contentus singularem, nec nobis probandam ingressus est viam, qua quidem, vt mihi videtur, difficilior nulla, pro qua aduertenda Sect. 22. & 23. iacta remanent fundamenta. Quia verò vt suam resolutionem probet, ad ea se refert, quæ ab ipso sunt dicta Quæst. 8. n. 25. & seqq. & à nobis data nu. 197. nec non etiam impugnata Assert. 1. & 3. Sed nunc fusius expromenda.

Ait ergo eum, qui opinionem minùs [Pergit in eodem, vt semper probabilior euadat electa opinio.] probabilem amplectitur, cùm illi placeat, eo ipso per assensum eidem adhærere: eo autem ipso quòd eam amplectatur, veram censet, & quia veram, eam cuicumque alteri præfert, & consequenter censet probabiliorem. Quod quidem stare optimè potest, etiamsi oppositæ sententiæ motiua directa probabiliora ipsi visa fuerint antecedenter ad suam determinationem: illa enim maior probabilitas per motiua, quæ assensum consequuntur, superatur, quia propria opinantis auctoritas, & obiectum ipsum vt comparatum cum priori iudicio, illique perfectè correspondens, semper accedunt tamquam noua motiua repræsentantia verisimilitudinem ipsius obiecti. Nouum ergo motiuum est propria auctoritas, quam vnusquisque plurimi facit. Itaque si obiectum vnà cum rationibus pro priori habitis (ijs scilicet quibus vt probabile fuit repræsentatum) sumatur prout simul substat auctoritati hominis actu sic iudicantis, non potest non apud ipsum iudicantem vt anteponendum omnibus apparere, quæ pro contrario afferuntur. Prætereà nouum motiuum præstat amor, quo ad tale obiectum quis amplectendum inclinatur; cùm experientia constet ea, quæ amamus, ipso amore amabiliora nobis accidere, & vt amentur digniora in oppositione contrariorum, in quibus displicet, apparere. Vnde rationes priores (quæ scilicet probabilitatem ostendunt) prout huic amori coniunctæ necessariò apparent maiores, quàm apparerent absque tali consideratione coniunctæ; quia amor ille complacet sibi in rationum illarum apparentia, & displicet sibi in apparentia rationum oppositarum. Cognitio ergo reflexa motiuorum illorum, vt huic complacentiæ & displicentiæ substantium, ostendit vnum eorum vt congeneum cum iudicantis genio heterogeneum alterum. Tertium motiuum est proprium iudicium imperiovoluntatis respondens, quo affirmat vnum & negat alterum esse verum. Ex quo fit vt obiectum quatenus illi substat verosimilius appareat quàm oppositum, cùm illud appareat falsum, & tale iudicetur. Est ergo nouum illud, licet reflexum, motiuum ad maiorem probabilitatem conducens.

Et hæc quidem ille, quibus addenda quæ [Alia pro eodem.] habet Quæst. 24. nu. 50. vbi argumento Mercori respondens ex obligatione in iudice sequendi sententiam probabiliorem & tutiorem arguentis, ait tutiora necessariò sectanda esse quamdiu pars minùs tuta omnibus rationibus tam directis, quàm reflexis, absolutè apparet operanti minùs probabilis quàm opposita. Hoc enim vnanimiter docuerunt omnes antiqui Theologi, pro quo se citat in Quæst. 22. Nec dissentiunt Recentiores, pro quo Quæst. 23. & rationem esse ait manifestam quia quamdiu intellectus operantis dicta ratione disponitur, necesse vt, vel absolutè credat partem minùs tutam esse illicitam, vel certè dubitet an sit licita nec ne. Si enim absolutè crederet illam licitam, eo ipso eius honestas sibi probabilior appareret, quàm illius inhonestas, quia suum cuique opinatum probabilius, vt patet. At operari in dubio peccati, & multò magis cum eius conscientia, est illicitum. Ergo qui sectatur minùs tuta peccat, si omnibus inspectis inhonestas partis, quam amplectitur, illi appareat probabilior honestate. Tunc ergo minùs tuta sectatus excusatur, quando ratio seu conscientia ipsius, vtpotè iudex inter Deum actorem & libertatem ream, rationabiliter iudicat ius libertatis præualere, eo quòd omnibus inspectis, ius libertati fauens ipsi videatur non solum probabilius iure fauente præcepto, sed absolutè iudicatur verum, & alterum rationabiliter repellatur & contemnatur vt falsum. Hæc ille. Circa quæ.

Dico Primò. Modus explicationis præ [1. Assertio contrarium statuens, multiplici probatione.]fatus neutiquàm est admittendus. Probatur.

Primò. Quia assensus circa partem minùs probabilem nequit stare in conflictu probabilioris, vt constat ex dictis Sect. 22.

Secundò. Quia iuxta illum non est locus probabilissimæ sententiæ, iuxta quam sine assensu aliquo circa opiniones, præter eum, qui versatur erga probabilitatem, potest quis minùs etiam probabilem amplecti, qui neque circa probabibiliorem necessarius est, vt patet, quia sine eo est sufficiens motiuum ad operandum iuxta illam, à ratione scilicet & auctoritate, quod ab assensu non pendet, qui à voluntate liberè imperatur, & sic potest suspendi. Vnde multis hic procedendi modus est in vsu, de quo reddere fidele possum testimonium.

Tertiò. Quia ad consiliandos Doctores in hac celeberrima controuersiâ asserendo illos in sensu minimè negabili locutos, non est explicatio præfata conueniens. Patet, quia apud Antiquiorem nullum extat, neque apud Recentiores occurrit.

Quartò. Quia receptissima sententia ex hoc redditur minùs verosimilis, quandoquidem id assumitur, quod difficultatem, si qua est, non mollit, sed auget. Vnde cauillandi sumere possunt occasionem aduersarij pauci illi, sequaces forsitan habituri.

Quintò. Quia probabilitas modo præ [Fundam enti oppositi euidens demolitio. Et primo circa motiuum ex amore.]dicto explicata quantùm ad noua motiua, est nullius momenti: id quod videtur posse euidenter ostendi. Tria enim pro excessu supra oppositam noua motiua ponuntur. Rationes vt substant inclinationi voluntatis, quæ eo ipso apparent validiores: propria operantis auctoritas, & iudicium oppositam vt inuerosimilem repellens. Atqui hæc nullum considerabile pondus habent, ergo nullius momenti sunt. Maior est mera Auctoris doctrina, & Minorem probo. Nam quod ad amorem attinet, si præcisè in eo sistatur, nullum præstare potest maioris credibilitatis augmentum, quæ rationabilis sit, vnde nec motiua probabilitatis augere. Credimus faciliùs quod amamus: sed ibi sine rationis moderatione proceditur, vnde sæpissimè falli contingit. Qui Episcopatum desiderat, rumore quouis assurgit, & iam se infulatum meditatur, & sic alij. In materia autem de qua agimus, non est eo modo procedendum quia cùm negotium conscientiæ & salutis æternæ concernant, non cæco est eundum impetu, sed consideratione prudenti. Deinde. Est in hoc manifesta deceptio: inclinatio enim voluntatis ad minùs tutum, non ideò est, quia in eo maior subluceat certitudo, sed quia est naturæ commodius: talia enim sunt semper minùs tuta. Item, rogo quando nam rationes appareant validiores? Non ante amorem, quia vt illi substant dicuntur tales: neque vt illum consequuntur, quia iam vim mouendi non habent, supposita electione partis minùs tutæ, ad quam ista maior vis mouendi debebat concurrere in conflictu probabilioris. Erit ergo in eodem signo cum ipso amore. Quod quidem ratione dudum adducta conuellitur, quia in priori signo debebat vis eius apparere, vt maiorem probabilitatem partis aduersæ superaret. Et prætereà, si omnino simultanea apparentia rationum cum validiore illa efficacia est: ergo non mouet ad assensum. Patet. Quia motiua electionis debent antecedere, vtpotè caussæ aut rationes, seu principia illius. Sic diuinum verbum non dicitur ex amore procedere, quia amor non se habet vt ratio aut principium formale processionis, sed comitanter vt receptissima tradit Theologia.

Iam quod ad auctoritatem attinet, fa [Motiuum propriæ auctoritatis explosum.]cilè refellitur. Primo, quia illa reddi pro ratione nequit: si enim ab aliquo quæratur cur talem amplectatur opinionem? & respondeat, Quia probabiliorem iudico; & rursus vnde illi probabilior? Nequit nisi ineptissimè respondere, Quia ego ita iudico propter meam auctoritatem. Quod quidem neque vir doctus respondebit. Deinde. Insulsum valde videtur homines generaliter ita plurimi suam facere auctoritatem, vt ex ea opinionum probabilitas augeatur. Verum enim verò ex eo quod quis videat alium opione aliqua probabili vti, non eam probabiliorem existimat quàm revera sit, & quàm ipsi videatur, si talis non sit, ex quo crescere illa possit. Ergo neque ex propriæ auctoritatis motiuo potest. Vlteriùs. Si auctoritas eam vim habet, non erit motiuum tantùm reflexum, sed directum. Patet, quia ad probabilitatem conciliandam auctoritas & ratio tamquàm motiua directa concurrunt, vt est manifestum. Si dicas non præcedere assensum, in quo auctoritatis vis apparet. Contra est. Quia auctoritas non à dictis sumitur, sed à persona, quæ dictis pondus attribuit; vnde viri docti & pij futura est, vt communiter Scriptores dicunt. Quin etiam quòd si ab assensu aut iudicio sumitur, iam assensus ipse est motiuum sui ipsius, & ita erit verum dicere sic operantem assentiri, quia assentitur; iudicare, quia iudicat.

Et ex hoc improbandum venit quod [Sicut & ab assensu ipso procedens, quod multipliciter demonstratur.] de iudicio dicebatur, neque enim dici potest esse motiuum sui ipsius, etiam reflectendo supra seipsum. Sic enim iam supponitur, & consequenter omnia motiua positionis eiusdem. Et quidem quod de inuerosimili opposito dicitur, quatenus vt falsum refellitur, nihil ostendit, ratione cuius nouum in ipso iudicio motiuum sit admittendum: hoc enim quod est repelli oppositum, cùm illi aliquid contrarium iudicatur, omnibus est commune iudicijs, nec tamen proptereà in omnibus motiuum speciale extat, per quod oppositum vt inuerosimile repellatur. Et verò vt repulsa talis locum habere queat nihil aliud requiritur, quàm vt electio illius oppositi ponatur; eo enim ipso illa stat, quia de ratione illius est, cùm sit illa assumptio vnius præ alio, aut repulso alio. Ergo quemadmodum in iudicio amplexus ipse obiecti rationem motiui non habet, quia est ipsa iudicij substantia; ita neque repulsa oppositi quæ ad iudicij etiam substantiam pertinet. Præterquam quòd nullus ex eo quòd ita eligens præferat minùs probabile directè probabiliori, illud absolutè præferendum iudicabit, vtpotè magis probabile, scilicet quia hoc aut illud eligendum assumat, nisi rationem aliquam peculiarem vltra electionem adducat. Adde rationes vt substant amori maiores dici, ergo similiter vt coniunctæ iudicio: Atqui hoc dici nequit. Ergo. Maior admittitur, vt vidimus, & Minor constat. Quia rationes, vt coniunctæ iudicio nihil habent peculiare. Sin minùs, dicatur quale illud sit. Nihil equidem dicatur, nisi quod de oppositi repulsa iam vidimus, quod & manifestè remanet improbatum: & ineptissimum quidem est asserere rationes validiores aut maiores esse ad iudicium, quia datur iudicium: quod quidem in illis nihil maius aut validius deprehendit, vt verius debeat obiectum iudicari.

Sextò. Sequeretur maiorem opinio [A communibus probabilitatis regulis vrgetur.]num probabilitatem ab ijs regulis non esse desumendam, quas Doctores tradunt. Id constat. Quia vnusquisque quamlibet eligendo, eam probabiliorem reddit, nihil obstantibus regulis dictis, vnde in ordine ad negotium conscientiæ nullius momenti sunt.

Septimò, Sequitur item æquè prudenter se gerere eos, qui minùs probabiles & tutas opiniones sequuntur, quod tamen Auctor non admittit. Sequela patet. Quia nulla maior esse prudentia potest, quàm id eligere, quod verum apparet, relicto falso: Atqui ita euenit in casu præsenti. Ergo &c.

Octauo. Impossibile est obiectum magis pro [Ab immutatione obiecti.]babile iudicatum, nulla in eo facta mutatione reddi respectu vnius & eiusdem minùs probabile, & multò potiùs implicat reddi absolutè falsum. Quæ quidem assertio in omnium videtur fensu irrefragabilis & inconcussa. Ergo nequit, quod ei est oppositum vt communis sensus proponi, quod tamen ab Auctore fieri videmus.

Nonò. Id quod apparet probabile ne [Ab improbabilitate, quæ sine mutatione stare nequit.]quit, nulla extante varietate, reddi improbabile: ergo neque quod magis probabile reddi minùs probabile, & caussari falsum. Antecedens videtur compertum, quia nihil de contradictorio in contradictorium transire potest in eo intellectu, apud quem nullum subit mutationem. Consequentia patet. Quia suus etiam contradictionis modus in eo apparet, quòd sit videlicet magis, & non sit magis probabile. Et prætereà. Si id stare potest, quod asseritur, etiam stare poterit vt probabile reddatur improbabile, quia sicut apparentia dicta excessum omnem probabilitatis obnubilat, ita & obnubilare adeò poterit, vt nullus, aut minimus certè (quod pro nullo habendum) probabilitatis gradus sic affecto appareat. Vbi argumentum de affectionum vi ab Auctore adductum poterit applicari.

Decimò. Iudex iuxta eumdem, sequi in [A iudice non volente sequi minus probabili.] iudicando nequit sententiam minùs probabilem: pro quo Quæst. 24. à num. 9. Id autem sequeretur ex ea, de qua agimus, positione. Patet. Quia huiusmodi minùs probabilem sententiam potest ipse reddere probabiliorem, imperato circa illam assensu à voluntate cum motiuis præfatis. Quòd si illam ipse censet improbabilem, idem videtur de ipsius sententia dicendum, ex qua id sequitur: reuera enim minùs probabilis sententia in iudicando præfertur, de quo inferius Sect. sequenti.

Vndecimò. Iuxta eumdem regula de [A regula de meliore possidentis conditione.] meliore possidentis conditione in omni materia est valida, vt videri potest Quæst. 23. nu. 42. & seqq. Atqui iuxta eiusdem placitum, de quo agimus, nulla videtur talis regulæ habenda ratio, quia etiamsi pro opinione probiliori allegetur, potest quis minùs probabilem amplecti vt veram, & ita vt probabiliorem.

Duodecimò. Aduocatus (sic Auctore docen [Ab Aduocato, iuxta aduersantis mentem.]te Quæst. 24. num. 23. & 24.) potest contra propriam sententiam patrocinari iuxta probabilem aduocando. Ergo stat vsus licitus opinionis minùs probabilis non fundatus in eo quòd assensus versetur circa illam partem, ex quo probabilior illa reddatur. Item. In eo casu non stat id, quod supponitur, clientem inquam secundùm opinionem minùs probabilem litigare, & illam ab Aduocato defendi. Nam litigans ius sibi competere credit, & opinionem dictam sequendo eam reddit probabiliorem.

Decimotertiò. Generalius loquendo, [A sententia multorum de licita operatione iuxta aliorum sententiam.] sententia est grauium Scriptorum posse quempiam iuxta aliorum sententiam operari, retenta propria. Atqui ista valde remota est ab ea, quam Auctor introducere tentat, vtpotè quæ sit omnium Doctorum communis sensus, paucis illis exceptis, qui nec penitus aduersantur.

Decimoquartò. Sententia, quam quis am [Ab eo quod sententia cuiusque est illi probabilior.]plectitur, probabilior est ipsi, etiamsi aliàs minùs tuta & probabilis videatur. Tunc sic. Sententia tenens sine assensu circa sententiam dictam posse illius vsum esse licitum, est probabilis: ergo potest illam Auctor amplecti, quæ eo ipso erit etiam probabilior. Rogo iam quomodò rebus sic se habantibus, illius doctrina decurret de sensu illo ab omnibus recepto, cùm illum falsum debeat consequenter iudicare, vtpotè assensui oppositum, quo vera pars altera iudicatur.

Decimoquintò. Et vltimò (vt alia omittam) [Ab euidentia circa probabilitatem.] Rationes, quibus opinio probabilior talis est, eam vim habent, vt non solùm probabilitatem certam, sed euidentem reddant. Hoc constat quantùm ad priorem partem de certitudine, & ab Auctore supponitur: quantùm ad posteriorem de euidentia similiter, quia omne certum extra obiecta fidei, & ad illam spectantia, est euidens, vt ex eodem positum n. 243. Tunc sic. Id quod est euidens nequit non necessitare intellectum ad assensum, vt est receptissimum in Philosophia dogma: contra euidentiam enim non est tergiuersari, est enim clara lex, qua nequeunt mentis oculi non perfundi, dum eisdem obijcitur: sicut aperti corporis oculi nequeunt non obiecto luminis illustrari. Ergo impossibile est opinionem huiusmodi non censeri talem, vnde & consequenter vt detur assensus, quo vt minùs probabilis, immò & vt falsa repellatur.

Dico Secundò. Conuenientior expli [Assertio 2. conuenientem modum conciliandi Auctores assignans.]cationis modus, vt possint Scriptores antiqui cum Recentioribus ad concordiam reuocari, is est, quem tradidimus nu. 255. eum enim ex antiquis inficiatus nullus, amplexi Recentiores, & à paucissimis improbatus, quorum non est habenda ratio, dum contra certum & euidens, saltim moraliter, dogma digladiantur. De quo quia dictum Parte 1. & 4. nec non superiùs Disceptatione ista contra P. Bonæ Spei, non est cur hoc loco circa idem moram ampliorem faciamus. Id autem quod ex Auctore datum nu. 257, minimè [Obiecta cum doctrina obseruatione digna diluuntur.] vrget: quòd scilicet quando intellectus operantis ea ratione disponitur, vt sine motiuis illis reflexis minùs tutum occurrat, vel vt probabilius sit amplectendum, vel inspiciendum vt dubium, quamuis probabile videatur: vtrumque enim negandum; quia si minùs probabile appareat, licitum est illud amplecti, dummodò illi principium dictum de licita sequela opinionis probabilis applicatur. Id autem quod de iudice dicitur, non item vrget, quia si ille nequit, vt admittitur, sententia minùs probabili vti, ideò est, quia à Republica ad id constituitur vt bono communi consulat: vnde quando caussæ sunt priuilegiatæ, minùs probabilis vsus est licitus. In caussis autem proprijs, quando negotium conscientiæ agitur, idem obseruatur, quia & bono communi & proprio magis expedit, vt minùs probabilis & tutæ vsus liceat, quia oppositum generaliter esset onus grauissimum, vt sæpiùs dictum, & vnicuique melius est eo carere, quia libertas contrarium faciendi non tollitur, tutum scilicet & probabilius, & aliàs à periculis Deum grauiter offendendi liberalior, fitque iugum Christi suauius, & onus leuius, vt sic currere quis possit viam mandatorum, cùm dilatur eius cor, de quo dictum suprà Sect. 14. Sed quod ad iudicem attinet oportet vt indiscussum hoc loco minimè relinquamus.

SECTIO XXVIII.

An, & quomodo sit iudici licitus vsus opinionis minùs probabilis.

DIfficultatem euoluit Auctor Quæst. [1. Auctoris assertio de non repugnantia ex natura rei.] 24. nu. 7. & seqq. & pro ea sequentes statuit Assertiones. Prima est. Ex natura rei iudex in ferenda sententia licitè sequi potest opinionem, quam iudicat minùs probabilem, & secundùm eam iudicare. Immò sæpè expedit eum teneri ad taliter faciendum. Id probat; quia potest ferri lex vt iudices sequantur in iudicando sententias alicuius magni Doctoris, quiquscum ille semper non sentiat. Item priuilegium tale potest locis aliquibus aut personis concedi, vt hospitalibus &c. Secunda. Iudex in caußis ciuilibus proferens sententiam definitiuam iuris, in quibus personæ & [2. In ciuilibus absolutè negans.] caussæ exigunt probationem æqualem, neque specialibus legum priuilegijs muniuntur, tenetur sequi opinionem, quæ omnibus inspectis ipsi probabilior videtur. Probat fusiùs, & bonis quidem fundamentis, iuribus, Auctoribus, ac obiectorum solutionibus. Tertia. In eisdem caußis ciuilibus quando iura v [3. Stante æqualitate iuris rem diuidendam aut componendam.]triusque partis creduntur æqualia, iudex in neutrius partis fauorem ferre potest sententiam definitiuam aduersus partem æmulam, sed declarare debet vtriusque partis ius esse æquè verisimile, adeoque debet vel rem diuidere, vel compositionem inter partes facere. Citat pro ea Syluestrum verb. Iudex. & Bañez Quæst. 63. Arti. 4. quamuis fateatur plurimos alios oppositum tenere apud Cardinalem Lugo Disp. 37. de Iust. Sect. 10. & pro qua stare ait omnes, aut ferè omnes rationes, quæ pro præcedenti, concludens id non esse reddere vnicuique quod suum est, & ita neque esse actum iustitiæ, & consequenter neque iudicium iustum, sed iniquum, quia omne iudicium iustum est actus iustitiæ. Quarta. Hæc Propositio. Iudici in iudicando [4. Oppositum esse improbabile.] licet sequi opinionem minùs probabilem ab ipso pro tali euidenter cognitam, aut absolutè creditam vt talem, non est probabilis. Probat, quia argumenta illam tenentium sunt debilia, & qui illam tenuerunt Theologi paucis lineis rem tanti momenti expediuerunt, à paritatibus quibusdam arguentes, vnde posteriores ferè vnanimes contrarium amplexi sunt, quia motiua penetrarunt à prioribus minimè penetrata. Addit tamen secus accide [Exceptio notabilis.]re posse, quando diuersitas inter opiniones non est euidenter discernibilis: tunc enim iudex comparando rationes vtrique parti fauentes, & reflectendo ad stimulum, quem singulæ imprimunt in suum animum, fieri poterit vt erret, ac bona fide credat rationes has cum stimulo ab eis orto esse vehementiores rationibus cum stimulo allicientibus in contrarium, quamuis oppositum sit verum. Tenetur ergo sententiam ferre pro parte minùs probabili, quam tamen ipse inculpabiliter errando iudicat probabiliorem. Neque potest esse lex obligans ad præferendam partem verè probabiliorem quia obligaret ad impossibile, vt scilicet non sectaretur iudicium suum. Quinta. Hæc Præpositio: Licet iudici in iudicando sequi [5. Circa eamdem censuram.] quamlibet ex sententijs, quæ omnibus inspectis bona fide ab illo habentur æquè probabiles, meo iudicio non est intrinsecè probabilis. Probat, quia aliter sentientes, ex ignorantia aut inaduertentia procedunt. Vnde sic subdit: Hoc vnum audacter dico: Nemo ex aduersarijs hactenus expendit argumenta, quibus nostram sententiam stabiliuimus. Præsumendum ergo est illos ex ignorantia principiorum nostrorum suam opinionem tradidisse. At quando &c. Sic ille.

Quam etiam sententiam adductis eis [P. Anton. Perez eidem suffragatur.]dem rationibus, textibus, & Auctoribus, & quandoque verbis, tenet P. Antonius Perez Tractatu de Iust. & Iur. Disput. 4. Cap. 4. qui etiam circa censuram eodem modo locutus, vt videatur sanè P. Terillus diu post scribens, nec editionem posthumi operis assecutus, manuscriptis eius instructus, cùm & substantiam totius discursus & modum loquendi, cùm ad censuram deuenitur, obseruet, vt quæ sequuntur ex fine citati Capitis, deprompta demonstrabunt. Sic enim ibi: Respondeo, mihi esse valde probabile aut ferè certum, paucos iudices id posse facere (scilicet sine conscientiæ scrupulo taliter operari.) Nam si examinantur auctoritates apparebit Iurisperitos non posse in hac re sedare conscientiam: nam licet illi concedant caussas pro amicis, & dicant in iure controuerso non teneri de syndicatu, intelligindi sunt de foro externo, nam iudicium de foro interno & conscientiæ non spectat propriè ad Iurisperitos; quòd si velint sine notitia Theologiæ de hac re interponere suum iudicium, reijciendi sunt, sicut sutor vltra crepidam. De Theologis verò illud ego ausim dicere non aduertisse omnes textus & iura à nobis allata: non enim ad illa respondent, & plerique breuißimè quæstionem tractant, & vix afferunt aliud argumentum præter illud, quod ducitur à paritate rationis aliorum casuum. Sed meo iudicio in hac re argumentum ductum à sola similitudine numquàm habet probabilitatem, propter manifestam rationem discriminis. Itaque licet concedam posse aliquos decipi inuincibiliter; tamen existimo non habere oppositam sententiam talem statum, vt si examinentur benè fundamenta vtriusque posset apparere probabilis: manifestè enim vincunt argumenta nostræ sententiæ, neque argumenta oppositæ vim habent, nisi apud illum, qui nostræ sententiæ argumenta non audiuit. Quando autem probabilitas fundatur in ignorantia probabilioris principij, supra diximus eam nullo modo sufficere ad faciendam sententiam probabilem apud eos, qui non ignorant illud principium probabilius. Adde dictis illud principium naturale. Quod tibi non vis, &c.

Hæc cùm ita se habeant non est animus [Pro oppositæ probabilitate quæ faciant.] modò quæstionem hanc ita discussione exacta prosequi, vt vel assertam à præfatis Scriptoribus sententiam comprobem, quod doctè ab ipsis & alijs præstitum, vel oppositam contra ipsos, eorum disiectis argumentis, & fauentibus eidem propositis studeam comprobare. Solùm ergo circa probabilitatem addendum aliquid, & videndum an præfati Scriptores merito sint eo locuti rigore, quem eorum verbis adductis, excepimus, cùm aliàs ex ijsdem possit probabilitas elici: pro quo sequentia deseruient.

Primò dicunt Iurisperitos in hoc negotio non [1. Iurisperitorum Auctoritas,] curandos. Ergo neque curandi, qui illicitum affirmant talem minùs probabilis sententiæ vsum. Atqui ipsi Tiraquellum & Menochium, qui alios suæ facultatis Scriptores allegant, patronos adducunt, ex quo suæ sententiæ robur conciliari existimant. Ergo deficiente; eo ex capite probabilitas minuitur, & nihil oppositæ sua ex probabilitate detrahitur.

Secundò. Sententia dicta destituta fun [2. Multa fundamenta.]damentis asseritur, & vnum illud tantum afferri, quod ex paritate desumitur. Atqui hoc immeritò dicitur, quandoquidem apud eosdem decem argumenta habentur, in quorum responsione non Ieuiter occupantur. Deinde ipsi arguunt ex obligatione iudicis arbitri, quod est à paritate arguere. Quòd si infirmum argumentum, quod à paritate desumitur ex eo asserunt, quia in iudice alia est ratio: idem etiam in iudice arbitro dici potest, pro quo rationem diuersam constat militare.

Tertiò. Ignorantia legum adscribitur Docto [3. Peritia in Auctoribus iniuriosè negata.]ribus. sed quæro vnde illam colligant, quæ sine eorum iniuria nequit affirmari. Leges illas ipsi apud Tiraquellum & Menochium inuenerunt, quos pro ijs citant. Atqui Auctores prædicti non sunt in Bibliotheca tantùm Vaticana, aut S. Laurentij Escurialensis, vt promptum non sit eos adire, sed obuij & facile obnoxij lectioni.

Quartò. Leges non aduertisse dicuntur [4. Leges ab ipsis ponderatæ.] ab ipsis adductas, quia ad illas non respondent. Atqui hoc sine sufficienti fundamento profertur, sicut & præcedens: potuerunt enim leges, iura, & textus aduertere, & ad illa non respondere, quia nullum in illis robur deprehenderunt.

Quintò. Quòd plerique breuissimè quæstio [5. Breuitas falsò carpta.]nem tractant, non videtur obstare; eo enim quòd plerique dicuntur ita in eo versati, plures alij non breuissimè, sed ex professo eam tractantes indicantur. Et quidem Auctorum attendenda conditio: quidam enim etsi breues, doctissimi sunt, qui meritò debent censeri rem intimè penetrasse, & breuiter digestam protulisse. Tales certè Cardinales Caietanus, & Toletus, ac P. Sa, vt alios missos faciam.

Sextò. P. Antonius Perez citato in loco [6. Possibilis solutio argumentorum admissa. P. Anton. Perez.] sic locutus: Respondeo. Si iudex examinati fundamentis & auctoritatibus nostræ sententiæ & oppositæ, poßit formare iudicium liberans se ipsum à scrupulo conscientiæ tunc posse sequi opinionem nostræ contrariam. Sic ille. Ergo fundamenta talia non sunt, vt irrefragabilia debeant censeri, quandoquidem vt possibilis permittitur operatio contra illam, eorum non obstante firmitate, ei qui ea exactè ponderârit. Quòd autem id euenire queat, quæ sequuntur, & iam dedimus, manifestant: paucos scilicet iudices id facere posse. Sed & posse plures, probabile eidem est, quamuis addat, & ferè certum: quod non tollit id, quod de probabilitate dixerat, aliàs id inutiliter & incongruè præmisisset. Habent ergo fundamenta prædicta probabilem solutionem à doctis iudicibus natam adhiberi.

Septimò. Idem Pater nu. 12. ita scribit: [7. Sequela minùs probabilis opinionis in iudice admissa.] Supponendum est opiniones aliquando versari circa eam quæstionem, vtrùm liceat iudici hoc facere, aut illud: hanc sententiam proferre, aut non proferre. In hoc casu nulla est peculiaris difficultas, potest enim iudex non minùs quàm in alijs rebus sequi opinionem minùs probabilem: nam licet poßit iudicare ex probabiliori opinione se peccare, si non proferat talem sententiam, tamen propter probabilitatem oppositæ opinionis potest suspendere hoc iudicium, qua suspensione facta non poterit peccare. Est enim regula generalis mihi verißima, quam aliàs fusè ostendi, & si per tempus licuerit, ostendam, peccatum pendere à dictamine actualis rationis illud prohibente. Quarè si inculpabiliter possumus suspendere tale iudicium & dictamen, fieri non poterit vt peccemus. Sic ille, id confirmans nu. 34. Iuxta quod sequi videtur id, quod, quod pro sententiæ, de qua agitur, probabilitate, apertè conducit, cùm aperte asseratur iudicem in proferenda sententia posse minùs probabilem sententiam amplecti. Quomodocumque autem id explicetur, ex eo fundamenta ab ipso adducta penitus infirma præcipuumque illud ex propria officij iudicis ratione desumptum: Ecce enim iudicem sine violatione obligationis ratione officij competentis, quod est magis probabile derelinquit. Ecce sine transgressione legum id stat, quod ingenuè profertur. Ergo probabile est neque ratione officij, neque vi legum, id quod adeò acriter contenditur, repugnare. Quod vrgetur [Et in criminalibus absolutè.] ex eo quod ab eisdem conceditur, scilicet in criminalibus posse benignam sententiam, & si minùs probabilem, amplecti iudicem, vt videri apud P. Antonium potest n. 64. & seqq. & P. Terillus, licet quod de minùs probabili sententia dicitur refugiat admittere, quia eo ipso quòd illam amplectatur, probabiliorem reddit, iuxta dicta Sect. præced. ad concedendum tamen re ipsa quod citatus Pater eidem suggessit, ea habet quæ extant n. 30. & 31.

Octauò. Lex illa præcipua, Ob carnem [8. Leges ad actus internos non se extendere.] ff. de testibus, quam & dedimus n. 200. de testibus agit, iuxta quorum fidem sine humano respectu motum animi sui debet iudex confirmare. Tunc sic. Quod ad motum animi spectat non potest lex humana præcipere, vt est communissima Doctorum sententia, pro qua & ipse P. Antonius Tractatu de Sacramento Pœnitentiæ. Disp. [Circa Sacramentum Pœnitentiæ] 4. Cap. 2. nu. 12. vbi probat, quòd si confessio à Christo non fuisset præcepta, minimè ab Ecclesia præcipi potuisset, quia non potest præcipere confessionem peccati merè interni. Ergo quod lege præcipitur id est, cuius violatio possit exteriùs deprehendi, & puniri, quia contra iustitiam indicatum. Tunc vltra. Qui secutus est probabilem sententiam non punitur in Syndicatu: ergo lex dicta ad nihil amplius vim suam extendit. Antecedens conceditur à dicto Patre, cuius verba dedimus nu. 268. Verba ergo illa legis exhortationem continent id ostendentem, quod est legi naturali conforme, vnde iuxta illius dictamina procedendum. Vidimus autem nu. 267. P. Terillum asserentem ex natura rei in ferenda sententia licitè posse iudicem minùs probabilia sequi, probabilioribus relictis. Qui & Quæst. 9. num. 33. ad leges, quæ adducuntur de testibus, respondet tantùm pro externo foro procedere.

Lex autem, Rem non nouam, Cod. de iu [L. Rem non nouam explicata, & quod non vrgeat.]dicijs, quæ etiam adducitur, vbi præscribitur iudicibus cum veritate, iuramento præstito, iudicare, parùm vrget. 1. quia vbi iuramentum adhibetur, cessat quæstio. 2. quia falsum est quod dicitur iurare iudices se facturos, quod eis melius & tutius visum fuerit, ex quo apparet textum non peruisum. Tantùm ergo in eo dicitur cum veritate & legum obseruatione iudicium disposituros. Quod equidem ita faciendum vbi veritas clarè dignoscitur, & lex illam sine controuersiæ interpositione proponit. Vbi ergo ius controuersum est, iuramenti cessat obligatio, cùm circa illud nihil sit, quod, vt vidimus, debeat plectere Syndicatus. 3. lex illa Iustiniani, quæ in lite qualibet iuramentum adhibendum præcipiebat, in vsu non est, in Hispania præsertim, vbi Cæsareis legibus non iudicatur. Adducitur etiam à P. Terillo §. Hodie, legi eidem adnexus, sed illud ad solos pertinere aduocatos aduertere potuisset.

Nonò. Sententiam latam iuxta minùs [5. Sententiam iustam esse in foro externo concedi.] probabilem sententiam iustam esse in foro externo affirmat P. Antonius Perez, licet sit lata iuxta minùs probabilem sententiam, nec esse locum compensationi. In casu enim de quo loquimur, ipsa probatio sententiæ, quæ in foro externo non fuit iniusta victori, tribuit efficaciter ius, propter auctoritatem rei iudicatæ, vt ille loquitur. In foro ergo externo iusta habetur sententia iuxta minùs probabilem lata opinionem, etiamsi de eo constet. Ergo leges, quæ veritatem sequendam, & iustè ac rectè iudicandum, siue sacræ, siue ciuiles disponunt, internum conscientiæ statum non attingunt, & externa sunt iustitiæ probabilitate contentæ: aliud enim velle implicatissimum esset forensibus tractatibus negotium aggrauare.

Et vt de sacris legibus id addamus, quod [Cap. Iudices; ex D. Ambrosio declaratum & retentum.] & ab Auctoribus citatis allatum: Citatus D. Ambrosius apud Gratianum, nec tamen indicato Capite. Sic P. Antonius S. Doctorem allegans & sententiam proferens ex Sermone 2. in Psal. 19. P. Terillus ex Serm. 20. in Psal. 110. mendacissima citatione, quia neque sermones tales extant, & quæ afferuntur verba habentur Octonario 20. in Psal. 118. ad illud: Miserationes tuæ multæ, Domine. & apud Gratianum in Cap. Iudicet. 3. q. 7. & sunt ista: Bonus iudex nihil ex arbitrio suo facit, & domesticæ proposito voluntatis: sed iuxta leges & iura pronuntiat, statutis iuris obtemperat, non indulget propriæ voluntati; nihil paratum & meditatum domo defert, sed sicut audit, ita iudicat, & sicut se habet negotij natura decernit. Obsequitur legibus, non aduersatur: examinat caussæ merita, non mutat. Discite iudices sæculi quem in iudicando tenere debeatis affectum, quam sobrietatem, quam sinceritatem. Sic ille, Ad quod in primis dicendum, Doctorem Sanctum, & iudicem quidem peritissimum, vt expenditur, iudices sæculi ad Christi æmulationem exhortari, vnde ab illis non id tantùm, quod strictæ est obligationis exigit, sed quod perfectionis, ad quam constat neutiquam obligandos. Deinde dici conuenienter potest, quidquid ab eo exigitur, ab ijs præstari, qui secundùm probabiles sententias, etiam si minùs aliquando tales, iudicant: non enim ex arbitrio id faciunt, neque ex proposito domesticæ voluntatis, sed iuxta id, quod est ratione & auctoritate roboratum: vnde & iuxta leges & iura, quæ, vt diximus, eo sunt iudicandi modo contenta, vt nihil iniustum appareat exteriùs; in quo & statutis obtemperant, neque propriæ indulgent voluntati: multoties enim quia probabilitas non est certa, contra omnem carnalem affectum sunt dispositi pronuntiare, vnde nec paratum & meditatum domo deferunt, sed sicut audiunt ita iudicant, quando res ad testium debet dicta reuocari. Obsequitur legibus, nec aduersatur, dum nihil contra illas rationabiliter operando perpetrat, examinatis caussæ meritis, nec mutatis. Quæro nunc quando iudex secundùm probabilem sententiam probabiliori reiecta iudicat: iuxta dicta nu. 273. quomodo stet Magni huius Doctoris instructio? Certè quidquid à præfatis dictum Scriptoribus fuerit, eidem poterunt applicare.

Decimò, vt vidimus nu. 267. iuxta P. [Id. Quod de stimulo ad maiorem probabilitatem dicitur.] Terillum licitum est sequi sententiam minùs probabilem, quando ad maiorem probabilitatem solus additur stimulus affectionis circa illam. Ergo tunc iudex indulget propriæ voluntati. Qui stimulus cùm haberi etiam erga minùs probabilem possit, semper erit licitum eidem, si consequenter ad suam de possibili circa minùs probabiles assensu sententiam sit loquendum, iuxta illas operari. Vnde & contra D. Ambrosij mentem, pro qua certat, & contra se ipsum amplissimam iudicibus licentiam indulgebit. Quia verò Doctorem sanctum sibi non patietur aduersum, exponet equidem, & expositionem accommodabit pariter nobis, vt ea nos etiam tueamur.

Vndecimò. Præter graues Theologos, [11. Iuristarum auctoritas ampliùs roborata.] ex quibus plures recensui Tomo 1. Thesauri. Tit. 9. n. 7. & Auctarij Parte 1. n. 697 de quibus & suprà n. 54. sunt innumeri Iurisperiti licitum vsum, de quo agimus, asserentes. Vult autem P. Antonius Perez illos non curandos, quia negotium conscientiæ agitur, in quo illi sunt iudices incompetentes, cùm ad Theologos tantùm constet pertinere, de quo & dictum nu. 269. Atqui id stare nequit, quia licet reuera Iuristæ puri hallucinari soleant, sunt tamen inter eos, qui Theologicis sunt imbuti notitijs, vnde & cum Theologis numerantur, cùm de casibus conscientiæ agitur, vt Hostiensis, Panormitanus, Couarrubias, Nauarrus, & sic alij. Inter eos autem, qui dictum vsum probant, suntque innumeri, proculdubio inueniuntur multi, qui prædicta excellunt qualitate, & ita opinioni præfatæ non leue auctoritatis pondus accumulant, quod ei adiunctum, quod ex consensu Theologorum habetur, non potest non sententiam istam inter probabiles collocare. Quæ ratio vim accipit ex aduersarijs, quatenus ob defectum Theologi Iurisperitos arcendos clamitant in præsentis caussæ iudicio, futuri ergo: vbi defectus talis non apparet. Et licet tales summi Theologi esse nequeant, dum tamen ex iuris exacta notitia pariter procedunt, negari nequit quin pondus dictum eorum possint habere sententiæ.

Duodecimò, Obijcitur regula 45. Iuris [12. Ex Regula Iuris. 45. an. 6. circa elusionem in obscuris.] in 6. Inspiciendum in obscuris quod est verosimilius, vel quod plerumque fieri consueuit. Sed certè, si regula hæc quidquam in proposito probat, ad alia omnia pariter extendenda, in quibus occurrit obscuritas, & ita non licebit in obscuris minùs tuta complecti: quod quidem à P. Terillo ex præfata regula arguente non admittitur, sed contra illud per plures Quæstiones insurgit. Sed non prætereundum id, quod habet Quæst. 18. in fine, vbi ita scribit: Hoc vnum suppono neminem vnquàm in du [Ex P. Terillo contra eumdem.]bio iuris aut facti excusari à peccato, si minùs tuta sectetur, nisi prudenter dubium deponat: simulque noto Theologos omnes & Canonistas vnanimiter docere, quòd in dubio tam facti quàm iuris, pars minùs tuta sæpè sit licita, etsi nulla sit certitudo directa de veritate rei dubiæ: nemo enim de hac re tractatum edidit, qui id expreßè non tradat. Vnde videat quàm immeritò Recentiores aliqui contendant partem tutiorem in omni casu esse sectandam, vbi certum non est nullam, ne materialem quidem legis violationem in sectanda parte minùs tuta contineri. Iuxta hæc ergo, regula præfata ita exponenda, vt verosimilius quidem sit inspiciendum & tenendum, nisi prudens ratio aliud persuadere possit, qualis in sequela opinionis minùs tutæ inuenitur. Et idem est cùm plerumque aliquid fieri consueuit: talis enim consuetudo supponitur vim legis non habere, sic enim non esset obscuritas: cumque ea perstet, idem est pariter asserendum. Iuxta hæc ergo videtur.

Dicendum opinionem, quam prædicti [Resolutio fauens probabilitati.] Patres impugnant non esse improbabilem. Quod equidem ex eo admittendum venit, quia si nimis circa hoc velimus vrgere, & vsum Tribunalium receptissimum condemnemus vt penitus iniquum, occasiones accrescent multa peccata perpetrandi. Et quidem qui ita animo destinaret, vt semper iuxta suæ sit iudicaturus placitum voluntatis, siue plus, siue minùs probabiles opiniones pro varietate caussarum occurrerint, non videtur à grauis reatu criminis excusandus: hoc enim nullus qui excusat Auctor occurrit, & animum arguit prauè erga iustitiæ administrationem affectum, periculo expositum ab eius rectitudine aliquoties declinandi, & obnoxium scandalis, quæ vix moraliter euitari possunt. Quòd autem ali [Pro praxi vtilia.]quando id præstari queat, salua etiam pietate, ex eo constat, quia si pauper cum diuite litiget, & ius illius minùs sit probabile, sicut & opinio fauens reo in caussa capitali, aut eidem proxima: non est profecto cur carpendus veniat iudex, in quo vt sic ferat sententiam nullus prauus affectus dominatur. Immo etiam in caussa capitali sententiæ minùs probabilis vsus contra reum esse potest quandoque laudabilis, si iudex sibi persuadeat reum suæ libertati redditum, Reipublicæ perniciosum futurum, nec modus conueniens appareat damna huiusmodi præcauendi. In summa, sit iudex doctus, aut docilis, Deum timens, & seriò ac solidè Christianus, & operetur vt velit suffragio probabilium opinionum, eligens cùm placuerit mitiores. Neque vbi ciuiliter inter partes agitur, nimis est de priuando aliquem obscuro iure curandum, quod verosimili actione prosequitur, aut re, pro qua satagit: nam eam, quam ille non habuerit, habebit alter, & nihil Reipublicæ deperibit.

Illustrissimus Caramuel conformiter ad [Illustrissimus Caramuel vt faueat.] prædicta sic scribit in Theologia fundamentali nu, 901. Hinc oritur quòd in varietate opinionum teneatur etiam iudex sequi minùs probabilem, si reo fauorabilior sit, quia debet pro reo facere quantùm potest, & habere illam sententiam potest. Coriolanus nu. 380. Nota hoc, quod non benè intelligitur à multis Ethicis. Sic ille. Ethicos intelligens moralium rerum tractatores, qui videlicet sententiam, quam præfati tenent Scriptores ab ipso non visi, etiam amplectuntur.

P. Antonius Naldus toties à Diana cum [Item Antonius Naldus.] veneratione citatus, vtpotè non solùm doctus Theologus, sed Canonista, vt eius eruditæ Allelegationes ostendunt, in Quæstionibus practicis verb. Doctor n. 3. præfatis consonans ita loquitur: Vnde mente teneas doctrinam Alciati in 5. Responsa [Alciatur.] prudentum Col. 6. cum seq. in fine Instit. de iure natur. gent. & ciuil. vbi ait: Si liquet quidnam omnes, vel maior pars Doctorum sentiat, iudex periculo suo contra communem opinionem iudicare dicitur, etiam si multorum opinionem secutus fuisset. Dictum enim Doctoris communiter approbatum est argumentum necessarium: communis namque opinio habetur pro lege. Si verò non liquet, non possunt dici mala consilia, quæ contra opiniones, aliter sentientes, non contra ius apertè data sunt: in arbitrio enim iudicantis est quam maluerit partem gratificare. In hoc autem casu post Hostiensem tenet Nauarrus. Cap. Si quis autem nu. 53. de Pœnit. dist. 7. quando scilicet sumus inter diuersas opiniones, & diuersa iudicia, semper humaniorem & æquiorem sententiam præferendam esse: pro quo & facit l. sinal. ad fin. Cod. Qui bonis cedere poßit & ex recentioribus & antiquis etiam omnes in eamdem videntur sententiam ire. Sic ille.

Thomas Zerola Episcopus Minorensis [Thomas Zerola.] in Praxi Episcopali Parte 1. verb. Iudex, vers. Decimo sexto, sic habet: Iudex non debet tenere insolitas opiniones, sed inhærere opinioni Maiorum, seu communi. Glossa & Salicet. in l. 2. C. de sentent. Nouella de iure pro tim. §. Tertius n. 770. Nam iudex secutus communem opinionem, licet in rei veritate illa non esset iuridica, tamen est excusatus, nec dicitur peccare, & se potest defendere in syndicatu, si suæ sententiæ propter hoc fuerint reuocatæ. Ita Geminianus in Cap. 1. per illum textum de postulat. Prælat. Lib. 6. vers. Secundò sic doctus Scriptor. de minùs probabili, dummodò insolita non sit sententia locutus: de magis enim probabili nullus in syndicatu argui potest, vt est manifestum. Quæ autem dicatur communis ex Moditio & Nauarro tradit Bordonus Tomo 3. Cap. 49. nu. 88. vers. Primò, dicens eam esse communem, quæ approbatur à sex Doctoribus ex professo tractantibus. Pro ea autem, de qua agimus, sunt viginti Doctores apud Vericelli in Quæstionibus moralibus & legalibus Tract. 2. Quæst. 15. quos & ille sequitur. Pro qua & Bordonus Tomo 5. Cap. 87. Praxeos criminalis §. 25. ita scribit: Quæres 18. Quam [Bordonus.] opinionem sequi poßit (iudex) sine peccato, tam in condemnando, quàm in absoluendo reum? Resp. sequi posse minùs probabilem, reiecta probabiliore; cum enim in agendo prudenter se gerat, non peccat. Ita communis sententia cum Diana &c. contra magis communem. Sic ille, qui in Cap. 88. num. 49. idem cum Sperello resoluit Decis. 118. nu. 41.

Thomas Del bene de Immunit. Ecclesiast. [Thomas del Bene.] Parte 1. Cap. 7. Sect. 4. in casu immunitatem eamdem concernente, quando scilicet iudex laicus ab Episcopo excommunicationem incurrat, ita loquitur: Si loquamur de opinione probabili, quamuis minùs probabili, negandum est contra Doctores, [Notanda doctrina.] quos refert & sequitur Diana Parte 5. Tract. 1. Resol. 23. quia cùm tunc iudex laicus operetur probabiliter, & sic non temerè & imprudenter, sed prudenter & cum fundamento, non committit peccatum, quod & mortale, excommunicatio, cùm sit pœna grauis, necessariò supponit, vt communiter Doctores in Tractatu de Censuris. Quapropter ob eamdem rationem rectè dixit Ioannes Valerus in differentijs vtriusque fori. verb. Opinio. diff. 1. Cap. 1. & Sancius in Selectis Disput. 44. nu. 72. in fine quòd neque poßit iudex syndicari, si in iudicando secutus fuerit opinionem etiam minùs probabilem, relicta probabiliori & communiori: quia si in tali casu syndicaretur, sine culpa puniretur, quod est iniquum, & rectæ rationi valde dissentaneum. Sic doctus Pater & Theologus, & à peritia Canonici iuris meritò collaudatus.

Illustrissimus Augustinus Barbosa ex ce [Illustrissim. Barbosa.]lebrioribus sæculi huius scriptoribus vnus, in votis decisiuis & consultiuis, lib. 1. voto 1. n. 136. ita scribit: Negari non potest probabilem esse opinionem, quòd metus reuerentialis per se solum matrimonium reddit inualidum, sicut & importunæ preces ac dolus idem operantur. Et circa hunc articulum nullam esse propositionem, doctrinam, aut sundamentum. quod ad minùs probabilitatem non habeat, vnde in consulendo & iudicando potest tuta conscientia sequi hæc opinio probabilis, relictâ alia forsan probabiliori, vt per Nauarrum in Manuali Latino Cap. 17. nu. 288. Angelum. Verb. Opinio. n. 2. Valentiam in 1. 2. Disput. 2. q. 12. pun. 4. quæst. 2. Super Verb. Dubium, Sayrum in claui regia Lib. 1. Cap. 6. n. 8. Azorium Institut. moral. Parte 1. Lib. (quem non citat) Cap. 7. Quæs. 6. Torres de fide. Disput. 85. Dub. 3. Vasquez 1. 2. Tomo 1. Disput. 62. Cap. 4. n. 12. Sanchez in Præcepta Decalogi Tomo 1. lib. 1. Cap. 9. n. 7. Ioannes Sancius in Selectis Disp. 44. n. 61. Dom. Ioannes à Solorzano de Indiarum iure lib. 3. Cap. 2. n. 38. Sic ille, P. Azor [P. Azorius ut faueat.] lib. 2. citato. Cap. & Quæst. de iudice non agit, sed generaliter statuit in agendo licitum esse aliorum opinionem sequi. & lib. 5. Cap. 1. Quæs. 2. de responsis sapientium agens, qui ab Imperatoribus vt dubia circa ius occurrentia deciderent, constituebantur, à quibus non erat licitum in iudicando recedere, ait id intelligendum temerè & facilè: quo satis indicat ab eorum opinionibus posse inculpatè recedi, & ita probabilium opinionum amplexu. Quidquid autem de exacta citatione sit aliquorum ex dictis, illud nobis sit satis, virum tantum in ea esse sententia, in qua suffragantibus eidem multis, nullum pro iudicibus offendiculum deprehenderit.

Sicut neque P. Martinus Del Rio Dis [P. Martin. del Rio.]quisit. magicar. lib. 5. Appendice 2. Quæst. 1. §. 5. Quia hæc sententia. vbi circa casum, de quo ibidem, adducta sententia Vniuersitatis Ingolstadiensis, ita subdit: Quidquid autem sit de ratione illa, quam adiungunt, hoc est, siue illa opinio verior & probabilior sit, quàm contraria negatiua, quæ & ipsa à magnis Theologis & Iuristis defenditur, quod ad rem non facit, illud certum est, licet illa sententia communis verior non foret, adeò tamen probabilem & receptam esse sententiam, vt iudex eam in rem deducens, quieta & tranquilla conscientia esse debeat. Sic doctissimus ille & Theologus & Iurista, prauè quidem citatus ab Angelo Bossio Tomo 1. Tract. 1. nu. 478. non indicata Appendice, & § addito, qui in illa non extat, scilicet Quotiescumque. & est quidem §. aut versus, qui post hæc verba, Primò inquiunt, illam habet immediatè particulam, in quo & si habeatur ex nonnullorum mente pro sententia, quam tuebantur fundanda, ex duabus opinionibus æqualibus mitiorem à iudicibus eligendam; nihil tamen ex propria Auctoris mente dictum occurrit contra illorum Auctorum sententiam pronuntiante. Ibidem autem ille id confirmat quod à nobis dictum n. 281. de licito vsu opinionis minùs benignæ, etiam in caussa capitali, quando ex reo superstite damna possunt ineuitabilia pertimere, quod in Sagis & lamijs ostendit. Videndus etiam. vers. anteced. Fateor in primis.

Sed & citatus P. Bossius, licet contra [P. Angelus Bossius.]riam sententiam teneat n. 485. citato. supra viginti Auctores refert, qui vti probabiliorem & veriorem, eam, de qua agimus, amplectuntur. Neque ipse penitus videtur aduersari: suam enim sententiam proponens, sequentem limitationem adijcit: Si excessus probabilitatis iuris fuerit notabilis. Quod equidem, vt credo, & aduersantes admittent: notabilis enim probabilitatis excessus indicat oppositam vix esse probabilem, & talem iudicem in iudicando amplecti, quantùm de formitatis habeat statim apparet; vnde nec sine scandalo videtur posse constare, sicut de iudicante semper iuxta minùs probabilem sententiam nu. 281. dicebamus.

Omitto alia, id solùm addens, prædictos [Aduersantium sine intento fine conatus.] scilicet duos scriptores id non assequi suis sentiendi modis, quòd scilicet pro ipsis stet communis sentiendi modus id necessarium iudicans, sicut & ipsi, vt iudicialis puritas stare possit. Satisfactio Reipublicæ, pauperum & inualidorum fiducia, & legum comperta mens. Id ostendo. Nam communis Doctorum sensus est, vt communes etiam & receptæ vti veriores sententiæ in tribunalibus vigeant, neque totum iudicij negotium arbitrio iudicum relinquatur. Magis enim communes sententiæ veriores & probabiliores iudicantur. Vnde ita scribit citatus Angelus Bossius suprà n. 486. & hanc sententiam præter Doctores suprà nu. 476. relatos proculdubiò tenent omnes Legistæ & Canonistæ asserentes iudices in iudicando teneri sequi opinionem magis communem & receptam apud Doctores; id enim ideò aiunt, quia sententia magis communis & recepta præsumitur probabilior & verior (vt dixi suprà nu. 91.) & post alios innumeros à se relatos notarunt Antonius Maria Carocius in Præfatione Tractatus de communi opinione nu. 26. & 42. & Lib. 2. Tit. 8. n. 9. Azeguidus de communi opinione Lib. 1. Cap. 1. Sylu. nupt. Lib. 5. Cap. 2. Menochius de Præsumpt. Lib. 2. Præsump. 71. num. 2. Mascardus de Probation. Conclus. 1143. n. 1. Zeballos commun. contra commu. in Præfatione n. 15. referens se ad Menochium de Præsumpt. dicta Præsumpt. 71. Nam à multis, vel pluribus peritis veritas perfecta haberi potest, quod non est in paucis l. final. post medium. vers. Lex etenim C. de fidei commißis, & quia integrum est iudicium, quod plurimorum sententia comprobatur. Can. Extra. dist. 64. Cap. Prudentiam, in fin. primi, vbi Abbas 3. Notab. n. 4. de Officio deleg. Antonius Maria Carocius d. tit. 8. num. 20. & quia faciliùs inuenitur quod à pluribus quæritur. Cap. vlt. & ibi Glossa vlt. d. n. 20. Abbas vbi supra d. nu. 24. & post plures alios Carocius d. n. 20. & Ioannes Valerus de differentia vtriusque fori. verb. Opinio. differ. 1. n. 1. in fine. Sic ille. Pro quo & facit quod ex Alciato dedimus n. 283. communem scilicet opinionem haberi pro lege, & quæ dabit Cardinalis Tuschus Tomo 5. verb. Opinio.

Hæc cum ita se habeant, duo citati scri [A communi sensu circa sequendas communes opiniones extranei.]ptores pro se nequeunt præfatam doctrinam habere, cui non obscurè aut leuiter aduersantur: volunt enim iudices eas teneri in iudicando amplecti sententias, quæ ipsis probabiliores visæ fuerint, siue communes sint, siue non communes. Vnde P. Terillus, vt vidimus nu. 267. audacter pronuntiat nullam esse legem posse, quæ iudicem obliget vt non sequatur iudicium suum & P. Antonius Perez num. 40. eodem modo de obligatione philosophatur asserens non dici in hoc casu opinionem minùs probabilem eam, quæ est minùs communis: fit enim comparatio auctoritatis & rationis: & potest sæpè ratio præponderare auctoritati etiam sapientiorum: nam aliquando ratio ita potest esse valida, vt possit homo de sapientioribus dicere eos in hac re fuisse minùs sapientes, & quandoque bonum dormitare Homerum. Iuxta quæ apparet liquidò id quod superiùs obijciebam, dictos inquam Patres pro se non habere communiorem Scriptorum sensum, quem expressimus; ex quo etiam fit plures eorum rationes, vt videri apud ipsos potest, infirmari; ac proinde minùs certam eorum reddi sententiam, quàm, exaggerationibus superadditis, arbitrantur.

Ne autem nobis ea, quæ attulimus, in [Restrictiones communis regulæ de communi sententia sequenda.]commodare queant, quòd scilicet communis debeat opinio præferri, neque oppositum habere locum possit in conscientiæ tribunali, vti improbabile, obseruandæ sunt præfatæ regulæ restrictiones, quas adducit Cardinalis Tuschus suprà. Conclusione enim 149. vbi explicat quæ sit dicenda communis opinio ex Apostilla ad Alexandrum Conc. 202. in fin. verb. Numerosus l. 7. ait quòd à ratione maiori & meliori attendatur communis opinio, non à numero, & auctoritate Doctorum, Conclusione seq. aliæ occurrunt. Et Conclus. 151. ex Barbatia, quòd aliquando melior sit opinio vnius etiam minimi, quàm plurium. Sic ille Consi 1. nu. 2. circa finem lib. 1. vbi plures allegat ad hoc, & quòd non sit iudicandum ex multitudine Auctorum est textus in l. 1. [Vide P. Bardi de Conscientia Disp. 4. Discept. 4. Cap. 3.] C. de veter. iur. enucl. Abbas in sua q. 4. Col. 6. vers. Item habemus. Et quòd communis opinio in tantùm sequenda, in quantùm validioribus rationibus sustinetur: si melioribus singularis fulcitur, præferenda, pro quo & in Conclus. 153. ex Geminiano Cons. 48. nu. 4. vers. 1. Quia. Item, quæ in ratione naturali fundatur, ex Riminaldo Cons. 476. nu. 22. & quæ maiorem habet æquitatem iuncta ratione naturali ex Decio Cons. 31. nu. 117. Lib. 1. Item, quæ fauet iuri communi Cap. Cùm dilectus, de Consuetud. Alexander Cons. 227. §. Ponderatis, in fin. lib. 6. Sic sunt aliæ pro quibus citatus Cardinalis ita scribit: Aliæ innumerabiles [Cardin. Tuschus.] conclusiones similes poni possent, quas Doctores miro labore vt communes constituunt; & tamen per discretam contradictionem similium opinionum communium destruuntur, ex quibus constat ea, quæ in opinionibus nostris consistunt, posse semper sustinere fallaciam. Pro vt in exemplis, quibus vno tempore communis opinio indubitata fuit apud antiquos, quæ hodie communiter reprobata reperitur. Hæc ille Conclus. 152. in fine, ex quibus collegisse iuuat in negotio opinionum, dummodò verè probabiles sint, nihil quod firmum censeri debeat, apud Scriptores haberi, vnde aut has, aut illas in operando aut iudicando sit necessarium amplexari. Vt ex hoc firmum id vnum stet, quod intendimus, sententiam scilicet, de qua agimus, & duo illi Scriptores improbabilem reputant, neutiquàm talem esse iudicandam. Quidquid etiam velit P. Bardi suprà Cap. 27. nu. 11.

SECTIO XXIX.

Certitudo iudicij practici circa opinionem probabilem, exploso quodam dicendi modo conuenientiùs explicatur.

INcidit P. Terillus Quæst. 20. nu. 24. in eum explicandi modum, quem in P. Bonæ Spei ex professo superiùs impugnauimus, quod & ille etiam solerter & irrefragabiliter executus, difficultatem, seu obscuritatem inexpedibilem in verbis citati Auctoris agnoscens, ex Dub. 7. nu. 319. vbi ita scribit: Igno [P. Bonæ Spei admodum obscura doctrina circa ignorantiam inuincibilem.]rantiam inuincibilem accipimus formaliter & physicè pro iudicio, quo ex ignorantia inuincibili, non voluntaria, inuincibiliter iudicamus nos ignorare inuincibiliter veritatem non esse in eo, quod sequimur, aut agimus, ideoque ita certificante opinionem, vt sequendo inuincibiliter erretur: siue ita excludere ab ista opinione formidinem actualem de opposito, vt moraliter certò iudicetur verum esse quod sequimur, aut agimus: nec aliam vnquam ignorantiam inuincibilem accipimus, dum docemus illam excusare à peccato. Sic ille, qui duplicem ignorantiam manifestè indicat; vnam formalem, quæ in actu positiuo consistit, vt ab eodem explicatur: & aliam, ex qua talis actus oritur, inuincibilem & inuoluntariam. Vbi notandum Auctorem hunc ignorantiam inuincibilem negare respectu opinionis præcisè probabilis, vt ex eodem positum Sect. 2. quia formidinem non excludit, & ita neque peccatum ab operante iuxta illam: cùm tamen constantissimum dogma in Theologia sit, quidquid obstrepant Iansenistæ, à peccato ignorantiam inuincibilem excusare. Pro [Impugnatur illa.]cedamus iam considerata opinione aliqua, vt quòd liceat pingere in die festo, rogantes sub qua consideratione ignorantia inuincibilis cadat supra illam, sitque distincta ab ignorantia illa, quam secum probabilis opinio adducit, & quam nos inuincibilem iudicamus. Nulla certè talis inueniri potest, vt ex eo conuincitur, nam si alia esset, non esset necessarium iudicium reflexum: nam cùm extat ignorantia inuincibilis, vt operatio sit honesta non requiritur iudicium tale, & ita eo modo ignorantes sine illo inculpabiliter operantur, iuxta eum modum explicandi ignorantiam talem, quam Auctor solùm veram esse contendit; vt eo ipso quòd tale iudicium necessarium sit, status ignorantiæ videatur variari: siquidem hic formidinem omnem debet excludere, iuxta Auctorem: hoc autem non habetur ante iudicium huiusmodi, quod certificare conscientiam dicitur, & ita sine eo nequit operari, ex quo fit ante illud non esse formidinem exclusam.

Quòd si ad modum explicandi moralem [Fagnani dicendi modum eidem non suffragari.] certitudinem confugiatur, quem Fagnanus amplexus, & à nobis est etiam improbatus, quòd scilicet perpensis omnibus, quæ pro opinione faciunt, operatio circa illam vti moraliter certam, honesta sit, quia vera iudicatur opinio, nulla pulsante formidine, etiam in eo casu iudicium illud reflexum circa inuincibilitatem ignorantiæ non est necessarium: quia supposita morali certitudine circa obiectum hîc & nunc operabile cum honestate, nihil prætereà ad honestam operationem requiritur, neque vlla inuincibilis ignorantiæ recordatio, cuius nòn meminit prædictus Auctor, & meritò, sicut nec quisquam alius præter P. Bonæ Spei, adeò obscurè & intricatè in hoc locutus negotio, vt litem nullam quæstioni tantoperè celebri & controuersæ adduxisse videatur. Quæ obscuritas ex eo accrescit, quod post præfata subdit immediatè dicens: Illud autem iudicium potest diuidi in verum & falsum, sic, vt illud dicatur verum, quod ex ista ignorantia iudicatur inuincibiliter esse, quod reipsa est: falsum [Noua in prioris Auctoris verbis obscuritas de iudicio supra ignorantiam necessario, quod impugnatur.] verò, quod ex eadem ignorantia iudicatur inuincibiliter esse, quod reipsa non est. Sic ille, de iudicio illo loquens, de quo præcesserat sermo, quo scilicet inuincibiliter iudicamus nos inuincibiliter ignorare: Atqui illud certum est, vt constat, & ita pro certificanda conscientia sufficiens. Ergo nequit in verum & falsum diuidi. Illud autem quod circa obiectum probabile versari potest secundùm se consideratum non potest etiam illam admittere diuisionem: dum enim iudicatur, modo aliquo se habere, si reuera ita se non habeat, falsum est, neque potest vllo modo esse verum. Præterquàm quòd illud non est reflexum, sed directum, cùm versetur circa obiectum secundùm se consideratum, vt est quodlibet iudicium probabile.

Et ab hac nostra impugnatione non est [Fundamenta certitudinis de honestate operationis, iuxta P. Terillum.] alienum, quod, vt dixi, apud P. Terillum occurrit, dictum sentiendi modum efficacissimè refellentem: qui nu. 27. admittens quòd ignorantia inuincibilis adiuncta opinioni probabili, vnum sit ex prædicatis, ex quibus intellectus consurgit ad certitudinem de honestate suæ operationis, addit præter illud plura alia haberi, ex quibus eadem certitudo consurgit, vt ex sequentibus constitutum affirmat: vnde n. 30. ita fundat honestæ operationis, aut saltem non illicitæ, certitudinem. Qui constanter resoluitur nil facere, quod scit aut dubitat esse contra legem Dei, & ne Deum offendat, diligenter & debitè quærit, an quod aggreditur, liceat, nec ne, iste non peccat, si faciat, quod post debitum examen certò prudenter credit esse omnibus vniuersaliter licitum, quamuis maneat aliqua formido oppositi; modò illud certò prudenter repellat & contemnat vt absolutè falsum; quia si errat, inuincibiliter errat, & illa ignorantia inuincibilis est caussa talis operis. Sed ego constanter resoluor nil agere, quod scio aut dubito esse contra legem Dei, & ne Deum offendam, diligenter & debitè quæsiui an omnibus vniuersaliter liceat pingere in die festo, & post debitum examen certò prudenter credo hoc omnibus licere, & nemini ratione seruilitatis esse prohibitum, & quidquid apparet in contrarium, certò prudenter à me repellitur. & contemnitur vt falsum: Ergo hîc & nunc mihi licet pingere in die festo, quia si erro, inuincibiliter erro, & ignorantia inuincibilis est caussa operis, quod facio. Hæc ille.

Iuxta quæ resolutio tota in ignorantiam [Resolutionem non videri congruè fieri in ignorantiam inuincibilem.] inuincibilem solam videtur fieri, & ita non apparent plura illa alia prædicata, ex quibus licita redditur operatio iuxta opinionem probabilem operantis. Quamuis vnum illud negare non possimus de licita operatione, quando prudenter proceditur, ex eo quòd quis ratione & auctoritate non leuibus moueatur, quod operanti iuxta opinionem probabilem vt particulari sub illa generalitate contento certò certius applicandum. Vno ergo illo principio negotium istud absoluitur: neque enim discursus citati Patris omnibus potest casibus, in quibus probabilis opinionis vsus est licitus, applicari, videlicet quando quis operatur sine assensu ad partem, præter eum, qui circa probabilitatem versatur, neutri scilicet adhærens. Item quando adhærens vni, alteri parti se applicat in praxi, quia sibi commoda reputatur. Si addamus ignorantiam inuincibilem, etsi necessariò interueniat, non videri rationem formalem & motiuam assentiendi, sed quid ad statum rei pertinens, quod supponitur. Vt cùm quis [Exemplo vrgetur.] in die ieiunij sæpiùs comedit, aut etiam carnes, qui de ieiunio nulla est cogitatione pulsatus, ignorantia non est formalis ac motiua ratio comestionis: sic enim ignorantia debuisset actum aliquem terminare. Dicitur autem caussa, quia remouet prohibens: si enim non intercederet, illuxisset præceptum, quo stante operatio illa materialiter contraria, vt communiter censent Theologi, non extitisset. Pro quo hæc satis, ne nimiùm rem captu non difficilem explicando, implicare potiùs videamur.

SECTIO XXX.

Quomodò Deus complacere possit in obiecto prohibito, quando reuera tale est, quod quis, opinionem probabilem secutus amplectitur.

DE hoc P. Terillus pag. 284. Corollario [Deum complacere per accidens in actu prohibito.] 2. vbi ait Deum in tali obiecto per accidens complacere, quia operatio honesta est: ergo & Deo placens: quia cùm per accidens contingat probabile huiusmodi tale esse homini, vt scilicet Deus non prohibeat obiectum verè prohibitum, ita vt oppositum sit improbabile; & homo tandem gubernari debeat à propria conscientia tamquàm à regula proxima, ideò per accidens contingit quòd Deus consequenter ad istam dispositionem humani animi complaceat sibi in electione obiecti materialis reuera materialiter & simpliciter prohibiti: quod verum est licet obiectum illud operanti aliquomodo appareat prohibitum. Quæ quidem doctrina, quod ad honestatem operationis attinet, in qua Deus complaceat, non videtur posse negari. Et quidem quando obiectum tantùm est malum quia prohibitum, id facilè explicatur: nam in comestione v. g. carnium potest Deus complacere, si iuxta regulas temperantiæ fiat, vnde si præceptum de earum abstinentia non extaret, in illa proculdubio complaceret. Atqui quando quis probabiliter operatur non applicatur præceptum, quod respectu huius hîc & nunc operantis non est sufficienter publicatum, & ita illius inuincibili ignorantia laborat, ergo in huiusmodi comestione pariter complacebit.

Quamuis dubitari hîc possit, an similis [Complacentia dicta an æqualis habita de actu non prohibito.] omnino complacentia sit, ceteris paribus, scilicet motiuis, eorum intensione &c. Et videtur non omnino eadem aut similis futura; nam si præceptum non extaret, nihil esset in operante, quod posset aliquomodo dilaudari; quod tamen est in operante iuxta probabilem opinionem. Cùm enim sit probabile teneri illum ad abstinendum, ex quo oritur in eo aliter operante formido, modus quidam imperfectionis moralis est in eam partem se non inclinare. In contrarium autem argui potest ex eo quòd etiam sublato præcepto potuit hic comedens non comedere, & ita operari perfectiùs. Et prætereà opinionem huiusmodi eligens, proptereà id facit, quia omnem sic in eo genere peccandi remouere nititur occasionem; ideò enim curam eam adhibet, de qua nuper nu. 294.

Ex quo inferre vlteriùs licet actus huius [Actus dictus posse à Deo prædefiniri.]modi posse à Deo prædefiniri iuxta probabilissimam sententiam de possibilitate prædefinitionis actuum liberorum, de qua dictum à me Tomo 1. Problematum Theologicorum n. 766. & seqq. nihil enim ex quo repugnantia probetur, afferri potest. Nisi fortè dicat quisquiam materiale peccati non posse prædefiniri: operationes autem dictas esse materialiter contra præceptum, & ita materialia peccata communiter vocari. Quod quidem nullius est roboris: materiale enim peccati prædefiniri nequit, quia hic & nunc est cum peccato connexum & inseparabile, quod secus accidit in casu alio. Prætereà, materiale peccati, cui prædefinitio repugnat, non est actio exterior, quæ solùm extrinsecè mala dicitur, sed interior voIuntatis motus. Dicitur etiam materiale peccatum illud, de quo agimus, ex eo quòd eiusdem rationis est in eo, qui formaliter peccat, ac in eo, qui à peccato per ignorantiam excusatur, cui, si malitiæ ob prohibitionem notitia extaret, nihil deficeret vt peccatum diceretur. Quamquàm & posset [Non esse etiam materialiter peccata.] neque materiale peccatum dici, quia circa illud hîc & nunc non est præceptum: ergo neque materialis illius violatio: sicut in Turcis & Mauris non ieiunare in diebus ab Ecclesia præceptis non facit, vt comedendo materialiter peccent, quia pro illis præceptum non est impositum, sicut neque in Christianis, qui aut non attingunt, aut prætergressi sunt ætatem pro obligatione ieiunij destinatam.

Addo actus prædictos posse inter effe [Et esse effectus prædestinationis.]ctus prædestinationis computari, quod quidem prædefinitionis possibilitate supposita, non videtur vnde queat repugnare. Sicut enim dum prædefiniuntur, ad finem aliquem possunt ordinari à Deo ipsi peculiarem, sic etiam ad gloriam, & illius augmentum. Si dicas per accidens euenire vt Deus complaceat in obiecti prohibiti electione, cùm tamen effectus prædestinationis ex maximè directa Dei intentione sint: Id non obstat, quia per accidens illud accidit, quando non prædefiniuntur actus: prædefinitione autem posita, etiam dici possunt per se intenti ex fine gloriæ. Præterquam quòd licet per accidens se habeant, quatenus Deus, cùm præceptum imponit tantùm videtur directè velle illius obligationem & obseruantiam: id tamen potest ad directum finem reuocari, ex suppositione quòd ita operari contingat: sicut de permissione peccati dictum citato Tomo nu. 1704. & 1710. Peccatum enim quasi per accidens videtur esse in mundo, cùm ex Dei intentione non sit: Non enim Deus volens iniquitatem tues. Psal. 5. v. 3. & ita etiam illius permissio, quatenus esse nequit sine illa.

In ijs autem quæ prohibita sunt quia [Specialis difficultas in prohibitis, quia mala.] mala, iuxta communem Theologorum sententiam, idem potest conuenienter affirmari, quia circa illa probabilitas versari potest: Sic enim occisio, accessio ad non suam, contrectatio alieni, & alia multa stare sine peccato possunt, dum probabiliter exercentur, quia actus tales secundùm se, & circumstantijs seclusis, in quibus naturali lege prohibentur, à Deo præcipi potuerunt: occisio enim auctoritate publica licita est, & multò id potiùs Dei: sicut & alieni vsurpatio, & quæ vxor non est, esse tamen potuit. Quod si nonnulla sint, in quibus difformitas ita videatur intrinseca, vt à Deo repugnet intendi, circa illa neque probabilis versari valebit opinio, vnde superior perstat assertio. Quæ quidem cùm difficultates quamplures concernant alterius proprias loci, in præsenti non veniunt commodè & opportunè discutienda; vnde ad alia.

SECTIO XXXI.

Formido opinioni propria conuenienter explicata, & inde vtiles aliquot decisiones.

P. Terillus Quæst. 20. n. 18. D. Fagna [Formido, scrupulus, leuis credulitas, & suspicio sunt distinctæ, contra Fagnanum.]num cum laude sapientiæ adducens, plures in eius discursibus contra benignam opinionem errores & contradictiones enumerat ac refellit, de quo & Quæst. 22. n. 31. & in primis occurrit quòd asserat opinionem habere adiunctam formidinem, eam confundens cum scrupulo, suspicione, & leui credulitate, cùm tamen omnino diuersa sint. Qui enim opinatur, habet absolutum assensum circa rem, & sine scrupulo procedit; nullus enim, qui iuxta opiniones verè probabiles operatur, scrupulosus dicitur; immò scrupulis vexatis suadere solemus huiusmodi operandi modum, vt ab scrupulis liberentur. Neque etiam leuiter credit oppositum; aliàs duo inter se contradicentia iudicia in eodem intellectu iungerentur. Sicut nec suspicatur; quia suspicio iuxta Iurisperitos aliquem assensum im [Suspicio specialiùs explicata.]portat, vnde diuiditur in temerariam, probabilem, & violentam. Philosophicè autem sumpta in ordine ad mores, & iustitiam erga proximos in æstimatione interiori seruanda explicatur à D. Thoma 2. 2. q. 6. art. 3. vbi ait esse mali opi [D. Thom.]nionem ex leuibus indicijs profectam. Quod non videtur esse ad rem, vbi non de personis, sed de opinionibus agimus. Nihilominus exijs, quæ Doctor Sanctus ibidem docet potest suspicio generaliùs explicari. Ait enim & esse suspicionem, quando ex leuibus indicijs dubitatio aut hæsitatio contingit: & etiam quando certò aliquid definit quispiam contra proximum leuibus motus indicijs. Vult autem celebris eius interpres Cardinalis Caietanus, vt cùm dubitationem asserit, non solam iudicijsuspensionem intelligat, sed iudicium, quod tamen agnoscatur fallibile, vt opponatur iudicio alteri, quo per modum definitiuæ sententiæ malum in proximo nihil hæsitans quisquam arbitratur. Iuxta hæc ergo suspicio vniuersaliùs accepta si explicetur, satis manifestè apparet non posse cum probabili iudicio cohærere: quando scilicet ex leuibus indicijs quomodocumque contrarius formatur assensus. Quòd si iuxta aliquos, vt videri potest apud P. Antonium Perez Tractatu de Iust. & Iure Disput. 4. Cap. 5. suspicionis primum gradum in D. Thoma sine iudicio formali, & cum sola hæsitatione accipiendum censeamus, aliquam tamen inclinationem necessariam est recognosci, quod etiam sufficientissimè probat intentum: nam stante iudicio probabili iuxta vnam partem, nequit pondus inclinationis in contrariam ferri. Non ergo iuxta rectam Theologiam, Philosophiam, & etiam Iurisprudentiam D. Fagnanus se gessit, dum præfata confundens, omnia cum assensu probabili connexa inseparabiliter pronuntiauit.

Est tantùm illi propria formido, quam [Formido propriè quid. Ioannes Polmann.] explicans Ioannes Polmannus in Breuiario Theologico Parte Secunda Secundæ n. 697. & 698. ita scribit: Formido de opposito est intellectus hæsitatio immixta assensui opinatiuo. Hæsitatio, qua intellectus expressè aut virtualiter dubitat, ne fallatur. Immò cùm formido & metus spectet ad partem appetitiuam, potest dici probabiliter quòd formido de opposito est actus voluntatis timentis ne assensui intellectus subsit falsum; ne scilicet verum sit contradictorium propositionis, cui assentitur intellectus, Sic ille, de quo & num. 67. & 68. Circa quod non videtur negabile formidinem, quæ actus voluntatis sit, posse assensui probabili admisceri: si quis aliqualiter timeat iudicij sui fallaciam, quod vellet esse verissimum. Nihilominùs talis formido de ratione opinionis non est, quia (vt experientia constat) multi nihil de huiusmodi fallacia curant, neque ægrè ferent se falli, dummodò prudenter in modo agendi se habentes, id quod ex vsu opinionis capi potest, commodum assequantur. Præterquam quòd actus opinatiuus ex suo modo tendendi sine respectu ad voluntatem habet rationem ab omnibus alijs distinctam: ergo non importat actum voluntatis, sicut neque illi, de quibus superiùs diximus, scrupulus scilicet &c. Quod autem de hæsitatione dicitur, admittendum quidem, non quatenus hæsitatio est idem quod dubium specialiter dictum; hoc enim cum opinatiuo assensu stare nequit, sed vt excludit omnimodam certitudinem, nec plenè ac totaliter sinit intellectum in eo conquiescere, quia principijs innititur, quæ fallere possunt, non quantùm ad certitudinem honestæ operationis, sed obiecti secundùm se sumpti: vnde admittit hunc actum: Fortassè fallor: licet non semper ille adsit, cùm tamen possit adesse facta reflexione. Quia verò assensus opinatiuus à voluntate imperatur, eo quòd obscurus sit, iuxta dicta Sect. 22. & 23. & voluntas non aliter imperat, nisi propositis eidem motiuis fallibilibus, dici aliquomodò potest in voluntate necessariò etiam admisceri formidinem, quatenus complectitur, quidquid imperat ab intellectu suo assensu præstari. Sed hoc actum distinctum non importat, vt dixi; immò cum formidine tali potest complacentia componi, dum quis gaudet opinionem extare, etsi fallacem ex conceptu suo, iuxta quam potest ex fallacia sua, si fortè vera non sit, commodum reportare. Sic enim frequenter euenit, vt timor aliquis ex validiore affectu, libenter acceptata boni alicuius obtinendi occasione, superetur.

Iuxta hæc videtur procedere id, quod [Formido vt stare possit etiam si non sint argumenta in oppositum ex P. Terillo.] habet P. Terillus citato num. vers. Resp. Fagnanum. vbi ait opinionem probabilem leuibus tantum impetitam argumentis esse actu formidolosam, idque non solùm ob argumenta contraria, quæ, etsi leuia, aliqualiter vexant intellectum, quia aliquando, licet rarò, veritatem continent, ideôque certitudinem ab assensu excludunt: sed etiam ob ipsam motiui probabilis debilitatem & fallibilitatem, quæ necessariò inducit formidinem in assensum, quem caussat: fieri enim nequit vt motiuum debile, fallibile, & vacillans certitudinem infundat in actum, quem caussat. His positis addit quod nos contra Fagnanum eisdem nixi fundamentis dixeramus Sect. 4. præsertim num. 23. sic locutus: Scio Fagnanum dicere hanc opinionem esse plusquàm opinionem, & habere certitudinem moralem. Sed hoc non probat, nec probare potest, cùm sit apertè falsum, maximè quando argumenta leuia vrgent in oppositum. Dicit etiam & benè, quòd ad honestè operandum non requiratur certitudo mathematica, sed sufficiat moralis & humana: verùm illa loquendo de actibus directis fallibili motiuo subnixis, non excludit omnem formidinem oppositi, vt constat; etsi Fagnanus num. 109. dicat, sed non probet contrarium. Hæc ille.

Circa quæ id adijciendum, quod à me [Dari opinionem posse, quæ sine formidine possit sustineri.] dictum Tomo 1. Problem. Theologicor. in Prolusione Apologetica, num. 56. posse scilicet opinionem aliquam ad eum gradum certitudinis conscendere, vt licet opposita sustineatur, & permittatur, nec desint, qui eam teneant, pro veritate tamen sit habenda, & vt talis pronuntianda, nihil eorum auctoritate obstante, qui ob vnius, in cuius verba iurarunt, creditam mentem, circa rem, de qua agitur, tergiuersari videantur. In hoc ergo casu, licet opinio gradum opinionis non videatur supergressa, moraliter certa videtur, vnde & sine vlla formidine sustinenda. Licet enim ob auctoritatem contra stantium, nonnihil, exiguissimum quidem probabilitatis retineat opposita, in eo id accidit, quod in scrupulosis, quibus vt omnem formidinem abijciant, non attentis leuiusculis phantasmatibus, exhortamur. Quo euentu absolutè dicendum improbabile id, quod gradum dictum fuerit consecutum. Vnde hoc non debet ad quamcumque opinionem trahi, quod tamen D. Fagnanus suo philosophandi modo nititur obfirmare: quandoquidem sententiam quamcumque ad praxim aduocandam eum certitudinis gradum habituram statuit, vt nulla circa oppositam neque leuis possit esse formido.

Sed ad id, quod de opinione, quæ nullis [Quid de ea, quæ nullis impetitur argumentis.] impetitur argumentis, vti à D. Fagnano asseritur, calamum reuocantes, videtur illa sine vlla posse admitti formidine, neque ex motiuis probabilibus esse illi locum posse: motiua enim talia non vt probabilia, sed vt certa proponuntur: Si enim vt probabilia, ergo ex vtrâque parte est quod fundare probabilitatem queat: probabilitas autem non nisi ratione & auctoritate consistit: ergo iam est aliquid, quo vtraque pars impetatur. Quòd si nihil, quo impetatur, est, alium quidem statum à probabilitate diuersum continebit: neque apparet alius præter illum, quem fundat certitudo. Vnde quod dicitur de principiorum debilitate & fallibilitate, quæ etiam argumentis contrarijs circumscriptis, infundere certitudinem in assensum nequeunt, non videtur satisfacere: nam licet reuera ita sit, non tamen id certitudinem ex parte subiecti tollit, vt scilicet tamquàm in obiectum moraliter certum tendat. Sicut D. Fagnanus necessarium iudicat; licet aliàs reipsa falsa esse talis opinio possit. Leuia quidem & debilia fundamenta dicuntur. Sed rogo iam vnde talia iudicentur? Aliquid certe debet, quod illam ostendat, recognosci. Cùm aliàs experientia constet motiuum, quod alicui apparet debile, alteri robustum apparere, & è conuerso; ideò enim est varietas opinionum. Ergo aut casus dictus impossibilis est, aut si possibilis, pro certo rei statu habendus, & ita non erit locus opinioni.

Quæ difficultas, quod ad negotium mo [Ad negotium morale non magni esse momenti resolutionem circa illam, vtiliter expenditur.]rale spectat, non magni videtur esse momenti. Quomodocumque enim casus occurrat, licita est operatio: quia id aut certum, aut probabile est. Si primum, omnes in eo conueniunt: Si secundum, ij qui benignam sententiam amplectuntur, vix repugnant: nam operationis licitæ exercitium agnoscunt, & quia argumenta contraria desunt, multùm ad certitudinis statum accedi, nequeunt inficiari. Et quoniam id quod formidinis esse potest, adeò exiguum est, pro certa habendam opinionem talem, qui ex aduerso stant, non refugient affirmare, cùm aliàs id concedant, existimantes nihil in eo esse, quod obstet, quandoquidem nihil est, quod formidinem possit excitare. Casus ergo, si est possibilis, videtur rarus, & ex eo etiam parùm conducens ad moralem praxim, pro qua præsertim laboramus: & cùm occurret, circa illum non hærendum, sed ad operationem in offensè procedendum. Vbi & videtur satis verosimiliter dici posse, licet non appareant contra opinionem quampiam argumenta, quibus impetatur, semper aliquid occurrere, ex quo operatio aliquomodo retardetur, saltim ex principijs communibus, quæ pro argumentis haberi possunt. Cùm enim res euidens non sit, & in obscuris non sit ita prompta operatio, aliquid profectò est, quod retardet. Vt cùm de condemnando alialiquo agitur, & testes sufficientes suppetunt, nemine in contrarium extante, procedi ad condemnationem potest & debet, & quantùm ad obligationem ratione legis ita statuentis dubitari nequit: quantùm verò ad testimoniorum certitudinem non ita, quia falli testes aut fallere posse certum est. Et licet hîc & nunc nihil speciale contra eos sit, ipsa rei obscuritas pro argumento habetur, & experientia deprehensæ multoties falsitatis, & sic in alijs.

SECTIO XXXII.

Argumentum ex cultu Conceptionis immaculatæ Virginis desumptum an in negotio præsenti sit congruum.

ADducit illud Illustrissimus Cara [Varij scriptorum sensus circa argumentum ex pura Conceptione Virginjs.]muel, quod tamen non esse ad rem affirmat P. Vincentius Baronus Parte 1. Theologiæ moralis Disput. 2. Sect. 2. Arti. 1. §. 1. vers. Eiusdem furtis, vtpotè ex re desumptum, quæ ad agenda non pertineat, nec mores concernat, sed ad speculationem tantùm, quòd scilicet Virgo concepta sine peccato sit, quod probabili assensu potest affirmari. P. Bonæ Spei piè magis circa hoc mysterium affectus, cùm argumentum idem contra D. Caramuelem agens tetigisset, nihil sibi morandum censuit circa illud, eo quòd veritatem asserti supra opinionis ambiguum eminere putauerit, pro quo peculiare scriptum à se editum adlegauit. Sed P. Terillus Quæst. [Vt stet pro eo P. Tirillus.] 21. nu. 16. & seqq. merito à D. Caramuele inductum testatur & probat, quia præsens quæstio non ad solam speculationem spectat, sed materiam morum concernit: nam in ea fundatur peculiaris Dei cultus, nempe erectio altarium, Missæ celebratio, Indulgentiarum, & priuilegiorum concessio, concionum feruens exhortatio, quæ eò tendunt, vt glorificetur Deus præseruans, & Beatissima Virgo à peccato præseruata: quæ stare conuenienter non possent, si probabilitas ad securitatem conscientiæ non sufficeret. Pars enim tutior in hac re est omne iudicium suspendere donec Ecclesia veritatem definierit. Qui enim sic operatur, certus est se ab omni esse errore immunem, & illius periculo: quod non habet, qui alterutro parti adhæret; cùm tamen certum sit licitum esse credere Deiparam conceptam fuisse sine peccato. Sic cùm præmiserit, subdit tamen ita: Immò hoc adeò certum est, vt oppositum sine errore intolerabili dici non poßit. Post quæ sic pergit: Similiter licitum est Thomistis contrariam sententiam tenere, quia vtrumque satis apertè traditur in Bulla SS. D. Alexandri VII. Iam quæro quid sit quod certam reddit honestatem voluntatis flectentis intellectum in assensum rei in materia fidei nondum certæ? Non obiectum ipsum affirmatum vel negatum, nam illud certum non est. Quid ergo? Sola probabilitas: nam illa dempta, nemo absque peccato talem B. Virginis immunitatem posset asserere, aut negare, &c.

Dico Primò. Dom. Caramuel rectè ar [Assertio 1. congruum statuens argumentum D. Caram. in quodam sensu.]gumentari censendus est iuxta eorum mentem, quibuscum agebat, qui sententiam de immaculata Conceptione in gradu tantùm meræ probabilitatis constitutam sentiebant. Contra hos enim rectè & robustè illius discursus militat, qui & per adducta nuper irrefragabiliter comprobatur. Quod quidem ratione à priori ostendo. Nam opinio, quæ supponitur vt fundamentum moralium operationum, non est tantùm speculatiua, sed etiam ad praxim pertinet: talis est ea, de qua agimus: ergo non est tantùm speculatiuè probabilis. Maior videtur certa: Nam talis opinio omnino est diuersa ab alijs, quæ ad praxim non applicantur, vt sunt innumeræ in Theologia. Minor constat ex dictis, vnde innegabilis est consequentia: & quidem assertio D. Fagnani ea est, vt non liceat sequi opinionem probabilem in materia fidei & morum. Ergo etiamsi dicamus opinionem dictam ad materiam morum non spectare, saltim quatenus spectat ad materiam fidei, licita erit: non quòd de fide sit mysterium circa quod versatur, sed quia materia fidei esse potest quantùm ad probabilitatem & cultum, vt constat ex quamplurimis Pontificum Decretis, & Concilio Tridentino in Decreto de peccato originali.

Prætereà, opinio prædicta defensata [Aliæ pro eo rationes.] à pluribus, & suos etiam aduersarios experta, ab ijs est ita censuris, & modis alijs impetita, vt opus fuerit à Pontificibus circa hoc specialem prouidentiam adhiberi, ad vitanda scandala & fidelium conscientias tranquillandas, varijs circa hoc Constitutionibus & Decretis publicatis, censuris adiectis, & peccati in eo mortalis facta mentione, si in alicuius partis sequela illud futurum asseratur. Atqui hæc non obscurè ostendunt materiam hanc etiam ad mores spectare: Ergo ex ijs non est, quæ ad nudam spectant speculationem, Theologicis quæstionibus. His addendum PP. Prædicatores post prudentissimam deliberationem vt conuenientissimam in materia morum opinionem piam tandem amplexos, quia ex oppositæ defensione non modica experti sunt moribus turbamenta profluxisse. Item. Quæstio erat inter illos circa probabilitatem: quidam enim eam negarunt, alij probabilem quidem, sed minùs probabilem censuerant, ex quo circa cultum diuersimode discurrebant: quæ quidem mores manifestè concernunt: quidquid enim de probabilitate actum, in ordine ad cultum trahebatur. Et quis non videat quæstionem hanc diuersam esse ab illis: An Virgo contraxerit debitum originalis peccati, an caruerit precati fomite ante Verbi conceptum, an ligatus, vel sublatus fuerit, & similes; ex quarum resolutione nihil, quod ad mores spectet, aut cultum peculiarem importet, constat eliciendum. Est ergo in illa ratio specialis, & ita meritò contra aduersantes vsurpata,

Dico Secundò. Opinio prædicta à [2. Esse incongruum propter excessum certitudinis.] Dom. Caramuele non rectè proponitur vti exemplum probabilium, oppositæ probabilitatem inculcante, in quo ille minùs videtur conuenienter & piè locutus in Apologemate, & etiam alibi. Id probo. Nam opinio dicta ita est certa, vt opposita probabilis non sit vt ostendi Tomo 1. Problematum Theologicor. in Prolusione Apologetica. §. 5. & seqq. Vnde pro dogmate certo habendum origineæ puritatis mysterium, moraliter quidem tali, omnem formidinem excludente, ex nouo fundamento in citata Bulla Alexandri VII. probat P. Vincentius Fassori in Appendice Opusculi 2. de Conceptione immaculata Virginis Quæst. 1. Diuis. 9. septem pro eo congerens rationes, quæ vtinam ab omnibus ita accipiantur vti à docto Patre proponuntur. Ego ex Constitutione prædicta hæc firmamenta deriuo.

- Pontificem Regis nostri Philippi, & reg [Ex Bulla Alex. 7. quæ firmamenta accrescant.]norum eius precibus exoratum, aliquid speciale in fauorem mysterij concedere voluisse, vt ex tenore eiusdem constat.
- Nouum robur addere Constitutionibus Prædecessorum, quas refert, & in fauorem mysterij emanauisse testatur.
- Prædecessorum suorum exemplo fauere, nec non tueri pietatem ac deuotionem colendi & celebrandi Beatißimam Virginem præueniente scilicet Spiritus sancti gratia, à peccato originali præseruatam. Quæ sunt illius verba. Pietas ergo & deuotio fidelium circa hoc mysterium, non vt tumultuariæ multitudinis contentio est accipienda, cum sit hoc veræ pietatis ac deuotionis feruentis argumentum, ex quo & veritas roborata.
- Ex citatis verbis; in quibus mysterium assertiuè proponitur; Præueniente scilicet spiritus sancti gratia à peccato originali præseruatam. Neque enim tantùm iuxta mentem fidelium prolata comperiuntur.
- Pontificem desiderium suum expromere, vt omnes veritatem istam amplectantur, verbis illis: Cupientesque in Christi grege vnitatem spiritus in vinculo pacis, sedatis offensionibus & iurgijs &c.
- Ecclesiam in celebratione Festi semper præseruationem à peccato in creatione & infusione animæ coluisse: quod clariùs & expressiùs intimatur.
- Censuras & pœnas innouari cum nouo mandato in fauorem sententiæ piæ.
- Vocari absolute Piam, ibi: secundùm istam Piam sententiam quod fuerunt qui negarent. Si ergo absolutè Pia, hoc est sancta, & digna fidedelium fide: ergo & à Deo, Spiritu sancto ad id mouente, cuius vnum ex septem donis est Pietas. Ex quo solida elicienda Consequentia: non enim Deus Auctor est falsitatis.
- Graues decerni pœnas in sinistrè interpretantes Constitutiones mysterio fauentes, ita vt aliquomodò frustrentur: Vt fauorem per illas dictæ sententiæ; & festo, seu cultui secundùm illam exhibito frustrentur.
- Easdem statui in eos, qui prædicta in disputationem reuocauerint, scilicet vt dubia. Ergo nullum dubitationis signum patitur Pontifex exhiberi.
- Exaggerari, & peculiarissimè exponi modos, quibus impugnatio, qualiscumque contingere possit, & censuris adiectis prohiberi.
- Illud speciale, vt si contingat argumenta aliqua contra piam sententiam proponi, in soluta minimè relinquantur. Vbi præter indicium, quod ex eo desumi potest aduersantis animi, quod omnino remouendum statuit, est insuper notatu dignum, indicari nulla esse contra mysterij veritatem argumenta, quæ congruam non valeant habere solutionem.
- Omne scriptum inhiberi contrarium, etiam prætextu definibilitatis. Vbi definibilitas videtur supponi, & nihil contra eam posse, quod considerabilis sit momenti, proponi.
- Omnem excogitabilem modum contradictionis censuris & pœnis appositis aboleri, etiam disserendo. Iudicatur ergo sententia dicta inexpugnabilis, irrefragabilis, & constantissimæ veritatis.
- Prohiberi libros, in quibus contra mysterium extare aliquid comperiatur ab edito Decreto Pauli V. etiamsi non asserendo sed dubitando prolatum fuerit, sicut & inposterùm edendos, adiectione pœnarum. Vbi non additum, vt addi solet, Donec expurgetur.
- Oppositæ sententiæ nullam censuram prohiberi, nisi quæ cum peccato mortali connectitur, vt est hæresis, quibus & Pontifex addit impietatem. Vnde censuræ aliæ, si tantùm dicantur veniales, in facti contingentia non prohibentur, sicut neque asserere peccatum in eo esse veniale. Pro quo videri potest P. Fassori suprà circa §. 9. Bullæ, & Diuisione 11. citato, ac tota Quæst. 5.
- Pontificem testari se non definire, aut decidere sententiam piam. Ex quo apparet ea, quæ in hac Constitutione proponit, talia esse, vt non immeritò existimari posset ab eo per definitiuam decisam fuisse sententiam, & ita rumor increbuit, de quo & fidele possumus testimonium pronuntiare.

Quæ cùm ita se habeant, peruicaciæ erit & proteruiæ intolerandæ asserere, etiam in dubium reuocare, Constitutionem præfatam diuersum nihil à Constitutionibus aliorum Pontificum continere, & ita sententiam Piam per ipsam non egregiè roboratam, & ita ad oppositæ improbabilitatem promouendam nullum afferre momentum. Quod insuper ex eo confirmari potest: Nam PP. Prædicatores post illius promulgationem, & Christiani populi acclamationem, plenum & assensum & consensum præstiterunt, cum ceteris & loquentes & pariter sentientes, quod in Constitutione præfata, vt iam diximus, à Pontifice concupitum. Cupientesque in Christi grege veritatem &c. Ex quo & arguere possumus: nam iudicium religiosæ adeò, doctæ, & numerosæ familiæ in negotio tali non potest non pondus habere permagnum. Iam enim de originali non contracto à Virgine videtur conuenienter dici posse, quod de non admisso veniali à Concilio Tridentino conclamatum Sessione 6. [Concil. Trident.] Can. 23. Quemadmodum de Beata Virgine tenet Ecclesia. Vt iam ad definitionem, pro qua ego multa in citata Prolusione, inoffenso possit pede properari.

Dico Tertò. P. Terillus non videtur [3. Minus aptus modus dicendi P. Terilli ostenditur.] conuenienter locutus. Si enim iuxta ipsum, vt vidimus, hoc adeò certum est, vt oppositum sine errore intolerabili dici non possit, quomodò probabilitati insistit, & nulla suppositione addita, iuxta illam ab ipso argumentum efformatur? & quidem quod addit in Bulla citata Alexandri contrariam sententiam teneri posse apertè tradi, non ita est: in ea enim tantùm prohibetur ne censuris ibidem expositis traducatur, & prætereà nihil. Vnde id stare potest quod vers. 16. remanet adnotatum. Et stante quidem iam communi Ecclesiæ, sensu de quo nuper, maius ad prædicta extat fundamentum, & ad id, quod in speciali admittit P. [Opposita sententia vt dici temeraria queat.] Fassori citata Diuis. 11. in fine, posse scilicet oppositam sententiam dici temerariam, non exprimendo malitiam mortalem, eo quòd sine illa stare possit genus aliquod temeritatis venialiter tantùm culpabilis. Vnde asserens temerariam esse, non est statim vt reus transgressionis Pontificiæ Constitutionis damnandus, cùm assertum tale in sensu possit commodo, & à Pontifice permisso saluari, iuxta regulas censuris seruandas, de quibus Doctores. Nec de hoc plura, cùm materia præsens, amplum adeò argumentum exhibeat, & multa possit implere volumina, neque illis ipsius excellentia, magnitudo, & dignitas exhauriri.

SECTIO XXXIII.

Ex Pontificum facto circa opinionem probabilem an legitimum deducatur argumentum. Vbi specialiter circa consecrationem Indicorum Episcoporum.

DE hoc P. Terillus Quæst. 22. nu. 197. [Circa consecrationem Episcopi Paraquariensis discursus P. Terilli.] vbi circa Ordinationem Episcopi Paraquariensis, ex qua arguit D. Caramuel, sic discurrit, quòd scilicet ille ordinatus sit post dispensationem quidem à Pontifice verè obtentam, sed antequàm eius notitia ad ipsum peruenisset. Quo in casu si loquamur consequenter ad Cardinalium declarationem, & multò magis consequenter ad Alexandri Breue, in quo dicta declaratio per Litteras Apostolicas confirmata continetur, moraliter certum est dictam Ordinationem esse validam. Immò de ipso loquendo Pontifice, asserit illum ante Breuis editionem habuisse motiuum moraliter ipsum certificans de eiusdem Ordinationis validitate. Quamuis enim rationibus directè rem illam probantibus tantummodò inspectis, fortasse nec Pontifex, nec quiuis alius fuerit moraliter certus de dictæ Ordinationis validitate, quia illa probabilibus tantùm rationibus defendebatur, nihilominùs ex iudicio probabili de eius validitate, vnà cum interno iudicio ac stimulo, quo Pontifex post maturam deliberationem se ad eius validitatem coràm Deo incitatum censuit &c. aderat conflatum certificans illum de dictæ Ordinatiotionis validitate, de qua nos etiam per ipsam eius declarationem moraliter certificamur. Vnde nullatenus audiendum ait Brancatium Tomo 3. Disp. 8. Arti. 4. num. 89. vbi, etsi dicat standum esse Pontificum decretis, subiungit tamen: Nec pro Episcopo haberem sic ordinatum. Quomodo ergo [Brancatius quid circa illum.] stat Pontificis Decreto? Sed quidquid senserit Brancatius, rationes allatæ eum pro Episcopo habendum esse conuincunt. Sic ille discurrit, addens tamen nu. seq. non benè D. Caramuelem eo vsum exemplo, quia si Decretum Pontificis non esset certum, magna ex illo inconuenientia sequerentur, dum pro Episcopo habitus, reuera non esset talis, ex eo enim Sacramentorum plurium dubius redderetur vsus; neque enim essent certi Sacerdotes, & ita neque ea, quæ Sacerdotium consequuntur. Quod secus accidit in dispensationibus, quæ multoties, Pontificibus minùs probabiles opiniones sequentibus, conceduntur; ex ijs enim nullum graue incommodum in Ecclesia argui potest bona fide procedentibus dispensatis, vt in matrimonio frequentiùs accidit &c. Iuxta quod & nos locuti in Thesauro Tomo 2. Tit. 13. n. 33. & seqq. vbi opinionem quorumdam reiecimus tenentium consecrationem Episcopi nisi à tribus validam esse non posse etiam accedente Pontificia dispensatione. Contra eam enim, præter alia, stat Indiarum praxis, quæ si certa non esset, grauissima ex eo absurda, ea inquam, de quibus nuper, sequerentur.

Dico Primò. Circa difficultatem præ [Assertio 1. circa eamdem.]fatam, & casum in ea factum, id tenendum, quod à nobis dictum Parte 1. Sect. 1. & in Additionibus ad Titulum 18. nu. 70. & seqq. Tomo citato. & tædet quidem inuidiosum argumentum toties versare, cuius minimè esse grata memoria potest, vtiliter applicanda ei, qui eas turbas dedit, de quibus citatis locis, vt eius animæ suffragia nostra [Citati Episcopi finis.] succurrant; si ipsis egeat, qui anno proximè elapso, in pace tandem æternæ vtinam præuia, dierum plenissimus requieuit. Et optauit ille, ac seriò egit, vt sanctuarium quoddam Virginis ea in Prouincia celebre, iuxta quod diuturnam, & sibi extremam habitationem elegerat, Societas nostra cum habitatione percommoda, & congruis pro sustentatione subsidijs, curandum susciperet, vnde magnæ in Peruuiganos vtilitates deriuari possent, quà assistendo, vbi frequentes ad Sacramenta concursus, quà per finitimos populos excurrendo: nullos enim aptiores sui zeli & pietatis futuros est hæredes arbitratus. Sed re infecta mortuus: quod hoc loco non prætermittendum conscij, vt appareat quanti ille Societatem tandem fecerit, cuius immeritos filios, & Apostolici sanè ijs in Prouincijs spiritus, adeò est turbulenter, vt ferè totus mundus est testis, plures per annos insectatus.

Dico Secundò. Discursus P. Terilli non [Assertio 2. pro incertitudine consecrationis, non obstante declaratione] videtur admittendus. Et quidem docti hoc in regno Prælati Sacerdotes à præfato Episcopo ordinatos, vti incertos, secretò conditione adhibita iterùm ordinarunt: quod & docti alij ritè factum existimant, & consulunt faciendum: vt non sine Auctoribus resolutio nostra de ordinatione non penitus certa, & ita neque illius radice, esse videatur. Pro quo & ea faciunt, quæ citatis locis, vbi ex professorem discussimus, inuenientur. Probabile quidem oppositum suæ decisioni potuisse existimare Pontificem ex rationibus directè probantibus, citatus Pater affirmat, & certitudinem ad suum illud iudicium & stimulum. Atqui existimans probabile, non potuit nisi probabiliter sua in decisione procedere, cum nulla appareat certa præmissa, ex qua possit absoluta fundari certitudo. Stat equidem quod ego ostendi Tomo 1. Theologicor. Problemat. in Prolusione Apologetica §. 7. aliqua, quæ probabilia sunt, posse à Pontifice vt certa decerni. Sed id non ita accipiendum, vt in Pontifice probabile tantùm iudicium præcedat, cùm enim dicat id esse certum, id etiam vt certum ante decisionem apprehendit. Id autem ex eo contingit, quòd deliberatione habita, id quod communiter habebatur vt probabile, plusquàm probabile deprehenditur; aliàs dicere non posset esse certum. In casu autem nostro non ita accidit: quia vt id, quod est declaratum & decretum, vt certum fuisse propositum asseratur, nullum est solidum fundamentum. Sententia enim adeò communis, & grauissimorum Scriptorum, quos citatis locis dedi, & quamplurium aliorum, non ita facilè à suæ probabilitatis possessione deturbatur, & vt hoc ita esse factum crederemus, aliquod in ipso Pontificio Breui apponi signum debuisset. Quod de stimulo dicitur Auctori præfato commune est pro omni opinione etiam minùs probabili, vt vidimus, & illum sequitur iudicium, proportionatum equidem. Quod ex inconuenientibus obijcitur citato est Additionum loco discussum: & negari illa nequeunt: sed Pontifex iteratæ consecrationi præponderare non debere prudenter ratus, cuius debemus iudicium reuereri. Non est autem eadem ratio in eo casu, ac in generali Indiarum praxi, de qua nuper dicebamus. In Episcopo enim iam grandæuo, & octogenario maiore, iamiam morituro, inconuenientia illa & pauca & breui cessatura sunt credita (quamquàm post Breuis prædicti expeditionem anno videlicet 1660. die 27. Februarij ferè decennium expleuerit) At in omnibus alijs, cùm vix sit qui à tribus Episcopis consecretur, idem admittere, statim apparet quantorum damnorum scaturiginem importaret. Non equidem tolerabile, & alioquin remedium necessitati per illum prouidentiæ modum adhibitum, dispensatione inquam circa numerum Episcoporum: ergo in eo error nequit admisceri.

Confirmatur autem præfata resolutio ex [Confirmatio ex Scriptoribus post Breue scribentibus. Laurentius. Brancatius.] eo quòd Scriptores post præfatum Alexandri Breue scribentes perinde statuant ea, quæ præsentem concernunt quæstionem, ac si illud nequaquam prodijsset. Et Laurentius quidem Brancatius Romæ scribens, vt vidimus est locutus, non locuturus profectò religiosus & pius vir si ex Breui huiusmodi aliquam circa casum, de quo agimus, existimasset factam fuisse mutationem. Neque quod illi obijcitur, videtur obstare, Decreto scilicet Pontificis minùs se obsequentem exhibere, cùm tamen obediendum illis ibidem, asseueret: aliud enim est obedire exterius, aliud interiùs, quando de probabilibus agitur, dissentire. P. Leo Carmelita Eruditissimus Scriptor in [Leo Carmelita.] Studio Sapientiæ vniuersalis Tomo 1. Parte 2. Tractatu de Sacramentis Tit. 19. nu. 5. pag. 409. Sanè Episcopatus Ordo est verè ac propriè dictus, distinctus à Presbyteratu. Succeßione Apostolica Episcopi sunt iure diuino superiores Sacerdotio, quod essentialiter includunt. Haud tamen nouum Characterem tribuit, sed solùm extendit Sacerdotalem. Sic ille cùm tamen in Breui iuxta declarationem DD. Cardinalium Concilij Tridentini interpretum sic habeatur. Quantùm spectat ad Sacramentum, & [Cardinalium Congregatio.] impreßionem Characteris fuisse validam. Cùm tamen vbi nouus Character non est, neque illius esse impressio possit. Et Tit. seq. nu. 3. ex supremi dispensatione Pontificis tantùm agnoscit validam consecrationem, sicut Diaconi & Subdiaconi à simplici Sacerdote. Illustrissimus Ildefonsus de la [Episcopus Quitensis.] Peña & Montenegro Episcopus Quitensis in Itinerario Parochorum Indicorum Lib. 5. Sectio. 24. de Consecratione Indicorum agens Breuis præfati non meminit, sed iuxta communem Theologorum sententiam disputandi in Pontifice adstruit facultatem. Illustrissimus Villaroel & ipse [DD. Villaroel.] inter Scriptores insignis, à prædicto ordinatos Episcopo iterùm ordinandos sub conditione arbitratus, sic facto ipso comprobauit solum repetens Presbyteratum, sic enim sufficiens visa est obtineri securitas. Sed certè non ea, quam negotium momenti tanti requirit, iuxta ea, quæ à nobis dicta Tomo 2. Problem. Theolog. nu. 1297. & 1298. Magister Ioannes Antonius Bacus in Sum [Ioan. Ant. Bacus.]ma Hispanica nuperrima de præceptis Decalogi &c. Disput. 23. Cap. 6. ita scribit: Episcopatus secundùm magis communem opinionem, non est Ordo, sed complementum Episcopatus. Sic ille.

P. Franciscus Bonæ Spei Tomo 6. Tract. [P. Bonæ Spei.] 7. nu. 43. vnum sufficere Episcopum ait, sed cum Pontificia dispensatione, quam aliquoties concessam nonnullis probat exemplis. Pro quo citat P. Herincx, cuius opera eodem, quo Breue anno prodierunt. Sit autem ille scribit Tomo 4. Disput. [P. Herincx.] 10. nu. 62. In hac quæstione existimo in primis citra dubium valere Ordinationem Episcopalem factam ab vno Episcopo ex commißione Papæ, si debitè constaret (prout constat) huiusmodi conceßionem à Sede Apostolica emanasse. Sic ibi, in quo notandum illud, Si debitè constaret: quod in casu controuersiæ stat defuisse. Qui & nu. 67. ita loquitur: & hæc quidem speculatiuè dicta sint (scilicet non satis constare, quòd tres Episcopi requirantur lege ordinaria de necessitate Sacramenti, aut ex institutione Christi.) Ad praxim enim quod attinet, omnino curandum est, vt Ordinatio fiat à tribus Episcopis, iuxta formam in Pontificali præscriptam: adeò vt si quis fuisset ab vno solo, vel etiam à duobus sine speciali commißione Sedis Apostolicæ consecratus, deberet vtique sub conditione à tribus simul consecrari pro maiori securitate ob aliquale dubium de valore prioris Ordinationis, vt notat Auersa quæst. 3. sect. 2. & alij. Idemque consequenter dicendum foret de Presbyteris ab huiusmodi Episcopo dubiè consecrato Ordinatis. Nullatenus tamen existimo scrupulum mouendum in casu, quo Ordinatus quis fuit in Episcopum ab vno solo ex commißione aut dispensatione Papæ, cùm de huius Ordinationis valore, non sit dubitandum. Hæc doctus Pater.

P. Martinus de Esparza Romæ scribens Tomo [P. Esparza.] 2. Lib. 10. Quæst. 105. Arti. 6. post adstructam Pontificis potestatem ad dispensandum in numero Episcoporum, quam probabilem tantùm, cum excessu tamen magno probabilitatis reputat, ita scribit: Immò non est omninò improbabile valere Ordinationem Episcopi factam ab vno solo Episcopo absque dispensatione Pontificis tametsi oppositum sit probabilius. Sic ille cùm tamen id sit sacra amplexa Congregatio.

SECTIO XXXIV.

An pro adstruenda licita sequela opinionis probabilis rectè adducatur historia duodennis IESV in templo inuenti.

ADducit illam P. Terillus Quæst. 22. [B. Virginem & Ioseph probabili opinione vsos vt probet P. Terillus.] num. 201. vbi ita discurrit: Nam Beatissimam Virginem, eiusque sponsum S. Ioseph, magna Christum seruandi & alendi obligatio vrgebat: hos tamen sola probabilitas à peccato excusauit, quando ipsis Ierosolyma redeuntibus, puer IESVS remansit in Ierusalem: nam vt habetur Lucæ 2. v. 44. Existimantes eum [Lucæ 2. v. 44.] esse in comitatu; venerunt iter diei, & requirebant eum inter cognatos & notos, & non inuenientes regreßi sunt &c. Ecce integrum diem progressi sunt absque amantissimo IESV: nec dubium quin sæpè de illo cogitauerint, cùm sine illo tamdiu esse non assueuerant, maximè in tali itinere. Peto iam, quid eos excusauit, quo minùs illum citiùs quærerent? Non aliud quàm probabilitas illum esse in comitatu. Præsentia enim illius in comitatu, certa illis esse non poterat: tum quia nil falsum potest esse certum: tum vel maximè, quia illi tanta prudentia præditi erant, atque adeò à passionibus mentem excœcantibus erant liberi, vt obiecto obscuro vltra eius meritum non adhærerent. Ergo cùm falsum esset Christum esse in comitatu, non certò & absque formidine crediderunt eum ibi esse. Ergo solùm probabiliter, & cum aliqua oppositi formidine hoc existimarunt. Hæc probabilitas fundabat iudicium bona fide prudenter conceptum, quod eum quærere non obligarentur, atque ita eos excusabat. Eodem modo in alijs rebus probabilitas omnes excusat.

Sic Philosophatus doctus Pater, in cuius [Formidinem non videri admittendam.] tamen discursu, illud non videtur cum debita erga Virginem posse pietate constare (quin & B. Ioseph) vt formidine pulsata, quæ in ipsa ratione probabilis assensus admittitur, à quærendo amantissimum filium temperarit. Eius enim amor gelicidium hoc, immò & teporem minimè pateretur. Aiebat illa: In comitatu est. Sed pulsabat ex aduerso formido, dum & diceret: Fortè fallor; Fortè in comitatu non est. Et si ibi non est, vbi est? Et ad hæc illa quiesceret, atque ab inquisitione cessaret? Dolens quæsiuit eum postquàm se deceptam (vt aliqui loquuntur) agnouit: & tamen satis probabiliter existimare poterat ad maternam domum reuersurum, cuius sapientiam, & erga se probè notum habebat affectum, nec viæ ducibus indigere. Et tamen amor ad inquisitionem accendit, à qua tamen temperatum, dum esse illum inter cognatos & notos persuasum sibi habebat, quia nolebat eos tanto fraudare bono, & filio id placere minimè dubitabat, cuius delitias esse cum filijs hominum non poterat ignorare. Pro quo ita scribit P. Vincentius Regius Dilucidationum [P. Vincent. Regius.] Euangelicarum Parte 1. Lib. 1. Cap. 13. num. 4. Sed mirabitur hîc quispiam, & dicet: Qui factum, vt B. Virgo passa sit priuari se integrum diem tam dilecto Filio, præsertim inter eundum, locis peregrinis, ætate tenera? Pro quo statim rationem reddens post alia sic loquitur: Denique quia in more positum videbatur, quod ex verbis Euangelistæ colligitur, nec obscurè, Existimantes, inquit, illum esse in comitatu, vt filij etiam cum notis & cognatis, relictis quoque parentibus incederent, quo gaudio, atque voluptate B. Virgo noluit notos & amicos suos priuari; præsertim ne illis contradicere videretur. Sic doctus, & plures ob titulos venerandus Interpres.

Qui ibidem. vers. Sed his iterùm opina [Congruus explicandi modus.]tam Virginem videtur supponere; sed iuxta id exponendum, quod in Theoria habet num. 1. ad quam se refert. Ibi enim sententiam P. Suarij prorsus amplectitur, qui Tomo 2. in 3. p. Disput. 19. [P. Suarez.] (per errorem 29. apud illum) Sect. 6. §. & hinc facilè ita scribit: Secundò ergo exponi possunt illa verba, parentes Christi existimasse illum esse in comitatu, non simpliciter iudicando ita esse iudicio falso & erroneo, sed solum iudicando, id accidere potuisse, & ex signis ac circumstantijs occurrentibus id fuisse verosimilius: (probabilius ait P. Vincentius) quod iudicium verum erat, & sufficiens ad illa omnia, quæ ab Euangelista narrantur. Sic Doctor Pius & Eximius. Quod ergo opinata Virgo dicatur à P. Vincentio: non de assensu formaliter opinatiuo est accipiendum, sed obiectiuo, quatenus circa probabile versabatur. Iuxta quæ non stat id, quod P. Terillus suo illo discursu contendit, cuius philosophandi modus, cùm neque adeò honorificus Virgini, & apud probatissimos constet locum non habere Doctores, minùs videtur conuenienter ad præsens negotium adductus, vbi firmioribus, receptioribusque fundamentis vtendum, & quantùm fieri possit irrefragabilibus pugnandum est argumentis.

Si dicas ea, quæ de amore Virginis dixi [Et Virginis amori conueniens.]mus videri contra explicationem dictam militare, quia Virgo certa non erat de assistentia Filij in comitatu quod tantùm probabilius æstimabat, & ita eum quærere, donec certo id agnosceret, debuisse. Responderi potest, Deo sic disponente factum, vt nulla circa illud formido Virginis stimularit affectum. Pro quo & facit id, quod habet P. Vincentius cit. num. 4. vbi sic ait: Sed quòd [P. Vincent. Regius.] nulla negligentiæ labe aspersi fuerint parentes, ex multis patet. Primùm quia hæc Dei omnia facta sunt consilio & prouidentia. Deinde, quia ita Filium tamquàm Deum reuerebatur Sanctißima mater, vt multa eius relinqueret arbitrio, secura nihil illi præter eius voluntatem accidere potuisse. Hæc ille, in quibus congrua satis ratio dispicitur, cur animus Virginis existimatione modo prædicto explicata potuerit tranquillari.

Sed instari potest. Nam ex eo videtur [Inquisiti Christi à Virgine ratio genuina.] fieri potuisse Virginem non inuento Filio iter suum prosequi, & eum domi expectare: quandoquidem non poterat ille nisi in rebus ad Dei gloriam, & hominum salutem spectantibus occupari. Ad quod opportuna illa videtur esse responsio, Deum scilicet ad inquisitionem Virginem, & eius sponsum permouisse, quia in eo & eorum est amori consultum, ne violentiam aliquam pateretur, & magnis datus locus mysterijs & exemplis, quibus est peregrinatio talis illustrata; sicque factum, vt cùm inter legis Doctores admirabundi repererunt, eorum gaudium cumulatissimum redierit, cum eximij honoris incremento, dum eos, qui adfuerunt, miraculosi pueri parentes agnouerunt. Pro quo & faciunt quæ tradit P. Sua [P. Suarez.]rez suprà. Disput. 4. Sect. 3. §. Secundò accusant, vbi ita scribit: Quæ licet in se culpam non agnosceret, quia tamen ignorabat quid iam Christus agere disponeret, an scilicet vellet ipsam relinquere, & negotium humanæ salutis publicæ aggredi, meritò erat solicita, & quod in se erat, studebat facere ne à Christo separaretur. Præsertim cùm ea Simeonis verba persæpè mente reuolueret: Tuam ipsius animam perstransibit [Lucæ 2. v. 35.] gladius: Lucæ 2. v. 35.

SECTIO XXXV.

Benignæ sententiæ confirmatio contra priorem disceptationis Auctorem, ex eodem cum obiectorum solutione.

Actum à nobis contra illum, scilicet contra P. Bonæ Spei, iuxta ea, quæ in Apologemate congessit, qui tamen posteà visus Tomo 4. in vniuersam Theologiam Tract. 2. Disput. 6. à num. 47. vbi quidem suum illud assertum de illicita sequela opinionis probabilis præcisè sumptæ statuit, & defendit. Sed tamen ex ijs, quæ ibidem habet, obseruatione digna succurrunt pro sententiæ nostræ firmitate, & eorum, quæ à nobis sunt dicta, certitudine comprobanda.

Primum. Id quod tantoperè inculcatum ab [Patris Bonæ Spei nouum inuentum in negotio morali neutiquam necessarium, circa iudicium practicum.] ipso de ignorantia inuincibili, cum necessitate actus reflexi circa illum, nouum fuisse eiusdem inuentum post Theologiæ eruditum curriculum absolutum, & editum; illius enim non meminit toto de probabili opinione discursu, ea certitudine contentus, quæ moralis sit, qua scilicet quis sibi persuasum habeat se non peccare taliter operando: non quòd liceat opinionem probabilem præcisè amplecti, sed quia sic operando nullam obligationem, cuius possessio iuxta communem prudentium operandi modum præferri non debeat. Quòd statim sic summatim explicat: siue quòd hic & nunc operando non peccem. Ita nu. 73. Ac si aliud aduersantes velint, nisi fortè omnimodam certitudinem? De qua dictum. Sect. 25. Ergo sine tali iudicio reflexo stare felix & in offensus probabilis opinionis cursus potest, sine nouo scilicet onere fidelium conscientias prægrauante.

Secundum eodem num. vt Resolutionem [Ex falsa æquiualentia propositionum vrgetur.] probet sic arguit: Hoc iudicium, Licet operari ex opinione probabili aut probabiliori, æquiualet huic Licet operari cum formidine actuali, quòd operando pecco. Siquidem opinio probabilis aut probabilior in subiecta materia dicit: Fortè est peccatum id, quod facio, fortè non est peccatum. Atqui is, qui operando fortè peccat, operatur cum formidine actuali quod peccet, ergo &c. Ad quod quidem facilis est solutio, negata æquiualentia, quæ neutiquàm probatur, nec est probabilis: ergo assertionis præfatæ nullum est fundamentum. Stat quidem iuxta illum licitè sequi opinionem, sed certam. At quomodo certa, quæ opinio est? Sicut ergo ipse certitudinis fundamentum inuenit, ita & inueniunt, ac receptissimum equidem, contra eum, (Si tamen reipsa est contrarietas) sentientes. Ad communem ille prudentium operandi modum recurrit: id & nos facimus; inde ergo licita operatio, quia inde etiam honestatis certitudo.

Tertium, ex num. 81. vbi cùm contra [Iudicium certum ab extrinseco admissum, ex quo arguitur contra Auctorem.] P. Herincx contendat non sufficere iudicium de licita operatione secundùm opinionem probabilem, ita subdit: Hoc enim non est practicè certum moraliter ab intrinseco, quòd operando non peccetur, quod necessarium est, vt contendimus, sed ab extrinseco tantùm, siue multitudine Auctorum pro illa sententia: At sententiam illam defectu auctoritatis non reijcimus, licet putemus hanc quatenus probabilem præcisè non sufficere ad rationabiliter siue prudenter operandum. Et solùm ad hoc sufficere, quatenus is, qui secundùm illam operatur, credit se moraliter certum quòd secundùm illam operando non peccet. Hæc ille: iuxta quæ iudicium de licita operatione secundùm opinionem probabilem in eo, qui hîc & nunc operatur, est certum moraliter: ergo & licita operatio iuxta ipsum, qui solùm exigit iudicium tale. Prætereà, Non solùm ab extrinseco est certum, sed etiam ab intrinseco. Id clarè ostendo. Quia id est ab intrinseco probabile, quod habet probabilia fundamenta, rationes scilicet ita ostendentes, quia non leuis momenti. Ergo & certum est etiam moraliter id, quod proportionatas habet. Discursus est euidens. Tunc sic. Doctorum, de quibus dictum, auctoritas fundamentum exhibet iudicij certi: Atqui certum moraliter est illos non potuisse nisi magnis fundamentis circa assertum præfatum conuenisse: ergo fundamenta talia moraliter certa sunt. Licet autem illa in speciali non oceurrant, satis est confusa illa ratione concipi: ex quo fit cum fundamento auctoritatis etiam ea ratione petita concurrere.

Cùm igitur hoc stare conuenienter pos [Argumentatio roborata.]sit, nihil equidem Pater Bonæ Spei sua tantoperè inculcata & exaggerata impugnatione, quantùm ad morale negotium attinet, est consecutus, quandoquidem iam exploratum manet posse quemuis licitè iuxta opinionem probabilem operari. Præterquàm quòd ipse opinionis probabilis vsum concedit, vt vidimus, quatenus is, qui secundùm illum operatur, credit se moraliter certum, quòd secundùm illam operando non peccet. Atqui hoc est quod contendimus, non peccare inquam iuxta illam operantem, & de hoc esse certum. Neque enim credit tantùm se esse moraliter certum, cùm reuera certus non sit: quia si reuera non esset certus, non posset se certum esse credere. Certitudo enim est determinatio ad obiectum sine formidine: qui ergo credit se certum, id per actum experimentalem assequitur, & ita experitur clarè se tali obiecto, vt dictum est adhærere. Ex quo euidenter fit, quod titulis adhæsio non esset, neque stare actus posset, quo se certum posset credere, & prorsus affirmare. Qui discursus adeò est clarus, vt nihil videatur adduci posse, quo eius perspicuitas obscuratur.

Quartum ex n. 82. vbi probat non esse [Non esse licitum sequi minùs probabilem vt probet Auctor.] licitum sequi opinionem probabilem relicta probabiliori. Et probationes eius priores supponendo procedunt eum, qui opinionem sequitur, habere assensum circa illam, quod cùm ita non sit, nihil profectò vrgent. Sed arguit insuper: Quia probabilior dicit: Non est conforme legi diuinæ, minùs autem probabilis: Est conforme legi diuinæ. Atqui id magis quàm hoc accedit ad certitudinem legis diuinæ, seu regulæ primariæ: ergo hoc non potest esse regula morum secundaria. Probatur illatio: Quia regula secundaria debet in certitudine quantùm fieri potest ad primariam accedere, vti ratio naturalis dictat, aliôqui meritò censeretur Deus potiùs velle nos errare, & à lege sua hîc & nunc aberrare, quàm eam seruare, quod solus impius dixerit: Verum hoc non vrget. Respondeo enim admissis Maiori & Minori, etiam concessa consequentia, quia opinio non est secundaria regula proxima operationis, sed iudicium certum de licita operatione. Deinde negata illatione, & ad probationem, nego quod assumitur; ex eo enim fieret non esse locum opinionibus, sed omninò tuta esse tenenda: sic enim quantùm fieri potest ad primariam regulam accederetur, cùm nullus errori locus relinquatur: quod tamen Auctor non admittit. Neque sequitur ex eo censeri Deum potiùs velle aberrare nos à lege sua, quàm eam seruare, vt tandem inferebatur. Quod inconueniens, si cuiusquàm momenti est, etiam illud debet Auctor, ob rationem dictam, deuocare. Non inquam sequitur, quia sic operans sequitur opinionem; quam putat fortè esse probabiliorem, & quæ ab alijs talis reputatur, quorum se potest iudicio conformare, quia in eo prudenter se gerit ductus auctoritate & ratione, vt sæpiùs dictum. Item, Deus id non vult quod infertur, quia negatur suppositum, scilicet sic operantem probabiliter, legem non seruare: seruat enim, & cùm seruet, non est magis velle seruare, quàm non seruare. Prætereà, Deus vult magis seruari legem probabiliùs propositam, quàm operari iuxta oppinionem eidem appositam: sed illud maius beneplacitum, sine obligatione proponitur, vt quid spectans ad perfectionem. Posse etiam sæpè contingere vt operatio talis gratior Deo sit, dictum aliàs. Vide casum specialem cum alijs nu. 233. & 234. Et hoc pro argumento 3.

Arguit. Quartò, Quia in dubijs tutior [Argumentum ex dubio non vrgere in probabili.] pars est eligenda: ergo in probabilibus probabilior, quia tutior, Negatur Consequentia, & quidem valde Auctoris doctrinæ conformiter nu. 87. & seqq. vbi statuit nullum teneri in operando sententiam sequi tutiorem: id esset nimis durum & molestum, contra illud Christi Matth. 11. Iugum meum suaue est &c. quod adductis exemplis ostendit: & ad prædictam regulam nu. 92. concludens ait debere sequi certum moraliter quòd operando non peccemus, cuius tamen oppositum plerumque est melius & perfectius, ac proinde tutius. Sic ille, de quo & supra ex professo, nec sunt ea, de quibus iam constat, impendio temporis replicanda.

Pergit, & tandem arguit, quia id vide [Ex Scripturis obiecta nullius roboris]tur directè contra Scripturas, de quibus ipse nu. 66. Psal. 118. Recta. 37. Duter. 26. Thessal. 5. Sed hæc nullius esse ponderis in negotio præsenti vidimus suprà nu. 135. vbi verba dedimus, quæ Auctor ex hoc loco in Apologema transuexit. Modò ex eodem id adduxisse iuuat, quod habet nu. 89. citato, vbi probat non esse obligationem sequendi opiniones iuniores, & ita post alia loquitur: immò sequitur nos in omnibus debere sequi [Auctores verba, ex quibus vrgetur.] rigorißimas Doctorum asserentium nos teneri sententias, in ieiunijs, verbi gratia, horis, Confeßionibus, contractibus &c. quia opiniones illæ, vtpotè a peccandi periculo remotiores, sunt tutiores: Atqui hæc sunt contra communem omnium prudentium apprehensionem. Ergo &c. Rogo iam quomodo hoc possit cum auctoritatibus præfatis consiliari, adeò exactam, omnimodam, & nimiam præceptorum obseruantiam exigentibus, & ita similem à peccandi periculo remotionem? Quidquid profectò dicatur, pro nobis stabit: cùm ad prudentem operandi modum, ex sapientium sensu & consilio debet reuocari, & cum adductis ab Auctore verbis Christi componi; Iugum meum suaue est, & onus meum leue. Adde & illud: Dulcis & rectus Domi [Psal. 24. v. 8.]nus: propter hoc legem dabit delinquentibus in via.

Nec prætermittenda magni Scriptoris expositio circa citatum Deuteronomij locum, [Deut. 6. v. 5. Matth 22. v. 37.] qui & habetur Matth. 22. v. 31. cum ea tantummodò differentia, vt loco fortitudinis, habeatur mens, In tota mente tua. Magni quidem sanctitate [Expositio singularis.] & sapientia, Diui inquam Francisci Salesij Epist. 31. Lib. 1. vbi de formando Prædicatore agit, sanctissimè, prudentissimè, & disertissimè, & citatum locum iuxta Matthæum inducit, in quo id quod de mente dicitur, non est vti diuersum à fortitudine accipiendum, cùm fortitudo ad conatum mentis spectet circa Dei dilectionem adhibendum, vt docti obseruant interpretes, & videri potest apud P. Cornelium in eisdem locis. Sic ergo ille: Heri prædicans hoc in oppido existimaui cum [D. Franciscus Salesius] nostro S. Bernardo ex toto corde idem esse ac, animosè, valenter, feruidè: quia animositas ad cor spectat. Ex tota anima, id est, affectuosè: quia anima in quantùm anima est fons paßionum & affectionum. Ex tota mente; id est spiritualiter & discretè: quia mens est spiritus, & pars Superior animæ, ad quam pertinet discretio & iudicium ad habendum zelum, secundùm scientiam & discretionem. Eodem modo hoc verbum Diligere ponderari potest, quia ab Eligo descendit, & repræsentat naturaliter sensum litteralem, qui is est, cor nostrum, animam, & spiritum debere eligere & preferre Deum rebus omnibus, qui est verus amor appretiatiuus, de quo Theologi verba ista interpretantur. Sic ille, qui licet dicat se cum suo Bernardo locutum, reuera tamen eius expositio diuersa est, vt videri potest in Sermone de diligendo Deo. Qui & Tractatu de eodem argumento putat præceptum dictum pro hoc mortali statu adimpleri posse, in quo anima corpori cogitur inseruire. Iuxta dictam autem explicationem id habemus, vt Deus debeat omnibus præferri, & ob nullam rem mundi eius Maiestas offendi. Et cùm ita cordi infixum habeat, qui iuxta minùs probabilem agit opinionem, ideò enim ad illam recursum habet, ne se periculo peccandi committat, nihil contra talem operandi modum allegari posse, relinquitur manifestum.

SECTIO XXXVI.

Iudicium practicum probabile an sufficiat. Circa sententiam docti Scriptoris.

DIctum de hoc aliàs, & Parte etiam [Iudicium probabile sufficere affirmat P. Verricelli, & probat.] ista n. 240. valida ratione probatum illud non esse ad securitatem conscientiæ sufficiens. Iuuat autem modò discussionem puncti huius magni profectò momenti resumere, quia doctus Scriptor resolutioni nostræ, & communi penitus aduersatur, & veritatem propositam ampliùs comprobare. Is est P. Ioannes Angelus Maria Verricelli, qui in Quæstionibus moralibus & legalibus Tractat. 2. Quæst. 11. hanc statuit Conclusionem: Ad honestatem actionis sufficit iudicium practicum probabile de honestate. Pro ea nonnullos præmiserat vers. Secunda opinio Probat. Quia quando adest iudicium seu assensus de honestate, formido verò de malitia, tunc non repræsentatur ab intellectu voluntati actus vt malus, aut cum malitiæ periculo: ergo non est malus. Antecedens probatur. Quia tunc repræsentaretur malus, quando intellectus assentiretur esse malum, seu se tunc peccare: tunc etiam repræsentaretur periculum mali, quando intellectus non iudicaret esse bonum sed dubitaret. At iudicando esse bonum, iam implicitè & exercite iudicat abesse periculum. Nec formido malitiæ sufficit ad repræsentandum actum periculosum, quia formido illa non inuoluit assensum de malitia. Quarè repræsentari malitiam aut malitiæ periculum, non est malitiam quòmodocumque cognoscere, sed est assentiri, adesse malitiam, aut dubitare de illa: formidare autem non est assentiri, neque dubitare. Quia verò obijci potest intellectum assentiri actum esse illicitum probabiliter & ita assentiri adesse malitiam. Respondet assensum talem de malitia esse speculatiuum: nam hoc ipso quòd voluntas se determinat ad operandum, ex illo assensu, quo intellectus assentitur esse actum probabiliter licitum, iam intellectus reuera exercitè & practicè iudicat se non peccare & tantùm adest formido peccati, non autem iudicium practicum quòd tunc peccet.

Dico Primò. Ad honestatem actionis [Assertio 1, contrarium statuens.] non sufficit iudicium probabile de honestate. Sic Doctores, quos citatus Pater adducit initio Quæstionis, & plurimi alij apud P. Terillum Quæst. 13. nu. 1. qui sententiam omnium esse affirmat, non enim citatum vidit Scriptorem, & nonnullos alios apud ipsum, sicut neque P. Franciscum de Lugo, contra quam nos Parte 1. nu, 158. & seqq. [Ratio pro ea aperta.] Ratio pro eo videtur manifestè concludens. Nam iudicans hic & nunc hoc esse licitum, simul iudicat probabile, esse hîc & nunc illicitum, non materialiter tantùm, sed formaliter. Ergo si reipsa verum sit esse illicitum, sic operans rem faciet non materialiter tantùm malam, sed formaliter, & ita peccabit. Dum enim periculo se tali exponit, id vult quod esse verosimiliter potest, quidquid se non velle fallens seipsum asseueret. Quemadmodum qui hominem iaculo transfigit, probabiliter iudicans esse feram, peccatum homicidij perpetrat, quia dum periculo se occisionis exponit, homicidium, quod reuera esse poterat, deuorauit.

Ex quo fit argumentum præfati Aucto [Disiectæ responsiones.]ris esse prorsus enerue: falsum enim est quod in Antecedenti assumitur, scilicet non repræsentari actum vt malum, aut cum malitiæ periculo: licet enim malus non iudicetur, id tantùm est probabiliter, vnde huic iudicio, Hic actus est licitus, cùm sic tantùm probabiliter asseratur, adiungitur alius, quo probabiliter iudicatur illicitus, vnde & periculum obijcitur intellectui, sicut in exemplo adducto. Nec probatio aliquatenus vrget: ex eo enim quòd quis iudicet actum esse bonum, exercitè & practicè non remouetur periculum, quia neque formido & iudicium de malitia: nam quo minùs repræsentetur periculum, & formido pulset, impedimento esse nequit a sensus: quia cùm dicitur, Hoc est licitum, non destruitur status possibilitatis, & intellectui repræsentatur malitia, licet sine assensu circa illam stare huiusmodi repræsentatio queat. Neque obstat quod dicitur assensum circa malitiam esse speculatiuum; reuera enim practicus est, quia spectat ad immediatam regulam operationis, quæ est dictamen non vtcumque operationem vt licitam proponens, sed probabiliter, vnde & vt illicita apprehenditur, & quæ reuera possit esse talis. Vnde stare nequit quod dicitur, adesse quidem formidinem peccati, non autem iudicium practicum, quòd tunc peccet: eo enim ipso quòd adsit peccati formido, adest & periculum, circa quod illa versatur. Et ita gratis dicitur per assensum practicè & exercitè remoueri periculum, eo ipso quòd quis se non peccare iudicet, vbi & inuoluitur petitio principij; vrgemus enim rogando quomodo esse licitus actus possit, cùm adsit de malitia formido, & consequenter quomodo iudicare quis possit se hic & nunc non peccare stante formidine de malitia, quæ verosimiliter esse potest? & respondetur, Quia assensu ipso remouetur periculum. Atqui hoc est quod vrgemus, assensu scilicet remoueri non posse. Quomodo enim remoueri queat, quod manifestè adesse cognoscitur, pulsante formidine?

Quod ampliùs vrgeo ex operante dubio, [Ex operante dubio probatio vrgentissima.] quem omnes peccare fatentur: ratione desumpta ex periculo, cui se ita operans exponit id, quod est illicitum, perpetrandi. Vbi ea tantùm discriminis ratio afferri potest, eum, qui dubius operatur, imprudenter agere, sine sufficienti inquam ratione & auctoritate, ex quibus operandi modus stabilitur: quod secus accidit in eo, qui probabiliter operatur. Tunc sic. Principium illud de prudenti operatione, aut probabile est tantum, aut certum: Si hoc posterius, habemus intentum; iam enim certum aliquid est, quo operatio possit proximè regulari. Si prius, perstat difficultas, quia idem remanet periculum, & probabile tantùm est sic operantem prudenter operari, vnde & etiam est probabile operari imprudenter, & ita se periculo peccandi exponere, ac consequenter peccare euadit manifestum. Vbi & petitio etiam principij se prodit. Rogamus enim quomodo cùm ratio & auctoritas non extrahat id, de quo agitur, ab statu probabilitatis, & ita reipsa illicitum esse possit formaliter; licita nihilominùs & prudens esse operatio valeat? & respondetur. Quia prudenter sic operans se gerit. Ea enim responsio vnica est, & ita non vlteriùs progrediendum.

Sed occurrit non leuis difficultas: Iuxta [Difficultas specialis ex probabilitate opinionis contraria.] nostram enim sententiam, quam P. Verricelli suprà. Quæst. 10. multis pro ea adductis & Doctoribus & rationibus defendit, opinionem minùs probabilem sequi quisque potest, tutiori & probabiliori relicta. Tunc sic. Opinio adducta de sufficientia probabilis iudicij practici est probabilis; & licet minùs probabilis, eôdem, quo aliæ, iure gaudet, vt scilicet vnusquisque illam possit amplecti. Ergo & potest operari cum iudicio tantùm probabili. Videtur euidens Consequentia. Et tunc vltra. Ergo in eo casu stabit licita operatio, etiamsi quis cum formidine oppositi operetur modo dicto. Ex quo & fit sic operantem non se exponere peccandi periculo: nam si se exponeret, non posset opinione tali vti vt probabili, iuxta nuper proposita argumenta. Ad quod quidem vt respondeam.

Dico Secundò. Habens iudicium cer [Assertio 2. pro difficultatis enodatione.]tum de licita opinionis probabilis sequela, non potest vti opinione præfata de sufficientia iudicij probabilis. Id probo. Nam principium dictum, vtpotè certum & euidens iuxta dicta Sect. 25. necessitat intellectum ad assensum; ergo qui operatur secundùm opinionem probabilem iuxta illud, certus est hîc & nunc se honestè operari, & non tantùm probabiliter, vnde & omni exclusa practica formidine, quidquid de speculatiua sit, quæ hîc potiùs locum habet, quàm vbi ab Auctore, quocum agimus, applicatur.

Iuxta hæc ergo videtur consequenter [Amplior explicatio.] dicendum non posse locum habere opinionem dictam, & in ea generalem doctrinam non currere, ex eo quòd absoluta in eo repugnantia sit, non ex aliquo morali respectu. Sicut enim exceptiones sunt aliquæ, de quibus dictum Sect. 7. vbi moralis respectus attenditur, ita & vbi plusquàm moralis interuenit, ex compugnantia inquam actuum intellectus euidenter demonstrata. Talis ergo opinio permitti alijs potest, quatenus vtcumque probabilis, qui iuxta eam philosophentur, vt in suo abundent sensu. Possunt enim opiniones aliquæ non licere quibusdam, quia ad contrarias obligatione aliqua constringuntur, cùm tamen illæ alijs vti probabiles ab eisdem permittantur.

Arguit insuper præfatus Scriptor ex [Obiectio ex scrupulosis.] scrupulosis: Sequeretur enim eum, qui cum iudicio practicè scrupuloso operatur, mortaliter peccare, quod est durissimum, nam deuotissimæ mulieres, & viri scrupulosi infinita peccata mortalia quotidie committerent: cùm tamen doctissimi Confessarij nec eos audire curent; immo etiam sine præmissa Confessione plerumque iubent Sacram accipere Eucharistiam. Sed non video huius robur argumenti: supponitur enim eos operari iuxta opiniones probabiles, ex sola probabilitate vti regula proxima conscientiæ, & in hoc eorum esse scrupulos constitutos. Quod quidem à talium indole, si relinquantur sibi, valde alienum est, cùm peccare se in omnibus arbitrentur. De scrupulis agit Auctor toto Tractatu 5. & Quæst. 1. n. 3. sic ait: Differt etiam scrupulus ab opinione, quia habens opinionem, quòd in aliquo peccet, non dicitur habere [Verricelli.] scrupulum, quia non formidat, sed assentitur. Itaque opinio est assensus, scrupulus est formido. Ita communiter Doctores. Hæc ille: iuxta quæ eius argumentum peruiam habet solutionem.

Argui prætereà potest. Qui habet assen [Alia maioris ponderis.]sum probabilem, iudicat absolutè aliquid esse licitum, & consequenter non esse peccatum, ex directa tendentia circa illud, ratione cuius non extrahitur à conceptu probabilitatis. Ergo & similiter iudicat hîc & nunc non esse peccatum assensu eiusdem conditionis, merè inquam probabili. Antecedens videtur certum, & consequentia legitima, quia operatio hic & nunc, est parti culare quoddam contentum sub illa vniuersali. Tunc vltra. Iudicat non esse peccatum; ergo non peccat iuxta talem assensum operando, excluso quouis alio. Ex quo fit dictamen illud de licita operatione iuxta opinionem probabilem non esse necessarium, vtpotè reflexum, vt tale siquidem illud adstruunt Doctores, qui ipsum iudicant necessarium.

Respondeo concedendo totum vsque ad vlti [Fit ei satis cum obseruanda doctrina.]mam illationem, quam nego: quia licet iudicet hîc & nunc non esse peccatum, nequit licitè operari; siquidem quod ipsi apparet licitum, non sine formidine accidit, vnde necessarium est ampliùs certiorari, quod habetur ratione assensus superuenientis. Et licet eum probabilis assensus non respiciat expressè, non tamen excludit, dum præscindit, immò virtualiter includit. Cùm enim dicit: Hoc est licitum hîc & nunc, non est sensus vt ex vi dictaminis talis liceat operatio, sic enim esset falsum; sed licitum esse eo vti, applicando ei quod ad licitum operandi modum ex communibus principijs, & receptis Doctorum regulis, solet concurrere. Sicut in sententia contraria, cùm dicitur, Hoc est licitum, quia habet sufficiens fundamentum rationis & auctoritatis, subintelligitur principium idem de prudentia talis operandi modi, quomodocumque illud applicandum asseratur. Quia post auctoritatem & rationem cognitam, cum formido pulset, aliquid debet superuenire, quod securam conscientiam reddat, estque principium dictum conuenienter applicandum.

PARS SEXTA.

De pertinentibus ad diuinum cultum, Sacramenta, & res quasdam alias sacras.

Non pauca sunt à nobis circa prædicta tribus præmissis Tomis discussa, & nostro pro modulo declarata. Sed quemadmodum pretiosæ venæ metallicæ quotidie his in occiduis regionibus apparentes, nouas earum inuentoribus diuitias exhibent, ita & cum illis pariter pretiosior sapientiæ vena nouas eius cultoribus diuitias, in quibus se fructu cum ingenti exercerc queant identidem comministrat. Vnum ergo cùm me eorum iam pridem esse profitear, censu licet exiguo, quibus potero subsidijs pretiosum hunc apparatum tentatum alias, Deo auspice, retentabo. Pro quo sit,

SECTIO PRIMA.

Occasione Beatificationis. B. Rosæ Virginis Peruuianæ quæritur Primò, quam habeat illa certitudinem, cum generali, ac peculiari doctrina.

§. I.

Sententiæ diuersæ.

DE B. Rosa dictum à me Parte 4. [Num. I. Beatificatio pro Virginis Conceptione] Sect. 2. cuius Beatificatio singularibus est à SS. Clemente IX. prærogatiuis honorata, vt meritò circa eius certitudinis gradum inquirere hoc loco debeamus. Pro quo Tomo 1. Problematum Theologicorum §. 6. Diuersos Auctorum sentiendi modos adduxi, probans cultum huiusmodi purissimæ Conceptioni Virginis ab Ecclesia exhiberi, quod quidem videtur approbare Mag. Ioannes à S. Thoma in 2. 2. D. Thomæ [Sententia Mag. Ioan. à S. Thoma de probabili tantum certitudine ratione illius.] scribens Disput. 11. Arti. 2. §. de Beatificatione Sanctorum, vbi statuit id, quod & initio Articuli dixerat & probauerat Beatificationem scilicet non dicere iudicium Pontificis de sanctitate, vt est caput Ecclesiæ (quidquid de illo sit vt est particularis doctor) sed permissionem, concessionem aut facultatem, vt aliquis colatur vt Sanctus, cum limitatione circa cultum post auditum iudicium Congregationis sacrorum Rituum. Si enim esset iudicium Pontificis vt Capitis vniuersalis absolutè iudicantis aliquem esse Sanctum, non posset non tota Ecclesia illud amplecti: vnde ritè non starent limitationes. Impossibile enim est quòd aliqua persona iudicatur esse sancta absolutè & simpliciter, & solùm in vno loco celebratio eius & cultus permittatur. Quod inde confirmat: Nam in Iure prohibitum est quemquam vt sanctum coli. Cap. Audiuimus; de Reliq. & venerat. [Cap. Audiuimus de Relig. &c.] Sanct. quam prohibitionem tollit Pontifex, facultate colendi concessa, & licet approbet iudicium Congregationis eum dignum honore huiusmodi iudicantis, non ideo iudicium proferre censendus est, nisi quatenus concessio alicuius petitionis vocatur approbatio: non quidem confirmans sed permittens & concedens. Et quia Congregatio iudicat posse concedi talem facultatem Pontifex concedens dicitur approbare iudicium Congregationis. Ex quo infert Pontificem practicè errare non posse in tali Beatificatione, ita quòd esset temerarius & scandalosus qui talem celebrationem negaret, aut talem cultum non esse exhibendum. Speculatiuè autem circa sanctitatem talis personæ existimat quòd ex vi solius Beatificationis id non excedit latitudinem moralis certitudinis, & probabilitatis maximæ; ita quòd oppositum non esset censura dignum ex vi Beatificationis. Nam ex alio capite. Verbi gratia, si accedat assensus totius Ecclesiæ, aut maioris partis Fidelium, multitudo miraculorum facta in comprobationem eius sanctitatis, & hoc longo tempore sit continuatum, ea ex parte fiet longè certius, & qui negaret sanctitatam talis personæ cum [Vt probat illum sufficere.] his ciscumstantijs, esset censura temeritatis dignus. Iudicat ergo probabilem credulitatem de alicuius sanctitate ad cultum præfatum sufficere, quod ex cultu Conceptionis probat, & quia videmus in materia religionis sæpè vti Ecclesiam sola opinione probabili, vt patet in dispensatione voti solemnis, & matrimonij rati: sicut autem votum pertinet ad materiam religionis, ita & veneratio Sanctorum, & sic pro ea sufficit permissio seu dispensatio cum certitudine morali, aut probabili.

Probat insuper ex D. Thoma 3. p. q. 23. [Alia pro eodem. D. Thom.] Arti. 2. ad. 2. vbi ex eo quòd suo tempere tolerabat Ecclesia festum Conceptionis, dicit eam consuetudinem non esse totaliter reprobandam, nec aliquid amplius infert ex tolerantia. Sed Beatificatio est concessio celebrationis de aliquo sancto cum tolerantia Sedis Apostolicæ: ergo ex vi illius præcisè non infertur, nisi quòd talis consuetudo non sit reprobanda, non verò quòd sit omnino certum quòd persona Beatificata sit in gloria, taliter quòd oppositum sit censurabile. Prætereà, veneratio quæ exhibetur Beatificatis, aliquando fuit permissa fieri ab Episcopis in Ecelesia, & tunc certum est quòd ad venerationem exhibendam alicui sufficiebat moralis certitudo, nam Episcopi non poterant definire de fide, aut certum reddere quòd illi essent in gloria: ergo de se talis Beatificatio non infert nisi moralem certitudinem de alicuius gloria; immò in rigore loquendo id non est necessarium, dummodo constet de Sanctitate, vt patet in Elia, cuius festum permittitur Carmelitis. Sic doctus scriptor, pro se adductis Cardinali Tuscho verb. Canonizatio. Conclus. 41. & P. Turriano 2. 2. Disput. 17. Dub. 3.

Sed Cardinalis dictus non de Beatificatione [Cardinal. Tuschum eidem non fauere.] videtur locutus, quæ in vsu Ecclesiæ habetur, & formam habet peculiarem, sed de alia pro qua sic loquitur: Alia est Canonizatio particularis in certo loco, vt dicunt Doctores, ex tolerantia Sedis Apostolicæ, sed extra locum non admittitur, vt de Magno [Quid. circa Carolum Magnum.] Carolo in sola Capella Aquisgrani, qui ibi colitur publicè. Hostiensis, Ioannes Andreas, & alij in Cap. 1. de Reliq. & venerat. Sanctor. vers. Sed multi sunt. Sic ille. Loquitur ergo de veneratione & cultu exhibitis ex tolerantia Sedis Apostolicæ sine concessione in forma iam vsitata, in qua constat aliam esse rationem, ob multa quæ in ea concurrant, & positiuam approbationem, de qua dictum. Licet autem paulò post inter Beatos & Canonizatos discrimen statuat, manifestum est non de ijs loqui, qui tales per Sedis Apostolicæ concessionem habentur, sic enim ille: & quæ licita sint fieri in honorem Beatorum non Canonizatorum vide apud Illustrißimum Bellarminum de Sanctorum beatitudine Lib. 1. Cap. 10. vbi quòd publica non sunt præstanda templa, altaria, sacrificia, & alia similia, neque eorum Reliquiæ publicè in templo honorandæ, licet priuatim honor poßit adhiberi. Hæc ille. Vbi cùm constet multa ex dictis Beatis concedi, immò omnia aliquibus, vt de templo dixi citata Sect. 2. & loco ibidem adducto, compertum habetur de illis non esse sermonem, sed de ijs, quos priuata pietate aliqui colunt, quia Beatos existimant non leuibus fundamentis. Et de prædicta tolerantia etiam Consilorius in Tractatu de Canonizatione Cap. 2. num. 2.

Neque P. Turrianus præfato penitus pa [P. Turrianus Patri à S. Thoma contrarius.]trocinatus Auctori, nisi quatenus ait in Bullis pro Beatificatione non extare verbum, quod Pontificium decretum ostendat: quo non obstante Dub. 4. ex professo probat non posse in ea errare Pontificem: vnde Dub. 6. vers. Tertia etiam sententia, statuit quòd licet ea, quæ ad actum externum spectant, non tangant vniuersos, teneri tamen illos gloriam Beatificatorum tamquàm certam amplecti, quæ quidem sine impietate & temeritate negari nequit: immò & sapere hæresim affirmat in fine. Quod equidem diuersum valde est ab opinatiuo iudicio, quod citatus Scriptor admittit, vnde & negationem gloriæ stare sine censura posse, vt eius est verbis superiùs datum.

Fauet apertiùs sententiæ prædictæ P. Fran [Apertius illi fauet Biuarius.]ciscus Biuarius in Opusculo de S. Ioanne Eremita cognomento Panyagua, quod habetur ad calcem Commentarij in Marcum Maximum §. 2. & 3. vbi quod ad Canonizationem spectat veritatem de fide continere affirmat, & eruditè probat, dicens id vniuersam ferè Theologorum Scholam amplecti, & luculenter præ alijs Mag. Lorcam Tractatu de potestate Summi Pontificis in Manuscriptis, luce profectò & laude vt alij, dignissimo: in eoque à Beatificatione differre, quòd illa infallibilem præferat in fide veritatem; hæc quamtumuis grauissimi ponderis doctrinam, fallibilem tamen, vtpotè vltra quam adhuc indagationi vlteriori & exquisitiori locus sit. Rursus illa vniuersis fidelibus sequenda proponitur, hæc quibusdam: Beati enim suis quique locis proponuntur colendi, vt modernorum Beatificatorum Bullæ manifestant: Sancti fidelibus toto Orbe dispersis. Item illa exactissimo examini substat, hæc leuiori, & pietati quodammodo habenas laxat. Denique in illa cultus Sanctis impertiendus præcipitur, in hac permittitur, seu petentibus conceditur; quod quidem multis adductis Canonizationis & Beatificationis exemplis illustrat concludens concessione PP. Minoribus impensa pro [Martyres Marrocitanos tantùm Beatificatos.] SS. Martyribus Marrocitanis, Berardo &c. à Sixto Quarto primùm viuæ vocis oraculo, & deinde Litteris Apostolicis, in quibus ita loquitur: Ex certa scientia, auctoritate Apostolica concedimus quòd prædicti Fratres Minores vbique solemniter & publicè [Sextus IV.] Officium plurimorum Martyrum pro ipsis liberè, & cum secura & Serena conscientia dicere & celebrare queant. Hæc Pontifex, ex quibus infert non Canonizatos, vt volunt aliqui, sed Beatificatos tantùm fuisse & esse, de quo & à me dictum in Amphitheatro n. 290. cum P. Luca Castellino. Quòd verò de S. Romualdo similiter videtur locutus, id quidem ad antiquiorem illam celebrationem referendum, iam enim ad superiorem gradum eius cultus sublimatus.

P. Ioannes Pontius in Cursu Theologico Disp. [Ioannis Pontij dicendi modum.] 26. Quæst. 1. ad finem, idem à fortiori censebit esse probabile, cùm de Canonizatione locutus vt probabile proponat, eius certitudinem non supergredi moralem & probabilem, & posse subesse decretis talibus falsitatem, speculatiuè loquendo; licet tandem oppositum vt probabilius amplectatur. Cuius ratio est: Quia licet sit de fide eum, qui in statu gratiæ moritur, si nihil quod glorificationi obstet, statim eam consequi: quod principium in discursu pro cultu sanctis deferendo assumitur: aliud verò, quo asseritur D. Francisco ita accidisse, moralem tantùm credulitatem importat, vtpotè quod humanis & fallibilibus motiuis innititur, vnde consequentia, quæ debiliorem partem sequitur, fidem humanam non transgreditur, & ita speculatiuæ est obnoxia falsitati. Qui philosophandi modus ei est consonus, quem P. à S. Thoma circa Beatificatos amplectitur, & à P. Pontio dicitur posse probabiliter Canonizatis applicari.

Extremè oppositam alij sententiam sequun [Sententia statuens certitudinem fidei.]tur, Beatificationem scilicet certitudinem importare ad fidem pertinentem, & ita de fide esse Pontificem in ea errare non posse. Sic P. Castro Palaus Tomo 1. Tract. 4. Disput. 1. Puncto 5. §. 5. nu. 4. P. Baldellus Tomo 2. Lib. 3. Disput. 12. n. 18. & 19. P. Sebastianus Salelles Tomo 1. Regula 65. n. 267. P. Bonæ Spei Tomo 3. Tract. 2. Disputat. 4. n. 108. & seqq. Megalius Verb. Canonizatio. num. 1. P. Verricelli in Quæst. moralib. Tract. 8. Quæst. 25. Mag. Bordonus Tomo 1. Cap. 5. num. 287. dicens oppositum esse hæreticum, in quo quidem P. Biuarius passus est scandalum, dum sic audiuit Concionatorem pronuntiasse, cùm de Beatificato nescio quo laudes declamaret. Ludouicus Caspensis in Cursu Theologico Tomo 2. Tract. 15. Disp. 2. Sect. 8. num. 82. & 83. & alij complures, quorum lucubrationes nondum editæ, vt testatur P. Turrianus, sicut & P. Herincx statim allegandus. Et communiorem esse sententiam affirmat Lezana in Consultis Theologicis. Consulto. 1. num. 50. eam secutus, & pro eadem adducens Carenam, Angelum Roccam, Peyrinis, Contelorium, Pennam, & citatum à nobis P. Baldellum: qui censent Beatificationem esse particularem Canonizationem, & à solemni tantùm accidentaliter differre.

Alij media incedentes via, censent quidem [Alia minorem, sed cum censuris oppositi.] Pontificem non posse in Beatificatione errare, putant tamen non esse ita certum, sicut est de Canonizatione, quod vti veritatem de fide tenendum arbitrantur. Sic P. Amicus Tomo 4. Disp. 7. Sect. 4. num. 98. vbi tamen ait oppositum ad minimum esse temerarium, scandalosum, & errori proximum. P. Turrianus suprà, cuius censuras & vidimus, quem & verbis ipsius relatis sequitur Diana Tomo 11. Tract. vltimo. Resolut. 19. Sic concludens: Ita Turrianus, & ego. P. Arriaga Disp. 9. de fide Sect. 6. qui num. 35. oppositum omnino temerarium, impium, & erroneum appellat. Herincx Tomo 3. Tract. 1. Disput. 6. num. 98. de communi Doctorum testatus sensu: qui num. 97. non posse Pontificem in ea errare præmiserat, nullam certam censuram assignans. Cùm autem dicat minorem esse certitudinem, quàm sit de Canonizatione, & nullam determinet, omnes illas, quæ præter hæresim à Doctoribus proponuntur, videtur admittere.

Apud quem num. 100. singularis quædam [Singularis de incertitudine quo ad statum gloriæ, non gratiæ consummata.] sententia moderni Scriptoris occurrit, ex qua circa quæstionem præsentem peculiaris potest dicendi modus efformari. Est illa Ioannis Sinnichij Doctoris Louaniensis, de quo aliàs à nobis inducta mentio, iuxta ea, quæ de ipso apud Scriptores aliquos videre licuit: qui in suo Saule Exrege Lib. 1. a §. 258. vsque ad 299. contendit communiter & regulariter solùm declarari à Pontifice in Sanctorum Canonizatione præsentem sanctitatem cum securitate adipiscendi gloriam cælestem, quia stat Pontificis inerrantia cum Canonizatorum à cælo absentia. Nihilominùs rarò, vt in Canonizatione S. Francisci de Paula, & S. Catharinæ Senensis declarari præsentem gloriam non audet diffiteri, addens tamen præsumendum esse, quòd tunc Pontifex inductus sit alio motiuo, quàm euidentia miraculorum vtpotè quæ etiam patrari possunt à constitutis in Purgatorio, prout de Paschasio Diacono refert Gregorius Lib. 4. Dialogor. Cap. 40. & de S. Seuerino Episcopo Coloniensi Petrus Damianus Lib. 2. Epist. 15. ex Aldrado, vt citat præfatus scripto §. 261. Hinc pro Beatificatis quid sit iuxta ipsum consequenter dicendum, & pariter sentiendum perspicuè apparet, cum maior pro illis sit ratio.

§. II.

Assertiones nonnullæ pro quæstionis enodatione.

DIco Primò. Sententia eorum, de qui [Pontificem in Beatificatione errare non posse, Assertio 1.]bus n. 1. 5. & 6. nullatenus admittenda, quam reprobant alij pro sententijs subsequentibus allegati. Itaque nullo modo admittendum Beatificationem solam moralem certitudinem importare, cui possit subesse falsum, sed Pontificem in ea errare non posse. Sic citati, apud quos congruæ rationes occurrunt, ego sic arguo

Primò. Quia hoc est Apostolicæ Sedi valde [1. pro eo ratio.] fauorabile, vt est compertum, & nihil est quod in contrarium vrgeat, vt constabit ex obiectorum solutione: ergo id non est ipsi denegandum.

Secundo. Quia scriptores de hoc agentes in [Secunda.] hanc conspirant veritatem, vt vix præter vnum aut alterum sit, qui refragetur excellenti auctoritate: Ergo pro ea standum, cùm debeamus quantùm verosimiliter possumus Pontificiam auctoritatem ampliare.

Tertiò. Quia Pontifex non permittit [3. quia non sola circa id permissio; sed incitatio.] vtcumque, sed Beatum vniuersæ colendum proponit Ecclesiæ. Id constat, quia Beatificatum possunt omnes vt Beatum colere, & omnes illi impartiri honores, qui specialiter prohibiti non sunt; circa quod nulla esse dubitatio potest. Quòd autem permissio vtcumque non sit ex eo est euidens, nam in mera permissione non, est beneplacitum expressum permittentis circa rem permissam, ita vt ei executio placeat, & ab ipso etiam intendatur. Atqui Pontifex in Beatificatione beneplacitum circa honores impartiendos ostendit, valde ipsi placituros, vtpotè ad Dei gloriam, & Fidelium vtilitatem conducturos: ergo mera permissio non est. In Bulla Beatificationis B. [Bulla pro Beatificatione B. Claræ de Monte Falchio.] Moysij Gonzagæ sic Gregorius XV. In Sede Principis Apostolorum, nullis licet nostris suffragantibus meritis à Domino constituti pijs Fidelium votis, quibus virtutum Dominus in seruis suis honorificatur, libenter annuimus, eaque fauoribus prosequimur opportunis, &c. Similia habentur in alijs, clarissimè ostendentia desiderium Pontificum circa Beatorum cultum, quandoquidem in eo Dei honor recognoscitur, quem non possunt non animitus accurrare. Sed quæ habentur in Bulla pro Beatificatione B. Claræ de Monte Falchio. 25. inter Vrbanienses, maximè opportuna sunt; sic enim ibi: Domini nostri IESV Christi, qui seruos & ancillas suas æternæ gloriæ præmio donat in cœlis, vices quamquàm immeriti gerentes in terris, ex iniuncto nobis pastoralis Officij debito procurare tenemur, vt eorumdem seruorum & ancillarum Christi debita veneratio in dies magis promoueatur, laudetur Dominus in Sanctis suis &c. Item verbo permittendi non vtuntur Pontifices: ergo contra eorum mentem sola eisdem permissio attribuitur. Neque cùm indulgere se asserunt, solùm indicant permissionem, alioqui post verbum Concedimus non aptè sequeretur. Indulgere autem etiam esse idem ac operam dare sciunt Grammatici ex Seneca, Virgilio & alijs. Videndus Pancratius.

Quartò. Pontifex in Beatificatione vt [4. Ex decreto Pontificis ex Cathedra.] Pontifex, & ex Cathedra decernendo procedit, in quo nulla videtur esse dubitatio posse. Tunc vltra sic decernendo iudicat eum, quem beatificare intendit eo dignum honore, vt scilicet Beatus in vniuersa Christi Ecclesia prædicetur, & in eius cultum officium sacrum decantetur, & Missæ sacrificium offeratur. In quo etiam esse dubitatio nequit: aliàs magnum in eo appareret absurdum, vt scilicet eum honorare pergat, quem tamen honore dignum non arbitretur. Atqui iudicium ex Cathedra proferens, quod ad fidem aut mores spectat, errare non potest, vt est dogma in Theologia certissimum, quod & aduersantes admittunt, Ergo neque in Beatificatione.

Quintò. Ex citato Cap. Audiuimus de [5. Ex Cap. Audiuimus] Reliq, & venerat. sanct. In eo enim prohibitio extat circa cultum occasione hominis in potatione & ebrietate occisi stabilita, qui vt sanctus colebatur. Vt ergo ab huiusmodi portentis Christiana abesset Respublica; neque vnquàm accidat vt qui sacros non meretur honores, eisdem potiatur, negotium hoc Apostolicæ est Sedis iudicio reseruatum. Ergo & omne periculum pariter est remotum impertiendi sacros honores immeritis. Atqui hoc non ita haberet, si probabilis tantùm aut moralis, cui subesse falsum posset, certitudo in deferendo cultu intercederet. Ergo insufficiens illa est, & sola admittenda, in qua nullum periculum falsitatis.

Sextò, ex sacrificio Missæ, quod Deo in [6. Ex sacrificio Missæ, in quo principalis offerens Christus. Concilium Trident.] Beati honorem offerri specialiter conceditur, & valde quidem efficaciter. Nam in eo summus omnium inuenitur honor qui rationali offerri potest creaturæ, in quo principalis offerens est Christus, vt tradit Concilium Tridentinum Seßione 22. Cap. 2. verbis illis: Idemque nunc offerens Sacerdotum ministerio &c. Atqui absurdissimum est sibi quempiam persuadere summum honorem huiusmodi ei attribui, qui ipso sit indignus, & inter vilissima & infamissima gemit inferni mancipia, & hoc ex dispositione Vicarij Christi. Ergo &c. Item. Quomodo stare potest vt Christus, qui, vt vidimus, est principalis offerens, ad actum huiusmodi concurrat, dum Sacerdotes offerunt, quorum ille est offerens ministerio iuxta mentem Ecclesiæ oblationem talem disponentis? Aut si non offert, quomodo non est spiritui Ecclesiæ conformis?

Septimò ex eiusdem sacrificij oblatione [7. Ex eodem sacrificio, quia nomine Ecclesiæ.] ampliùs vrgendo. Nam Sacerdos nomine Ecclesiæ offert, cuius est minister, mediator & sequester, vt est dogma in ipsa Ecclesia firmissimum: & ita etiam nomine Ecclesiæ cultum Deo exhibet in honorem Sancti, de quo celebrat. Atqui repugnat [Vide P. Henao de sacrificio Missæ Parte 1. Disp, 14. Sect 1.] nomine Ecclesiæ offerri Deo sacrificium cum respectu dicto colendi eum, de quo agitur in Missa, nisi ille sit tali cultu dignus. Ergo omnis est circa hoc ableganda incertitudo, & periculum falsitatis. Maior est certa, & Minor ostenditur. Nam Ecclesia, vt ait Apostolus 1. Tim. 3. v. 15. Est co [1. Tim. 3. v. 15.]lumna & firmamentum veritatis. Vnde clara est Consequentia, & ex hoc ipso, etiam secluso sacrificio argui potest.

Octauò. Nam Ecclesia tota nequit falli in [15. Ex eo quod tota Ecclesia nequit falli.] re momenti tanti; falleretur tamen tota illa. Patet. Quia iuxta dicta in argumento 3. Beatus vniuersæ Ecclesiæ colendus proponitur auctoritate Ecclesiæ ipsius. Quòd autem id nequeat admitti ex eo ostenditur, quia si in re momenti tanti talis fallentia contingeret, & consequenter specialis assistentia Spiritus sancti deesset, in alijs etiam, quæ communiter sunt recepta, eius nutaret auctoritas, vt in Canonizatione, approbatione Religionum, & decretis circa mores, contractus licitos, aut ilillicitos &c. Licet enim aliqua discriminis ratio afferri queat, ea non satisfaciet, cùm præcipuum pro certitudine fundamentum in prædictis sit non posse assistentiam Spiritus sancti deficere in rebus momenti tanti, quia ex tali defectu errores in Ecclesia perniciosissimi sequerentur: & illi quidem Pontificibus imputandi, sic iubentibus, decernentibus, aut concedentibus: & quidem in nostro casu si ab eo rogemus, qui Beatum colit, cur ita faciat, verissimè respondere poterit, Quia sic conceßit Pontifex.

Nonò, Quia etiamsi dicatur errorem, qui [9. Ex absurdis etiamsi Pontifex dicatur vt Princeps, & non iudex procedere.] potest contingere, non esse Pontifici tribuendum, eo quòd in Beatificatione non procedat vt iudex, vtpotè qui sententiam non profert, aut iudicium expromit, sed vt Princeps concessione cultus, & ita fauorabili dispositione. Id nullo modo satisfacit: nam vt Princeps nequit concedere illud, ex quo grauia in Ecclesia absurda subsequuntur, vt est penitus exploratum. Atqui hoc in casu præsenti contingeret, quandoquidem Ecclesia tota in errorem posset induci: qui licet materialis esset, is etiam est omnino vitandus. Sic ordinatus Sacerdos dubia ordinatione, iterùm est sub conditione ordinandus, ne Fideles exponantur periculo adorandi hostiam & calicem, in quibus verè Christus non sit, licet error talis in illis tantùm esset materialis futurus, omni vacans culpa: & quidem error talis paucorum esset, nec comparandus illi, qui ex Beatificato damnabili in vniuersam posset Ecclesiam deriuari, & hæc ratio, sicut aliæ adductæ de Beatificatione procedunt, etiamsi in illa cultus per officium & Missam minimè concedatur, de quo ratio 4. & 6.

Decimò ex solutione eorum, quæ ab Au [10. Ex solutione obiectorum.]ctoribus præfatis adducuntur. Primum erat ex Conceptionis purissimæ celebratione desumptum: ad quod id dicendum, quod & probatum à nobis in Prolusione Apologetica Tomo 1. Problematum Theo [Quod de Festo Conceptionis.]logicorum, illam scilicet esse omnino extra periculum falsitatis. Quòd autem oppositum sit permissum, & censuris transfigi prohibitum, permissio benigna fuit, quam Pontifices conuenientem iudicarunt. Secundum de dispensatione in materia religionis nil vrget, quia nimiùm probat: ex eo enim fieret etiam in Canonizatione posse dici meram probabilitatem inueniri, & periculum falsita [Quid de dispensationibus.]tis. Vbi quidem adhibenda responsio, quæ congruè discrimen ostendat: & cùm ad id reducenda sit, quod dictum n. 15. caussæ præsenti proportionaliter applicanda. Pontifex quidem dispensans probabiliter, periculum deceptionis agnoscit, sicut & dispensatus: sed ea non obstante formidine dispensat, quia id conueniens iuxta occurrentes circumstantias arbitratur. Non sic autem, non sic in Beatificatione accidit, vt est manifestum, in qua de re agitur, quæ vt certa proponitur, & ad totam Ecclesiam spectat, cùm tamen talis non sit, ex quo incommoda iam dicta subsequuntur. Ad Tertium negatur esse meram tolerantiam, vt probatum satis manet. Ad Quartum, in Beatificatione Episco [Episcopis vt olim licuit.]porum non erat mera probabilitas, sed moralis certitudo, quando ex nota sanctitate, & euidentibus miraculis oriebatur. Si autem sine sufficienti fundamento ad actum talem prosilirent, falli quidem poterant, & proptereà negotium hoc Pontificio est iudicio reseruatum. Addo ex præfata ratione inferri posse ad Canonizationem moralem certitudinem cum falsitatis periculo posse sufficere, quia priscis illis temporibus Episcopi cultum huiusmodi præstandum decernebant, populi acclamatione suffragante. Quod tandem additur de statu gloriæ, non nisi in Elia speciali cultum assecuto, & ad Beatificatos non extendendum inferius discutiendum, & extensio penitus improbanda.

Quod ex P. Biuario n. 5. positum, exigui [Etsi certa, certior Canonizatio.] momenti est: differentiæ enim illæ, si quidquam valent, id tantùm ostendunt, Canonizationem & Beatificationem esse quidem diuersas; sed quod incerta hæc sit, minimè ex illis conuincitur: stante enim certitudine, stare etiam differentia multiplex potest circa illam, vnde & sunt varij Censurarum Theologicarum gradus ob certitudinis varietatem. Illud enim, cuius oppositum est erroneum, certum quidem est, sed non ita vt illud, cuius oppositum est hæresis, & sic in alijs. Id autem quod de leuiori examine pro Beatificatione adhiberi solito dicebatur, est sanè à probatissimæ experientiæ alienum veritate, & ex non visis Beatificationum [Quàm exactum pro illa examen.] Bullis prodijsse, in quibus de maximo examine testimonium perhibetur, & specialiter in Bullis 103 & 109. Vrbani VIII. pro Beatis Caietano Thyenæo, & Ioanne Dei, in quibus particulam acerrimè videre licet. Et tale quidem examen adhiberi solet, vt cùm Pontifex aliquem Beatum pronuntiat, eum possit supremo Canonizationis honore decorare. Pro quo luculentam fidem faciunt Bullæ plurimæ, scilicet pro B. Francisco Borgia duæ, alia pro BB. Martyribus Iaponiensibus, Paulo Michi, Ioanne de Goto, & Didaco Quizai, quæ ad Societatem spectant. Pro B. Andrea Auellino Vrbani Octaua. Pro B. Caietano, B. Ioanne Dei, de quibus dictum nuper. B. Petro de Alcantara 23. Gregorij XV. Iuuat autem ex ijs, quæ in secunda pro B. Francisco Borgia habentur die 23. Nouemb. an. 1624. verba posuisse, sic enim ibi Vrbanus VIII. Cùm itaque Venerabiles Fratres nostri S. R. E. Cardinales sacris Ritibus propositi caussam Serui Dei, Francisci Borgiæ olim Ducis Gandiæ &c. de mandato nostro ab eisdem Cardinalibus, referente Dilecto filio nostro Francisco S. Angeli in foro piscium Diacono Cardinale Boncompagno nuncupato discussam: cùm de validitate processuum, de sanctitate vitæ, ac denique de miraculis sufficienter constare pronuntiassent, in tali statu censuerint habendam, vt ad solemnem ipsius serui Dei Canonizationem quandocumque deueniri poßit &c. Quid his clarius? quibus & similia, vt dixi, in multis alijs inueniuntur. Licet autem in Bullis pro B. Thoma de Villanoua non extent; habentur tamen in Relatione de ipsius Canonizatione pag. 38 & ita præstitum annuente Paulo V. & obseruandum id quod dicitur de solemni Canonizatione, vbi supponitur aliam esse non solemnem, & talem esse Beatificationem docti Scriprores affirmant, pro quo videri potest Lezana citato n. 50. Contelorius supra n. 3. ait esse partialem quamdam Canonizationem. Cæsar Carena de Officio SS. Inquisitionis Parte 2. Tit. 17. n. 51. esse quamdam veram speciem Canonizationis, & sic alij.

Dico Secundò. Satis verosimiliter sustineri [Asserti 2. satis verosimile esse ad fidem spectare.] potest certitudinem Beatificationis esse fidei. Ita Diana citata Resol. 19. vers. Verùm licet vbi satis probabilem esse ait sententiam dictam, licet addat oppositæ se amplius adhærere. Doctores autem eam amplectentes, & plures & graues sunt, vnde ab auctoritate nihil desiderari potest, sicut neque à ratione, vt ex probationibus Assertionis præcedentis constare potest: illæ enim ad certitudinem, de qua agimus, comprobandam, possunt aduocari. Et vnum illud, quod videtur obstare, de nouo exa [Quæ diligentiæ, & quare fiant post Beatificationem.]mine circa sanctitatem & miracula post Beatificationem, quod præsertim vrgent P. Arriaga & P. Amicus, facilè ab Auctoribus allegatis diluitur. P. Bonæ Spei nu. 111. respondet inquisitionem non esse necessariam, sicut neque noua testimonia, sed conducere posse vt faciliùs intellectum captiuemus in obsequium fidei, non vt reipsa constet esse de fide. Quod & accidit cùm ad definienda aliqua Concilium congregatur, quod tamen non est necessarium, pro quo ipse n. 93. P. Verricelli alia est satis peremptoria responsio, quam accepisse se ait à viro pijssimo, & in hac materia expertissimo P. Ioanne Baptista Castaldo, quippe qui fuit Procurator in caussa Beatificationis B. Caietani, & B. [P. Vericelli genuinam adducat.] Andreæ, suæ Religionis luminum clariorum, quod scilicet post Batificationem nullæ fiant nouæ diligentiæ quoad virtutes, neque quoad miracula in vita, neque quoad miracula patrata post mortem ante Beatificationem: sed tantùm examinentur testes circa perseuerantiam cultus respectu Fidelium, & circa perseuerantiam miraculorum: id est quòd post Beatificationem intercessione Beati noua sint à Deo facta miracula. Tales autem diligentiæ non ideò fiunt, quasi dubitetur de gloria Beatificati, quia nulla fit diligentia de virtutibus, quæ veræ sunt caussæ gloriæ: sed fiunt, quia cùm solemniter definienda sit Beatificati gloria, & illi in tota Ecclesia honor Officij ac sacrificij decernendus, ideò ad maiorem solemnitatem Canonizationis, & quia quamuis de fide certum sit eum esse in gloria, non tamen conueniens est quemcumque existentem in gloria publico officij cultu in tota Ecclesia honorandum decerni; sed illum tantùm, quem ob heroicas virtutes ex multitudine miraculorum significatas, Deo acceptissimum esse in gradu insigni sanctitatis, & in magna deuotione apud Fideles haberi compertissimum est, ideò nouæ diligentiæ fiunt de perseuerantia cultus ac miraculorum, vt ostendatur insignis sanctitas, ac eximia apud Fideles deuotio vnde conuenienter solemniter canonizetur, & in tota Ecclesia Officij honor illi decernatur.

Hæc doctus Pater, quibus obiectioni pro [Confirmat ex actis circa D. Thom. de Villanoua.]positæ videtur plenè satisfieri. Et confirmatur ex Relatione Canonizationis D. Thomæ de Villanoua typis Reuer. Cameræ Apostolicæ expressa pag. 15. in qua sic habetur: Prætereà die 6. Februarij 1651. fuerunt decretæ litteræ remissoriales ad probandum ea, quæ superuenerant post indultam venerationem, eæque directæ Archiepiscopo Valentino, nec non Episcopis Sebricensi, & Derthusensi. Sic ibi, de quo & pag. 40. sed in eo non videtur P. Verricelli sibi concinere, quod circa finem addit, de gloria quidem Beati plenam haberi fidei certitudinem, sed ad Canonizationem non sufficientem, dum de heroicis virtutibus non etiam constat miraculis comprobatis, eo quòd non omnes in gloria existentes conueniens sit supremo Canonizationis cultu donari, supponitur enim de fide esse talem iam gloria coronatum. Atqui hoc constare non potuit nisi ob heroicam sanctitatem miraculis contestatam. Ergo conueniens esse potuit illi Canonizationis honorem impendi, cùm id supponatur quod est ad honorem prædictum necessarium. Deinde. Post Beatificationem non fit inquisitio circa virtutes miraculis ante illam comprobatas: ergo cum earum certitudine sic habita ad Canonizationem proceditur. Atqui ad hanc sunt heroicæ virtutes necessariæ: ergo illæ in Beatificatis plenissimè supponuntur: alias noua circa illas deberet inquisitio & examen institui, quod ab Auctore, bono sibi adminiculante teste, negatur. Aliam rationem adducit Bordonus, vt scilicet satisfiat ijs, qui forsitan contra Beatificationem aliquid obiectarint, pro quo singulare exemplum adducit. Videatur suprà.

Iam quòd non obstante certitudine fidei [In ijs quæ de fide sunt, alia esse posse aliis certiora.] ex Beatificatione habita, alia possit amplior per Canonizationem habenda conquiri, ex eo ostendi potest, quia in ijs, quæ de fide sunt, alia esse possunt alijs certiora, ob multiplicata motiua, aut quia alijs fortiora. Sic inter libros Canonicos alij sunt Protocanonici, alij Deuterocanonici, id est, secundo Canonici, quia de priorum fide numquàm est dubitatum, secus de alijs, quos recenset P. Cornelius in Prolegomenis ad Ecclesiasticum Cap. 1. cum tamen iam omnes certitudine fidei sint necessariò suscipiendi iuxta Concilij Tridentini Decretum. Et quidem si comparatio cum rebus alijs circa certitudinem fiat, quæ obiectum fidei non sunt, quæstiones super eo mouentur à Theologis pro excessu alterutro, vt videri potest apud Cardinalem Lugo Disput. 6. de fide Sect. 3. & est circa illud varietas sententiarum, neque est qui hæreat ex eo quòd nulla in illis esse comparatio queat. Ex quo & fit circa obiecta etiam fidei inæqualitatem certitudinis minimè repugnare, ex principio communiter recepto, quòd vnum certius alio esse possit, non tamen vno verius: licet circa hoc sint qui inæqualitatem censeant etiam admittendam, per quod firmari etiam præsens positio potest. P. Baldellus suprà dum maximè certum in casu nostro, quando miracula accedunt, [P. Baldellus.] dicat assensum, inæqualem videtur, quem intendimus, approbare. Sic nu. 12.

Dico Tertiò. Beatificationem non impor [Assertio 3. Minorem certitudinem quàm sit fidei probabiliter sufficere. Et quæ pro eo censuræ.]tare obligationem assentiendi per actum fidei valde probabile est, & per huiusmodi sentiendi modum cum inferiori gradu certitudinis, ita vt oppositum grauem mereatur censuram, saluari potest Ecclesiæ mens in huiusmodi honoris collatione. Sic citati Scriptores, qui cùm certitudinem fidei in Canonizatione requirant, videntur consequenter dicturi censuram immediatam, erroris scilicet, infligendam, & ita de mitioribus alijs minimè dubitandum. Statim enim apparet, & obuersatur temeritas, scandalum, piarum aurium offensio, sapor hæreticus, &c. Vnde sic prolapsum S. Inquisitionis Iudicibus denuntiandum meritò affirmat Carena cum alijs [Carena.] supra, idque esse euidentissimum affirmat.

§. III.

Gloriam à Sanctis & Beatis statim à morte obtentam statuitur, nouo circa hoc exploso commento.

DIco Primò. Sancti cultum Canonizatio [Assertio 1. Canonizatione Sanctos glorificatos declarari. 1. Ratio ex Ecclesiæ sensu. 2. Ex actu ipso Canonizationis.]nis adepti, vt glorificati per ipsam declarantur. Sic P. Herincx n. 9. adductus: quod probo.

Primò. Quia hic est Ecclesiæ sensus, & nullus hucusque de illo dubitauit, & ita est Fidelium omnium persuasione firmatum, qui dum Sanctos orant, ad cœlum eorum preces & oculi diriguntur.

Secundò. Quia in actu ipso Canonizationis Pontifex eosdem inuocat vti cum Deo regnantes, & omnia, quæ in eo concurrunt, gloriam designant, vt videri potest in relationibus, quæ de pluribus Sanctis recentioribus circumferuntur. Non prætermittendum quod in citata S. Thomæ de Villa-noua extat pag. 118. vbi post Canonizationis sententiam pronuntiatam ita dicitur: Sanctissimus dimissa mitra assurrexit (Alexander VII.) & adiuuante ad librum Seniore Episcopo Cardinale cecinit initium hymni Te Deum Laudamus, & vndique tubarum clangor, tympanorum strepitus, æneorum tormentorum reboatus, & sonitus campanarum omnium Vrbis Ecclesiarum, ne dum Romam ipsam sed cælestem Ierusalem, & Christianum Orbem, inenarrabili perfuderunt lætitia. Cælestes enim Conciui suo dudum in cælis gloria, tunc demum accidentali honore ac diademate coronato in terris gratulati sunt. Mortales verò nouum apud Deum intercessorem ipsis Diuino reuelatum Oraculo lætabundi susceperunt. Sic ibi: post quod & illud: Sanctissimus autem edocturus plebem sibi commissam, vt ad noui intercessoris auxilium confugiat, primus omnium eius præsidium inuocauit sequenti prece. Sequitur deinde Confessio Cardinalis Diaconi Euangelium cantaturi, in qua post Virginem & Sanctos alios nouus Canonizatus apponitur, cui & peccata confitetur, & quem vt oret apud Deum pro ipso deprecatur. Post hæc benedictio datur Epistolam cantaturo in hunc modum: Precibus & meritis B. MARIÆ semper Virginis B. Michaelis Archangeli, B. Ioannis Baptistæ. SS. Apostolorum Petri & Pauli, B. Thomæ, & omnium Sanctorum misereatur vestri Omnipotens Deus, & dimißis peccatis vestris perducat vos ad vitam æternam. Ad eum ergo diriguntur preces, qui certissimè rogaturus, quod quidem eum regnare in cælo, & Deo supponit assistere: quod tamen stare non posset, si in Purgatorio esse contingeret. Ecclesia enim ad [Animæ in Purgatorio an orent.] eos, qui eo in statu versantur, dirigere orationes non solet, quia incertum est an quidquam illi sciant de ijs, quæ aguntur in mundo, & licet id concedant aliqui vt Abulensis in Exodum pag. [Abulensis.] 158. Col. 1. lit. K. ipse tamen in Cap. 5. Matthæi Quæst. 346. ad finem negat bene facere nobis posse, aut etiam orare, quod ex professo probat Quæst. 87. in Cap. 6. In quo quidem præiuit D. Thomas 2. 2. [D. Thom.] q. 83. arti. 11. ad 3. quem secuti Nauarrus in Enchiridio de Oratione in Præludijs n. 26. & 29. & multi alij. Immò P. Suarez Tomo 2. de Religione Lib. 1. Cap. 11. num. 16. affirmat hanc sententiam fuisse ferè communem antiquorum. Et licet sint qui censeant animas in Purgatorio orare, orari tamen illas incongruum, superfluum, aut otiosum reputant, cum ordinariè quid apud nos agatur ignorent iuxta D. Augustinum de Cura pro mortuis agenda. Cap. 13. & ita tenent Cardinalis Bellarminus Lib. 2. de Purgatorio Cap. 15. vers. Prætereà Tomo 2. P. Valentia Tomo 3. Disp. 6. Quæst. 2. Puncto 6. vers. Quartò assero & Puncto 7. vers. Quartò certum. Quod & videtur tenere P. Suarez nuper citato n. & clariùs P. Lessius Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 37. nu. 23. Iuxta quod legitima est consequentia.

Tertiò in Bullis Canonizationis ita habe [3. Ex Bullis pro eadem.]tur, nec solum in duabus prædictis, ex quibus vrgere possumus. Nam quod de motiuo speciali dicitur, quando Pontifices ita decernunt est sanè friuolum: quia in Diuo Francisco de Paula, & S. Catharina nihil præter sanctitatem & miracula occurrit, quæ sunt alijs Canonizatis communia. Ergo si ita decreuere Pontifices, ex communibus profectò fundamentis pro Canonizatis omnibus infallibiliter processerunt. Sed videamus alios.

Honorius Tertius in Bulla Canonizationis D. [Pro Diuo Francisco] Francisci apud Emmanuelem post sextam, & prima pro Ordine Minorum, sic habet: Ipsorum merita solemnibus recolentes præconijs, quorum in cælis speramus interceßionibus aßiduis adiuuari. Et inferiùs. Ipsum, qui cum Christo corporaliter meruit esse in cælestibus, ne ipsius honori debito, & gloriæ detrahere videremur &c.

Gregorius IX. in Bulla pro Canonizatio [Pro S. Ant. de Padua.]ne S. Antonij, quæ est Quinta apud eumdem, ita loquitur: Pium & iustum est, vt quos Deus merito sanctitatis coronat & honorat in cælis, Nos venerationis officio laudemus & glorificemus in terris. Et inferiùs. Vt auctoritate, sicut conuenit, Apostolica, dignus honor illi exhiberetur in terris, qui sicut claris signis, & euidentibus argumentis apparet, honoratur in cælis. Sic Pontifex, qui duo pro Canonizatione præmiserat debere concurrere, sanctitatem [Pro Canonizatione quæ sint necessaria.] vitæ, & miracula: Virtus morum, & veritas signorum, quæ sunt illius verba. Vbi ergo illa, nihil est quod desiderare vlteriùs debeamus.

Sixtus V. in Bulla pro S. Didaco, post ad [Pro S. Didaco.]iecta signa, quibus Sanctorum merita à Domino declarantur, & honorem publici cultus assequuntur, sic locutus: Vt mortuos, qui in Domino sunt mortui, Beatos esse, & multò felicius viuere omnes intelligant. Et inferiùs alia exhibet gloriæ B. Didaci in cælo triumphantis argumenta.

Bonifacius IX. in Bulla Canonizationis D. [Pro S. Birgitta.] Brigittæ præcedenti antiquiore sic habet: Beatam viduam Brigittam, quam Vulgares Brigidam appellant, Sacro superiùs descripto cœtui meritò, meritò sociandam, seu veriùs sociatam. Deinde & alia id confirmantia, quæ sunt etiam à Martino V. confirmata.

Clemens VIII. in Bulla pro S. Hyacintho [Pro S. Hyacintho.] sic ait: Verè enim magna existit spiritualis lætitiæ materia, cùm Deus illustria Sanctorum suorum merita ideò mundo manifestat, vt dum illis vbique terrarum veneratio tribuitur, Deus ipse in Sanctis suis mirabilis prædicetur; nam cùm aliqui serui Dei excellenti vitæ Sanctitate & miraculis insignes, iam cum Christo in cælo regnantes, in terra quoque summa Romani Pontificis auctoritate Sancti esse declarantur, Rex ipse Sempiternæ maiestatis & gloriæ, in Sanctorum consilio glorificatur &c.

Idem in Bulla pro S. Raymundo ita loquitur: [Pro S. Raymundo.] Nunc eosdem glorificans, à quibus ipse honorificatus est, veluti quadam vicißitudine honoris, omniumque bonorum felicitate in cælis remunerat &c. Quare B. Raymundum meritò laudamus, vt omnes intelligant quibus tandem ille gradibus in cælum ascenderit &c.

Paulus V. in Bulla pro S. Carolo Borromæo [Pro S. Carolo Borromæo.] sic fatur: Quibus tandem gradibus, cùm ad illam seruorum Christi perfectionem peruenisset, vt per gratiam Spiritus Sancti audire à Deo posset: Serue bone & fidelis, à paucis & humanis rebus, in quibus fuerat fidelis, super multa & æterna bona constitui meruit, & intrare in gaudium Domini sui.

Vrbanus VIII. in Bulla pro S. IGNATIO [Pro S. Ignatio de Loyola.] Parente nostro hæc habet: Vitam admirabili sanctitate traductam, Sanctißimo pariter concluserit exitu. Quod quidem in Sacris Officijs ampliùs declaratum, dum ita in Lectione 3. Nocturni. 2. dicitur: Denique ætatis anno Sexagesimo quinto, ad Domini sui amplexum, cuius Maiorem gloriam in ore semper habuerat, semper in omnibus quæsierat, emigrauit.

Idem in Bulla pro S. Francisco Xauerio sic [Pro S. Francisco Xauerio.] inquit: In Insula prope Sinas die Secunda Decembris anno Domini 1552. ad cælestem gloriam perpetuò cum Deo regnaturus euolauit. Hæc Pontifices nimis aperta, quibus Assertione sequenti addenda alia ampliùs & robustiùs eamdem comprobantia veritatem.

Quartò, Quia in Sacris Officijs gloria [4. Ex sacris officiis.] sanctorum expressa confessione proponitur, pro quo P. Herincz quæ possint sufficere porrigit ex Orationibus seu Collectis in Festis Doctorum, sanctorum Ludouici, Henrici, & Stephani Regum: sic nu. 102. addenda tamen alia. In Collecta D. Parentis nostri ita: Concede vt eius imitatione certantes in terris, coronari cum ipso mereamur in cælis. Pro S. Francisco de Paula, & S. Philippo Nerio: Sanctorum tuorum gloria sublimasti. Antiquius illud pro S. Gregorio Magno: Deus qui animæ famuli tui Gregorij æternæ beatitudinis gloriam contulisti. Quod & habetur pro S. Leone secundo in Oratione post Communionem. Pro SS. Confessoribus Pontificibus sermo D. Maximi [S. Maxim.] proponitur quod apud illum habetur pro S. Eusebio, vbi illud: Beati Patris N. merita iam in tuto posita securi magnificemus, qui gubernaculum fidei viriliter tenens, anchoram spei secura iam in statione composuit, & plenam cælestibus diuitijs, & æternis mercibus nauem optato in littore collocauit. Similia habentur pro S. Confessore non Pontifice ex D. Ioanne Chrysostomo sermone proposito de S. Philogonio, vbi de glorioso portu, & superna Ciuitate elegantissime Doctor sanctus de more proloquitur. Quod & Euangelicæ lectiones pro Festis eisdem manifestant: Euge serue bone & fidelis intra in gaudium Domini tui. Beati sunt serui illi. Præcinget se, & faciet illos discumbere &c.

Quintò, Quia si non constaret de gloria, [5. Ex absurdo indigni conceptus circa Sanctos.] posset de sanctitate talium indignus formari conceptus, posse inquam illos in Purgatorio diutissimè detineri. Cùm enim Canonizatio non statim à morte sequatur Beatos, qui in Domino moriuntur, sed frequentissimè post longa annorum spatia; si certa eorum gloria non est, contingens erit dicta detentio, & ita quisque vt libuerit poterit probabiliter opinari, vel dubitare saltem: quod quam sit sanctis iniurium erit qui non videat nullus, & cum horrore suscipiat.

Sextò, Quia ante Canonizationem solet [6. Ex Beatificatione.] honor Beatificationis attribui, ratione cuius is, qui eum assequitur, potest vocari Beatus, & ita cum radijs & splendoribus depingi, gloriæ cælestis indicibus, vt omnes explicant, & Fidelium sensus amplectitur, de quo & §. 5. Ergo ratione Canonizationis multò id vrgentiùs asserendum, in quo pro eo validissima cumulantur fundamenta. Vnde nescio quomodo in mentem viri Catholici tale potuit venire commentum. Et est ille ex ijs vnus, que contra nouas opiniones acerrimè, nec non & asperrimè detonantem non semel accepimus. Sed pergamus.

Dico Secundò. Sancti honorem Canoni [Assertio 2. Sancti Canonizati à morte beati.]zationis adepti ab ipsa morte statim sunt gloriam consecuti. Id probo

Primò auctoritate Pontificiarum Bullarum ad cultum huiusmodi spectantium. Bonifacius IX. [1. Ratio ex Bullis Pontificijs.] in citata Bulla pro S. Brigitta sic ait: Statuentes vt ab vniuersali Ecclesia anno quolibet in die, qua illam, post deuictum, triumphatumque mundum, in perpetuas æternitates præsens vita parturijt, videlicet decimo Kalend. Augusti Festum ipsius & Officium, sicut pro vna Sancta nec Virgine nec Martyre deuotè & solemniter celebretur. Pro eodem faciunt quæ de D. Carolo dedimus num. 27. intrasse scilicet in gaudium Domini sui statim à morte. Et pro Diuo Parente IGNATIO nu. 28. Pro D. Francisco Xauerio sic Vrbanus: & Singulis annis die 2. Decembris, qua ad cælestem gloriam vocatus est &c.

Secundò, discursu, qui iuxta subiectam [2. Discursu demonstratiuo.] materiam videtur positionem istam apertè de-, monstrare. Nam sanctus Canonica Ecclesiæ declaratione talis aut est Martyr, aut Confessor. Si Martyr, eo ipso quòd declaretur talis, eum à morte statim gloriam adeptum est dogma in Ecclesia irrefragabile: nam mortis Sacræ compendio vitam beatam poßident. Vt clamat ipsa. Pro quo & D. Augustinus sermone 17. de Verbis Apostoli, vnde & iniuriam ipsi facit, qui orat pro eo: quod & habetur in Cap. cùm Marthæ de celebratione Missarum. Sin autem Confessor, id ipsum Ecclesia pro certo statuit in Officijs sacris: hymnus enim pro talibus primus sic habet: Hac die lætus meruit beatas scandere sedes. Et alter in Laudibus pro Confessore Pontifice sic: Qui ritè mundi gaudia Huius caduca respuens Æterni præmio potitur inter Angelos. Potitur inquam hac die; sic enim iuxta præmissa. Pro non Pontifice ita: Anni reuerso tempore Dies illuxit lumine. Quo Sanctus hîc de corpore Migrauit inter sidera. Hic vana terræ gaudia, & luculenta prædia, Polluta Sorde deputans Ouans tenet cælestia. In Lectionibus pro Pontifice communibus sic ex D. Maximo citato sermone de S. Eusebio Episcopo Vercellensi, in earum Tertia: Bene & congruè in hac die, quam nobis Beati Patris nostri N. ad paradisum transitus exultabilem reddit &c. Pro non Pontifice ex citato etiam D. Ioannis Chrysostomi sermone illud: Siquidem hodie Beatus iste ad tranquillam, omnisque perturbationis expertem vitam transijt &c. Quòd si sancta sit & Martyr, pari cum viris gloria potitur: si non Martyr, de illa fit hymnus sacer: Carnem domans ieiunijs, Dulcique mentem pabulo Orationis nutriens, Cæli potitur gaudijs. Quòd autem gaudia ista dilata non fuerint declarant multa, quæ in sacris Officijs occurrunt, vt illud: Veni electa mea, & ponam in te thronum meum, quia concupiuit Rex speciem tuam. Non ergo retardatus assensus. Specie tua & pulchritudine tua intende, prosperè procede & regna. Si prosperè processit, ergo nihil pœnale interuenit, eo quod species eius & pulchritudo nullis maculis fædaretur. Et de non Virgine ita, vt agnoscamus in virginibus id esse potiùs asserendum. Pro vtrisque quod sequitur. In Officio Diuæ Claræ pro PP. Minoribus sic inter multa alia hymnus quidam: Tandem languore premitur, Læta nimis egreditur, Dies extrema clauditur, Spiritus cœlo redditur. Pro Diua Catharina Senensi sic Pius secundus in Bulla pro ipsius Canonizatione: In Vrbe Romana diem suum clausit, de cuius animæ in cælum assumptione, & gloriosa receptione &c. Ex quo Compendium illud in sacris Officijs, Migrauit ad Sponsum.

Tertiò. Certissimum est Fidelium quam [7. Ex certa excellentia supra multos statim à morte beatos.]plurium animas statim ab exitu in cœlum conscendere: quod, & si reuelationes deessent, quæ sunt sanè plurimæ, pietas benè fundata conuincit, nec non & ratio: Quia in eo quòd multi plenè pro peccatis in hac vita satisfaciant, nulla est, repugnantia, cùm tot sint ad hoc in Christi Ecclesia iuuamina, & magnum inter alia illud Indulgentiarum subsidium. Ex quo & irrefragabile argumentum: nam Pontifex pro morte plenariam Indulgentiam dilargiri solitus, & illam pro Religiosis concessam à Paulo V. in ipsarum reformatione notissimum. Supponunt ergo ita posse accidere, vt scilicet Fideles multi sine offendiculo possint per vias rectas ad Dei regnum statim à morte transire. Quod & orat Ecclesia verbis illis: Fac eas Domine de morte transire ad vitam, quam olim Abrahæ &c. & illud: Ne cadant in obscurum, sed signifer Sanctus Michael &c. Hoc cùm certissimum sit, arguo: Ergo & id præcipuè est sanctis concedendum, qui propter sanctitatis excellentiam ab Ecclesia honorem sunt omnium maximum consecuti, & à Deo miraculis, præ omnibus alijs Fidelibus honorati. Illatio adeo est comperta, vt nihil possit ipsi, quod sit aliqualiter verosimile, responderi.

Dico Tertiò. Quod est de Canonizatis [3. Assertio idem de Beatificatis statuens circa certam gloriam.] dictum Assertione 1. de Beatis est etiam asserendum. Id probo ratione proposita num. 31. Nam titulus Beati hoc genuinè significat, sicut & radij ac splendores, pro quo inferiùs num. 50. & seqq. vnde ornamentum illud non Beatificatis prohibetur impendi ab Vrbano VIII. in Constitut. 134. In qua illud huic loco opportunum, quòd nullis quantumuis cum opinione sanctitatis mortuis, honores, de quibus ibi, exhiberi prohibet antequàm ab Apostolica Sede Canonizarentur, aut Beati [Vrbanus Octauus.] declararentur, quæ sunt illius verba. Beatum ergo dici non est titulus aliquis honorificus alterius significationis ab ea, de qua in caussis sanctorum agitur. Declarari ergo Beatum, est declarari vera beatitudine donatum: quo titulo etiam sancti omnes soliti nuncupari: imo etiam Deipara. Præterea est pro eodem id quod §. præcedenti Assertione 2. est dictum & probatum: cùm sit omnino certum Beatificatos potiri gloria, vbi & dictum de censura, quam oppositum mereatur, in fine.

Dico Quartò. Circa Beatificatorum glo [4. Assertio pro eisdem respondens Assertio 2. pro Canonizatis.]riam statim à morte similiter est, sicut circa Canonizatos sentiendum, quòd scilicet non licet contraria suspicio, & mereatur censuram, licet aliqualis sit circa illos inæqualitas certitudinis nu. 21. declarata. Id probo. Primò ex Bulla Gregorij XV. pro Beatificatione B. Aloysij Gonza [Greg. 15.]gæ, in qua sic loquitur: Vt de dicto Beato Aloysio Gonzaga die 21. Iunij, quo ex hac vita migrauit in [1. Ratio ex Pontificia Bulla.] cælum, ab omnibus eiusdem Societatis &c. Sic enim de Beatis alijs accipiendum; vt enim Pontifex de B. Aloysio ita pronuntiaret, specialia aliqua fundamenta non habuit, quæ pro Beatificatis alijs non suppetant; immò maiora in alijs, quos post dictam Bullam videmus honorem Canonizationis post Beatificationem ipsorum adeptos: quinque inquam Canonizatos pariter ab eodem Pontifice, & alios ab Vrbano VIII. & Alexandro VII. Ergo ex solo Beatificationis titulo ita factum, quæ huiusmodi importat veritatem,

Secundò. Quia Beatificatio ad Canoni [2. Quia in Beatificatione certitudinis præcedunt fundamenta.]zationem est præuia dispositio, cui potest illa multa adiecta substantiali diligentia, accedere, vt vidimus nu. 18. Ergo sicut de Canonizatis certitudo est habenda, quam diximus ita & de Beatificatis. Consequentia est legitima: Nam ad asserendum Canonizatos statim à morte beari, nulla alia fundamenta necessaria sunt, quàm illa, quæ pro Beatificatione præcedunt: vnde pro Canonizatione id tantum agitur, quod vidimus nu. 19. Vbi & obseruandum illud, pro Beatificatione processum non formari, sed pro Canonizatione: eo autem valido existente circa sanctitatem & miracula, quia non semper opportunitas pro actu Canonizationis occurrit, pro quo multa necessaria sunt, Beatificationis cultus indulgetur. Inde ergo certitudinis fundamenta, & ita illa, de qua agimus, gloriæ scilicet à morte statim à Beatificatis comparatæ.

Tertiò. Pro hoc etiam vrget tertium ar [3. Ex heroica sanctitate.]gumentum præcedentis Assertionis. Nam cùm Beatificati sint heroicæ sanctitatis, illis maximè congruit felicissimus exitus. Quod roborandum ex nuper dictis, nam Canonizari possunt, & ita pro illis illud ipsum Canonizatorum decus asserendum, de quo Psal. 67. v. 21. Deus noster Deus saluos faciendi. Et Domini, Domini exitus mortis. [Psal. 67. v. 21.] Ante quod v. 13. illud: Rex virtutum dilecti, dilecti. Si virtutum nomine eas quæ ad morale negotium spectant, cum multis accipiamus, quas Deus in exitu, qui acta probat in morte inquam eorum, qui salui fiunt beneficio redemptionis accepto, remuneratur pro meritis, multos statim ad æternæ felicitatis gloriam sublimando; quibusdam se & Saluatorem & Dominum exhibens, alijs talem quidem, sed semel iterumque Dominum, præstat sanctis inquam, quos statim ab exitu felicium animarum ad se adducit, vt cælestem erga eos magnificentiam manifestet. De quo & Vates idem Psal. 8. Domine Dominus noster, quàm [Psal. 8. v. 1. & 2.] admirabile est nomen tuum in vniuersa terra. Quoniam eleuata est magnificentia tua super cælos. Notandum enim illud, Domine Dominus noster: bis inquam Dominum dici, quando non de terra solùm agitur, in qua admirabile nomen eius, sed etiam de cælo, super quod est magnificentia eius eleuata, qua Sancti statim post exitum potiuntur.

§. IV.

Quædam obiecta peculiari cum doctrina proposita & soluta.

PRimum desumitur ex Paschasio Diaco [Ex S. Paschasio Diacono obiectio 1.]no, de quo D. Gregorius Lib. 4. Dialog. Cap. 40. (citatur & 41. Sed ibi de eo nihil) vbi eum miræ sanctitatis virum vocat, cuius Dalmaticam superpositam feretro cùm Dæmoniacus tetigisset, statim sanatus est, vnde & meruit inter sanctos recenseri in Martyrologio Romano die 31. Maij. Hic autem ob iudicij pertinaciam in [D. Gregor. Magnus.] tuendo partes Laurentij contra Symmachum, qui Pontifex electus est, ob culpam huiusmodi in balneis angulanis inuentus est à S. Germano Capuano Episcopo, inter calores obsequendo cuius est orationibus liberatus. Stat ergo & Sanctum esse, & purgatrices flammas experiri.

Ad hoc respondet P. Herincx nu. 105. quod [Responsio P. Herincx, ex parte admissa, aliàs refutatur.] hoc cùm præter communem regulam acciderit, diuina est prouidentia dispositum, vt status nondum gloriosus patefieret, ne populus erraret, quod & contingere Pontifici potuit, potiùs quàm in Cononizatione errare eum Deus permitteret, ad quam miraculis quidem manu ducitur, sed assistentiam habet S. Spiritus. Quæ responsio satis verosimilis est, quam & S. Seuerino applicat, de quo statim. Addit neque Paschasium neque Seuerinum ostendi illo tempore, quo erant in Purgatorio, fuisse ab Ecclesia vniuersali vti Sanctos cultu publico celebratos. Vbi quidem videtur supponere stare posse vt quis honorem Canonizationis obtineat, licet ante illum in Purgatorio fuerit. Quod quidem admittendum non esse ex dictis constat. Pro quo & arguo. Nam si id potuit accidere, non est vnde Ecclesiæ constare queat tempus pœnalis detentionis, quandoquidem miracula non præstant sufficiens argumentum. Ergo non poterit Canonizationis cultus post breue à morte interstitium exhiberi. Hoc autem est apertè falsum, cùm sciamus D. Antonium de Padua intra annum ab obitu Canonizatum, vt recognoscit ipse Pater nu. 102. & similiter D. Claram anno post mortem immediato, quam & Pontifex, cum Collegio Cardinalium, Innocentius IV. qui exequijs interfuit voluit statim sanctarum Virginum cultu percolere, Missa de Virgine non Martyre decantata, à quo tamen intento Cardinalis Hostiensis prudenti monito temperauit,

Secundum ex S. Seuerino, de quo num. 9. [Quid de pœna Seuerini.] quod tamen facilem habet solutionem à nobis aliàs redditam, cùm ex falsa supputatione temporum, aut ignorantia, talis descendat opinatio, dum P. Seuerino id adscribitur, quod alteri est necessariò tribuendum, vt videri potest apud Cardinalem Baronium in Notis ad Martyrologium die 23. Octobris. Ait quidem B. Petrus Damianus ab Adraldo (alij Aldradum dicunt) Bremetensi Prælato id, quod narrat, sic referente accepisse, sed non vt rem nouam, sed scripto traditam: Quod & litteris inditum esse dicebat: vnde & esse locus [B. Petrus Damian.] errori potuit. Miraculum autem Sanatæ manus aquis feruentibus impressæ, non arguit egregiam illam sanctitatem, quæ in D. Seuerino communiter colebatur, sed Dei peculiarem & paternam prouidentiam, qui noluit Clericum nihil tale merentem graui adeò plaga percelli, vnde modicum passum reddidit sospitati. Si hoc non placeat, solutio alia paulo superiùs est tradita.

Quæ quidem potest etiam duobus alijs [Duo casus SS. Vlderici, & Maurillij.] casibus, quorum præfati non meminerunt, adaptari, sanctorum scilicet Vlderici, de quo in Martyrologio die 4. Iulij, Episcopi Augustani, cuius vita extat apud Surium Tomo 4. ad præfatum diem. Et Maurillij Rothomagensis Episcopi, de quo Beyerlinck Tomo 6. verb. Purgatorium ex Vincentio. Lib. 25. Cap. 4. Vbi Beluacensem videtur indicare, apud quem tamen nihil ibi tale. Fuisse autem Maurillium præfatum eximiæ sanctitatis virum affirmat P. Fr. Antonius de Yepes in Historia Diui Benedicti Tomo 6. circa annum 1060. Cap. 2. vbi ait eum ab Ecclesia celebrari simul cum S. Maurillio Episcopo Andegauensi 13. die Septembris, ex quo data aliquibus occasio vt eos confunderent, & vnum & eumdem esse crederent. Sed certè eo die in Martyrologio solius Andegauensis memoria extat. Quidquid de hoc sit. S. Vldaricus ob electionem Aldaberonis nepotis sui, in qua humano aliquantulùm ductus affectu, se cælos non ingressurum, nec ad Beatorum Societatem admittendum, nisi punitione præmissa, in extasi agnouit, vnde ex ipsius ore auditum illud: Nolunt me recipere impunitum. Vnde inferunt Scriptores aliqui vitæ eum in Purgatorio detentum, afferentes, & inde inferentes posse aliquem esse sanctum, & vti talem ab Ecclesia receptum, qui tamen Purgatorij fuerit animaduersionem expertus. Sic P. Riuadeneira in Flore Sanctorum Extrauagantium, ad diem præfatum. Sanctus Maurillius autem cùm reuera fuisset mortuus, ad vitam redijt, & adstantibus testatus est se ob venialia peccata, quædam ab introitu gloriæ repulsum, & horribili dæmonum aspectu purgatum, & sic in pace quieuit.

Potest quidem, vt dixi solutio præfata [Genuina responsio pro illis.] adhiberi: quamuis aliter videatur posse negotium istud expediri. Licet enim S. Vldericus se non recipiendum impunitum agnouerit, ante mortem occulta potuit pœna puniri, quandoquidem ea non adeò grauis futura videtur: sanctissimus enim vir actus potuit feruentissimos amoris elicere, & doloris pariter, quibus diminui pœnam communis est Doctorum sensus. Vt autem aliquid pœnale interuenerit ante felicis animæ exitum à Dei potuit prouidentia disponi. Et quidem terror ille repulsæ & incerti circa pœnam euentus, nec non ingenua coram multis confessio, pœnalitatis non parùm habuit: & hac de caussa ita à Deo est disposita reuelatio. Tale aliquid D. Annoni accidit Archiepiscopo Colonien [S. Annonis visio memoranda.]si: in visione enim conspexit S. Hubertum, Arnulfum, Bardonem, aliosque Episcopos in gloria, ac inter eos solium augustum sibi paratum: cumque illud conscendere conaretur, prohibuit eum Arnulfus dicens eum non posse in gloriosum hunc consessum admitti, eo quòd vestem eius turpis macula fœdaret. Macula hæc erat memoria iniuriæ sibi illatæ à ciuibus Coloniensibus, qui eum Colonia expulerant. Euigilans ergo pœnituit, absoluitque à se excommunicatos, bonisque spoliatos absoluit, bonisque restituit. Sic ex Lamberto Germaniæ historico P. Cornelius in Apocalypsis Caput 21. circa finem. Sic D. Vlderico accidisse conuenienter credere possumus, maculam scilicet ostensam, satisfactione congrua ante mortem diluendam. Diuus autem Maurillius, cùm ita mortuus fuerit, vt ad vitam esset statim rediturus, pro non mortuo haberi potest, cui mors vti pœna inflicta est ad horrendum illum aspectum, vt scilicet tandem mortuus, & immaculato eius exeunte spiritu, veritatem, quam de sanctorum felicissimo fine in gloriæ portis adstruximus, suo exemplo comprobaret.

§. V.

Veritas præcedentibus duobus stabilita §. §. ampliùs illustratur, & roboratur aduersantis Auctoris obiectionibus ac responsionibus profligatis.

PRæmissa cùm scripsissem Auctore con [Opus Sinnichij ab Auctore quando visum, & quid circa illud.]tra obnitente non viso, sed apud Herincxium inuento, ad manus ipso in scriptionis fine deuenit, secundæ editionis, in quo non possum non singularem eruditionem, & dicendi elegantiam collaudare. Sed quidem in negotio præsenti, quod erit forsitan qui laudabunt, ego cum Apostolo dicam: Laudo vos: In hoc non laudo 1. Cor. 11. Nihil enim in eo quod gloriosum sanctis, Apostolicæ auctoritati condecens, aut quod ad fouendam possit conducere pietatem. Omissis autem multis ex ijs, quæ à §. 258. habet vsque ad 299. exclusiue, ea tantum attingam, quibus videntur à nobis adducta aliquatenus infirmari, cùm tamen reuera ampliùs inde veniant roboranda.

Et in primis quod de communi Ecclesiæ [Ex communi Ecclesiæ, sensu coarguitur, & Canonizationis ritu.] sensu, & Fidelium constantissima & generali persuasione, non videtur ille curare, vnde neque pro eo, quidquam apud ipsum. Quod autem de actu Canonizationis diximus num. 23. ex eo improbat, quia Pontifices in Canonizationis forma nihil de gloria actuali sanctorum exprimunt, sed eos tantùm Catalogo sanctorum adscribunt, sic Cap. 68. Nos autem ex formula tali non arguimus, sed ex alijs actum illum solemnissimum integrantibus, vt ibidem ostensum. Ex formula autem etiam arguere possumus, quatenus titulo sancti concesso cum ijs specialibus prærogatiuis, quæ in Canonizatione pariter conferuntur, ex ijs habetur eum regnare cum Christo in cælis; tales enim honores sunt, vt nequeant nisi talibus exhiberi. Ex quibus inuocatio publica est à Pontifice inchoata, ad eumdem alios exhortante. Ad quod quidem responsio extat apud ipsum satis luculenta Cap. 73. vbi eruditè ostendit animas in Purgatorio existentes iuxta multorum sententiam & orare pro viuis, & orari ab ipsis posse. Sed certè ex eo ipsius non habetur intentum, neque argumenti nostri robur infringitur: nam ex omnibus ab Auctore adductis tantùm infertur id esse probabile: cùm tamen nos certitudinem absolutam exigamus, quæ ad publicas preces, & præsertim in Missæ Sacrificio est necessaria; vnde Ecclesiæ consuetudo inuocationem huiusmodi non patitur. Ergo cùm Pontifex orat, & ad orandum Fideles exhortatur, eum, quem orat, cum Christo regnantem agnoscit: quandoquidem oratio eius adeò publica & solemnis est, neutiquàm erga exclusos à gloria fundi permissa. Quis autem audeat, quod à Diuo Thoma, & tot grauissimis scriptoribus est negatum, nisi valde præcipiti asseueratione, certum affirmare? Quando & sunt, qui certum censeant oppositum, vt P. Valentia Puncto citato.

Deinde ex sanctis veteris Testamenti ar [Argumentum ex Sanctis legis veteris enerue.]gumentum, qui Canonizati quidem Dei testimonio sunt, & eorum Catalogus à Siracide contextus Eccli. 44. & seqq. qui orari certissimè potuerunt, cùm tamen non dum essent beati, enerue prorsus est. Ritus enim, quem Ecclesia in Canonizatione obseruat, talis est, vt gloriam sanctorum reddat manifestam, & vt regnantes cum Deo debent inuocari. Quòd si Canonizatio dicenda sit attestatio de veterum sanctorum sanctitate, illa profectò alterius rationis est, sicut diuersa fuerunt sacramenta, Sacrificia, & ritus colendi Deum. Vnde pro nullo veterum sanctorum instituta solemnitas, aut publicus cultus, eam gloriam reseruante Deo sanctis legis gratiæ, quibus cæli portæ reseratæ. Licet non defuerit publici cultus assertor, pro quo & debuit Canonizatio [An cultus publicus pro illis.] præcedere, vt videri potest apud Contelorium Cap. 3. num. 1. Sed certè non ille talis, vt dixi, & cuius præter laudes mentio nulla. Et inuocari illi quidem potuerunt, quia non erant in pœnali carcere de satisfactione soliciti, quæ eorum peccatis responderet, sed in loco, qui in Euangelio vocatur Paradisus, in quem Lazarus portatus ab An [Quid de inuocatione.]gelis, & Latroni à Christo promissus, vnde & significauerat Deus gratas sibi futuras eorum preces, qui ad ipsos in suis necessitatibus confugerent, quod & de Elia atque Henoch modò etiam admittendum. Cùm tamen pro animabus in Purgatorio detentis nihil tale significatum inueniamus. Et hoc quidem quomodocumque animæ ab ingressu in cœlum impeditæ existant, etiam sine ignis tormentis, iuxta reuelationes aliquas, de quibus Auctor. Cap. 69. ab eodem & alijs approbatas: cùm sit eadem ratio, pœnalis inquam status, sine aliqua Dei insinuatione vt tales possint publicis orationibus exorari: & aliàs incertum valde sit, quod de tali statu dicitur, quod non defuerunt qui censura dignum fuerint arbitrati.

Prætereà. Fundamentum ex Pontificijs [Ex Canonizationum Bullis vrgetur, quidquid de formula Canonizationis sit, quæ explicatur.] Canonizationum Bullis, in quibus de sanctorum gloria illustre testimonium perhibetur, ex eo conatur conuellere, quòd testimonium tale vix in vna aut altera extet, & pro eo esse ratio specialis potuit, quia gloria sic Canonizatorum potuit specialiter reuelari. Præsumendum ait ille §. 264. eos non sine sufficientibus rationum momentis tali forma hîc & nunc vsos fuisse, sed vel particularibus reuelationibus, cælestibus apparitionibus, aut miraculosis quibusdam operationibus legitimè probatis, quales in SS. Paulo Eremita, Martino, Benedicto, & Theresia. Quando autem communi forma vtuntur, illud solùm decernere ac definire censendi sunt, quod ipso verborum tenore pronuntiauerint; nimirùm eum, qui Canonizatur, sanctum esse, & sanctorum Catalogo adscribi. Sed certè modus hic philosophandi à veritatis tramite conuincitur deuiare, ex eo quòd licet in forma Canonizationis de Canonizati gloria mentio non habeatur expressa, habetur tamen implicitè, vnde in Bulla Canonizationis apertiùs ea, quæ in illa continentur, & luculentiùs declarantur. Id autem non in vna aut altera, sed in omnibus, aut ferè omnibus, quod ad gloriam spectat inuenitur, vt probatum relinquimus §. 3. & 4. & quidem non ex specialibus reuelationibus, aut miraculosis operationibus in quibusdam potiùs quàm in alijs accidere ex eo euincitur, quòd scilicet, vt diximus, non in vna aut altera Bulla, id reperiamus, sed in fere omnibus. Et prætereà in illis nullæ speciales reuelationes occurrunt, aut miraculosæ operationes, quæ non sint omnibus ferè communes: gloriam enim sanctorum suorum Deus & miraculis & reuelationibus ante eorum Canonizationem frequentissimè manifestat.

In Bulla Canonizationis S. Caroli §. 43. [S. Caroli miraculosæ reuelationes ante Canonizationem.] sic de sanato infante: Qui post paucas horas expergefactus, matrem vocat, eique refert Cardinalem suum morbi locum manu, in qua lucidum gereret annulum, tetigisse ac sanasse. & §. seq. de quodam Papiensi Bernardino à suffocatione in Ticino flumine liberato sic additur: Eductus planè incolumis, sese B. Carolo rubris induto vestibus sustentatum, ne mergeretur, narrauit &c.

In Bulla pro sancto Parente IGNATIO [Similes in Di. IGNATIO.] illud inter alia, quod sicut præcedentia, & gloriæ testimonium præsefert, & miraculosam operationem cum reuelatione connexam. Ioannes Leida Maioricensis in valde acutam & periculosam febrim inciderat: augebat periculum maxima stomachi nausea: post duodecimum, vel tertium decimum diem aucto periculo, cùm Deo sese per merita B. IGNATII impensè commendasset, sequenti nocte somno excitatus, magno splendore circumfusum cubiculum vidit, & vxorem inclamans, Nonne, inquit, vides me à B. IGNATIO sanatum? & illucescente die sanus & valens &c. Similes alios vitæ scriptores accumulant.

In Bulla pro S. Francisco Xauerio inter [Pro S. Francisco Xauerio.] plurima post mortem illud: In eadem vrbe (Goa) cœco cuidam Sanctus per quietem apparuerat, eumque monuerat vt ad Ecclesiam eius visitandam, oculorum lumen ibi recepturus pergere non differret. Paruerat fideliter homo, ac dum per nouem dies ante Francisci imaginem orabat, repentè discussa omnis cæcitatis caligine senatus erat, & perfectè viderat.

In Bulla pro S. Didaco Complutensi à [Pro SS. Didaco & Hyacintho.] Sixto V. peracta reuelatio habetur eiusdem sancti, & sanitas consecuta eamdem in Carolo Principe Philippi Secundi Hispaniarum Regis primogenito. & vt de operationibus grande aliquid adijciamus in Bulla pro D. Hyacintho legitur nobilem quemdam Polonum ab equo, quem agitabat, excussum, effractis & contusis totius corporis membris statim mortuum, reuocatum ad vitam, & integræ sanitati restitutum ipso die, quo sancti corpus fuerat illatum sepulchro, cùm defuncti corpus delatum ad illud fuisset,

Iuxta quæ dicendum est id, quod vt spe [Generalis pro omnibus ratio ostenditur.]ciale asseritur in aliquorum Canonizatione, vt D. Francisci de Paula, & S. Catharinæ Senensis, in omnibus ferè Canonizatis occurrere, vnde & in omnibus Bullis pro eisdem, id exprimi potuisse; ac proptereà rationem discriminis, quæ adducitur, nullius esse momenti. Et insuper cùm in omnibus prædictis eadem sit seruata Canonizationis forma, & nihilominùs de Canonizatorum gloria nequeat dubitari, immeritò ex illa oppositum colligi tot manifestis testimonijs expugnatum.

Circa Assertionem secundam, pro qua fir [Pro Bulla S. Birgittæ disiecta improbabilis explicatio.]mamentum validissimum ex Bulla pro B. Brigitta produximus, est apud præfatum scriptorem singularis ad illud infirmandum explicatio, sic enim ille §. 280. Tertiò notanda est proprietas verbi Parturijt; minùs quippe est parturire, quàm actu parere. Et illud præcedit, istud subsequitur. Cùm Augustus Cæsar in vtero adhuc materno delitesceret, prodigium [Suetonius.] Romæ (refert Suetonius in Augusto Cap. 94) factum publicè, quo denuntiabatur Regem Populo Romano naturam parturire. Nondum ille regnum adeptus fuerat; immò nec ex vtero matris in lucem prodierat. Hæc ille. Iuxta quæ id videtur consequenter asserendum sanctorum nullum statim à morte felicitatem consecutum. Id constat, quia omnes eos præsens dicitur vita parturire, vt habetur in D. Augustino Serm. 20. de sanctis, quem Ecclesia [D. August.] legit in Festo Natiuitatis S. Ioannis Baptistæ, sic enim ille: In alijs sanctis & electis Dei nouimus illum diem coli, quo illos post consummationem laborum, & deuictum triumphatumque mundum, in perpetuas æternitates præsens hæc vita parturijt. Sic ille. [Sanctos quomodo dicatur præsens vita parturire.] Cùm ergo id sit nefas admittere, necessariò fatendum est aliter fore S. Doctoris sententiam accipiendam. Vt scilicet eo die, qui vltimus sanctis, eos pari contigerit, sed cum præcedenti dolorum apparatu (post consummationem laborum) verbi proprietate seruata: est enim parturire idem ac laborare in partu, aut cum dolore parere, pro quo Latinæ linguæ magistri. Constat autem aliter non posse dictam sententiam intelligi, quia præsens hæc vita eos parturire dicitur eo, quo sancti moriuntur die; post mortem autem cùm præsens iam vita desierit, nihil potest circa eorum parturitionem præstare.

Prætereà est ratio alia euidens, nam D. [Euidens contra aduersarium instantia.] Augustinus de cultu est sanctorum locutus, qui suo tempore eisdem præstabatur; ille autem solis Martyribus competebat, vt est apud omnes, qui vel modicum de antiquitate nouere, notissimum. Eos autem eodem, quo passi sunt, tempore, glorificatos in cælo, dogma est in Ecclesia penitus inconcussum, de quo diximus n. 33. Iuxta hanc ergo certissimam regulam locutus D. Augustinus, & Bonifacius item, quando de D. Brigitta sententiam, quam vidimus, vsurpauit. Addo verbum præfatum etiam pro significando partu sine dolore in sacris scriptis assumptum inueniri. Prouerb. 8. v. 16. Ante omnes colles ego parturiebar. Vbi de diuina sapientia est sermo. Et in hymno pro Virginibus, IESV corona Virginum, Quem Mater illa concipit, Quæ sola Virgo parturit &c. Et iuxta hunc sensum verosimile est D. Augustinum & Pontificem locutos, licet præcedens plus de mysterio ac doctrina videatur continere. Iuxta vtrumque autem corruit præfata scriptoris, quocum agimus, explicatio.

§. VI.

Aliæ contra eumdem efficaces & peculiares impugnationes.

PErgit ille, & quod ex hymnis sacris pro [Incongrua explicatio circa particulas Hodie, & Hac die. in Sacris officijs.] demonstranda præsenti veritate protulimus, ita accipiendum asserit, vt cùm dicitur Hodie, vel Hac die, afficiat verbum Meruit: secundo vt afficiat verbum Scandere, & iuxta priorem constructionem planum est non importari adeptionem beatitudinis eo die habitæ, sed dumtaxat promeritæ: promeruit enim Confessor suo tempore Scandere beatas sedes, quia eo die cursum consummauit, cui perseuerantiæ promissa est gloria: quia nimirum eo die in gratia decedendo impleuit conditionem, sub qua ei est vita æterna repromissa suo tempore reddenda, iuxta doctrinam Concilij Tridentini Seßione. Cap. 16. & Canone 32. Id quod confirmat ex verbis D. Augu [D. August.]stini superiùs adductis nu. 52. post quæ sic immediatè. In alijs consummata vltimi diei merita celebrantur; in hoc etiam prima dies, &c. Non ergo adeptio gloriæ, sed consummatio meritorum celebratur: Vim etiam facit in eo, quod de D. Ioanne dicitur, cuius celebratur Natalis dies, nec tamen propterea dies obtentæ gloriæ fuit: vt ex eo appareat non rectè inferri ex eo quòd sanctorum celebratio dicatur eorum Natalis, ad obtentam eo die gloriam esse referendum.

Vt ab hoc vltimo incipiamus, satis profe [Falsitas eius ostensa, & profligata.]ctò leue apparet, id quod de spirituali natiuitate dicitur, Natalis nomine designata, quæ Sanctis dum moriuntur, obtingit, vnde & cælestis beatitudo, ex corporali velle falsum ostendere, cùm manifestissimum sit, sanctos, dum corporaliter nascuntur, non ideò esse beatos, & id esse ab Ecclesiæ sensu penitus alienum. Iam explicatio dicta de merito gloriæ, & non de adeptione apertè conuellenda ex Ecclesiæ prudentissima obseruatione: cùm enim multi Sancti Confessores ijs celebrenter diebus, in quibus eorum non accidit mors, propter impedimenta aliqua, iubet vt loco versuum illorum. Hac die lætus meruit Beatas Scandere sedes, dicatur, Hac die lætus meruit supremos Laudis honores. Ergo quia iuxta mentem Ecclesiæ est, cùm de beatis sedibus agitur, eas à S. Confessore in die mortis eius obtentas: quod tamen nequit stare quando eius festum alio die celebratur. Si enim de meritò tantum ageretur, stare id verissimè posset iuxta præfatam explicationem, eum scilicet die tali sedes beatas meruisse, etiamsi dies mortis non sit. Nam cùm dicitur hac die meruisse supremos laudis honoris, significatur Confessorem sanctum ita sanctè vixisse, vt sequentia declarant: Qui pius, prudens humilis pudicus &c. Vita dum præsens vegetauit eius Corporis artus. Id quod pro Canonizatione obseruatur, vt scilicet is, de quo sic honorando agitur, vitam duxerit continuè gloriosam, vt loquitur Innocentius scribens in Cap. Audiuimus de Reliquijs & vener. sanctor. Ergo illa etiam die, in qua eius celebratur memoria. Atqui sicut ea die meruisse dicitur honores tales, dici etiam potest & debet sedes beatas meruisse. Ergo nulla erat mutationis præfatæ necessitas: & cùm facta sit, ex ea mens Ecclesiæ redditur manifesta, quæ quidem consummata Sanctorum celebrat merita, sed cum eorum pariter fructu, corona inquam iustitiæ consummationi tali respondente.

Iam ad aliud ex hymno laudum de mi [Migratio ad sidera quomodo Sinnichius exponat.]gratione inter sidera in Natali recurrente die, non magis verosimili expositione respondet adducto Psalmo 113. In exitu Israel de Ægypto. Vbi cùm de exitu loquatur vates, & gestis in ipso, longa tamen temporis spatia est intercurrisse compertum: Mare, inquit, vidit, & fugit. Et sta [Psal. 113.]tim: Iordanis conuersus est retrorsum. Et tamen inter maris fugam, & retrouersionem Iordanis, quadraginta ferè anni transierunt. Non ergo phrases istæ ex mente Ecclesiæ important cælestis beatitudinis adeptionem superuenisse defunctis absque interiecta plurium dierum, vel mensium, vel etiam annorum remora; sed ipsorum migrationem de corpore non fuisse descensionem in tartarum reproborum, sed accessionem potiùs versus paradisum electorum. Qui autem accedit, non eo ipso peruenit, sed saltem appropinquat. Dicere solemus (inquit Augustinus Lib. 2. de con [D. August.]sensu Euangel. Cap. 20.) acceßisse aliquem, etiam antequàm perueniat illuc, quò dicitur acceßisse: vnde etiam dicimus, parùm acceßit, vel multùm acceßit eò, quo appetit peruenire. Sic ille: iuxta quem explicandi modum, cùm dicitur Migrauit inter sidera, idem est atque acceßit ad sidera, ad ea aliquando peruenturus.

Sed certè incredibilis ex eo statim appa [Sed explicationis aperitur absurditas.]ret absurditas. Inprimis enim violentia verbis manifestæ assertionis infertur, & omnibus vt iacent intellectis, quia in eo inconueniens occurrit nullum, fauetur sanctis, & Ecclesiæ consulitur veritati. Deinde, ex eo sequitur stare illud posse cum remora longissima, quæ plurium annorum esse queat. Et cum Plurium dicitur, & similiter ex Ægyptiaco exitu deducantur, contingere posse vt sit quadraginta: & hoc parùm, nam Canonizatio gloriæ testimonium est, sed securæ illius adoptionis: vnde & post Canonizationem accidere potest S. Confessorem diu in purgatorio cruciari. Cùm autem ante Canonizationem plures soleant anni decurrere, immò & quamplures, vt in Diuis Isidoro Agricola, Hyacintho, Raymundo, & alijs constat euenisse; fiet ex eo longissimam posse contingere detentionem. Quod equidem non video quomodo salua pietate possit sustineri. Ex quo & fit explicationem datam de accessione non posse constare: neque enim accedere dici potest, qui per plura annorum spatia à cælo abest, remotus, & exul à cælesti patria. Pro quo & faciunt dicta n. 30. & vt de migratione aliqualiter tolerari explicatio dicta queat, quid ad illud, quod in eodem hymno sequitur? Polluta sorde deputans Ouans tenet cœlestia. Vbi plusquàm accessus cernitur, triumphalis inquam ingressus, & possessio.

Et quidem citatus scriptor, vt vidimus n. [Ex concessione pro Sanctis aliquibus impugnatio efficax instructa.] 46. admittit respectu aliquarum Canonizationum stare posse id, quod contendimus, gloriam scilicet sanctorum in eisdem declaratam. Atqui iuxta explicationem ipsius pro nulla extat sufficiens fundamentum. Cùm enim dicitur sanctum ad gloriam euectum, dici potest non de immediata glorificatione intelligendum, sed de accessu, qui gloriæ assecutionem potest plures per annos antecedere. Argumentum autem ex Psalmo desumptum satis est debile, quando ex eo fieret, iuxta nuper dicta, de nullius sancti glorificatione statim à morte constare. Deinde ipse narrationis [Psalmi 113. expositio genuina.] tenor indicat apertè quomodo ea, quæ sequuntur, sint accipienda, de quibus aliàs ex scripturæ sacræ narratione constabat. Ex quo & arguo. Nam cùm dicitur, In exitu, necessarium est intelligi aliqua ex ibi dictis verè in exitu contigisse, vti reuera contigerunt; mare scilicet vidisse, & fugisse, & alia, in quibus Deus se sanctum & potentem ostendit: hoc enim est factam esse Iudæam sanctificationem eius, & Israel potestatem eius, quia scilicet sanctitatem & potestatem suam circa populum electum reddidit manifestam. Quod quidem in casu præsenti non est inuenire, cùm nihil gloriæ dicatur obtentum, sed sanctos eam à longè salutantes iuductos videamus, iuxta Apostolum. Heb. 11. v. 13.

Plus illud videtur habere momenti, quod [Obiectio ex SS. veteris Testamenti ab Ecclesia celebratis, & nonnullis aliis.] ex sanctis desumitur, quibus præfatæ nequeunt laudes applicari, vt Diuis Ioachimo, & Iosepho, quos constat non receptos in cælum, in eo, qui vt eorum Natalis celebratur, die; & idem est de alijs veteris Testamenti sanctis in Martyrologio contentis, quorum si concedatur celebratio, eodem modo est in præfatis hymnis pronuntiandum, vt etiam de SS. Paschasio & Seuerino, vbi acciderit eosdem celebrari. Sed de his postremis iam dictum §. 4. Ad alios dico quærendum sensum congruum, iuxta quem stare laudes possint, & ita admitti ex parte posse, quem pro alijs præfatus scriptor generalem esse contendit; meruisse inquam gloriam, quam hodie possident: ita vt scandere non dicat primarium ascensum, sed perseuerantiam in illo, quia sanctis gloria semper est noua. Item iuxta dicta nu. 55. Hac die meruisse dicuntur, quia etiam in illa gloriam meruerunt, cùm nulla ipsis dies sine linea transierit, continuato cursu meritorum. Addi potest, licet ipsis [Obseruanda doctrina circa ritus sacros.] non congruat in rigore vt dicitur, recitari tamen vt commune alijs, quia non pro quolibet sancto est nouus hymnus concinnandus. Sic in hymnis præfatis accidit: in priori enim extabat illud, & multis in Ecclesijs, in quibus nulla facta mutatio, iuxta Pontificiam permissionem, extat adhuc: Ad sacrum cuius tumulum frequenter &c. Et tamen frequentia miraculorum non reperitur in omnibus, immò neque sepulchra sunt cognita aliquorum. In altero illud: Hic nempe mundi gaudia, & luculenta prædia Polluta Sorde deputans. Peruenit ad cælestia, seu Ouans tenet &c. Licet enim quod de cælestium possessione dicitur, omninò certum sit, quia prioribus consonat, Migrauit inter Sidera. Quòd tamen luculenta prædia contempserit, nequit de omnibus affirmari; cùm ex Confessoribus plurimi talia non habuerint prædia, vt D. Isidorus Agricola, S. Didacus Complutensis, & alij. In hymno pro vno Martyre sic habetur: Fundensque pro te sanguinem Æterna bona poßidet. Non fudisse autem omnes sanguinem certissimum est, quod & mutatio in aliquibus Octaui Responsorij manifestat. Pro pluribus ita: Hi pro te furias, atque minas truces Calcarunt hominum, sæuaque verbera: Ceßit his lacerans fortiter vngula, nec carpsit penetralia. Traduntur igni Martyres, & bestiarum dentibus: Nudata pendent viscera &c. Quæ quidem in omnibus non fuisse clarius est, quàm vt in eo probando insumere tempus debeamus. Pro sanctis etiam feminis in earum festis mulieris fortis laudes resonant à Salomone contextæ Prouerb. 31. & tamen exploratissimum est non omnes fuisse matres familias, aut vxoratas, aliaque ibidem contenta peregisse. Sensus ergo congruus pro omnibus esse potest, sanctum, de quo agitur, vnum esse ex illorum ordine, de quibus talia prædicantur, cui & multa competant, quæ inter communes laudes decantantur.

Si dicas potuisse Ecclesiam in festis præ [Circa DD. Ioachimum & Ioseph, cur in hymnis non facta variatio.]fatis Diuorum Ioachimi & Iosephi eam mutationem indicere, quæ pro alijs Confessoribus adhibetur, vt Sedes beatæ in Laudis honores mutarentur. Quod cùm non ita factum sit, videtur ex eo inferri, in primis illam non fuisse aliàs necessariam, quandoquidem in dictis Patriarchis verus retinetur sensus, ita & in alijs posset retineri. Deinde, in alijs, pro quibus variatio statuitur, dies est certus mortis, pro quo indicando sic statutum: vnde dies pro dies substituitur. In Diuis autem prædictis non sic accidit, vnde ex ea parte peculiaris videtur dispositio requisita. Ad quod dico potuisse quidem circa omnes ita disponi: vnde ante Vrbanum VIII. nulla extabat in hymnis variatio: conuenientem autem visam fuisse ob vitandum errorem aliquorum. Et potuit equidem circa Diuos præfatos illa constitui: ex eo autem non ita factum, quia cum dies tales vt eorum proprij sint communiter in Ecclesia recepti, reuera ita esse potuit, vt scilicet in eisdem mortui, in quibus ab eadem celebrantur. Quòd si vt aliorum, pro quibus variatio præcipitur, statueretur pro ipsis, iam dies, in quibus celebrantur, certò viderentur exclusi. Vnde ad id quod vlteriùs vrgebatur, debuisse quidem pro illis peculiarem dispositionem induci, ex dudum dictis fit satis: peculiaris enim dispositio est, vt cùm dies sit eorum mortis incertus, more aliorum non tractentur, sed ad diem, in quo celebrantur, respectus habetur, ne ille, in quo esse illa potuit, penitus excludatur. Dignissimi sanè illi hymnis peculiaribus, quibus honorati Diui Hermenegildus, Martina, & Theresia, & erit fortè in aliquo ea cura Pontifice, quam laudabit omnis Ecclesia sanctorum.

§. VII.

Circa splendores & radios in Sanctorum imaginibus communis Ecclesiæ sensus propugnatus.

DE illis loquens Auctor, quibus sancto [Radiorum coronam signum esse prognosticum vt teneat Sinnichius.]rum gloria designatur, fatetur quidem ita esse nu. 288. pro quo Cardinalem Bellarminum, P. Serarium, & Mag. Castellinum adducit, sed contrarios ipsi, quandoquidem illi signum esse gloriæ demonstratiuum affirmant, ille prognosticum, futuræ inquam: splendorem enim aliquando sanctis, dum viuerent, infuisse, ex Moyse & Elia in Transfiguratione Domini, Diuo Ignatio, ac S. Philippo Nerio probat, nec non ex D. Carolo Borromæo, cuius eximiæ sanctitatis splendorem præmonstrauit Dominus magno & insolito lumine, qua nocte puer nascebatur (& quidem in originali peccato) super maternum cubiculum compluribus visum, vt in Bulla Canonizationis habetur, & in sacris Officijs. Elias permissus cum radijs depingi, etsi nondum beatus; quod & in D. Ioanne Euangelista est indubitatum, de cuius tamen morte non est omnimoda certitudo, quibusdam probabiliter negantibus, de quibus idem §. 273. & Lezana Consulto 3. num. 116. & seqq. Adduntur & Coronæ super 40. Martyres visæ descendere, quæ quidem prognosticum tantùm gloriæ signum præseferebant. Ergo &c.

Sed contra hæc stat Primò auctoritas scri [Multis rationibus impugnatus.]ptorum omnium de signo demonstratiuo attestantium. Secundò communis sensus Fidelium. Tertiò, quod sequeretur signum esse falsum: cùm enim sancti sint in gloria, & cælestibus splendoribus illustrentur, signum prognosticum falsum erit, cùm sit tantùm futuri luminis ostensiuum. Quartò, signum ideò constituitur, vt videntes, eo perspecto, ad rem per illud significatam deducantur: Atqui Fidelium nullus splendore prædicto perspecto futuram sanctorum gloriam intelligit: ergo non est prognosticum. Quintò, in ijs, in quibus Auctor agnoscit declaratam gloriæ adeptionem cultu Canonizationis exhibito signum prædictum apponitur, in quibus dici nequit esse prognosticum; & tamen in alijs non aliter apponitur, aut cum nouo significationis modo: ergo idem est in omnibus.

Nec valet si dicatur esse prognosticum [Non solùm gloriæ corporis futuræ, sed præsentis in anima esse demonstratiuum.] respectu gloriæ corporum futuræ in resurrectione, quando Saluatorem expectamus, qui reformabit corpus humilitatis nostræ configuratum corpori claritatis suæ, vt Apostolus loquitur Philip. 3. Nam dubitari nequit quin signum præfatum pro significanda gloria animæ disponatur, cùm hic sit receptissimus omnium sensus, & Doctorum ita contestantium, pro quo est ratio euidens; Nam beatitudo propriè est in anima, ex qua in corpus tamquàm effectus consequens claritas deriuatur: ergo pro illa præcipuè debuit signum applicari, lumen indicans gloriæ, & illius effectum, claram Dei visionem, quæ & ipsa vtpotè talis, claritas est, qua beati spiritus illustrantur. Hoc ergo admisso vti irrefragabili, probationes adductæ currunt, rem hanc reddentes manifestam.

Adducta in contrarium non vrgent, fate [Obiecta discussa.]mur enim multoties Dei seruos etiam viuentes in vita mortali splendoribus illustratos: modò autem non de splendore quolibet agimus, sed de coloribus expresso ex institutione Ecclesiæ ad designandam sanctorum gloriam adhibito. Et potest [S. Elia vt congruat splendor.] ille quidem S. Eliæ esse communis ex ipsius Ecclesiæ concessione, pro quo adducitur Lezana Consulto citato num. 93. Sed Auctor hic Eliam [Quod de S. Ioan. Euangelista.] Deum clare videre longo ibi discursu contendit. Quod & de B. Ioanne Euangelista communis etiam Doctorum sensus amplectitur, cui præfatus Auctor, quod Eliæ concedit, non audebit denegare. Mihi certè exploratissimum est, sicut & P. Cornelio in Ioan. 21. v. 22. qui omnino videndus, Diuum Ioannem cælesti gloria potiri post mortem in Domino felicissimam: quod si aliter forsitan contigisset, id tamquàm singulare aliquid à communi regula exorbitans, non est trahendum in exemplum. Sicut neque Canonizatio Eliæ, & multò id potiùs de Virgine asserendum. Templa in Diui Petri adhuc viuentis honorem erecta, si reuera ita fuit, quod satis tamen est dubium, ita accipiendum, vt in illis tanti esset venerabile nomen Apostoli, eo quòd ad illorum erectionem aliquid contulisset, vt dicitur Basilica Constantiniana, Liberij, Sixti & Matriti Dom. Mariæ de Aragon. Quod autem addit Lezana de templo ædificato in D. Ioannis Euangelistæ honorem, apocryphum est, sicut & Auctor, ex quo prolatum, Abdias scilicet Babylonicus, talis iudicio Ecclesiæ declaratus. Hoc volumus, hoc contendimus, hoc probamus, iuxta ritum, quem à priscis temporibus Ecclesia seruat, Canonizatione sanctos beatos declarari, & signum illud splendoris non adeò antiquum, tale esse vt pro gloria declaranda deseruiat, nisi ex speciali Ecclesiæ concessione pro aliquo secus venerit affirmandum.

Videtur autem Lezana eiusdem cum Sin [Lezana vt videatur cum Sinnichio sentire.]nichio sententiæ, sic enim scribit Consulto illo 3. num. 116. de S. Ioanne locutus, & incerta eius beatitudine: Nihilominus Ecclesia festum ipsius indubitanter celebrat, abs dubiè credens, ad hoc, quòd aliquis sanctus ab Ecclesia solemni ritu Officij diuini colatur, necessarium non esse illum esse mortuum, comprehensorem, aut beatum, sed verè sanctum, in gratia confirmatum, & in tali statu, quo Fidelium preces, quæ ad Deum per eius interceßionem funduntur, exaudiri poßint. Hæc ille: cui da [Sed explicatus in meliori sensu.]mus per potentiam absolutam ita posse fieri si videlicet constaret Ecclesiæ aliquem ea omnia habere, quæ ab ipso recensentur, vt si alius esset futurus Elias, ad similia electus officia, portentosè translatus, pro quo peculiaris fieret reuelatio. Iuxta cursum autem rerum, quem vsque ad finem sæculi videtur habitura, nullus nisi post mortem Canonizationis honorem consequetur, cum ipsius gloriæ certitudine: quod quidem à præfato scriptore neutiquàm est negatum, aut est credibile fore negandum, & ita Sinnichio sua in assertione non consonans. Præterquàm quòd Lezana statum requirit honorificum, vt intercedere sancti possint, qualem in Elia explicat n. 119. [Eliæ status.] vbi ait eum non in carcere tribulationis, sed in Paradiso exultationis: non in terra miseriæ & tenebrarum, sed in splendidissimo & amænissimo habitaculo constitutum. Id quod Sinnichio non esse necessarium arridet, qui Canonizatos in Purgatorij carcere aptos æstimat, vt per eos possint preces ad Dei exauditionem deseruire.

§. VIII.

Nonnulla alia exhibentur cum auctario doctrinæ.

EX trium sanctorum Canonizatione à [Ex Canonizationibus à Ioanne 22. peractis disficultas specialis; eo quod ille animas non beandas ante generalem resurrectionem sentiebat.] Ioanne XXII. peracta, scilicet S. Ludouici Episcopi Tolosani, S. Thomæ Herfordiensis, in Anglia Præsulis, & S. Thomæ Aquinatis, argumentum sumit præfatus scriptor, & prosequitur Cap. 67. & seqq. Is enim Pontifex in eo fuit erroneo sensu, vt existimaret iustorum animas non beari, neque beandas ante corporum generalem resurrectionem, quem tamen moriturus explosit ingenua retractatione. Ante retractationem autem tres prædictos sanctorum Catalogo adscripsit: quorum animas cùm non fore beandas vsque ad futurum censeret articulum, fit ex eo, stare Canonizationem posse sine gloriæ certitudine: eam enim conferre Canonizatio non potuit, quæ iuxta Canonizantis est mentem accipienda, & circa hoc satis erat mens comperta Pontificis gloriam in sanctis ante retractationem penitus abnegantis. Quam difficultatem vt soluat tres proponit dicendi modos. Prior est Pontificem quando Canonizauit, sensum omninò fidei consonum habuisse, quem abiecit posteà, sed pridie ante mortem resumpsit: quæ varietas licet in senibus frequens non sit, visa tamen in quibusdam, vt in Tertulliano, ac sulpitio Seuero, circa quod eruditè discurrit. Non tamen in eo conquiescit, eo quòd testis illius temporis, cui fides debeat adhiberi, non adsit, & ita videtur voluntarium pronuntiatum. Secundus est Pontificem iuxta aliorum probabilem sententiam processisse, quod fieri posse quamplures affirmant; immò & multoties obligationem extare, vt in Confessario. Pro quo ex Maiolo adducit protestationem quamdam à Pontificibus in Canonizatione solitam adhiberi in hunc modum: Antequàm ad pronuntiationem veniamus, [Singularis Pontificum protestatio in Canonizationis actu.] protestamur publicè apud vos præsentes, quòd per hunc actum Canonizationis non intendimus aliquid facere, quod sit contra fidem, aut Ecclesiam Catholicam, siue honorem Dei. Et quidem ita factum asserit, eo quòd Pontifices dubitarent de actuali beatitudine quarumdem particularium personarum, quas Canonizabant, & ita verisimilius est præfatum Pontificem interposuisse eamdem, qui de actuali beatitudine omnium dubitabat. Si autem interposuit, per eam videtur sufficienter præcauisse suæ sententiæ præiudicium. Contra quod nihil obijcit, vnde & videtur non improbare. Tertius est Pontificem existimasse Canonizationem sanctorum non importare actualem beatitudinem Canonizatorum, sed dumtaxat consummationem ipsorum in statu gratiæ, sanctitatis, aut amicitiæ diuinæ.

Motiua autem ad ita sentiendum esse po [Motiua, erroris de non beandis animabus 1. ex sanctis veteris Testamenti Canonizatis, Innocent 4.]tuerunt. Primò Canonizationes sanctorum veteris Testamenti Eccli. 44. &c. Ex quo loco id infert Innocentius in Cap. Audiuimus de Relig. & Vener. sanct. cuius illa sunt verba: Per hoc quod dicit, Laudemus viros gloriosos, ostendit quòd Canonizati erant, quia aliter non mandaretur Ecclesiæ, quod eos laudaret. Sic ille. Secundò. Quia multi Pontifices Ioannis prædecessores Sanctos Canonizauerant; nec tamen sententiam eorum, qui [Eccl. 44.] censuerunt animarum beatitudinem differri, reprobarant, si enim reprobassent ipsis Canonizationis actibus, iam contra sentientes essent erroris manifesti rei, quod secus accidit; neque Ioannes posset in sua sententia perdurare. Tertiò. Quia animaduersum est miracula, quæ ad Canonizationem conferunt, non euincere actualem beatitudinem. Nam de Eliseo Scriptum: In vita sua fecit monstra Eccl. 48. vers. 15. Iere [Eccl. 48. v. 15.]mias miraculosè apparuit Iudæ Machabæo, Deditque ei gladium aureum, dicens: Accipe sanctum gladium munus à Deo, in quo deijcias aduersarios populi Israel. 2. Machab. 15. vers. 15. [2. Mach. 15. v. 15. & 16.] 16. Idem Paschasius & Seuerinus, de quibus suprà, & hunc modum sibi defensendum assumit citatus Scriptor, pro quo ea, quæ superiùs sunt discussa, ab eôdem congeruntur.

Sed verò licet hic Pontifex in ea fuerit sententia de actuali Dei visione neganda omnibus beiandis, eis tamen, qui Canonizati fuissent cælestem gloriam sine visione non esse denegandam affirmabat. Vnde in Bulla Canonizationis D. Thomæ Aquinatis ita loquitur: Hæc sanè testimonia tua Deus, quæ de hoc viro iusto nobis credibilia facta sunt nimis. Nam si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei maius est, quo animam eius cælum poßidere iam cernimus. Sic ille quòd quomodocumque explicetur, valde est profectò alienum à Scriptoris præfati asserto, qui Canonizatos asserit posse in pœnali carcere diutissime detentos cruciari.

Iam quod ad motiua præfata acci [Responsio ad motiua prædicta.]dit excutiamus. Primum de Canonizatione Sanctorum antiquæ legis, quantùm habeat momenti vidimus num. 45. Mirari autem licet virum eruditum pro illorum Canonizatione verba Innocentij Tertij producere in Cap. Audiuimus, vbi nihil tale habetur, cùm aliàs citatum Caput, non Innocentij Tertij, sed Alexandri Tertij sit: & quidem in Contelorio, cuius transcripsit verba, Innocentium inuenit, sed ille non est, qui exponit Cap. Audiuimus, sed Quartus: nec auctor Decretalis Maiores, de Baptismo. Secundum, de antiquioribus Canonizationibus, ex quibus animarum non poterat beatitudo colligi, quia dogma illud non erat expressè definitum, nihil obstat, cùm non de illis, sed de ijs, quæ post definitionem à Benedicto XI. In speciali Extrauagante, & à Concilio Florentino in Definitione fidei. Seßione vltima, Ecclesiæ vniuersali propositam, nostrum procedat assertum. Cùm enim de fide sit animas purgatione non indigas statim Deum videre, dum gloria Sanctorum Canonizatione statuitur, ea præsertim asseritur, in qua est posita beatitudo. Tertium de miraculis Sanctorum veteris Testamenti nihil nouum adducit, quod negotium aliquod possit facessere, cùm pro statu Ecclesiæ adeò sit dispositio diuersa, vbi & quod de Paschasio & Seuerino affertur, iam est à nobis superiùs enodatum n. 39. & 40.

De tribus ergo modis illis pro difficul [Quid circa Canonizationem à prædictis peractam asserendum.]tatis præsentis elucidatione loquendo, parum refert siue vnum, siue alium, vt magis verosimilem eligamus. Cùm enim de fide non fuerit illis temporibus veritas ista definita, quomodocumque Pontifices senserint, non penitus certum relictum est, quòd ad Canonizationem spectat, vt ratione illius Sanctorum animæ statim ab exitu à corpore beatitudinem assecutas Fideles credere debuissent. Licet vt omnino certum videatur asserendum illos in Canonizationis actu suum noluisse errorem immiscere, id enim existimare absurdissimum esset: sed ita se gessisse, vt seposito priuato sensu, id vellent peragere, quod iuxta Catholicam esset veritatem. Sic enim protestatio illa est accipienda, de qua num. 67. Quòd si Pontifex aliquis sentiendi modum habuit veritati conformem, & illum in Canonizatione expressum voluit, non ideò definisse vti rem de fide credendus est, quia id non ex professo discussum, sed incidenter adiectum: quo pacto existimat P. Suarez accipendum quod habet In [P. Suarez.]nocentius Tertius in Cap. Maiores de Baptismo circa eamdem veritatem, vt videri potest Tractat. 1. in 1. 2. Disput. 13. Sect. 1. num. 8. licet reuera ibi Pontifex de visione beata non loquatur, sed tantum asserat patere baptizatis ianuam, & ad regnum cælorum perueniri. Et similiter accipiendum quod Gregorius IX. habet in Bulla Canonizationis B. Elisabethæ viduæ, vbi sic ait: [Bulla pro S. Elisabetha.] Nos dictam Sanctam, quam sibi ad intuitum placuit suæ Maiestatis admittere: Sanctorum Catalogo duximus adscribendam. Nisi dicamus intuitum visionem Dei intuitiuam non indicare, sed Christi secundùm eius gloriosam humanitatem. Quamuis & generaliùs accipi queat pro intuitu, quicumque ille sit, quo Deus animam Sanctæ illius beare disposuerat secundùm eius ordinatissimam prouidentiam. Quo pacto etiam exponenda veniunt, quæ in Canonizationibus alijs de gloria illorum, qui Canonizantur, asserta reperiuntur, vt ea scilicet sit, quam Deus scit in cæli sedibus illis esse repositam, & à se, iudice, iam tributam. Et hæc circa præfatum Scriptorem, neque enim vacat omnia ab eo prolata insequi, sed præcipua illa, quæ veritati à nobis stabilitæ videntur posse incommodare: vnde & velitationem omitto, de qua Cap. 77. cum Patribus Valentia, Tannero, Amico, & Castropalao, quos ei contradicentes apertè, contendit tandem esse fautores. Sed quidem prius illud per assertiones perspicuas, hoc per ambages & violentas Consequentias. Ergo ad alia.

Scripta hæc ante Canonizationem, sed subtrahi generaliter pro futura minimè deluerunt.

SECTIO II.

Ex Bullis, seu Breuibus Beatificationis Beatæ ROSÆ Virginis Peruuianæ superiora Asserta comprobantur.

BEatificationis certitudinem ex eo [Pontifex in Beatificatione plusquam permittendo procedit.] præcipuè nu. 10. probauimus, quòd Pontifex in eius concessione, non permittendo solùm, sed concedendo, inuitando, & beneuolentissima pro inducendo & promouendo cultu eius, de quo agitur, facta de eo attestatione, procedat. Id quod ex Bulla (sic eas vocabimus, licet in forma Breuis expeditas) circa B. Aloysij Gonzagæ Beatificationem ostensum. Quod quidem in B. Rosa cumulatissimè præstitum, tot pro illa prærogatiuis adiunctis, vt nihil tale in vlla ex præcedentibus possit inueniri. In Bulla an. 1668. die 14. Septembris, sic Pontifex, Redemptoris & Domini N. IESV Christi, qui Sacras [Bulla pro B. Rosa, cuius singulares prærogatiuæ.] Virgines sponsus suas virtutum floribus multipliciter decoratas immercescibilis gloriæ præmijs donat in cælis, vices (licet immeriti) gerentes in terris, pia Fidelium, præsertim Catholicorum Regum vota ad augendam illarum Venerationem laudabili studio tendentia, libenter exaudimus, ac fauoribus & gratijs prosequimur opportunis. Et inferius. Cùm autem sicut præfatorum Caroli Regis, & Mariannæ Reginæ nomine per dilectum filium nobilem virum modernum Marchionem de Astorga eiusdem Catholici Regis apud nos, & Sedem Apostolicam Oratorem nobis nuper expositum fuit &c. Nos laudabilia eorumdem Caroli Regis, & Mariannæ Reginæ erga res sacras studia plurimùm in Domino commendantes, pijsque eorum precibus fauorabiliter annuere paterna benignitate cupientes, vt de cetero &c. Iuxta quæ compertum habetur Pontificem concessione huiusmodi ad augendam Fidelium deuotionem & venerationem tendere præsertim Catholicorum Regum. Vult ergo & desiderat eam coli, & ita non est tantùm nuda permissio, sed honor exhibitus ei, quam iudicat tali esse honore & veneratione dignissimam. Nam honor regis iudicium diligit, vt clamat Vates Rex Psal. 95. v. 7. Pro quo & in Bulla de Patronatu (de quo inferiùs) die 2. Ianuar. 1669. sic idem Prima publici cultus honore per hanc Sanctam Sedem decorari menuerit &c. Discursus est breuis, sed euidens. Vult cultum, & venerationem promouere: ergo vult exhiberi ipsi cultum & venerationem. Sic velle non est tantùm permittere: ergo est aliquid supra permissionem. Atqui supra permissionem tantùm est cultus & venerationis positiua approbatio: ergo eam gerit Pontifex in Beatificatione. Tunc vltra. Approbare non potest, nisi merita respectu talis cultus & venerationis agnoscens & probans: ergo talis in illo recognitio nequit rationabiliter denegari.

Deinde num. 11. & 16. ex eo vrgebamus; quòd Pontifex vt talis in Beatificatione à Cathe [Pontifex in illa vt talis ex Cathedra decernit.]dra decernendo procedat: quod quidem in casu præuenti manifestissimum apparet ex eiusdem verbis nuper adductis. Redemptoris vices gerentes in terris. Et in Bulla die 12. Februarij 1668. Nos (inquit) ex debito Pastoralis Officij, quo Catholicæ Ecclesiæ adstringimur. Et inferiùs. Auctoritate Apostolica tenore præsentium indulgemus &c. Quæ omnia, non solùm vt Principem, sed vt Iudicem se gerere apertè conuincunt: quia Christi vices non, vt Princeps gerit tantùm, sed maximè vt Iudex, veritatis arbiter, ad quod Pastorale officium, & Apostolica auctoritas porriguntur.

Prætereà num. 12. ex Cap. Audiuimus de [Ex Reliquiarum adoratione validum argumentum iuxta Cap. Audiuimus:] Reliq. & venerat. sanctor. validum argumentum instructum. Et quia de Reliquijs agitur, est illud pro B. Rosa speciale quod præfata in Bulla primaria habetur: sic enim ibi: Eiusque corpus & Reliquiæ venerationi Fidelium, (non tamen in Proceßionibus circumferenda) exponantur. Reliquias ergo venerari Fideles omnes possunt sine vllo erroris periculo; aliàs non ritè caueretur, quod ab Alexandro Tertio prædicto est in Capite consti [In Processionibus vt deferri queant.]tutum occasione illius, qui in ebrietate mortuus vt Sanctus colebatur. Quòd autem in Processionibus circumlatio prohibeatur, ideò accidit, quia Pontifex vult honorem prædictum Canonizatis reseruari, de quo egimus citata Sect. 2. Par. 4. Quod quidem de Processionibus accipiendum, quæ per publicas vias fieri solitæ; non autem de illis, quæ in claustris Religiosorum: tales enim supplicationum publicarum nomine non veniunt vnde prohibitis talibus, tali non censentur prohibitione comprehensæ, vt videri potest apud D. Barbosam de potestate Episcopi Allegat. 73. num. 7. Idem est de Processionibus, quæ fiunt intra ambitum Ecclesiæ, de quibus ibidem citatus Scriptor: vel si quid ampliùs iuxta probabiles sententias liceat, aut vsu receptum sit, vt quod de triginta passibus quibusdam placuit, de quibus Bordonus Tomo 2. Resolut. 7. à nu. 126. Tomo 3. Resolut. 68, Quæs. 19. & 20. & Tomo 4. Decis. 282.

Quod ad Missæ sacrificium attinet, in hac [Quid singulare in illa circa Missa sacrificium.] Virgine singulare. In primaria Bulla sic habetur: Hæc verò (Officium scilicet & Missa) in locis dumtaxat infrascriptis: nempe in Ciuitate & diœcesi Limana, ac in vniuerso Ordine S. Dominici, tam Fratrum quam Monialium, & quantùm ad Missas attinet, etiam à Sacerdotibus confluentibus. Hæc non adeò specialia sunt; licet quod ad Socerdotes confluentes spectat, non sit ita commune vt ex Beatificationibus multis perspectum habetur. Vbi & notandum illud: & quod ad Missas attinet. Nam quod attinet ad Officium videtur exceptum, vt non liceat, quamuis concessio pro Missa extet: Ex quo id [Cur Missa concessa, sed non officium.] inferre licet pro moderatione in hoc negotio seruanda, vt de maiori ad minus non liceat arguere in ijs, quæ expressa non sunt: & pro Missa quidem ratio satis congrua succurrit, vt scilicet in Ecclesia, in qua festum agitur, non sit in Missis diuersitas quæ audientes posset offendere, & eorum deuotionem aliquatenus tenuare. Licere Officium non penitus reijcit P. Quintanad Tom. 1. Tract. 7. Sing. 7. n. 9. Quod sequitur satis est peculiare, sic enim Pontifex.

Prætereà primo dumtaxat anno à datis hisce [Singularius aliquid.] litteris, & quo ad Indias à die, quo eædem præsentes litteræ illuc peruenerint inchoando, in Ecclesijs Ciuitatis & Diœcesis ac Ordinis præfectorum, nec non in omnibus Cathedralibus & Metropolitanis Hispaniarum & Indiarum, solemnia Beatificationis eiusdem cum Officio & Missa sub ritu Duplicis maioris, die ab Ordinarijs constituta, & intra sex menses publicanda, celebrandi facimus facultatem. Sic ibi, quod satis quidem peculiare, vt dixi, quod scilicet in Cathedralibus & Metropolitanis Hispaniarum & Indiarum Ecclesijs festum posset modo dicto celebrari. Id enim neque in Canonizationibus concedi solitum: quandoquidem sancti in Kalendario non extantes nequeunt, etiamsi supremum sint honorem Canonizationis adepti, sine speciali Sedis Apostolicæ concessione sacrificij oblatione coli, nisi Patroni, aut Titulares sint, aut Reliquiæ ipsorum insignes habeantur: licet nonnulli circa hoc nimis quantùm habenas laxent; cùm tamen Pontificia Decreta, & ex illis aliqua satis recentia, id videantur apertè prohibere.

Sequitur & aliud honoris auctarium, sic [Item & valde singulare.] enim statim Sanctissimus Clemens: Romæ verò in Ecclesia S. Iacobi Nationis Hispanorum iuxta bimestre, postquàm tamen in Basilica Principis Apostololorum celebrata fuerint eadem solemnia, pariter celebrari permittimus. Non ita quidem in alijs, & ideò verbum Permittimus adiectum vti circa rem insolitam; regulandum tamen, quod ad Pontificis desiderium attinet, iuxta dicta superius, quibus hanc Virginem specialissimè honorandi extendit voluntatem. Cùm autem totum hoc sphæram Beatificationis non excedat, ex eo habetur quamdam esse illam Canonizationis speciem, cùm in aliquo [Beatificatio Canonizationis species.] solemnem excedere queat, iuxta Pontificum arbitrariam concessionem, sed magno consilio præfundatam, & ita de illius, qui beatificatur gloria non posse dubitari, sicut neque de Canonizato.

Ex dictis num. 10 & 15. constat Beatum [Beatus toti mundo colendus proponitur. Inde argumentum & quid de B. Rosa speciale.] Vniuersæ Ecclesiæ colendum proponi, pro quo & B. Rosæ Beatificatio suffragatur; sic enim Pontifex in primaria concessione Auctoritate Apostolica tenore præsentium indulgemus vt memorata Dei serua Rosa de S. MARIA in posterum Beatæ nomine nuncupetur. Sic ille: cuius concessio propositioni Congregationis respondet, de qua sic præmiserat: Interim verò indulgeri, vt in toto Orbe terrarum Beata nuncupetur. Toti ergo terrararum Orbi vt Beata colenda proponitur, eximijs honoribus, cuius si esset incerta gloria, totus terrarum Orbis in errorem pernitiosissimum posset induci, si credulitas & cultus super veram non caderet sanctitatem. Hoc autem quod in B. Rosa ita expressum, quia specialibus est fauoribus eius Beatificatio decorata, in omnibus alijs intelligendum venit, quia eo ipso quòd Beatus dici possit ex concessione prædicta, in toto terrarum orbe [In Martyrologio apposita.] talis est habendus, & vt talis honorandus. Est & specialis illa publici honoris accessio, quod in Martyrologio Romano apponi iussa die 26. Augusti verbis illis: Limæ in Regno Peruano B. Rosæ de S. MARIA Virginis Tertij Ordinis S. Dominici.

Dictum nu. 18. Beatificationem non le [Exactissimo examine perfecta Beatificatio.]uiori examine perfici, sed exactissimo: quod & & in casu nostro manifestum habemus, sic enim Pontifex in priori Indulto: Cùm itaque diligentißimè discußis atque perpensis per Congregationem Venerabilium Fratrum nostrorum S. R. E. Cardinalium sacris Ritibus præpositorum proceßibus &c. quæ in Bulla alia citato die 14. Septemb. 1668. reproducta pro noua alia concessione. Vtrobique autem ad Canonizationem posse procedi solemnem, de quo & citato loco: relatum sibi à Congregatione Pontifex attestatur sic dicens: Cùm Congregatio dicta coràm Nobis constituta vnanimiter censuisset quandocumque Nobis, Videretur, ad solemnem eiusdem Serue Dei Canonizationem iuxta ritum S. R. E. tutò posse deueniri. Vbi & obseruandum pro Beatificatione separatim intenta non formare processum, sed ad Canonizationem acta omnia dirigi, & de sanctitate ac miraculis probatione legitima instituta, Pontifex relatione Sacræ Congregationis audita ad Beatificationem procedit, ne diutiùs cultus probati bene meriti protrahatur, supremum exhibiturus, cùm opportunitas subeat, ipse, vel alius, quod frequentiùs accidit, ob solemnissimi actus illius dilationem. Vide Contelorium Cap. 25. num. 92. vbi de commissione pro Dei seruo non beatificato, in qua de Canonizatione tantùm agitur, dum à Pontifice ad probationes petitur eius formula proposita.

P. Verricellum nu. 20. refellimus, qui in [Non de gloria solùm, sed etiam de heroicis virtutibus Beatificatio certitudinem importat, & quid in B. Rosa.] Beatificatione solam gloriæ certitudinem significatam asseruit, cùm tamen de heroicis virtutibus debeat vlteriùs constare, quod beneficio Canonizationis habetur, in quo quidem de inconsequentia notatus. Sed verò in Beatificatione, de qua agimus, nihil est, quod ex ea parte desiderare debeamus, sic enim Pontifex in Bulla priori: Proceßibus de Sedis Apostolicæ licentia confectis super vitæ sanctitate & virtutibus in gradu heroico, quibus serua Dei, Rosa de S. MARIA Virgo Limana Tertij Ordinis S. Dominici multipliciter claruisse &c. asserebatur. Quæ quidem eximia illius laus est, vt scilicet non solùm virtutibus in gradu heroico claruerit, sed multipliciter, vt omnes in ea virtutes heroicæ fuerint: vnde & gloria & honore multipliciter coronata.

Quatuor illustrantur Pronuntiata pro eiusdem Virginis excellentia.

QVod §. 3. & deinceps ostensum gloriam [Statim à morte beatam, quid & in talibus, ostenditur.] à Sanctis Canonizationis honorem adeptis, aut etiam Beatificatis, ab ipsa morte comparatam, semel & iterùm à Pontifice expressum præstat audiamus: sic enim ille in Bulla primaria: Sanctæ Matris Ecclesiæ: quæ Virgo casta vni viro desponsata est Christo, gloriosa fœcunditas, in omni quidem prole, quam per Dei gratiam quotidie profert, multipliciter gaudet: in Sacris vero Virginibus, quæ studiosa charismatum meliorum æmulatione expertem carnalis contagionis integritatem, virtutum floribus exornarunt, ineffabiliter exultat atque floret. Illarum, quæ accensis lampadibus, exierunt obuiam sponso, & intrauerunt cum eo ad nuptias, sublimem gloriam condignis honoribus, in terris celebrari decet, vt quæ sequuntur Agnum quocumque ierit, luctanti cum sæculi tentationibus infirmitati nostræ, adiutorij cælestis opem atque præsidium à sponso iugiter impetrare dignentur. Sic ibi. Ex Bulla alia, quæ incipit Redemptoris, verba dedimus nu. 72. eamdem luculentissimè contestantia veritatem.

[De publica inuocatione luculentum testimonium Pontificis.]

Circa publicam inuocationem dictum. num. 23. pro qua locupletissimè Pontifex in postrema Bulla citata, quæ incipit Orthodoxorum, sic enim loquitur, Et sicut nobis nuper expositum fuit, ipsi Carolus Rex, ac Marianna Regina vt eidem B. Rosæ, quam cælestis sponsus tot Chrismatum decorauit monilibus, tot virtutum ornauit floribus, tantâque & tam latè sparsa de vnguentorum suorum imbuit fragrantia, vt ex Dei seruis, quos occidentales Indiæ protulerunt, prima publici cultus honore per hanc S. Sedem decorari meruerit, venerationis fiat acceßio, & ex illius interceßione, tantò potentiùs partium illarum populi patrocinium sperent, quantò populi ipsi illam celebriori intentiorique deuotione colere ac honorare studuerint &c. Illam ergo in eo esse statu, in quo & inuocare ac subuenire certissimè possit, nequit vllatenus dubitari, aliàs in re adeò graui, & Oraculo Pontificio firmata, fideles populi cum detrimento multiplici fallerentur.

De radijs & splendoribus dictum. nu. 31. [Radij & splendores B. Rosæ concessi.] & 62. de quibus & Pontifex in Bulla priori sic habet: Imagines quoque radijs, seu splendoribus exornentur, de quo & in Bulla Redemptoris. Quod quidem in Bullis alijs non solet apponi, licet videatur vsu receptum: expressum tamen pro B. Rosa, peculiaris fauoris ergo. Et verò stare Bea [An communes illa Beatis.]tum esse declaratum aliquem, nec tamen cum radijs & splendoribus posse eius imaginem depingi, quia id concessum non est, affirmat Contelorius Cap. 2. nu. 10. vbi ita scribit: Hinc etiam [Contelorius.] fit, quòd Beatus ille dicatur, cuius nec dies mortis, nec Officium in eius memoriam celebratur, nec etiam illi dedicatur Ecclesia, aut eius imago pingitur cum radijs. Sic ille. Et quod ad Officium spectat, in B. Aloysio habemus exemplar, cui illud cum Missa concedens Gregorius XV. in relatione ipsi facta, quam profert, eum Beatum vocat, quòd non accidit cum alijs, quos Dei seruos solent tantùm vocare Pontifices. Sed quod ad radios & splendores attinet, videtur ex Decreto Vrbani VIII. constare die 2. Octobris 1625. Quia etsi [Vrb. Octa. Decretum.] Canonizationis, neque Beatificationis honore insigniti sint ab Apostolica Sede, eorum tamen Imagines in Oratorijs atque Ecclesijs, alijsque locis publicis ac etiam priuatis, cum laureolis, radijs, seu splendoribus proponuntur &c. Supponit ergo Beatificatos cum præfato posse ornatu proponi: in quo aliqui cum distinctione loquuntur: censent enim laureolam seu diadema, Canonizatis competere, radios & splendores Beatis. Sed certe vsus contrarium habet; & ita Contelorius Cap. 22. nu. 2. diadema, radios, & laureolam, vt commune quid Canonizatis & Beatificatis assignat §. Nec pingere. Quidquid autem circa dicta dubij posset occurrere, fauor Pontificius submouit volentis Christi sponsam sacris hisce monilibus exornari.

Num. 34. & 38. pro felici exitu validum [De gloria ab ipsa morte obtenta argumentum exhibet heroica sanctitas.] argumentum exhibitum ex heroica sanctitate, cùm sit certum aliquos sine purgationis indigentia Sedes beatas conscendere statim ab exitu beandis purgatissimis animabus. Quod equidem in B. Rosa vrget quàm maximè, de cuius heroica probitate vidimus num. 80. Pontificium Oraculum semel iterumque prolatum. Aliquæ profectò sunt Virgines, quæ oleum sibi sufficiens habentes, earum lampades non extinguuntur, & ita merentur statim cum sponso ad cœlestes nuptias intrare. Illæ enim de quibus Matthæi 25. ingressæ statim, semper pro illis aperta ianua, remoram nullam, breuissimam licet expertæ. Intrauerunt cum eo ad nuptias, vers. 10. Si ergo aliquæ, ex ijs vna B. Rosa, de cuius constat heroica sanctitate.

Iam quod ad gloriæ manifestationem [Aliud pro eadem admirabile.] spectat, non habemus equidem Canonizationis Bullas, in quibus pro eo solent exploratissima argumenta proponi. Erit sanè quando talia spectare licebit, cùm pro honore isto Pontifex ipse solicitudinem vrgeat, & necessarius quæratur solerter apparatus. Modò autem ex Canonizationis processibus, de quorum validitate testimonium sanctitati suæ perhibuit Congregatio, multa possunt firmamenta adscisci, ex quibus aliqua non dubito in Bulla propalanda. Quod quidem elegantissimus Scriptor præstitit in Mantissa post vitam, in cuius primordio illud, visam (ab ea, quæ ibidem describitur) coràm diuino solio angustißimam cæli Reginam stantem ac miri fulgoris coronam manu gestantem, velut nouam hospitem expectaret ad illius solij limbum feliciter coronandam. Parte altera niueus candidarum Virginum chorus mediam complexus Rosam tunc recèns defunctam hilari & canoro agmine deducebat ad Deiparam. Singulis virginibus singulæ erant in manibus palmæ, in verticibus coronæ. Rosa palmam deferebat vt ceteræ, at nondum coronam &c. Hic ergo non solùm illud vsurpare iuuat, de quo cit. num. 38. Domini Domini exitus mortis, sed etiam Dominæ, Dominæ, quam sic læti salutamus dicentes, O gloriosa Domina, semel iterumque cum Rosa talis, dum & exitum ipsi felicem sua intercessione & præsentia disposuit, & [Bis Domina ipsi Deipara.] coronam pariter gestat coronatura illam, & quam verissimè dicens: Veni sponsa Christi, accipe coronam, quam tibi Dominus præparauit in æternum. Et non mirandum si occurrat, quæ multis solita est Virginibus, eas ad gloriam cœlestis de ductura throni, & ad sponsi amplexus occurrere, pro quo non semel D. Ambrosium Lib. 2. de Virginibus ita loquentem excipimus: O quantis [D. Ambr.] illa Virginibus occurret? Quantas complexa ad Dominum trahet dicens: Hæc torum Filij mei, hæc thalamos nuptiales immaculato seruauit pudore. Sic ille. Sed quòd adeò sit celebris & festiuus occursus, Peruuianæ Rosæ debebatur. Rosa coronatura Rosam pergit, quæ in illius Roseto, aut Rosario vernauit, vnde eam cum singulari collegit voluptate, vt dicere ei meritò possimus, quod aliàs prophanus vates: Colliget Virgo Rosas. Vnam hanc, vnam, quæ pro decem millibus computatur.

Neque vbi Virgo loquitur, desiderari vox [Inuitatur, & triplicis Veni mysterium.] sponsi diuini potest. Sic ergo ille: Veni de libano sponsa mea, veni de libano, veni: Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir, & Hermon. Cant. 4. v. 8. Circa quem locum dicta à me non pauca in Epithalamio, quæ dabit Index. Modò cum Patrum multis, pro quo & P. Cornelius cum Recentioribus alijs, id stat, montium prædictorum nominibus, qui extra Iudæam sunt, aut potiùs erant, Gentilitatem designatam, in qua ferini mores, animalibus præfatis indicati: quod equi [Limanæ vrbis insigne in eius manu.]dem ad Occidentales istas Indiarum plagas meritò venit adaptandum. Inde ergo vocatur sponsa, inde Rosa corona triplici decoranda. Limana Cinitas, quæ & Regum dicitur, pro Insigni tres habet coronas cum stella, & has ciui & Patronæ suæ Rosæ, vnà cum anchora, spei suæ symbolo, voluit esse communes, & ex eius pendentes manu in imaginibus depingi, vt eo pacto eam etiam videantur coronare. Hoc in terris, quid in cœlis sponsus? Coronauit certè corona triplici, multiplici inquam, sic enim quod multiplex, tergeminum dici solitum, aut trigeminum: & constat [Bulla pro ipsa.] ex dictis num. 80. Beatam hanc virginem sanctitate & virtutibus in gradu heroico multipliciter claruisse: ex quo & sequitur multiplici etiam corona decoratam.

Illud speciale ex allato loco deducendum [Nulla in exitu remora gloriæ.] restat, quod præsenti est aptum instituto, ipsam scilicet nulla remora interiecta ad accipiendam ex manu Virginis coronam statim à morte conuolasse. Veni de Libano sponsa mea. Coronaberis. Vbi Hebræum Thascuri in varias expositiones dictraxit Interpretes. Illa quorumdam: Dirigêris, rectà euades, pro quo P. Cornelius consulendus. Iuxta quam habemus felicem hanc sponsam à sponso vocatam, vt rectà iret, & nullis ineundo viæ flexibus tardaretur. Et quid ni ita in eo, qui eam sui cordis Rosam solitus appellare? Veni de Libano. In Epithalamio num. 174. ex Nicolao Lyrano singularem Libani interpretationem ap [Lyranus.]posui, vt scilicet idem sit ac Filiatio cordis. Vocatur ergo B. Rosa, quæ & sponsa & filia, à filiatione cordis, cordiali inquam, ardenti, & felicissimè singulari, vt singulari Americæ flori respondeat, de qua Pontifex citata in Bulla Redemptoris sic loquitur: Sicut Nobis nuper expositum fuit, ipsi [Bulla eximiè commendata.] Carolus Rex, & Marianna Regina, pro peculiari eorum erga B. Rosam prædictam deuotionis affectu, ac vt spirituali populorum America (vnde nouus ille flos Ecclesiam vniuersam suaui Christi odore recreans prodijt) consolationi atque ædificationi per ampliùs consulatur &c. Dicat ergo ille: Veni, Veni, Veni, id est citißimè & celerrimè. Coronaberis, Corona gloriæ, non qualicumque, sed excellentißima & nobilißima. P. Tirinus, qui & consulendus, alia [P. Tirinus.] enim dabit pro huius gloriosæ Virginis laudibus opportuna, sicut & Ghislerius, & alij, interquos pientissimus & Venerabilis P. Pontanus.

Circa dicta num. 75. difficultas specialis ad B. Franciscum Borgiam spectans, & similiter Beatos.

IN Bulla 3. pro ipso sic Vrbanus VIII. [Bulla pro B. Francisco Borgia.] Supplicationibus illorum nomine Nobis super hoc humiliter porrectis inclinati, de eorumdem Fratrum consilio conceßionem & Indultum, de superque confectas litteras huiusmodi ad quoscumque Sacerdotes sæculares, seu cuiusuis Ordinis, Congregationis, seu Instituti Regulares, ad Ecclesias, seu Domos regulares dictæ Societatis IESV accedentes, ita vt Sacerdotes huiusmodi in dictis Ecclesijs, seu domibus dumtaxat Missam & Officium huiusmodi seruata prædictarum litterarum forma respectiuè celebrare & recitare possint & valeant, eâdem auctoritate, tenore præsentium extendimus ac concedimus pariter & indulgemus. Sic Pontifex: vbi difficile appa [Difficultas circa Officium in Ecclesijs Societati recitandum.]ret illud, non solùm Missas in Ecclesijs Societatis dicendas, sed etiam Officium, id enim onus videtur insolitum, & in concessionibus alijs non repertum. Sed quidem cùm onus voluntarium sit, nemo de illo conqueri sibi potest imposito; cùm aliàs in eo imponendo suam Pontifex conuenientiam non sit dubium reperisse. Cùm enim Officium laus publica ex se sit, videtur ijs tantùm extra Ecclesias concedendum respectu eorum, quorum cultus non est Ecclesijs determinatis addictus, sicut nec Missa conceditur. Et quemadmodùm extra Ecclesias cantari illud nequit, ita nec recitari, quia discrimen illud cantus & recitationis valde accidentarium est. Neque hoc videtur insolitum: in Bulla siquidem pro B. Aloysio Gonzaga non conceditur Officium, sicut neque in priori pro B. Rosa concessione extra Ecclesias, aut intra illas à Pontifice designatas, vt n. citato dictum. Et in Bulla pro SS. Martyribus Iaponiensibus posteriore 26. Septemb. 1629. in qua extensio concessionis ad omnes Sacerdotes [Bulla pro Beatis Martyribus Inponiensibus.] habetur, ita dicitur: Instante Generali Patrum Societatis IESV Indultum prædictum ad omnes Sacerdotes tam sæculares, quàm Regulares ad eorum Ecclesias confluentes extendi posse eadem Sacra Congregatio censuit, facto verbo cum sanctissimo. Sanctissimus annuit. Indultum autem erat pro Missa & Officio, vnde extensio ad vtrumque spectat, & vtrumque debet in Ecclesijs Societatis executioni ab eo, qui ipso vti voluerit, cùm mera sit gratia, mandari.

Est autem obseruatione digna diuersitas [Notandum discrimen inter illas.] in Decretis citatis, quæ sunt eiusdem Pontificis, Vrbani inquam VIII. quod in priori concessio ad Ecclesias non arctatur, cùm extendatur etiam ad domos regulares Societatis; quod tamen in alio non ita factum, ex quo in eo crescere videtur incommodum: nam cùm in domibus recitari conceditur, commodus haberi recitationis modus potest, qui esse forsan talis in Ecclesia nequeat. Curautem differentia talis in dispositione contigerit, non est cur anxiè disquiramus. Domus autem regulares dicuntur, in quibus Communitas Religiosorum extat, & distributio habetur temporum iuxta regularem & ordinariam disciplinam ministerijs proprijs Societatis adaptata, quod non est in villis & prædijs reperire. In quibus tamen pro Societatis Religiosis non videtur dispositio procedere, qui vbicumque adstent, & Officium recitare, & Missas celebrare possunt. Cùm enim extra regulares domos cum superiorum licentia degant, intra illas degere censentur, vnde omnibus Religioni concessis vti valent priuilegijs. In quo quidem nimis est Diana rigorosè [Vide P. Quintanad Tomo. 1. Tract. 7, Singul. 7.] locutus Parte 4. Tract. 4. Resolut. 231. cum P. Granado Tomo 3. Controu. 1. Disput. 4. Sect. 2. num. 17. Contra quos est praxis receptissima piorum pariter & Doctorum auctoritate & exemplo comprobata. Et Pasqualigus Quæst. 277. n. 17.

De Seminarijs autem Collegijs dubia [De Seminariorum Ecclesijs difficultas.] quæstio, an nomine Ecclesiarum Societatis, quæ in illis sunt, veniant, & domorum etiam nomine eorum domus. Certè à principaliori nomen desumi solitum, & illud indicat absolutè prolatum. Et cùm domus tales conuictorum sint, qui dici nequeunt Regulares, neque domus ipsæ eo gau [Vide Tom. 1. Thesauri Tit. 5. nu. 303.]dere nomine posse videntur, licet in illis nonnulli Regulares sint. Sicut è conuerso si intra Religiosam domum cœtus aliquis studentium admittatur, non sæcularium domus appellabitur, sed Religiosa. Erunt tamen qui aduersentur, eo quòd de fauore agatur, in quo placet fauentibus ampliatio, iuxta regulam ab eisdem traditam. Et cùm aliquomodò dici domus regulares queant propter aliquorum habitationem, in eis licere id, quod à Pontificibus cum dicta limitatione conceditur. Media alij gradientur via dicentes Collegia esse aliqua, in quibus perpauci ex Societate habitant pro iuuentutis moderatione; alia complurium, quæ proptereà communiter vt Religiosæ domus habeantur. Et in his, non in illis, id, de quo agimus, licere concedent. Illud in hac varietate probabile, eum qui præfatis in domibus id præstaret, non peccaturum mortaliter, quia non admodùm videtur à Pontificia recedere voluntate, & in hac materia ampliationes aliquæ maioris ponderis vti probabiles apud Auctores occurrunt; licet ego eas censeam non esse communiter admittendas.

Vt autem onus illud, de quo diximus, vi [Missam posse dici Officio eidem respondente non recitato]tari queat, via est perfacilis, quòd scilicet Missam qui voluerit, dicat, Officio eidem respondente non recitato, sed eo, quod diei iuxta ritum vnicuique proprium, fuerit assignatum. Cùm enim videamus iuxta Pontificiam mentem id stare posse, non est cur circa illud hæreamus. Pro [Gauantus.] quo & facit id, quod habet Gauantus in Thesauro rituum Sect. 3. Cap. 12. num. 15. de Titulo altaris dicens Missam dici posse de non nominato in Kalendario, sed non Officium. Postulatum quidem est à Pontifice vt Indultum de Officio & Missa ad Sacerdotes omnes extenderet. Annuit, sed non proptereà vtrumque voluit debere concurrere, neque obligationis talis vllum præstitit argumentum. Quemadmodùm & dici potest Officium [Et Officium sine Missa.] posse recitari, nec tamen Missam dici, si commodè quis non possit. Si autem sine prudenti ratione nolit, non est ita certum, quia vnum propter aliud est concessum, quando nullum est pro eo obstaculum: Sicut in eo accidit, qui in Iubileo confitetur reseruata, sed sine animo ad vlteriores diligentias procedendi. Pro excusando etiam mortali succurrit alia probabilis aliquorum sententia de Officij pro vna aut alia vice mutatione. Cùm enim Officium, de quo agimus, totum de communi sit, solum Beatificati nomine in Oratione, aut lectione aliqua adiecto, non est nominatio talis sufficiens pro asserendo lethali lapsu fundamentum. Si enim pro B. Francisco Borgia, v. g. non liceat, pro S. Francisco Minorum Parente, Xauerio, aut salesio licebit, & sic de alijs: quam intentionem potest & debet habere, qui recitat, saltim generaliter, quamuis hic & nunc non ita expressam habeat voluntatem. Et quidem difficultatis præfatæ enodatio circa B. Franciscum Borgiam occurrentis, non erit, vt credo quando [B. Borgiæ diu expectata Canonizatio.] hæc scripta lucem viderint necessaria, iam tunc Canonizationis gloriam assecuto, quam propediem expectamus, De quo ita scribit Laurentius Beyerlinck in Theatro Tomo 4. Lit. H. pag. 127. Hoc autem anno 1624. mense Augusto. Vrbanus VIII. Beatum pronuntiauit Franciscum Borgia ex Duce Gandiæ Societatis IESV Presbyterum, ob vitam præclarè institutam, & crebra sanctitatis testimonia ocius catalogo Diuorum solemniter adscribendum. Sic ille, cuius illud ocius tractum habuit longiorem, Deo sic prouidente, vt Beati Patris gloria multiplicatis prodigijs amplius firmaretur. Et peruenit tandem optata dies SS. Clementi X. feliciter reseruata 12. Aprilis 1671. Sed iam ad B. Rosam redeamus.

SECTIO III.

De Patronatu Beatæ Rosæ pro Limana Ciuitate, & vniuerso Regno Peruano.

PRo eo sic Pontifex in citata Bulla [Concessio Patronatus.] Orthodoxorum Regum: post eorum postulationem, in qua pro gloria huius virginis etiam illustre testimonium porrigit verbis illis: Orthodoxorum Regum de Ecclesia Dei multis nominibus optimè meritorum studia, quibus Christianorum populorum erga Beatos regni cœlestis incolas deuotio atque pietas fouetur &c. ita subdit: Itaque memoratam B. Rosam de S. MARIA in Patronam principaliorem Ciuitatis Regum, seu Limanam, & totius Regni Peruani præfatorum, cum omnibus prærogatiuis, quæ Patronis principalioribus debentur, auctoritate Apostolica tenore præsentium eligimus & declaramus. Ipsiusque B. Rosæ festum in vniuerso Regno hniusmodi de Patrona principaliori ab omnibus vtriusque Sexus Christi fidelibus illic degentibus de præcepto seruari, & sicut alia festa de præcepto celebrari, eiusque Officium ab vniuerso Clero tum sæculari, tum Regulari de principaliori Patrona iuxta Rubricas Breuiarij Romani recitari, auctoritate & tenore præfatis mandamus. Sic Ponti [Quantæ id gloriæ pro B. Rosa.]fex. Quod equidem in eximiam Virginis Rosæ cedit gloriam, vt scilicet summum in publici cultus genere gradum teneat, tantique apud Deum credatur meriti, vt Regni nobilissimi opulentissimi, & primarij inter Indica, patrocinium possit sustinere: vt quod de Virgine Deipara pro eius singulari excellentia in hymno sacra decantat Ecclesia, eidem possit conuenienter adaptari.

Placare, Christe, seruulis
Quibus Patris clementiam,
Tuæ ad tribunal gratiæ
PATRONA virgo postulat.

In Decreto pro Patronorum electione [Ampliùs expensum ex Decreto Congregationis Rituum.] Vrbani VIII. die 23. Martij 1630. sacræ Congregationis Rituum iudicium approbantis statuitur vt caussæ electionis nouorum Patronorum debeant in eadem sacra Congregatione deduci, & ab ea examinari, ac demum caussa cognita ab eadem Congregatione approbari & confirmari. Cuius diligentiæ rationem reddit P. Angelus Verricelli in Quæstionibus moralibus Tract. 8. [P. Verricelli.] Quæst. 26. quia scilicet sancto Patrono debetur solemnis cultus præ ceteris sanctis, qui altioris fortè sunt gradus in Ecclesiastica Hierarchia, & quos vniuersalis Ecclesia colit. Patrono enim præter oblationes debentur Missa & Officium Duplex, ac alia, quæ ceteris sanctis non tribuuntur: Ergo esset contra rectam rationem, ac Ecclesiasticas regulas, si ex leui, vel nulla caussa facta electione in Patronum ceteris sanctis præferretur in cultu. Sic ille. Ex quo fauor B. Rosæ impensus valet intelligi, dum eius cultus ad eum est euectus gradum, qui magnis & celeberrimis sanctis denegatur: & id quidem non nisi ratione habita meritorum ab eo, qui ad honorum talium impartitionem à Christo est, eius in terris gerens vices, vt ipse recognoscit, & testatur, constitutus.

Vbi resumpsisse iuuat locum n. 86. & 17. [Et illustratum ex loco Cant. 4. v. 8.] datum, & expensum pro B. Rosæ gloria. Veni de Libano sponsa mea, veni de Libano, veni Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir, & Hermon. Cant. 4. v. 8. vbi verbum Tascuri (alij Tasciuri, alij Tasuri) quod verbo Coronaberis in Originali respondere diximus, Vatablo, & alijs idem est ac Aspicies, & ita exponunt: Aspicies de vertice Amana, Sanir, & Hermon subiectas valles & campos, arboribus, floribus, herbis, fructibus virentes & vernantes. Quæ mysticè intelligenda cùm sint, & B. Rosæ applicanda veniant, hanc, quam modò prosequimur, excellentiam graphicè repræsentant. Ad supremum enim culmen Ecclesiastici honoris euecta, videt sub se proceras arbores, sublimis sanctitatis heroës, nihil assecutos tale, neque vnquam obtenturos. Sic præmissum v. 6. Vadam ad montem myrrhæ, & ad collem thuris. Quæ verba multi sponsæ adscribunt, alij sponso. Sed vtcumque accipiantur, ascensus in montem sponsæ adscriptus. Vade mihi. Sic Hebraicè, Q. d. [Vers. 6.] (ait doctus & profundus Interpres) Ibo solus voluptatis & animi caussa. Id dicit sponsus vt deside [P. Cornel.]rium secum eundi inicijat, illaque dicat: Vado & ego, sponse mi, ire tecum: tua enim voluntas & voluptas mea quoque est voluntas & voluptas. Vnde Syrus vertit, Vade, scilicet, ô Sponsa, ad montem myrrhæ, & Arabicus, Vadam cum eo &c. Et quis non montem myrrhæ, & collem thuris ad significandam mortificationem & orationem ignorat exhibitum? Pro eo D. Gregorius Magnus ita [D. Gregor.] scribit: Quid per montem myrrhæ nisi fortem altitudinem mortificationis in opere, & quid per collem thuris intelligimus, nisi altam humilitatem in oratione? Sponsa ergo quæ hunc amauit & iterarit [Montem myrrhæ & thuris vt conscenderit.] ascensum, vt ad montes illos ascendat, in quibus eius gloria supra eminentissima Sanctorum capita eleuata Patronatus prærogatiua singulariter inclarescat. Circa quæ latissimus pro eius laudibus aperitur campus, ijs relinquendus, qui dicturi ad populum prædicta poterunt ampliùs exornare. Montem myrrhæ Caluariæ montem multi esse dicunt, ad quem vt vadat sponsa cælestis sponsus inuitat. Et quid aliud B. Rosa totius vitæ decursu, dum crucem, coronam, & alia, æmulatione feruenti Passionis dura est & amara complexa? Quod autem de colle thuris dictum, nodo indissolubili est præfatæ mortificationi Christi Iesv quam semper suo in corpore circumferebat, vt de se & similibus Apostolus 2. Cor. 4. vers. 10. (adde & animo, in quo est illa sanè grauissima) totius etiam est vitæ decursu fœderatum. Pro quo Scriptores vitæ multa & admiranda ministrabunt. Curæ nostræ illud fuerit difficultates aliquas circa prædictum Patronatum enodare.

DIFFICVLTAS I.

An Patronatus dictus alium secum Patronatum admittat.

ET procedere illa potest circa Patronatum cum eadem excellentia respectu totius Regni, aut Limanæ Ciuitatis: Patrona enim non Regno tantùm, sed & Limanæ Ciuitati est, vt vidimus, designata: aut cum minori respectu vtriusque, ita vt & Regnum & Ciuitas possint simul alios inferioris gradus, aut minùs principales habere Patronos. Circa quod.

Dico Primò. Si qui Patroni designati sint [Assertio 1. nullum cessare Patronum.] post legitimam electionem, & ijs concurrentibus, quæ Vrbanus Pontifex, & Sacra Congregatio Rituum statuerunt debere concurrere, nullo modo cessare putandi sunt assignatione prædicta. Id probatur Primo ex certis regulis de non tollendo iure quæsito satis notis, etiam cùm Pontifex clausulam apponit specificè derogantem. Cap. Quod verò dicitur 25. q. 2. Cap. Peruenit 11. q. 1. Cap. Licet De Offic. Ordin. Cap. Dilecti de verbor. significat. Pro quo multa Bruno Chassaing [Ius quæsitum non tollitur etiamsi ad sit clausula derogatoria.] de Priuilegijs Regularium Tract. 1. Cap. 4. Proposit. 1. vbi & plures Doctores adducit. Constat autem Sanctos in Patronos electos, ius iam circa cultum eisdem debitum fundatum & radicatum habere, & certo titulo stabilitum. Secundò. Quia non est credibile Pontificem ita voluisse, qui, vt ex eiusdem rescriptis constat, Fidelium deuotionem erga Sanctos non arctare intendit, sed potiùs promouere, vt videri potest in ijs, quæ ex ipso protulimus Sect. præced. Tertiò, quia id Sanctis sic electis aliquomodo videretur iniurium pariter & indecorum, vt scilicet cultu ipsis solito exhiberi priuentur, ac si minùs dignè suæ electioni responderint, & officio satisfecerint, vt Virgo recentis memoriæ, & nondum Canonizata, honoris supremi habeat principatum. Tandem. Concessio Pontificis respondet Regiæ petitioni, vt ex Bullæ tenore constat: Atqui petitio nullo modo singularitatem illam patrocinij continet, sed quòd tale illud sit, vt in eo genere maius non adsit: ergo id concessio Pontificia complectitur, sine alicuius alterius sancti circa cultum detrimento.

Dico Secundò. Absolutè loquendo duo [2. Plures esse posse principaliores.] esse Patroni principales possunt, vnde ex hac parte nullam habet repugnantiam, quod Assert. præced. remanet comprobatum. Contrarium videtur tenere Gauantus in Thesauro sacrorum Rituum Sect. 3. Cap. 12. nu. 5. & P. Carolus Guyetus Lib. 1. Cap. 7. Quæst. 5. ex eo quòd in Rubrica de Octauis nu. 1. ex Patronis vnum esse debere principalem asseritur. Sed pro nobis stat Pasqualigus de Sacrificio nouæ legis Tract. 1. Quæst. 258. adducens. Quartum etiam aduersantem. Probatur ex Constitutione 164. Vrbani VIII. §. 2. quæ incipit, Vniuersa per Orbem, vbi statuit quòd solùm vnius Patroni ex principalioribus in quocumque Regno seu Prouincia, & alterius tantùm in quacumque ciuitate, oppido, vel pago, indici possit dies festus. Ex quibus manifestè colligitur plures esse principaliores posse, aliàs non esset circa quod fieri posset electio. Prætereà id videtur etiam [Quid circa Patronatum D. Theresiæ.] conuinci ex eo quod ante annos aliquot in Hispania accidit: deuotio enim aliquorum erga D. Theresiam pietatem Regis nostri Philippi Quarti impulit, vt à Sede Apostolica Patrona Coronæ Hispanicæ peteretur. Dictum factum, & Patronatus inexpectata nouitas celebrata, pro qua & sermonem typis expressum vidimus coram Regia Maiestate prædicatum. Sed suppressa ilicò, id ægrè ferentibus viris magnis, ex quibus Illustrissimus Dom. D. Petrus de Castro Archiepiscopus Hispalensis, quòd scilicet Diuo Iacobo vnico & singulari Hispaniæ Patrono & adeò de illa bene merito prærogatiua huiusmodi tolleretur. Non ergo ex parte concedentis repugnantia vlla obiecta: & vbi talis non est, neque absoluta esse potest, cùm inde veniat circa negotium istud legitima dispositio. In Apostolicæ enim Sedis arbitrio quidquid ad cultum Sanctorum attinet, est penitus constitutum.

Quod ex Rubrica opponitur non vrget, [Obiectio ex Rubrica disiecta ex pluralitate titularium.] nam eodem modo in illa, asseritur de Patrono ac de Titulari, verbis illis: & in festo principalis patroni, & Titularis loci, vel Ecclesiæ. Atqui iuxta eumdem Gauantum ibidem, vnius Ecclesiæ possunt esse Titulares plures, quod Ecclesiæ suæ probat exemplo, quæ Sanctorum est Blasij & Caroli: ergo similiter est de Patronis accipienda Rubrica. Idem testatur Pasqualigus de propria Ecclesia Romæ S. Andreæ Apostoli, & S. Sebastiani, qui suis cum Octauis celebrantur. Et ex hoc etiam argui efficaciter potest, quia non videtur maior ratio vnius præ alio: immò in Titularibus minùs conuenientiæ apparet, quia aliquam ingenerare id potest confusionem in populis: homines Ecclesias ratione Titularium distinguere soliti, & vbi plures sunt, nullum videntur agnoscere, [Quæ & in Patronis ostenditur, & peculiariter in S. Francisco Xauerio.] & ita circa illos non ita deuotio ipsorum prouocatur, aut cultus frequentatur. Plus est quod habet Verricelli suprà vers. Quintò, quia plurimi vbi ait Ciuitatem Panormitanam in Patronos elegisse omnes Sanctos Fundatores Religionum quæ in ea commorantur. Neapolitana Ciuitas S. Franciscum Xauerium sibi Patronum elegit post felicissima profligatæ pestis experimenta, quam electionem Alexander VII. approbauit: vnde in solemni Processione cum Patrono suo D. Ianuario sub eadem vmbella eius statua deportata. Idem Parmensis Ciuitas, pro quo illud in elegantissimo eius Elogio:

Tuam Parmam abnues? Iubet

[Elogium Parmense.]

Roma.
Roma inquam, cuius imperia & nutus in cæ
lum vsque volant.
Te illa meos inter Patronos censeri
mandat.

Nauarræ Regnum S. Firmino Apostolo [Nauarræ cum S. Firmino.] suo, Martyri suo parem voluit, & à Sede Apostolica impetrauit, atque vtriusque Commemorationem inter sanctorum suffragia in eadem Collecta, suis cum Antiphonis, vt sequitur, in Ciuitate Pompelonensi, totoque Regno, recitandam.

Ad Laudes, Antiphona.

Hi sunt duo viri misericordiæ, quorum pietates [Eccli. 44.] non defuerunt, & gloria eorum non derelinquetur.

Vers. Gloria & honore coronasti eos Domine.

Resp. Et constituisti eos super opera manuum tuarum.

Ad Vesperas Antiphona.

Hi sunt duo Protectores Regni, firmamentum po [Eccli. 49. & 50.]puli, & oblatio nostra Coràm Domino in manibus eorum.

Vers. Gloria & honore &c.

Oratio.

Deus qui nos geminata sanctorum tuorum Firmini Martyris atque Pontificis, & Francisci Xauerij Confessoris protectione circumdas: illorum interceßione fac nos constanti pacegaudere, & ab insidijs inimicorum omnium perpetua defensione conserua. Per Dominum nostrum &c.

Dico Tertiò. Circa electionem princi [Assertio 5. circa praxim electionis obseruationem proponens peculiarem.]paliorum Patronorum, quod ad praxim attinet, nulla videtur esse considerabilis dubitandi ratio, quod sic ostendo: Nam electio talis procedere ad executionem cultus Patrono debiti nequit, nisi post approbationem sacræ Rituum Congregationis obtentam. Nihil ergo tentare nocebit, ijs præmissis, quæ ad electionem necessaria dignoscuntur. Si ergo approbauerit, id felix faustumque sit; sin minùs, non ideò sanctus, de cuius Patronatu agitur, pijs deerit electorum suorum Officijs, & eorum coràm Deo non cessabit remunerationem petere voluntati. Circa quod di [Deuotio constitutus sufficiens.]sputat Verricellius, an sola deuotio populi sufficiens ratio sit ad præfatam electionem. Et contra negantem quemdam affirmat & probat. Sed certè videtur in hoc sub falsa suppositione procedi, quòd scilicet communis esse erga sanctum aliquem deuotio possit, quam non peculiaria aliqua beneficia prouocarint, aut titulus aliquis specialis non suppetat ad electionem accendens. Vnde si quis erga sanctum aliquem peculiari affectu præditus, de suæ deuotionis motiuis peculiaribus requiratur, respondebit profectò aliquod aut aliqua in speciali designans. Quod & in populo, Ciuitate, Prouincia, aut Regno pariter inueniendum, cum omnes Patronum desiderent eum, pro quo deuotionis peculiarem affectum Congregationi sacræ repræsentant.

DIFFICVLTAS II.

An sicut B. Rosa Patrona est principalior, ita & esse poßit Ecclesiarum in eius erectarum honorem Titularis.

RAtio dubitandi est, nam in honorem [Ecclesiæ pro Canonizatis tantùm.] Beatificatorum erigi Ecclesiæ nequeunt, vnde prærogatiua hæc vna est ex illis, quæ Canonizatis conceduntur. Pro quo Contelorius Cap. 2. n. 10. & Cap. 22. n. 14. vbi adducit Cap. Fabrica (corrige De fabrica) & Cap. Placuit de Consecrat. Dist. 1. Sed certè in illis nihil ad rem præsentem, sed de Reliquijs tantùm Martyrum agitur, quarumdam solutionibus quæstionum. Et Gauantus suprà §. Ratio Decreti, sicut & P. Guyetus Lib. 1. Cap. 5. Quæst. 10. & Cap. 7. Quæst. 10. Circa quod à nobis etiam dictum Tomo 1. Problematum Theologicorum in Prolusione Apologetica nu. 201. & 202. vbi de speciali concessione pro B. Alberto. Et ita in solemni Canonizationis actu post adhibitam vsitatam illius formam ita subdit Pontifex: Statuentes vt ab vniuersali Ecclesia in eius honorem Ecclesiæ & Altaria, in quibus Sacrificia Deo offerantur, ædificari & consecrari possint &c. Aliunde autem videtur id stare posse, [Quid pro Beatificato Patrono faciat.] quia gradus sublimis Patronatus hoc secum videtur afferre vt partem & complementum tantæ dignitatis, quæ superior est Titulari, vnde priori loco in Rubricis ponitur, & cùm pro stabiliendo Patronatu tot requisita sint, pro Titulari nihil cauetur tale: pro quo & extat Decretum Vrbani VIII. in Breuiario appositum, quo prohibetur celebratio Titularis, nisi tantùm in ipsius Sancti Ecclesia, cùm tamen Patronus non habeat, quam vidimus, extensionem.

Dico Primò. Extra sphæram Patronatus [Assertio 1. negans extra loca Patronatus.] nequit in honorem B. Rosæ Ecclesia ædificari. Probatur ex dictis, quia prærogatiua talis est Canonizatorum, vnde cùm, Deo volente, illa ad eum honoris gradum peruenerit, vt speratur, Pontifex post formæ prolationem id, quod diximus, pronuntiabit, quòd scilicet ab vniuersali Ecclesia in eius honorem possint Ecclesiæ & Altaria ædificari & consecrari: quod quidem non aptè caderet, si iam concessio talis præcessisset. Deinde, respectu locorum, in quibus illa Patronatum non habet, perinde est ac si nullibi talis esset: ergo neque Ecclesias ibi habere potest. Qui dicursus videtur euidens, & ideò vlterior non quærendus.

Dico Secundò. In locis Patronatus pro [2. In illis esse probabile.]babile est, quod de locis extra illum est præcedenti Assertione negatum. Probatur fundamento adducto pro ratione dubitandi. Prætereà, quia hoc non est penitus incompossibile cum statu Beatificationis, vt constat ex citata pro B. Alberto concessione. Eo autem stante, pro concessione Pontificia non leuia argumenta concurrunt. Primò, Regum nostrorum postulatio, adeò de Ecclesia bene meritorum, vt fatetur Pontifex: eorum enim desiderium fuit Beatæ huic Virgini eum gradum honoris consequi, qui cum statu Beatæ posset stare, & deuotionem ampliorem erga ipsam his in partibus promouere. Cui postulationi libentissimè se annuere Pontifex attestatur. Secundò, Quia voluntas Pontificis in honoranda hac Virgine supra communem excelluit, vnde tot videmus singularibus gratijs Beatificationem istam exornasse: ergo & hac credendum est, de qua agimus. Tertiò, Quia ad gradum Patroni hoc videtur pertinere, qui ideò talis constituitur, vt ij, qui eum talem sortiti sunt, ad ipsum in qualibet necessitate recurrant. Ex quo & fit habere Ecclesiam specialem posse, ad quam valeant rogaturi ipsum conuolare. Quartò, Quia Patroni, etsi tantùm Beatificati, in publicis possunt Processionibus circumferri, vt diximus Parte 4. Sect. 2. vnde & id B. Rosæ concessimus. Cuius ea est ratio, eos scilicet ad id electos vt specialissimè supra sanctos alios possint inuocari, & ita non solùm in templorum parietes, sed etiam publicè, cum multoties expediat ita fieri ob incurrentes necessitates. Ex quo haberi videtur intentum, posse in eorum honorem templa Deo dicari, vt scilicet populus habeat quo confugere queat Patroni sui auxilium imploraturus. Neque enim Patroni corpus aut Reliquiæ insignes in omnibus esse oppidis possunt, vt ad Ecclesias, in quibus fuerint, haberi recursus possit & concursus populorum.

Dico Tertiò. Conuenientius apparet vt [2. Conuenientiorem esse recursum ad S. Congregationem.] in negotio huiusmodi ad sacram Congregationem recursus habeatur. Id probo. Quia iuxta Decreta Pontificum pro Beatificatis concessio indulti cultus debet attendi, neque vllo extendi modo, ex eo enim quòd extensiones fierent, sequeretur inter eos & Canonizatos indifferentiam facilè introducendam, quod experientia docuit: vix enim quidquam est Canonizatis proprium, quod pro Beatificatis non fuerit vsurpatum, vnde coacti sunt Pontifices id, quod in eorum Decretis legimus, imperare. Prætereà vt vidimus num. 75. in hac materia non licet à maiori ad minus arguere, cùm videamus negatum Officium, cui est Missa concessa, & sic alia: cùm tamen honor Missæ omnibus alijs superior sit, vnde ex eo multi conati sunt cultum ad inconcessa protendere, qui non benè apud sacram Congregationem, & Pontificiam sedem audierunt. Vnde Diana Parte 4. Tract. 4. Resolut. 231. in fine admonet in his materijs cautè esse procedendum. Per quod videtur ad ea, quæ pro opposita parte præmisimus, posse sufficienter responderi, quatenus aut ex similitudine, aut ex maioritate procedunt; licet negari nequeat robur continere fufficiens, vt probabilitas asserta possit sustineri.

DIFFICVLTAS III.

An de B. Rosa Missæ votiuæ possint celebrari titulo Patronatus.

CIrca extensionem generalem pro Beatificatis, quam aliqui tradunt esse licitam, ex quibus specialiùs Pasqualigus de Sacrificio nouæ legis Quæst. 277. consuli potest Diana loco nuper adducto, & Tract. 10. Partis 11. Resolut. 21. Quorum liberalem indulgentiam Sedi Apostolicæ non probatam, neque ego probo; sed ea non stante, ratione Patronatus præsens dubium agitatur, circa quod.

Dico Primò probabile esse id licere, & probari [Assertio 1. Probabile esse Missas vestras licere.] potest. Quia Patronatus ad eum finem dirigitur, vt Patronus possit specialiùs quàm sancti alij ab ijs, circa quos Patronatus conceditur, inuocari, vt est compertum. Modus autem conuenientior, Patrono & gratior, ac Deo gloriosior, ille est, qui oblato Missæ Sacrificio peragitur; ergo licet ille titulo præfato. Deinde. Quia si id fieri non posset, Fidelium deuotio minueretur, quin & sanctitatis concepta opinio, dum vident Missas, quas expetunt, denegari: vnde & titulum sine re Patronatum esse putabunt. Item concessio Missæ non arctatur ad diem vnicum, vt est euidens, cùm Patronus habeat Octauam: ergo quod de Missa pro determinato die concedi solitum Beatificatis, concessione Octauæ videtur relaxatum. Et quidem si necessitas aliqua publica occurreret, dubitari nequit publicam etiam & solemnem dici Missam posse, pro ea enim specialiùs vrget obligatio Patrocinij: vnde & contingere poterit Nouennarium ab Ordinarijs indici, vt videmus in publicis necessitatibus obferuatum, pro imploranda scilicet pluuia, aut depellendo contagio &c, Sicut autem hoc publicè agi licet, ita & in priuatis necessitatibus ad priuatas etiam Missas S. Patroni non est cur debeat recursus condemnari. Deinde, Cautio prædicta difficilè seruari poterit: cùm enim præter necessitates passim occurrentes, eo pacto etiam Sacerdotum plurium consulatur incommodis, honesto illo quæstu cariturorum, dicentur quidem Missæ, & si nimis vrgeatur, scrupulus omnis deuorabitur, cum non leui conscientiarum detrimento. Ea autem quæ talia sunt, & in quibus aliàs graue non apparet inconueniens, non solet Pontificia pietas tantò cùm onere dispensare.

Dico Secundò. Licet Assertio prædicta [Assertio 2. de securitate præcedentis.] vt probabilis tantùm sit à nobis proposita, eius verisimilitudo talis apparet, vt nullum debeat ex eius praxi incommodum formidari. In quo quidem valde diuersa est ratio ab ea, quæ Difficultate præced. circa Ecclesiarum fundationem est à nobis ponderata. Ecclesiæ enim ædificatio in honorem eius, cui ex vsu Ecclesiæ non competit, res est grauissima; ratione enim eius, qui ita colitur videtur diuinitatis excellentiam aliquomodo participare, cui templa debentur tamquàm singularis Maiestatis signa, & peculiaris habitatio: nam Deus in loco Sancto suo. Psal. 67. Licet enim sanctis non dicentur, in corum tamen honorem, & vt in illis coli possint, adorari, & inuocari, fabricantur. Quòd autem concessa Missæ celebratione per Octauam, aliquoties sacrificium idem cum memoria in eo Beati Patroni ad beneficium aliquod impetrandum offeratur, nihil ita singulare ac præcelsum ostendit, cùm extensio quædam accidentaria sit, per quam apud Fideles, etsi augeatur deuotio, non adeò considerabilis diuersitas erga statum eiusdem aduocatur. Cùm ergo ita se res habeat, non est, vt dixi, circa praxim hærendum, licet res non ita certa sit, vt veluti inuiolabile dogma debeat admitti, aut moralis demonstratio, licet demonstrari possit esse probabile.

Dico Tertiò. Quod de securitate praxis [Assertio 3. pro Ciuitate Limana securitatem esse maiorem.] est dictum, in Limana, seu Regum Ciuitate, specialiùs locum habet, vnde & pro ea est probabilius. Id probo. Nam B. Rosa, quæ pro toto Peruano regno Patrona constituta est, ex eo titulo erga Ciuitatem exercet communem alijs Patronatum: & præterea Ciuitati eidem Patrona est à Pontifice assignata: Patronus autem specialis comparatione communi, excellentiam habet peculiarem. Quibus accedunt alij tituli, patriæ, & Sacrarum Beati Corporis reliquiarum communi adorationi expositi, vnde & frequentior recursus, & ita Missarum continuata per totius anni decursum postulatio, & ita cùm decernimus, non est animus quidquam inordinati laxamenti concedere circa ea, quæ circa Missarum celebrationem sunt Superiori auctoritate constituta. Pro votiuis Missis Rubricæ extant, quas ego seruandas velim, & iuxta hoc est, quod de Patronis est dictum & de B. Rosa specialiter, regulandum. In eo tamen cùm Doctores fauorabiles sententias tradant, in casu, de quo agimus, poterunt illæ conuenienter applicari. Et vt regulæ desint aliæ, quæ in Missali habetur §. 4. satis est fauorabilis, [Quid circa votiuas ex Rubricis.] sic enim ibi: Quæ tamen Missæ (illæ scilicet, quæ in Missali secundùm ordinem dierum hebdomadæ assignantur) & omnes aliæ votiuæ in Mißis priuatis dici possunt pro arbitrio Sacerdotum, quocumque die Officium non est duplex, Id vero paßim non fiat, nisi rationabili de causa. Est autem rationabilis caussa respectu Sacerdotis, quæ & rationabilis est respectu eam postulantis, & pro eadem stipendium offerentis, in quo magna est latitudo, quæ & attendenda est quando Sacerdos iuxta [Quæ sit rationabilis caussa.] proprium instinctum sine obligatione ex stipendio orta intendit celebrare, cùm & ipse suis sit etiam necessitatibus obnoxius, & eisdem consulturus. Est autem stipendij vtilitas inter rationabiles computanda, si eo indigeat; aut si non indigere contingat, ad aliquod pietatis opus velit eo vti, nec in re adeò diuina turpi cupiditati deseruire.

DIFFICVLTAS IV.

Circa minùs principales Patronos an obliget S. Congregationis Decretum, vbi quid pro Indijs, & Limana Ecclesia.

DIco Primo tamquàm probabile, pro [Assertio 1. Probabile est non esse necessarium recursum pro Patronis non principalibus.] electione Patronorum non principalium necessarium non esse recursum ad sacram Rituum Congregationem. Probatur. Nam Patroni tales possunt esse plures: ergo non est credendum pro singulis talem necessarium esse recursum, præsertim in locis remotioribus, & multò magis in remotissimis. Pro principali autem alia est ratio, cùm is esse vnicus soleat, & ratione electionis ad gradum supremum euehatur. Prætereà, quia vsu ita firmatum videtur, quia Patroni eliguntur, & de approbatione à Sacra Congregatione non curatur. Quod equidem in Indijs negotium esset molestiæ plenum; vt nuper dictum. P. Henao aliter sentit Tom. 2. de Sacrif. Missæ Disput. 28. num. 432. citans Gauantum, vbi tantùm loquitur de Beatificatis.

Dico Secundò. Festum visitationis Vir [Assertio 2. Id statuens pro festo Visitationis Limæ.]ginis, quod tamquàm de Patrona à multis iam retrò annis Limana Ecclesia celebrauit, potest iuxta dicta sustineri, scilicet etiamsi non sit à Congregatione Rituum talis electio (quæ ob depellenda pericula terræ motuum inducta est,) approbata & confirmata. Cui resolutioni illud obstare potest, Patronis minùs principalibus Octauam non concedi. Sed est in præsenti casu vnde verosimiliter concedi posse videatur. Nam sanctus quiuis in Kalendario vt simplex tantùm propositus, si Patronus eligatur, gradum habet Duplicis maioris, vt videre est in serie Duplicium maiorum, quæ in Breuiario extat. Ergo & proportionaliter de Duplici est maiore dicendum, gradum scilicet aliquem conscendere: Atqui gradus talis immediatus est secundæ Classis: ergo ad illum ascendit. Tunc vltra. Proportione seruata aliquid vlterius debet illi concedi, nam simplex transcendit semiduplicem, & Duplicem, & maioritatem eo in gradu tenet: Ergo & Duplex [Vide P. Quintanad Tomo 1. Tract. 7. Singul. 28. n. 4.] maius non solùm debet esse Secundæ Classis, sed ampliùs aliquid, & ita Octauam habere, quia nihil magis conueniens addi potest. Cùm ergo Visitatio Virginis Duplex maius sit, modo præfato ascendet, & ita Secundæ Classis cum Octaua erit, ad eum modum, quo eius Natiuitas ab Ecclesia celebratur. Sed si hoc non placeat.

Dico Tertiò. Conuenientius videtur vt [Assertio 3. probans illud esse Patroni principalis.] festum præfatum vt Primæ Classis continuetur. Id probo. Quia vt tale communiter celebratum, vnde eius Octaua SS. Apostolorum Petri & Pauli est Octauæ prælata, quod & à nobis in hoc Diui Pauli Collegio tandem obseruatum. Et quòd stare id cum Patronatu B. Rosæ possit, Difficultate est prima comprobatum. Quòd autem defectus approbationis & confirmationis S. R. Congregationis non obstet, ex eo euincitur, quòd electio talis sit Decreto antiquior; anno scilicet 1613. in Synodo diæcesana Limana statuta & publicata, vt videri potest Lib. 3. Tit. 7. Cap. 11. & ita ad præterita neutiquàm extendendum, vt benè obseruat P. Guyetus in Heortologia Lib. 1. Cap. 7. Quæst. 10. vers. Tale est.

Dico Quartò. Non possunt in Patro [Assertio 4. Beatificatos Patronos esse non posse.]nos etiam minùs principales eligi Beatificati. Sic Gauantus in Thesauro sacrorum Rituum Sect. 3. Cap. 12. §. Ratio Decreti & P. Guyetus Lib. 1. Cap. 7. Quæst. 10. §. Tertiò, quod vbi generaliter loquitur. Probatur. Quia Decretum generaliter statuit, sicut & in alio speciali pro Beatificatis Alexander VII. vnde non videtur à determinatione tali vllatenus recedendum. Pro quo & facit generale aliud in principio Breuiarij adiectum, vt circa Beatificatos nihil propria auctoritate constituatur, sed omnino consulatur sacra Rituum Congregatio. Est autem quod ad Patronum spectat, ex grauioribus; quæ circa eos peragi possunt, cùm constet etiam circa Canonizatos maxima cum moderatione procedi, iuxta dicta num. 88.

Dico Quintò. Quod dictum est Asser [Assertio 5. Idem pro Indijs concludens.]tione præced. etiam in Indijs debet obseruari. Probatur, Quia nulla apparet ratio, qua possit oppositum solidè comprobari. Si enim aliqua, maximè distantia, & hæc tunc suffragatur, quando est periculum in mora, & in Indijs constat valde prolixam esse futuram, ex Felino in Cap. Super his 9. de maiorit. & obedient. nu. 4. & alijs. Atqui in casu præsenti titulus præfatus nequit allegari, quia in mora periculum nullum, quod timeri potius potest, si aliter procedatur, si quod factum est, auctoritate superiori damnetur, & reddatur infectum. Pone Beatum multis clarere miraculis & populi deuotionem erga ipsum excitari. Fiat ergo patronus. Tantùm aberit vt Canonizatio eius eo paulò promoueatur, vt potiùs veniat protelanda. Pone similiter aliquem nondum Beatificatum miraculis etiam inclarescere. An proptereà cultus aliquis Beatificatis proprius ei poterit exhiberi? Non equidem, & si secus fiat, eius Beatificatio lentiùs progredietur, vt nobis est experientia compertum. Sicut ergo in hoc casu cultus promoueri nequit, ita & in præcedenti; in quo & bonæ opinioni suæ Prælati Indici oportet vt consulant, ne dicatur Romæ eos tam esse ab ipsa discretos spatijs, quam notitijs ad sacrum regimen necessarijs, Romano ex Oraculo deriuandis.

Pro quo exemplum videre licet apud [Cautè in hoc negotio procedendum exemplo ostenditur.] Contelorium Cap. 5. vbi Doctoris Francisci Carrasco Allegationem improbat, docti profecto Aduocati in Limana Regia Cancellaria, & in Panamensi Senatoris, de cuius singulari sua in facultate peritia fidele possum testimonium perhibe [Doctor Franciscus Carrasco.]re, quia eum noui. Is ergo in Commentario Legum Recopilations Cap. 5. probare contendit (id quod pro re nata consuluit) posse Archiepiscopum Peruanum examinare noua miracula hominis defuncti, etiam non Beatificati, & publicare atque approbare absque summi Pontificis auctoritate. Quod quidem in gratiam scripsit insignis Dei serui ab ipso nominati, sicut extat etiam apud Contelorium n. 12. Qua quidem resolutione libenter excepta, nihil commodi in caussa ab ijs obtentum, qui accelerandum cultum voluerunt, sed moræ potius iniectæ, quarum terminum ignoramus. Videatur præfatus Auctor, qui id, quod de periculo in mora dici potest euidenter refellit, & penitus demolitur. Vnde oportet vt in posterùm, qui felicem rebus in istis exitum desiderant, lentè festinent, quod & multis alijs prudenter applicandum.

DIFFICVLTAS V.

An B. Rosa locum in Sanctorum suffragijs sit habitura, & qualis ille futurus.

BReuiarij Rubrica sic habet: De Patrono, [Breuiarij Rubrica.] vel Titulari Ecclesiæ fiat Commemoratio consueta, ante, vel post Commemorationes prædictas pro dignitate illius. Sic ante Completorium, vbi habentur illæ, & respondet Rubricæ 35. Circa quod Gauantus in Thesauro Rituum Sect. 1. Cap. 18. num. 7. affirmat de patrono loci, qui scilicet [Præferendum patronum probat Gauantus.] Maiorum auctoritate, & communi sensu populi recolitur vt patronus, de quo nu. 6. & Sectione 3. Cap. 12. num. 1. ante Titularem Ecclesiæ, à quo scilicet Ecclesia denominatur, faciendam Commemorationem regulariter loquendo, nisi sit valde magna inter hos dignitatis distantia, quia in Rubricis præponitur patronus Titulari Titulo 1. de Duplici num. 1. Tit. 7. de Octauis num. 1. 3. & 4. Tit. 9. de Commemorat. num. 3. Tit. 35. de Commemorat. Communib. num. 1. & in Tabellis septies: licet Tit. 4. de Dominicis nu. 1. & Tit. 9. de Commemorat. num. 11. ponatur Titularis ante patronum. Sed in his duobus locis non attenditur ordo ex professo, alioquin Dedicatio Ecclesiæ inferior esset patrono, quæ post eum Tit. 4. num. 1. recensetur. Sic ille sentit, supponens tamquàm certum de patrono faciendam commemorationem, vbi talis habetur, simul cum Titularis Commemoratione, ordine prædicto.

Quæ quidem displicent D. Guyeto exi [P. Guyetus vt aduersetur.]stimanti, cùm in Rubrica dicitur de patrono & Titulari Ecclesiæ, vtrumque ad Ecclesiam referendum, de patrono inquam Ecclesiæ, non loci, vnde prælationem dictam negat. Sic Lib. 1. Cap. 4. Quæst. 3. & Lib. 2. Cap. 17. Quæst. 9. Quod priori loco probat ex eo quòd aliàs sacræ Rubricæ stare nequeunt de hoc agentes, & identitatem respectu Ecclesiæ designantes. Sic enim Rubrica 4. n. 1. Nisi illud festum sit de principali Titulo vel patrono alicuius Ecclesiæ vel loci &c. Rubrica 7. num. 1. In festo principali patroni, & Tituli loci, vel Ecclesiæ. Rubrica 9. num. 1. De huiusmodi festo fit tantùm in eo loco, vel Ecclesia, cuius est patronus, vel Titulus. Denique Rubrica 35. de Commemorationibus Commun. num. 1. sicut & in serie Duplicium 1. Classis, nominatur expressè Patrenus vel Titulus Ecclesiæ, nulla prorsus facta mentione loci: ex quo fit patronum ad Ecclesiam pertinere, & vtrumque de illa indifferenter vsurpari. Posteriori autem ex eo probat, quod Rubrica, tum quæ inter generales descripta est, 55. num. 1. cum quæ in Psalterio habetur ante ipsa suffragia, semper loquitur in singulari, & disiunctiuè, Illis adiungitur Commemoratio de patrono vel Titulo Ecclesiæ &c. De Patrono vel Titulo Ecclesiæ fiat Commemoratio consueta ante, vel post Commemorationes prædictas &c. Quod si vera esset opinio Gauanti, pessimè concepta fuisset Rubrica; debuisset enim saltem sic poni: De patrono loci, & Titulari Ecclesiæ fit commemoratio &c. Quod adeò clarum existimat, vt sic subdat: Quis non iudicet tricari Gauantum, qui tenebras in tam clara luce offundit? Maneat itaque Rubricam vnius tantùm præcipere Commemorationem, siue is sit Ecclesiæ patronus, vt S. Stephanus &c. siue Titulus aliquis, putà SS. Trinitatis, S. Saluatoris, S. Crucis &c. sensu à nobis explicato. Sic ille, qui sensum explicuerat citato Cap. 4. Quæst. 2. vbi inter patronum & Ti [Patronus & Titularis vt differant iuxta ipsum.]tulum discrimen illud assignat, quòd patronus sit persona aliqua, nempe Angelus, vel homo sanctus, cuius nomine nuncupatur Ecclesia. Titulus verò sonat mysterium, seu rem quamcumque ad personam pertinentem, vt mysteria Trinitatis, Christi, B. Virginis: Sanctissimam enim Trinitatem patronum non esse dicendum probat ibidem Quæst. 2. Cap. 5. quia patronus pro Aduocato sumitur. Sicut neque Christum; quia licet nomen non sit incongruum, quod tamen vti particularis patronus possit assumi, non est vsu receptum, neque SS. Patrum habet Auctorem, eo quòd ipse communis omnium apud Patrem sit Aduocatus: vnde cùm mysterium aliquod ad eum pertinens in Ecclesiæ titulum adhibetur, Titularis potiùs, quam patroni nomine compellandus. Quibus positis

Dico Primò. Patronus & Titularis in [Assertio 1. distinctionem statuens inter illos.] Rubricis sacris superiùs adductis, & quoties in tractatione Rituum sacrorum occurrunt, sunt omnino diuersi, licet aliàs patroni nomen Titulari congruat generaliùs acceptum. Est iuxta mentem Gauanti, pro quo & stat communis Ecclesiasticorum sensus, vt meritò contrarius dicendi modus debeat singularis haberi, plus subtilitatis, quàm soliditatis præseferens. Id probo.

Primò, Quia si respectu Ecclesiæ patronus & [1. ratio ex Rubricis.] Titularis venit intelligendus, superfluè additus Titulari patronus fuisset, cùm vnico Titularis nomine sufficientissimè Rubricæ intentum panderetur, vnde additio ad solam confusionem inducendam potest deseruire. Arguit dictus Pater, vt vidimus, ex eo quòd si iuxta modum, quem Gauantus amplectitur, esset intelligenda Rubrica, perperàm fuisset concepta, cùm disiunctiuè sit positum, quod est copulatiuè accipiendum, & vel positum vbi & poni debuisset. Ergo & perperàm concepta Rubrica dicenda est, quæ patroni nomen superfluum apponit, vbi sufficit Titularis, occasione iniecta confusionis. Neque enim dici potest patroni nomen appositum eo quòd inter eum & Titularem distinctio esset, de qua dictum num. præced. iuxta ipsum: Quia innegabile est eum, quem ipse patronum Ecclesiæ vocat, esse Titularem: vnde Lib. 1. Cap. 4. Quæst. 2. ita scri [P. Guyetus]bit: Immò confundi inuicem, & alterum pro altero sumi non est incongruum. Præfertim patronum pro Titulo: quatenus videlicet ipse suo nomine Ecclesiam intitulat. Sic ille. Titulans enim & ad sanctum, & ad mysterium, à quo compellatur Ecclesia, referri potest, Titulari tantùm posito, de quo esset facienda Commemoratio satis superque constaret, & confusionis, ac etiam erroris occasio vitaretur.

Secundò, Quia præter Commemoratio [2. ex vsu Ecclesiarum & Religionum.]nem Titularis, de patrono aliam fieri communis vsus Ecclesiarum ac Religionum est, quæ pro patrono habent Fundatorem, vt admittit ipse P. Guyetus Lib. 1. Cap. 19. Quæst. 4. vbi ita scribit: [P. Guyetus rectè adducitur.] Quòd si duo fuerint, patronus vnus, & alter Titularis? Rectè statuit Breuiarium Parisiense nouum de vtrôque fieri suffragium. Si verò plures, præcipui tantùm habendam esse rationem. Sed an de alijs præter patronum & Titularem eiusmodi? Addunt Regulares sui quoque Ordinis patronum, nec immeritò. Aliquæ etiam Ecclesiæ communem loci, seu diœcesis, aut Ciuitatis patronum &c. Atqui hoc stare non posset, quia contra Rubricam Breuiarij, quæ vnius tantùm Titularis commemorationem indicit, neque fas est quidquam addi, iuxta Bullam Pij V. Breuiario præfixam. Ergo cùm rectè factum asseratur, interpretatio generaliter recepta, vt omninò est irrefragabilis sustinenda. Si dicatur Breuiarium Parisiense aliud à Romano esse, id nihil obstat, quia rectè ab eo ita factum affirmat Auctor. Et cur ita? Certè vel quia in eo, qui illud disposuerunt, conformitatem cum Romano conuenientissimam iudicarunt, vel quia res ipsa conuenientiam præsefert. Quod ergo pro Parisiensi ita est visum Ecclesia, de Romana omnium Matre æquius est iudicare, & ita commemorationem patroni loci generaliter indixisse. Et quidquid de Parisiensi sit, aliæ quidem Ecclesiæ & Religiones sic facientes, & iuxta Romanum Breuiarium recitantes, sic eius Rubricas intellexerunt, vel si contra eas agunt, non possunt ab Auctore præfato in eo laudabiles prædicari.

Tertiò, Quia vnicum fundamentum ex [3. ex solutione præcipui fundamenti ex Rubricis desumpti.] Rubricis desumptum valde infirmum est, & Rubricæ oppositum potiùs indicant, vnde sic generaliter intellectæ. Primùm illud ex Rubrica 4. num. 1. Nisi illud festum sit de principali Titulo vel patrono alicuius Ecclesiæ, vel loci &c. vbi quod de patrono dicitur, ad Ecclesiam videtur referendum, commodam habet explicationem, singula singulis adaptando, vt patronus respondeat loco, Titulus Ecclesiæ: quod iuxta stylum Pontificiarum litterarum est, in quibus proptereà addi solita particula Respectiuè, vide suprà num. 88. vnde priùs est posita Ecclesia, quàm locus, vt illi respondeat Titulus, & patronus loco. Videri posset conuenientius futurum, si ad omnem æquiuocationis occasionem tollendam, aliter clausula poneretur, scilicet: Nisi illud festum sit de principali patrono loci, aut Titulo Ecclesiæ. Sed hoc viderint qui plus in materijs istis, sicut & in alijs (datum quidem optimum à Patre luminum) videre possunt. Secundum ex Rubrica 7, num. 1. In festo principali patroni & Tituli loci, vel Ecclesiæ. Similiter exponendum: ex quo vrgere possumus arguentem: Nam in præcedenti Rubrica, quia priùs est Titulus positus, quàm Patronus, [Valida retorsio, cum notanda obseruatione.] priùs etiam posita Ecclesia, quàm locus: Hîc autem quia Patronus prior Ecclesia, ideò & locus prior quàm Ecclesia nominatus. Quod quidem videtur rem istam non obscurè demonstrare. Tertium ex Rubrica 9. nu. 1. De huiusmodi festo fit tantùm in eo loco, vel Ecclesia, cuius est Patronus, vel Titulus, nullam habet vim maiorem, quàm præcedentia, & ex eo similiter vrgere, sicut ex immediato possumus, ex ordine quidem seruato in nominandis loco & Ecclesia: quia enim prior ille, ideò & Patronus: & quia posterior Ecclesia ideò & Titulus. Quartum ex serie Duplicium Primæ classis, in qua nominatur expressè patronus vel Titulus Ecclesiæ, nulla prorsus facta mentione loci, nullius momenti est; nam series illa ex Rubricis deducta, vnde iuxta illas accipienda. Cùm ergo in Rubricis semper patronus loci proponatur, iuxta id inteiligenda dispositio. Quemadmodùm ibidem sic habetur. Festum SS. Apostolorum Petri & Pauli. Ex quo si quis inferat quodcumque illorum festum esse Primæ classis, ineptus reputandus, quia illud iuxta Rubricas debet intelligi, ex quibus constat de quo id veniat festo intelligendum.

Iam quod ex Rubrica Commemoratio [Circa Rubricæ in propriis terminis intelligentiam vtilis doctrina.]num & suffragiorum dicitur, quæ in singulari loquitur, nec loci facta mentione, sed tantùm de Patrono vel Titulo Ecclesiæ, non aliter exponendum. Et locus vterque pro vno habendus, quia quod ante suffragia extat Rubricæ 55. respondet, in qua omissio loci nihil obstat: quia cùm ex toto Rubricarum decursu constet quid nomine patroni loci sit accipiendum, non fuit opus illud ibidem apponi, quamuis expressum minimè nocuisset. Quod autem ex disiunctiua particula vrgetur, facilè diluitur ex eo quòd non est necessarium in omnibus locis esse patronum cum requisitis sacræ Rituum Congregationis. Hæc quidem Limana Ciuitas ante electionem Virgi [An omnia loca Patronum habeant.]nis Salutantis Elisabetham nullum habebat patronum, de qua diximus Difficult. præced. & sic fortè erunt aliæ, quidquid de Gallicis dicat citatus Pater Lib. 1. Cap. 7. Quæst. 4. vbi licet receptissimum vsum vbique affirmet, sic tamen subdit: Sic vt difficilius sit vnam reperiri diœcesim, in qua nullus habeatur, quàm ceteras numerare, quæ abundent. Sic ille. Licet ergo difficile sit ei, qui omnium in Orbe terrarum extantium habere nequit notitiam; stare id tamen potest, vnde Rubrica non debuit particula coniungente disponi; sic enim patroni imposita necessitas videretur.

Sed hinc alia emergit difficultas: vide [De Patrono, si habetur, necessario est commemoratio facienda.]tur enim non extare obligationem circa commemorationem de patrono, quandoquidem sub disiunctione proponitur, De Patrono, vel Titulo, & similiter de Titulari, sed eorum quemlibet sufficere. Verùm hoc non videtur admittendum, & ita vti indubitatum proponitur à Gauanto eitato nu. 7. Cap. 18. & quod ad Titularem attinet, omnes in eo conueniunt, & pro eo stat P. Guyetus iuxta dicta ex eodem, qui Quæstione illa 19. id esse sine controuersia affirmat. Ex quo habetur disiunctiuam locutionem non ita accipiendam, vt vim determinatæ obligationis circa illam excludat. De patrono autem similiter dicendum, si detur; nam de eo maximè Rubrica procedit; vel quia nobilior, vt dictum nu. 98. & 111. vel quia ratione disiunctiuæ particulæ nequit excludi, ob rationem nuper dictam. Et quia sic vsus habet. Ac tandem, quia talis invocatio respondet electorum patroni talis intentioni, ad hoc enim electio, vt communiter inuocatus in communibus necessitatibus suos clientes tueatur. Sensus ergo Rubricæ est, vt de patrono fiat commemoratio si adsit pro loco, cum eadem obligatione ac de Titulari. Iuxta quæ.

Dico Secundò, B. Rosa in commemo [Assertio 1. commemoratio B. Rosæ facienda.]rationibus suum est locum habitura. Constat ex dictis. Quia patrona est principalior, & ita omnibus debet gaudere prærogatiuis nobilissimi patronatus.

Dico Tertiò. Obligatio prædicta non vrget [Assertio 3. obligationem, non esse pro toto regno.] pro toto regno. Id probo: Nam Rubricæ de patrono agentes, eum patronum loci vocant, quod est valde à regno diuersum, vt explicant Gauantus Sect, 3. citata Cap. 12. n. 1. & P. Guyetus Lib. 1. Cap. 7. Quæst. 2. Constatque ex Decreto Sacræ Congregationis Rituum citato, in quo primo agitur de patrono loci, & deinde de patrono regni. Ex quo factum est, vt cùm D. Iacobus Hispaniæ patronus iam diu fuerit, Commemoratio tamen eius non fuerit alijs adiecta; vnde speciali Sedis Apostolicæ concessione opus fuit vt ea adijceretur, vt patet ex Bulla Sanctissimi Clementis IX. die 23. Iulij 1667. ibi. Nec non etiam de eodem S. Iacobo in tota Hispania, cuius patronus existit (vnicum ac singularem inferius pronuntiat) Commemoratio, quando iuxta regulas Breuiarij Romani aliæ fiunt Commemorationes, fieri posset. Sic ibi.

Dico Quartò. Commemoratio dicta fa [Assertio 4. Limæ esse tantum illam.]cienda in Ciuitate Limana, cui peculiaris est assignata patrona cum omnibus prærogatiuis Principalioris. Vbi Ciuitatis nomine viuersa loca veniunt, ad quæ illius territorium, seu iurisdictio extenditur. Sic Cardinalis Tuschus Tomo 1. L. C. Conclus. 280. ex bonis Auctoribus. Illustrissimus Barbosa Tractatu de Appellatiuis, Appel [Quid ciuitatis nomine veniat.]lat. 49. & alij quamplures apud ipsum Non ergo diœcesis peculiaris patrona, sed Ciuitatis; eo enim quòd patria eius fuerit, à Pontifice hoc speciali fauore decuit honorari. Vide tamen pro diœcesi P. Guyetum Lib. 1. Quæst. 5.

Dico Quintò. Locus, quem est B. Rosa [Assertio 5. de loco in suffragiis.] in Commemorationibus habitura statuendus est verosimili Gauanti doctrina citato nu. 7. Cap. 18. vbi ait de sancto patrono loci faciendam priùs Commemorationem, quàm de Titulari regulariter loquendo, nisi sit valde magna inter eos dignitatis distantia. Ex quo idem videtur dicendum de patronis, quando multi concurrunt, propter eamdem rationem. Beata ergo Rosa cedet Apostolis, & omnibus eisdem in Commemorationibus iuxta Rubricam præferendis. Idem S. Iosepho sponso Virginis, qui post Apostolos intrat, iuxta id quod habet præfatus Scriptor, ibidem. Religionum etiam Fundatoribus, quorum Patronatus, quando illæ per Orbem diffusæ sunt, post Apostolorum videtur nobilissimus patronatum, ob illius amplitudinem, & paternam dignitatem. Vnde & D. Theresiæ, nec non D. Catharinæ Senensi, quæ licet fundatrix Religionis non fuerit, adeò raræ fuit sanctitatis, vt veluti fundatricem eam plura Monasteria habeant, Titulo eiusdem decorata. Et generaliùs loquendo, videtur semper vltimum habitura locum, quia sancti Patroni & Titulares in possessione suæ dignitatis sunt, neque credendum est voluisse Pontificem ius ipsis quæsitum tollere, iuxta dicta Difficult. 1. Si autem deinceps nouus eligatur patronus, sua B. Rosam sede non extrahet, nisi valde magna distantia fuerit dignitatis.

DIFFICVLTAS VI.

An Indi ad obseruantiam diei festi Beatæ Rosæ teneantur.

VIdimus nu. 92. à Pontifice obligationem impositam verbis illis: Ipsiusque [Rationes pro vtraque parte circa Indorum obligationem.] B. Rosæ Festum in Vniuerso regno huiusmodi de patrona principaliori ab omnibus vtriusque sexus Christi fidelibus illic de gentibus de præcepto celebrari &c. Et similem quæstionem discussimus Tomo 2. Thesauri Titulo 12. num. 418. & seqq. circa Festa addita post Decretum Concilij Limensis Pontificia auctoritate firmatum, concludentes, neque ad Festa S. Ioachimi, S. Annæ, SS. Innocentium, & S. Syluestri teneri, quod, vt credo, non leuibus fundamentis comprobatum. Et id videtur amplecti Dom. Quitensis Episcopis in Itinerario Parochorum Indicorum Lib. 4. Tractat. 2. in [Dom. Quitensis Episcopus.] Prologo num. 6. vbi Festa assignata pro Indis iuxta Pauli Tertij determinationem enumerans, addit: Y no otro dia alguno. Et sciebat probè quid circa Festa, de quibus dudum, ab Apostolica fuisset Sede dispositum. In contrarium autem videturstare generalis ille loquendi modus, quo SS. Clemens vtitur, cùm ait: Ab omnibus vtriusque sexus Christi fidelibus illic degentibus de præcepto seruari. Vniuersalis enim nihil excludit; & videtur sanè id ita intelligendum ob peculiarem rationem, quæ pro patrona huiusmodi occurrit, Indiarum non solùm incola, sed filia, cùm communis mater patria sit, & respectus alios erga Indicam gentem peculiares.

Dico tamen consequenter ad dicta citato loco Thesauri, non videri ad obseruantiam præfati [Non esse illam resoluitur.] Festi Indias obligandas: nam quæ pro Festis prædictis de nouo additis probata sunt, hoc pariter euincunt, neque occurrit quidquam, quod vrgere specialiter videatur. Si enim tale aliquid, illud certè quod nuper ex tenore verborum Pontificis dicebatur: id autem infirmum est, siquidem Pontificia Decreta pro festis additis similiter procedunt, fideles omnes ad sui obseruantiam coarctantia, & nihilominùs pro Indis locus exceptioni relinquitur. Cuius ratio est in Iuris dispositione fundata, leges scilicet priuilegia non tollere, nisi de illis faciant mentionem. Cap. Dudum 31. de Priuileg. ibi: Non debere per eas, non facientes de hoc aliquam mentionem, præiudicium generari. Et [Cap. Dudum de Priuileg.] celebris Decretalis Bonifacij VIII. prima de Constitutionibus, vt animus Pontificis numquam censendus sit specialia locorum, aut singularium personarum statuta & consuetudines abrogare generali Constitutione, circa quod mens vna Doctorum. Pro quo & faciunt à nobis dicta citato Titulo nu. 485. vbi ostendimus priuilegia pro Indis concessa non reuocari à Concilio Tridentino: licet aliàs ea, quæ ipsius Decretis sunt contraria, Decreto eiusdem reuocentur. Licet enim priuilegium dictum absolutè non tollatur, ex parte tamen eidem, obligatione admissa, derogatur: pe [Obiectio disiecta.]culiaris autem ratio illa, quæ pro ea affertur, conuenientiam quidem ostendit, si Pontifex iuxta illam statuere voluisset: sed dum statuisse non ostenditur, Indi in sua sunt manu tenendi libertate. Cùm aliàs sua etiam conuenientia appareat in subtrahenda obligatione, generalis inquam illa, pro minuendis Festis Pontifici est visa sufficiens. [Indi ad Patronatum nihil contulerunt.] Vbi & consideratione dignum occurrit, patronos non concedi nisi concurrentibus illis omnibus, quæ sacra Rituum Congregatio suo Decreto comprehendit: & illa quidem electionem maximè voluntariam important. Quod quidem in B. Rosæ patronatu non videmus obseruatum, vt fatetur Pontifex verbis illis: Ac requisita necessaria pro eiusmodi electione valida desint, ad solam Regiam postulationem respectu habito. Ex eo enim videtur fieri Indos ab obligatione prædicta immunes haberi, qui nihil, quod voluntarium ipsis fuerit, ad patronatum videntur contulisse.

Si dicas videri ex hoc etiam Hispanos [An Europæi propter eamdem rationem deobligentur.] incolas & Europæos alios similiter etiam immunes ab onere præfatæ obligationis habendos, quandoquidem neque postularunt ipsi, neque eorum nomine alij, quibus fuerit postulandi commissa potestas, est quidem non leuis obiectio, vnde & existimare quis posset dispositionem Pontificis in præsumptione fundatam, quatenus existimare potuit id, quod Regia postulatio continebat, nomine Peruani regni suæ Magistati suggestum; quod tamen ita non fuit: vnde præsumptionis fundamento deficiente, obligationem cessare. Nihilominùs vt verosimilius asserendum obligari præfatos, quia Regia præsumptio potuit defectum supplere prædictum, dum prudenter est creditum placiturum communiter, quod omnibus erat honorificum & vtile futurum, & in quod, si rogati fuissent, proculdubio suo calculo conuenissent. De Indis autem alia est ratio, qui ad electionem talem minimè vocandi, & quos Reges nostri leuare potius oneribus student, quam nouis additis degrauare.

Nec de B. Rosa plura, cui ea, quæ sunt di [Ad B. Rosam auctoris affectus.]cta, & eius honori militant, arbitror placitura. Hortabatur illa viros doctos, vt documenta Scholarum verterent in animarum lucra. Pro quo Buompionus noster Epigrammate 177. sic prolusit:

Ecce iubes doctrinæ artes documenta salutis:

[Buompionus.]

Doctrina, alter sol, luce, calore iuuat.

Vtinam & lucubratiunculæ istæ, in quibus de Scholis aliquid, sicut eius honori, & multorum vtilitati formantur, ita & votificari eius sanctæ contingat voluntati.

Additiuncula cùm auctario laudis B. Rosæ, & peculiari quadam obseruatione.

BEatam Rosam à sponso Christo sic a [Rosulæ nomine à Christo amanter B. Rosa compellata.]manter in delitijs habitam, vt eam sui cordis Rosam vocitauerit apud vitæ eiusdem Scriptores occurrit. Et suspicari iuuat etiam Rosulam compellatam teneriori affectu, ex quo diminutiuæ istæ solent formulæ parturiri. Et hæc cogitanti mihi ex Martyrologio Romano die 14 Septembris occurrit S. Rosula. Vbi quidem P. Cornelio in Cap. 12. v. 13. sancta femina hoc nomine designata videtur, sicut & P. Raynaudo [Rosulæ nomen viri est in Martyrologio.] Tomo 1. in Rosa Mediana Cap. 6. §. Rosam porrò. Sed certè non feminam, sed virum esse Martyrem talem, cum D. Cypriano pariter coronatum, mihi semper visum, quidquid boni dicti Scriptores fuerint arbitrati: quia ex nullo solido indicio contrarium firmari potest, cùm & modus ipse narrationis, qui & in historia Martyrij D. Cypriani est idem, feminam non indicet; & ex solo nomine, eo quòd femineam habeat terminationem, argumentum solummodò desumi videatur. At hoc minimè conuincit, nam complura virorum nomina feminea cum terminatione succurrunt. Et vt prophana missa faciamus in Cap. 16. Epistolæ ad Romanos habemus Aquilam, Iuniam, Patrobam & 1. Cor. 1. v. 16. scribit Apostolus se baptizasse Stephanæ domum, cuius & meminit Cap. 16. v. 17. & virum fuisse testatur P. Corne [Beata Rhode seu Rosula Virgo & Martyr.]lius. Non ergo ex eo solùm potest positio dicta firmari. Et ita vir doctus & eruditus P. Franciscus Biuarius in Additionibus ad Marcum Maximum ex S. Braulione §. 20. ita scribit occasione puellæ Rhode, quæ D. Petrum ex voce cognouit ex carcere ab Angelo liberatum: Erat ergo Rhode electa [P. Francisc. Biuarius.] discipula earum, quæ erant perseuerantes in oratione cum Apostolis & MARIA Matre IESV. Nomen puellæ ad ætatem multi volunt referre potiùs, quàm ad conditionem. Syriacè enim Thelita dicitur, quæ numquàm seruilem conditionem denotat. Eo vel maximè, quòd tametsi apud veteres vsu receptum fuerit ad portas adesse ancillas ianitrices, vt Isboseth. 2. Reg. 4. & Ostiaria Petri antagonista, & ea, de qua Cicero Lib. 1. de Oratore. Sed discipulis eius æui, quibus diuitiæ non erant, minùs ancillas & seruos permitteretur habere. Est etiam ροδον Rosa, vel ροδη frater rosas producens, vnde quæ Græcè Rhode, Latinè Rosa, vel Rosula nuncupabatur. Cur verò hæc ab Euangelista propria voce nuncupatur, nisi ob egregiam sanctitatem, cuius per Martyrium coronam in Sardinia magno Dei munere sortita à Maximo & Braulione asseritnr. Subijt Rosula Martyrium cum magno Cypriano Carthageniensi, sed vir. Hæc ille.

Iuxta quæ id habemus, quod est huius [Pro laude B. Rosæ ex Rhode aliquid peculiare.] excursionis intentum, & prætereà Rosam aliam & Virginem & Martyrem. Quòd enim Martyr graues Scriptores testantur: quòd autem Virgo Textus sacer satis luculenter indicat Act. 12. v. 13. [Act. 12. v. 13.] Pulsante autem ostium ianuæ proceßit puella ad audiendum nomine Rhode. Puella, & in Congregatione Sanctorum, Virgo equidem, Virginitatem edocta, seruare deinceps, & sic immaculatam se sponso & Martyrio conseruare. Vt ex hoc etiam stet quod Parte 4. Sect. 2. à nobis dictum nomen Rosæ nomen esse Virginum, & ideò à Beata Rosa, dispositione superna pro Isabellæ nomine subrogatum. Prima illa vocem Petri ante alios, & audiuit, & cognouit: & prior hæc vocem ab illius sede profectam & audiuit & agnouit, Beatificationis honorem assecuta. Rosa Rosæ consonat, nam D. Petrum Rosam esse ex D. Ioanne Chrysostomo in eius sacris officijs legimus ad Octauam diem. Habet ergo quatuor virgineas Rosas Christus, Ierosolymitanam, Panormitanam, Viterbiensem, Peruanam, quibus in die desponsationis suæ, & in die lætitiæ cordis sui possit honorificentissimè coronari, quibus & nos dicere possimus,

O vernantes Christi Rosæ,

Supra modum speciosæ, &c.

Ex hymno vndecim millium in vita P. Hermanni Ioseph.

Et prædictis quidem quatuor Rosis addi [Rosa alia Romana quinque prudentum numerum complens.] etiam illa potest, de qua Parte 4. Sect. 2. cuius corpus in Gandauensi Societatis nostræ Collegio Roma adductum asseruatur, cuius & meminit posteà visus P. Raynaudus citato Cap. & §. & ita Romana: vt quinque iam sint prudentes Virgines Euangelicæ Matth. 25. quæ intrauerunt cum sponso ad nuptias, quibus ille in eisdem est, vt Rosis totidem coronatus. Coronari enim solitos in nuptijs sponsos roseis sertis res est notissima, de qua Carolus Pascalius de Coronis Lib. 2. Cap. 16. & pulchrè quidem sponsæ quinque, & quinque Rosæ, vt totidem Rosis, aut vnius Rosæ folijs sponsi cælestis respondeant, quibus ille in Passio [Quinque Rosis vulnerum Christi respondent. D. Bernard.]ne, quinque inquam vulneribus, purpuratus. De qua D. Bernardus in Tractatu de Paßione Domini Cap. 41. ita scribit: Vide totum corpus sicubi Rosæ sanguineæ florem non inuenias. Inspice manum vnam & alteram, si florem Rosæ non inuenias in vtrâque. Inspice & pedem vnum & alterum, numquid non rosei? Inspice lateris aperturam, quia nec illa caret Rosa, quamuis ipsa sub rubea sit propter mixturam aquæ. ô quam multo numero foliorum multiplicata & exornata est Rosa tua? Quis omnia illa enumeret? Sic ille. Vbi & quod Diuus Pater præmiserat, cadit in Beatam Rosam Peruanam aptissimè, sic enim ibi: In torrentibus huius sanguinis [Quod speciale in Peruana.] Rosa nostra purpurata est. Quæ licet de Christo dicta, in hanc eius Beatam Sponsam illius adinstar exornatam licet deriuemus, cui & illud consonat: Gaudens gaudebo in Domino, & exultabit anima mea in Deo meo, quia induit me Vestimentis salutis, & indumento iustitiæ circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, & quasi sponsam ornatam monilibus suis. Isaiæ 61. v. 10. Coronata itaque vt [Isaiæ 61. v. 10.] sponsa, & etiam vt sponsus, cuius est Passionis Rosis pulcherrimis coronata, gaudeat, gaudeat in Domino, gaudeat in sponso, diuitijs & delitijs æternis fruitura, vt & nos tali patrona, non oblitura conciuium, semel & iterùm gaudeamus.

DVBIVM INCIDENS.

Circa Octauas Beatificatorum pro Religiosis Ordinibus. Vbi an communicatio Priuilegiorum quidquam conferat circa illas.

VT non liceant Octauæ pro Beatifica [Decreta vt Octauæ non liceant pro Beatificatis.]tis extant Decreta Sacræ Congregationis Rituum, accedente Pontificia auctoritate, Innocentij X. apud Dianam Parte 11. Tract. 10. Resolut. 21. Nisi hoc expreßè Sedes Apostolica eis concesserit, quæ sunt formalia ipsius verba. Et Alexandri VII. quod vidimus in forma authentica, & ante illa id non licuisse boni testantur Auctores, vnde etsi Octauæ pro aliquibus in vsu positæ, id non sine Sacræ Rituum Congregationis licentia credendum est contigisse. Vnde in serie Actorum pro Canonizatione S. Thomæ à Villanoua pag. 6. Plurimi mox in graui silentio elabuntur [Pro B. Thomæ à Villanoua non adbibita Octaua.] dies, & interim mense Decembri 1657. ad Vrbem afferuntur litteræ Natæ Philippi Quarti Hispaniarum Regis Catholici Monialis in Regio Monasterio Matriti, quibus illa suo in Romana Curia Agenti nuntiabat se à vehementi dolore, ob spatulæ humoralis ægritudinem in extremis positam, Thomæ Reliquiarum contactu prorsus liberam euasisse; Tanti autem non immemor beneficij, supplici libello Sanctitatem suam enixè rogari iubebat, vt quotannis in suo Monasterio festiuitatem B. Præsulis, Officio Duplici per Octiduum celebrari, sibi, ac Monialibus ex benignitate Apostolica indulgeretur &c. Non concessum id in specie à Pontifice, sed maius aliquid, inde sumpta occasione accelerandi solemnem Canonizationis actum die 1. Nouembris anni sequentis peractæ. Beatum ergo Præsulem adeò sanctitate illustrem, cum Octaua celebrare minimè docti Augustiniani Patres sibi licitum iudicarunt: si enim licitum ipsis, etiam sui Ordinis Monialibus licuisset. Pro quo videri potest P. Quintana Dueñas Tomo 1. Tract. 8. Singul. 16.

Sed his non obstantibus, quod ad Fun [Licere pro Fundatoribus quæ probent.]datores attinet cum Octaua celebrandos tenet Pasqualigus de Sacrificio nouæ legis Quæst. 259. Vbi adducto Decreto Sacræ Congregationis die 16. Decemb. 1651. quòd non excedantur limites concessionis, affirmat inhærendo ipsi Decreto, sic esse asserendum. Nam eo ipso quòd concedatur Missa & Officium in die festo Fundatorum, habetur pro expressa etiam Octaua, quia ita in Rubrica dispositum inuenitur Tit. 7. [Rubrica Breuiarij.] num. 1. Sic enim ibi: & in Festis aliorum Sanctorum, quæ apud quasdam Ecclesias, Congregationes, & Religiones consueuerunt solemniter cum Octaua celebrari. Apud Religiosos autem Festum Fundatoris celebrari cum Octaua solet, vtpotè præcipuum, & ideò hæc consuetudo per Rubricam approbatur. Quod quidem ampliùs roborare poterat ex eo quod Fundatores sunt Patroni iuxta dicta nu. 120. Patronis autem Octaua est debita, & ita etiam Beatificatis deberi affirmat P. Quintanad. Tomo 1. Tract. 7. Singul. 7. nu. 4.

Deinde. Iuxta Rubricam citatam vide [Et pro aliis solemniter celebratis ex consuetudine]tur idem dicendum de Beatis alijs, qui similiter consueuerunt apud Religiones solemniter celebrari. Et ita tenet idem P. Quintana, quatenus id admittit in Octaua BB. Francisci Borgiæ, & Ludouici Gonzagæ. Nam quoad hoc non videtur inter Canonizatos & Beatificatos discrimen statuendum, sicut non statuitur inter Patronos: siquidem in officijs sacris nomine Sanctorum veniunt, tum in Missa, tum in Horis Canonicis, vbi sæpissimè Sancti nomen occurrit, circa quod nulla fieri iubetur mutatio. Solemnitas autem suam habet latitudinem: Nam Ecclesia eos, quos celebrat Sanctos, licet in gradu sublimiori non sint, solemniter se celebrare testatur, dum in eorum Festis frequenter dicitur, Annua solemnitate lætificat. Quorum Solemnia celebramus. Solemnitas votiua lætificet. Quorum solemnia agimus &c. Quando ergo in Religionibus specialius quidquam habent ob peculiares titulos, & celebriores apud ipsas sunt, consuetudine induci possint, vt cum Octauis Festa eorum agerentur. Vide infra nu. 140.

Stante autem facultate prædicta cele [Atque etiam sine illa.]brandi titulo consuetudinis, fit etiam verosimile etiam Beatis de nouo aduenientibus posse ritum eumdem concedi, nam aliàs esset magna inter eos inæqualitas, quæ & æstimationis inæqualitatem indiceret, cùm tamen contingere possit recentiorem Beatum plus esse venerabilem, & maiori erga eum debito se Religionem obstrictam agnoscere; vt videri potest in B. P. Francisco Borgia, qui post B. Aloysium Gonzagam Biennij interuallo eum est honorem assecutus, & inuenit Beati eiusdem Aloysij Festum cum Octaua celebratum. Quis autem imparitatem istam non penitus exhorreret? Quia verò gradus æstimationis ad examen adduci, facta inter Beatos comparatione, odiosum potest esse negotium, opportunius apparet, vt in eadem constituantur classe, competenti adhibita solemnitate. Sicut Religio Sancta Minorum Sanctum Didacum, humilem Fratrem laicum, magnis illis æquat Ecclesiæ luminibus, Bonauenturæ, Antonio, Bernardino, quos omnes cum Octaua celebrat ritu secundæ classis. Neque pro consuetudine instari potest, dum in Rubrica dicitur Consueuerunt: non enim pro consuetudine accipiendum, qualem Iura requirunt vt legem possit abrogare, vt euidenter ostenditur ex nuper dictis: Nam cùm Fundator Religionis beatificatur, eo honore statim potitur, vt cum Octaua incipiat celebrari: non ergo ad consuetudinem modo dicto explicatam Rubricæ est intelligentia deuocanda, sed vt sensus sit: & in Festis aliorum Sanctorum apud Religiones, in quibus pro eorum solemnitate Octauas contigerit introduci. Alias quod de nuper Beatificatis Fundatoribus dictum est, non poterit cum veritate constare.

Quæ ex varijs priuilegijs ampliùs pos [Roboratur ex communicatione Priuilegiorum.]sunt roborari, à me adductis in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. num. 116. 139. & seqq. iuxta quæ, stante communicationis ampla concessione circa illa, quam omnes ferè Religiones obtinent, etiam illa ad festiuitates extenditur, modo ibidem explicato, etiam circa Beatificatos. Pro quo adijciendum modò, quod Bordonus habet Tomo 2. Resolut. 30. [P. Bordon.] num. 36. vbi ait consuetudinem esse antiquissimam apud Tertiarios Religiosos S. Francisci recitandi Officium sanctorum sui Ordinis cum Octaua, de qua fit mentio in Bulla Pauli Tertij, quæ incipit, Cùm à nobis petitur die 18. Februarij 1547. vbi Hispanis & Portugallensibus Tertiarijs confirmauit priuilegia suspendendi Interdictum & Cessationem in suis Ecclesijs in Festis cum suis Octauis Sanctorum Ordinis, Lucij, Ludouici Regis, Rochi, Iuonis, Elzearij, Rosæ (Viterbiensis) Angelæ, & Elisabeth Tertij Ordinis. Quod & ille aliunde etiam comprobat, ex proprij scilicet Ordinis dispositionibus. Constat autem ex prædictis plures tantùm esse Beatificatos: ergo circa illorum celebrationem id stare potest, quod ex prædicta videtur concessione firmari. Et id quidem sine vllius violatione Decreti, quia Decreta non excludunt priuilegia. Neque ex hoc fit extensio aliqua ait de persona ad personam, aut de loco ad locum, aut de festiuitate ad festiuitatem per illarum multiplicationem, quæ non ita est verosimilis: sed de quodam ritu ad maiorem sanctorum gloriam conducente, quod Sedi Apostolicæ ingratum non videtur esse futurum, quandoquidem ipsi placet erga Beatos prædictos Tertianorum Ordinis, vt iam vidimus. Et licet Patres Minoris obseruantiæ prædictos Sanctos ritu celebrant inferiori, ex eo adductum non labefactatur fundamentum, quia priuilegiorum vsus voluntarius est, sicut & communicationis ipsorum, vnde quod illi amplecti nolunt, alij sibi conueniens poterunt reputare.

P. Guyetus Lib. 1. Cap. 18. Quæst. 9. ex [P. Guyetus vt aduersetur & faueat.] aduerso stat contendens Beatificatis Octauas non posse concedi quia iuxta Decretum sacræ Rituum Congregationis Patroni esse nequeunt, & iuxta Rubricam soli principali patrono illa potest conuenire. Pro quo & adducit Gauantum Sectione 8. Cap. 8. num. 1. Addit prætereà multa, vt Octauarum vsus admittendus non sit, nisi quem Rubricæ præscribunt aut quem induxit consuetudo, de quo Quæst. 8. vbi exempla complura proponit. Fauet tamen quatenus circa hoc communicationem admittit versic. Oppones tu mihi: vbi sibi obijcit Patres Dominicanos Octauis abundare, quarum diuersitate explicata, Sic concludit: & præter has Octauas nullæ aliæ fiunt (affert Rubricam huius Breuiarij propriam) siue Patronorum Ecclesiæ, siue quorumlibet aliorum. Hoc ego vltimum non concesserim, libenter tamen ijs obiecerim, qui se omnimoda priuilegiorum communicatione potentes ac validos gloriosè adeò iactitant. Æmulentur, per me licet, modò non abundantiori zelo. Sic ille, qui enumerans Octauarum ritus diuersos apud præfatos Patres, in postremo sanctos Ordinis constituit, & inter eos B. Agnetem, quam constat Canonizationis honorem huc vsque non adeptam. Cùm ergo æmulari liceat in hoc sacro Ordine zelum honorandi sanctos sibi proprios, & inter eos etiam Beatificati Octauæ solemnitatem obtineant, circa communicationem in eo erit in Religionibus alijs similis zelus laudabilis, & gloriari in Domino poterunt æmulari se charismata meliora. Et quid ad hæc?

Dico Primò. Quod de Fundatoribus [Assertio 1. affirmans de Fundatoribus.] est dictum num. 129. probabilissimum est. Vnde quod ait P. Turrianus 2. 2. Disputat. 17. Dub. 8. vers. Quod autem, pro Diuo Parente nostro Ignatio postulatam fuisse specialem licentiam, eo quòd in Beatificationis Bulla id non fuisset expressum; arguit quidem Societatis cautam attentionem illis temporibus opportunam in vsu talium Indultorum, sed non necessitatem absolutam. Cùm aliàs ea; quæ ad Beatificationem pertinent, non essent ita dictis temporibus explorata. Vnde pro additis postmodùm Octauis trium Beatorum, non constat specialem facultatem imploratam.

Dico Secundò. Quod ad Beatificatos [Assertio 2. de aliis, pro quibus consuetudo.] spectat, circa quos extat consuetudo, satis est probabile, quod datum num. 130. ob ibidem dicta. Et quidem quòd consuetudo circa hoc præualere possit, non videtur dubitabile, quia vires legis obtinet consuetudo, vnde quod lege statui potest, similiter valet inducere consuetudo, iuxta communem Doctorum sensum, pro quo multa apud Dianam Parte 6. Tract. 5. Cùm ergo per Ecclesiasticam legem haberi possit, vt cultus cum Octaua Beatificatis tribuatur, vt videmus aliquibus fuisse concessum, id ipsum potest consuetudine obtineri. Vbi opus non est consuetudinem in eo rigore sumi, quem Iura determinant, quandoquidem Rubrica eam non exigit, cùm in materia fauorabili versemur, & ex qua nullum tertio præiudicium generatur, præter dicta num. 31.

Dico Tertiò. Etiam non stante consue [Assertio 3. etiam sine consuetudine.]tudine circa Beatum, posse solemnitatem introduci, cui valeat Rubricæ tenor adaptari, sua gaudet probabilitate. Probatur fundamento præmisso num. 131. quod non leue esse videtur. Item argumento pro Assertione 1. Nam Fundatoribus cultus potest Octauæ conferri, quia ei potest solemnitas attribui, cui tenor Rubricæ respondeat. Ergo & non Fundatoribus proportionata etiam potest conferri solemnitas, cui & cultus Octauæ respondeat, cùm constet illam concedi sanctis gradus inferioris secundum Ecclesiasticam Hierarchiam, quidquid de maiori aut minori sanctitate sit, cuius solus ponderator est Dominus.

Id quod firmari potest ex Missalis Ru [Ex Symbolo in Missa robur additum.]brica 11. vbi de symbolo sic dicitur: & in Festis principalibus Ordinum, & per eorum Octauas, scilicet, dicitur. Vbi non de Fundatore est tantùm sermo, sed supponitur id, quod est euidens, in Religionibus videlicet esse plura Festa principalia. Quis enim hoc non videat? Quis non sæpiùs solemnitatibus interfuit, quibus solent Festa huiusmodi celebrari? Cùm ergo constet plura esse principalia Festa, & Rubrica Octauas in eis esse supponat, symbolumque in illis dicendum esse præscribat, videtur res hæc non leuiter demonstrari. Et vrgeo ex symbolo: Nam Religiones in sanctorum suorum Missis symbolum adhibent, neque pro eo ad specialem recurrendum esse concessionem existimant, aut priuilegium peculiare: sed quia cùm solemniter celebrare placeat sanctos proprios, illis symbolum attribuunt, Rubricæ vtentes beneficio. Licet aliàs [Privilegium circa illum.] Patribus Franciscanis id inueniatur concessum à Sixto IV. vt videri potest apud P. Quintanad. Tractatu 4. Appendicis Dub. 10. num. 5. quia tunc pro huiusmodi concessione non extabant Rubricæ, quæ à recentioribus sunt Pontificibus ordinatæ. Vnde & symbolum dici in Festo trium SS. Martyrum Iaponiensium potest, sicut & Marroquiensium, quorum celebrationem præfatus concessit Pontifex, nulla circa eos adhibita exceptione.

Vbi expungenda incidit quorumdam [Videtur Martyribus specialiter denegatum.] existimatio, qui Martyribus speciali aliquo mysterio symbolum negari censent vti ijs, qui non verbo, sed sanguine fidem Christi fuerint protestati. Id quod ex Festo S. Laurentij confirmant, quod cùm adeò solemne sit, vt Octauam habeat, Apostolis præter Diuos Petrum, Paulum, & Ioannem, denegatam, & alia specialia, symbolitamen recitatione priuatur, sicut & SS. Innocentes in ipsorum Octaua, quia cum nulla coincidit alia, qui Dei præconium non loquendo, sed moriendo profeßi sunt. Vt Ecclesia canit. Sanctus etiam Ioannes Baptista in Festo Decollationis. Et idem videtur de D. Stephano sentiendum, licet ex eo quòd & dies Natalis, & Octaua intra Octauas Natiuitatis & D. Ioannis Euangelistæ incidant, in quibus symbolum dicitur, non possit adeò firmum argumentum efformari. Quia tamen D. Laurentius ipsi in omnibus ab Ecclesia videtur exæquari, non aliter apparet de illo sentiendum.

Sed certè discursus præfatus minimè ve [Quid circa illud tenendum.]rosimilis reputandus: tunc enim aliquomodo posset admitti, si quod negatur Martyribus videremus Confessoribus attributum, quod tamen non ita accidit: nulli enim Confessorum præter Doctores illud concessum inuenimus, & aliàs Christo Domino, Beatissimæ Virgini, SS. Angelis, Apostolis & Euangelistis, & ex SS. feminis vni D. Mariæ Magdalenæ. Itaque symbolum non tribuitur Sanctorum cuiquam nisi propter specialem aliquam rationem Christo Domino, quia Auctor & consummator fidei, vt D. Paulus loquitur Hebr. 2. Beatissimæ Virgini ab peculiarem cum eo coniunctionem, & ne quidquam solemnitatis eius desit Festis alijs attributæ. Sanctis Angelis, quia cùm concedatur hominum sanctorum plurimis, non debuit prærogatiua ista eisdem penitus denegari, quibus adeò abstrictum se genus humanum deprehendit. Rationem aliam habet Gauantus circa citatam Rubricam Lit. a. 2. non satis genuinam. Vide P. Guyetum Lib. 3. Cap. 28. Quæst. 3. & 4. SS. Apostolis, quia illius auctores, licet aliquæ ab Ecclesia factæ fuerint additiones; & similiter Euangelistis, quia eiusdem cum illis dignitatis, illudque & scripto & viua voce mirabiliter propagarunt. Propter quam rationem id est etiam Doctoribus Ecclesiæ concessum. Diuæ autem Mariæ Magdalenæ, quia Apostolicum quodammodo impleuit officium, Apostolorum Apostola. Pro quo videnda, si placuerit, quæ in Epithalamio diximus num. 741. cuius & iustum encomium in Amphitheatro extat n. 537. & seqq.

Quòd autem Martyribus ab rationem [Cur Diuis Ioanni Baptistæ, Laurentio, & Innocentibus denegetur.] aliquam peculiarem non tribuatur, ex eo inuerosimile conuincitur, quòd ipsis, non solùm si Patroni aut Titulares, sed etiamsi eorum habeatur insignis Reliquia, conceditur, vt Rubrica in eadem habetur. Cur autem Diuo Laurentio non concedatur, mirum profectò accidit, si enim peculiaris aliqua ratio ad concessionem ostenditur, non videtur pro ipso defuisse, quandoquidem ad præferendum illum Apostolis ipsis suppetijsse conspicimus. Forsitan ideò factum, quia id est D. Ioanni Baptistæ in suæ Natiuitatis celeberrimo Festo denegatum. Licet enim ideò videatur ita dispositum, quia D. Ioannes ex integro ad statum Euangelicæ legis, & noui Testamenti non spectat, secundùm doctam explicationem P. Suarij Tomo 2. in 3. p. Disput. 24. Sect. 6. vers. Hic verò, pro quo symbolum est formatum, quæ ratio in D. Laurentio locum non habet: quia tamen huiusmodi discrimen non potest omnibus esse perspicuum, æqualitas est inter eos circa hanc partem solemnitatis constituta. Quod & Sanctis potest Innocentibus applicari, quia ante Euangelium passi, neque adepti gloriam, nisi post apertas cæli ianuas beneficio sanguinis Redemptoris.

Iam ad rationem ex symbolo deductam. [Quid solemnitas in Rubricis designet, & specialiter pro Regularibus.] Tribuitur illud sanctis Religionum, vt solemnitatis portio, ex quo ad ampliorem fieri argumenmentum potest, quæ ex eo ostenditur, quod Gauantus habet in Thesauro Sect. 2. Cap. 2. num. 19. vbi ait à sacra Congregatione Rituum declaratum die 28. Augusti 1628. solemnitatem, de qua in Rubricis agitur respectu Regularium significare quemdam cultum non communem alijs Festis de Kalendario; & respectu Cleri sæcularis pompam exteriorem cum processione, apparatu, concursu, & huiusmodi. Quam quidem explicandi rationem impugnat P. Guyetus Lib. 1. Cap. 13. Quæst. 3. Modus autem explicationis, quam adhibet, minimè est positioni præsenti contrarius, cùm asserat Sanctum consueuisse solemniter celebrari, idem esse ac stato per singulos annos die & officio, quod numquàm omittebatur: ex quo habetur qualitatem Officij, in qua sita est substantialis solemnitas, esse mensuram, & quasi radicem exterioris apparatus, & solemnitatis. Non est inquam contrarius, quia vtrumque solemnitatis modum possunt Regulares in Sanctorum suorum celebratione seruare, vnde & id addere quod addendum Rubrica concedit.

Dico Quartò. Virtute Priuilegiorum, [Veritate Priuilegiorum amplior comprobatio. Pro quo Assertio 4.] id quod est à nobis dictum, verosimilius & probabilius euadit. Id videtur compertum, etiamsi dicatur quoad hoc non habere locum communicationem; nam saltim probabile est locum habere, vnde & robur Assertioni constat accrescere. Et Gauantus quidem citato nuper Capite nu. 26. vers. Nequé eo, communicationem negat quoad Festa Sanctorum, vt nequeant ad altiorem ritum attolli: quia non est communicatio quoad omnia, & ita non fit: ergo nec quoad aliqua, cùm non sit maior ratio de vno, quàm de alio. Item in Rubricis Pij V. nulla fuit, neque est certa lex de his officijs, & licet iusta in aliquibus sit caussa, petenda tamen licentia omittendi officium tali die in Breuiario præscriptum, vt aliud de prædictis recitetur, quod in diebus Octauæ est certum excedere concessionem. Sed hæc non vrgent communicatio enim quibus nitatur fundamentis, iam vidimus, de quibus in Thesauro citato loco magis ex professo. Non quidem ad omnia facta communicationis copia, quando omnia, quæ in quibusdam concurrunt, nequeunt alijs conuenienter adaptari: quòd si queant, concessionis amplitudo tenebit, & ita de alijs æqua est ratio.

Dico Quintò. In Societate Iesv tenen [Assertio 5. Circa Societatem IESV.]dus circa hoc modus, quem R. P. Generalis præscripserit, vt de more habetur, quia quod ad Priuilegia attinet, ab eius dispositione descendit, vnde & communicationem poterit vt libuerit moderari. Stante autem prohibitione an actum contra illam validum sit, licet illicitum, dictum in Thesauro Tit. 12. nu. 166. & seqq.

Dico Sextò. Si aliquem Beatificari con [Assertio 6. circa nouum Beatificatum cum obseruanda doctrina.]tingat, & circa illius celebrationem cum Octaua nihil R. P. Generalis in speciali disponat, secundùm prudentes poterit coniecturas solemnitas noua constitui præcedentium exemplarium imitatione, quæ non videtur rationabiliter prohibenda. Aliquoties enim RR. Patres Generales ea, quæ ad ritus huiusmodi spectant, Prouincialium dispositioni relinquunt secundum verosimiles sapientium sententias regulandæ. Sic ante annos non multos consultus Reu. Pater an pro Ecclesiæ Dedicatione huius Diui Pauli Collegij adhiberi posset Octaua, eo quòd consecrata non sit, respondit circa hoc consulendos esse Doctores, & cùm alij affirment, negent alij, solemnitas eius cum Octaua incepta, cum eadem continuatur. Sic etiam cùm circa multitudinem Reliquiarum, quæ in Ecclesia Collegij eiusdem habentur, ad eumdem R. Patrem fuisset transmissa Consultatio à quodam P. Visitatore: An scilicet suus cuique insigni deputandus dies, an ad vnicam festiuam memoriam, aut paucas aliquas, vt alicubi accidit, aduocandæ, nihil esse respondendum prudenter iudicauit; cùm res ista ex Rubricis Decretis, & Doctorum Oraculis possit sufficienter expediri. Et vt præfati Thesauri notitiam aliquam præbeamus, sunt in pretiosis repositorijs ad latus aræ maioris sinistrum Quadraginta tria SS. Martyrum Corpora, & viginti quinque Reliquiæ insignes, cum multis alijs, quibus vltra pretium eisdem genuinum, suum etiam de raritate succrescit. Circa quas moueri aliquæ possent quæstiones, sed quia communes illæ, omittendas duxi, de quibus consuli poterit Pasqualigus, de [Pasqualigus.] Sacrificio nouæ legis Tomo 1. Quæst. 261. & seqq. vbi multa scitu digna disquirit, resolutionibus opportunis. Vnde nos ad alia.

BREVIS ADDITIO CIRCA OCTAVAS,

An solis Sanctis Primæ & Secundæ classis conueniant.

SIc visum aliquibus, qui tamen contra se [Circa duplicia Maiora difficultas, & asseritur exemplo SS. Innocentium.] habent Festum SS. Innocentium, qui Octauam cùm habeant, in neutra prædictarum Classium serie nominati reperiuntur, licet Gauantus in Thesauro Rituum Sect. 6. Cap. 6. num. 4. Secundæ classis esse affirmet, fundamento nullo pro sua adducto positione. Cùm autem Octaua non Duplicium quorumcumque sit, debemus illud saltim vt Duplex maius agnoscere. Si obijcias inter Duplicia maiora non extare, & ita nostrum reddi argumentum infirmum ex eo quòd inter Festa Primæ & Secundæ Classis non inueniatur. Id quidem non vrget: Quia cùm Octauam habeat, neque inter Festa Primæ & Secundæ Classis inueniatur adscriptum, satis ex eo videbatur constare Maioris saltim Duplicis gradum esse eidem tribuendum. Prætereà, vt Gauantus ipse ex Durando affirmat, Festum huiusmodi erat tantum semiduplex ante Pium V. qui Duplex illud effecit, vt testatur idem, nihil amplius, quod [Semiduplex eorum aliquando Festum.] diceret habens circa illius Classem. Erat autem prægrandis eleuatio de semiduplici in Classem aliquam ex duabus, vnde verosimilius est Maioritatem tantùm cum Octaua ob augendam Natalis Domini solemnitatem, tribuisse. Deinde ostenditur ab exemplis: nam Patres B. MARIÆ de Mercede celebrant Festum S. Antonij Abbatis cum Octaua ritu Duplicis maioris, sicut & [Exemplis assertio roborata.] D. Eulaliæ Virginis & Martyris die 12. Februarij. Et hoc pacto videntur à nobis celebrari B. Franciscus Borgia, & B. Aloysius Gonzaga: hic enim ritus Beatificatis concedi solitus, vt tradit Gauantus suprà. Sect. 3. Cap. 12. vers. Ratio Decreti, quod & vsus Patrum Minorum, & (vt credo) aliorum, ostendit.

Neque etiam obstat, quod ex Diui Ste [Circa S. Stephanum, qualis Classis, cùm in nulla nominatus.]phani Festo obijci potest, nulla siquidem in serie Classium extat, & tamen esse Secundæ Classis à Gauanto asseritur: Ergo & de Festo sanctorum Innocentium idem potest verosimiliter affirmari. Non inquam obstat. Nam Festum S. Stephani semper vt gradus est habitus superioris, nec Festo D. Laurentij inferius. Vnde Andreas Casteldus in Ceremoniali Clericor. regular. Lib. 3. Cap. 5. nu. 1. Primæ esse Classis non dubitat affirmare. Quod [Esse primæ quæ videatur ostendere.] tamen in Festo SS. Innocentium aliter se habere relinquimus comprobatum. Et potest non inuerosimiliter dici in serie sanctorum Classem habentium non expressum, vt & ad vnam, & ad alteram pertinere posset rationabiliter percenseri. Et quidem cùm Diuo Mathiæ, qui Secundæ Classis est, in Canone Missæ præferatur, aliqualis ex eo potest coniectura formari. Quod enim de prælatione ratione Martyrij dicitur, vt temporis sit ratio habita, in B. Agnete Virgine & Martyre [Obseruatio specialis circa antelationem Sanctorum in Canone Missæ.] inferiùs nominata, non esse solidum demonstratur: præfertur D. Cæciliæ Virgini & Martyri antiquiori; sicut & in serie priori Diui Ioannes & Paulus SS. Cosmæ & Damiano inueniuntur antelati priùs coronatis. Alia ergo ratio antelationis est reddenda, quæ ad Diui Protomartyris dignitatem spectet, ob quam debuerit Apostolicæ præponi maiestati. Sicut & Diuus Ioannes Baptista vtrique præmissus; eum enim esse, qui ibidem nominatur, communis sensus scribentium, & sapientium est, & mihi extra dubium, semper enim præcedere solitus, vnde & in Canone sua illi debuit prærogatiua conseruari.

SECTIO IV.

Parochi Indiarum quo vti Rituali debeant in Sacrorum administratione. Vbi de Ritualis Pauli V. auctoritate.

DOm. Quitensis Episcopus in Itine [Dom. Quitensis Episcopus Rituale Pauli V. non obligare vt probet.]rario Parochorum Indicorum Lib. 3. Tract. vnico de Sacramentis in communi Seßione 3. affirmat & probat Indicos Parochos posse paruo Manuali Mexicano vti, non solùm circa Indos, sed etiam circa Hispanos: quia licet pro Indis tantùm Titulus habeat, ex eo Hispani non videntur exclusi, quandoquidem nullum extat præceptum pro huiusmodi restrictione in illo, sicut neque in Rituali Pauli V. in quo [Paulus V.] Pontifex ita loquitur: Quapropter hortamur in Domino Venerabiles Fratres Patriarchas &c. Parochos vniuersos vbique locorum existentes, vt in posterùm tamquàm Ecclesiæ Romanæ filij, eiusdem Ecclesiæ omnium Matris & Magistræ auctoritate constituto Rituali in sacris functionibus vtantur. Sic ille in Bulla Rituali præfixa, & inter ipsius Constitutiones impressa. Quæ adhortationem tantùm continet, & non præceptum; vnde nulla videtur pro vsu obligatio resultare. Cùm aliàs Manuele Mexicanum in omnibus sit Indiarum receptum Ecclesijs, & in Synodo Diœcesana Quitensi an. 1594. statuitur vsus talis circa Indos & Hispanos, propter magnum eorum numerum: quia enim breuius, ideò & commodius, vt multitudini succurratur. Et præfatus Præsul quod ad Indos spectat, vti indubitatum videtur supponere, circa Hispanos tantùm mota quæstione.

Sed contra hoc ea faciunt, quæ à nobis [Contrarium statuitur.] in Thesauro dicta Tit. 16. num. 19. & 84. & quidem præfatus Dominus Decreti Concilij Limensis Actione 2. Cap. 37. non videtur meminisse, quod non solùm ad Hispanos, sed ad Indos etiam constat pertinere. Itaque iubet seruari Manuale, cùm prodierit: Prodijt quale desiderari poterat: ergo penitus obseruandum. Et licet adhortationem tantùm videatur præseferre, ipse loquendi modus obligationem importat. Tamquàm Ecclesiæ Romanæ filij, eiusdem Ecclesiæ omnium Matris & Magistræ auctoritate constituto Rituali in sacris functionibus vtantur. Qui ergo tanta auctoritate constituto vti detrectant, se filios tantæ Matris & Magistræ non ostendunt: Item errandi se periculis exponunt ab eius magisterio deuiantes. Ad quid prætereà auctoritas tanta adeò grauiter intimata, cùm eam ridere quis possit, vtpotè nullatenus obligantem? aut certè parui pendere quoad effectum & efficaciam, quidquid de æstimatione ab Auctore descendat. De more autem esse [Adhortatio cum præcepto stat.] apud Sedem Apostolicam, vt quandoque verbis adhortationem tantùm designantibus vtatur, licet supra materiam strictæ obligationis cadant, ex Iuristis proponit P. Suarez Lib. 3. de legibus Cap. 15. [P. Suarez.] num. 7. est enim modesta & paterna petitio, vt ille ait, obseruantiæ obligationis; & ita vt certum supponit P. Palaus Tomo 4. Disput. vnica de Baptismo Puncto 12. & eum secutus P. Tamburinus in Expedita expositione trium Iurium Lib. 4. Cap. 2. §. 3. P. Arriaga Tomo 8. Disput. 36. num. 50. Doctor, D. Petrus Aingo Ezpeleta Resolutionibus circa casus tempore mortis Tract. 3. Resolut. 35. nu. 8. Illustrissimus Barbosa de Officio & potestate Parochi Parte 2. Cap. 17. n. 2. & 3. Leander Tomo 1. Tract. 2. Disputat. 7. Quæst. 17. qui non Rituale, sed Pastorale Romanum appellat, P. Coninck, P. Martinon, Diana, adducti citato Thesauri loco, & alij.

Neque obstat Synodi Diœcesanæ De [Decreta Diœcesana non obstare.]cretum, quod tot per annos Constitutionem Pauli V. præcessit, vbi & erit qui sentiat satius futurum, si se Concilij Limensis Decreto conformasset. Potest etiam habere locum, si Romani Ritualis copia desit, iuxta dicta nu. 50. citati Tituli vbi & Synodi Diœcesanæ Limensis Decretum adduxi, Toletano vtendum decernentis, & in eius defectum Mexicano, eo quòd tunc temporis nondum Romanum prodijsset. Prodijt autem aliud opera Fr. Michaelis à Zarate Minoritæ, & Doctoris Ioannis de la Rosa in Limensi [De quodam speciali Manuali: quid tenendum.] Cathedrali Ecclesia Rectoris Matriti impressum an. 1617. hoc titulo: Forma breuis administrandi apud Indos Sacramenta, aliaque ad sacrarum rerum cultum maximè pertinentia continens, iuxta ordinem S. Romanæ Ecclesiæ. Et pro Baptismo sit: Forma breuis administrandi apud Indos sanctum Baptismi Sacramentum iuxta ordinem S. Romanæ Ecclesiæ ex conceßione SS. Dom. Pauli Tertij. Et est quidem talis forma in nonnullis diuersa ab ea, quam Romanum Rituale præscribit, licet quoad præcipuas cæremonias conueniant, & tenenda profectò, si vt asseritur, à Paulo Tertio ordinatam fuisse constaret.

Sed cùm Limense Concilium non ita videatur censuisse, dum statuit generaliter quod vidimus, mirum est post Rituale Romanum editum eam formam propositam, quæ sicut in Baptismo; ita etiam in Sacramentis alijs, & rebus sacris, non paruam continet varietatem, Nisi fortè illud nondum ad Indias peruenerat, & ita ex defectu, notitiæ processum. Et quidem cùm de solo Sacramento Baptismi ordinatio Pauli Tertij iuxta dicta procedat, pro quo sit penes Auctores fides, & circa alia nihil tale extet, non licet à præscripta forma Romanæ Ecclesiæ omnium Matris & Magistræ recedere. Vbi concludendum [Vigens pro Romano ratio.] vrgentissima ponderatione. Nam Paulus V. velle se erga Sacramentorum administrationem id præstare testatur in Constitutione præfata, quod Pius V. erga ritus in Missæ sacrificio tenendos, & Sacrum Officium, Missale inquam ac Breuiarium, & Clemens VIII. circa Pontitificale & Cæremoniale constat præstitisse. Atqui circa prædicta obligatio vrget: ergo & circa Rituale, quod erga materiam constat versari grauissimam, vt non sit tale clericale psallendi negotium, vt est manifestum. Quod si circa prædicta obligatio non vrgeret, nihil actum meritò censeri posset: Ergo & circa ritus in Sacramentorum administratione seruandos, si solum in eorum forma à Romana Sede proposita adhortatio sine obligatione legatur.

SECTIO V.

An Religiosi possint in Indijs Sacramentum Baptismi priuilegij alicuius vigore conferre.

IN Thesauro Tit. 12. Cap. 8. Difficultate 1. [Solemnis Baptismi administratio Religiosis non conuenit.] & 2. de hoc actum. Et quòd ad solemnem administrationem attinet, vbi iam sunt Parochiæ constitutæ, & Religiosi Parochi non sunt, quod ad praxim spectat, neutiquam illam conuenientem affirmaui, quidquid Priuilegiorum quorumdam generalitate concessum videatur. Sine solemnitate autem, cùm id ratione necessitatis contingat, pro eo Priuilegium non esse necessarium ostendi, licet quoddam Pij V. & [Quid circa non solemnem, & stante necessitati.] Gregorij XIII. in Compendio extet, finitum tamen iam pridem, quia temporale verb. Baptismus. Quod allegatum à Ludouico, Miranda in Manuali Prælatorum Tomo 1. Quæst. 43. Arti. 3. cùm legisset Dom. Quitensis, ex eo insurgit in Itinerario Lib. 3. Tract. 1. Seßione 1. dicens quòd cùm non constet de noua prorogatione, non possunt Religiosi Societatis, neque alij sine sufficienti caussa dispensare, aut Ecclesiæ cæremonias omittere, cùm expediat potiùs vt cum omni solemnitate conferatur, quando permittit tempus, & specialiùs in terris Infidelium, quia illis venerationem & reuerentiam ingerit Baptismus, sicut est Regijs rescriptis dispositum, quibus iubetur, vt Baptismi cum omnibus auctoritatis demonstrationibus conferantur, cum superpelliceo videlicet, stola, & alijs ritibus Ecclesiæ.

Vbi quidem id Religiosis concedit, quod [Circa necessitatem alia.] & Parochis præmiserat concedendum, & in fine comprobat, baptizandos scilicet ab eis paruulos à parentibus adductos sine cæremonijs consuetis, eo quòd in periculo versari testentur, quamuis mentiri eos possit non inuerosimiliter suspicari. Quod quidem liquet sufficientis necessitatis ratione contingere. Ergo cùm idem Religiosis possit accidere, vt scilicet paruuli ad eos deferantur, quod sæpiùs euenit iter agentibus, & ea sit sufficiens necessitas, timeri enim verosimiliter potest ad Parochos non adducendos, in eo pares eisdem inueniuntur. Ex quo & fit necessarium non esse priuilegium, sicut neque est Parochis necessarium. Neque pro casibus huiusmodi concessum illud est, vt ex tenore apparet: dicitur enim sic fieri posse propter paucitatem operariorum, & incommoditates. Quando autem infantes modo dicto baptizantur, neque ad operariorum paucitatem, neque ad incommoditates est illud referendum: vt contingeret, si non extante necessitate aliqua ex parte baptizandorum, periculo scilicet vitæ, operarij Religiosi iudicarent ad maius Dei obsequium fore, si Baptismus sine consuetis cæremonijs extra Ecclesiam, aut intra illam non habentem Baptismalem fontem conferretur. Quod quidem & ad titulum necessitatis referre posse dixi Difficult. 1. citata. Pro quo citatus Præsul Cap. 10.

Et fatendum sanè prorogationem spe [Quid circa Priuilegia.]cialem priuilegij dicti non extare, vnde quod dictum initio Difficultatis primæ, circa hoc in Compendio Indico Vrbani VIII. concessionem haberi, sicut & extra illud in Bulla, quæ incipit, Sicut accepimus, nescio quomodo per errorem irrepsit, & quidem P. Quintanad. Tomo 2. Tract. 6. Singul. 11. §. Baptismus, sic ait: Vrbanus VIII. baptizare indulget. Sed certè in tribus huius Pontificis Bullis, de quibus ille Singul. 2. 3. & 4. de Baptismo nihil. Nisi fortè ad Bullam aliam pro Iaponia fuerit habitus respectus, de qua ille Singul. 4. num. 2. quam tamen non esse ad rem ex dictis ab ipso, & à nobis contra illum num. 207. & 208. habetur manifestum. Ex hac ergo parte non immeritò dictum à citato Præsule prorogationem priuilegij dicti desiderari. Sed hunc non obstare defectum, ex adductis prædicto Thesauri loco priuilegijs alijs ibidem ostensum: quibus minimè Regia rescripta contradicunt, sed eorum Parochorum socordiam carpunt, qui nullo habito [Regiis quid cautum rescriptis.] necessitatis intuitu, Baptismum sine ea solemnitate ministrant, quæ eum venerabilem apud Neophytos reddit, exteriorum cæremoniarum singulares æstimatores. Et quidem præfatus Antistes contra administrationem Baptismi, si cum debitis cæremonijs intra Ecclesiam conferatur, non videtur militare, vt ex verborum eius tenore colligitur. Quod etiam ex priuilegio ipsius potest non ægrè deduci, in quo dum conceditur extra Ecclesias, & sine consuetis cæremonijs à Societatis Religiosis posse conferri, iuxta temporariam illam concessionem, quod specialiter conceditur est dispensatio circa prædicta, vnde supponitur illis adhibitis absolutè posse ministrari. Neque de solis Parochis est sermo, vt constat; vnde pro aliquo speciali casu, iunctis ijs, quæ citatis Difficultatibus dicta sunt, poterit deseruire, etiam si quoad alia viuæ vocis Oraculum sit, quod poterat etiam citatus Præsul obijcere.

SECTIO VI.

An Baptismus conferri Indis possit sine fide explicita Christi & SS. Trinitatis. Vbi peculiaria nonnulla, & scitu digna.

SI videlicet Indus (idem erit de Æ [Sine fide explicita Christi & & Trinitatis non posse stare iustificationem iuxta P. Acosta.]thiopibus, & similibus vbilibet reperiendis) sit in mortis articulo constitutus, velitque baptizari, nec tempus suppetat docendi eum necessarios Articulos circa præfata mysteria. Circa quod P. Iosephus Acosta Lib. 5. de procuranda Indorum salute Cap. 3. & 6. neruosè contendit talem sine fide explicita iustificari non posse. Et ita neque salutem æternam consequi, sicut & quemlibet adultum alium, etiamsi circa alia fidem habeat. Et difficultatem quidem specialem, in qua sumus, videtur tetigisse, dum sic ait: Teneant ergo vnum esse Deum Omnipotentem, omnium rerum Creatorem, teneant esse Patrem, & Filium, & Spiritum sanctum. Quòd si prætereà facultas suppetat, doceri possunt has tres esse distinctas perfsnas, & æquales per omnia, sed Deum omnino vnum, propter vnam eamdem omnino substantiam. Sic ille: qui cùm dicat. Quòd si prætereà facultas suppetat, indicat de eo agi, qui in extremis versatur, & nihilominùs circa Trinitatem aliqualem iudicat notitiam necessariam, quam & rudioribus non esse impossibilem arbitratur.

Dom. Quitensis in Itinerario Lib. 3. Tract. [Dom. Quitensis ex aduerso stat.] 1. Seßione 6. sic respondet: Respondeo in eo conflictu sufficiens fore si Indo dicatur explicitè Deum esse, & etiam esse Remuneratorem. Et si pro alijs tempus non suppetat, potest (Parochus, de quo illi erat sermo, quod & de alijs asserendum) præsumere eum credere explicitè mysterium SS. Trinitatis, & Incarnationis Verbi, quandoquidem incorporari se Christo per Baptismum concupiscit: & accommodare se opinioni aliquorum Doctorum (plures refert Sessione 14. num. 5.) qui iudicant non esse necessariam fidem explicitam Trinitatis & Incarnationis, potest eum baptizare, quando tempus nihil permittit amplius: sicut citans Concilium Limense à paritate id [Ioannes Sancius.] dixit Doctor Ioannes Sanchez Disput 44. n. 41. Tunc baptizetur exposita fide vtcumque (verba Sancijsunt) Quod optimè notauit Concilium Prouinciale Limense Capite de administratione Viatici ab Indis suscipiendi, vbi resoluit modicam fidei cognitionem sufficere, vt ei in mortis articulo Eucharistia sacra ministretur. Sic ille. Concilij Limensis verba ex Act. 2. Cap. 19, dedimus & exposuimus in Thesauro Tit. 12. num. 439. & 440. quæ & hoc loco reponenda, suntque sequentia: Viaticum ministrare non prætermittant, dummodò in ijs, debitam dispositionem agnoscant: nempe fidem in Christum, & pœnitentiam in Deum pro suo modo. Neque enim in extrema illa neceßitate perfecta omnia exigenda sunt: Cùm Sancto [Concilium Limense.]rum Patrum decreta habeant qualecumque fidei & pœnitentiæ testimonium in vltimo agone positis, vt salutaria Sacramenta ministrentur, debere sufficere. Hæc Concilium, quæ licet occasione Viatici dicta sint, constat apertè ad Baptismum etiam, sicut & ad Pœnitentiæ Sacramentum referenda. Fidem autem in Christum esse necessariam proponit, quia pro Eucharistia specialis est ratio à nobis reddita in Additionibus Tomi 2. nu. 269. quidquid sit de eo, qui in extremis existens Confessorem petijt, cui & administrandam Eucharistiam diximus citato n. 440.

Dico Primò. Petenti Baptismum in [Assertio 1. Indus in casu quæstionis qualiter disponendus.] conflictu dicto conferendus est cum dispositione à Concilio Limensi declarata, dicendo ipsi vt credat in Christum verum Deum & hominem, doleat de peccatis, & recipiat illum conferendum in nomine Patris, & Filij, & Spiritus sancti, trium personarum, & vnius Dei. Si ille dicat se ita credere, & dolorem peccatorum ostendat: quod præstari breuiter potest, Deo bonum exitum committendo.

Dico Secundò. Si contingat sic bapti [Assertio 2. sine fide Christi & Trinitatis stare salutem æternam posse.]zatum nullum neque confusum de Christo, aut Trinitate conceptum efformasse, stare potuit ipsum Baptismi effectum recepisse, & eo mediante salutem æternam consecutum. Hoc sic explico. In primis fidem explicitam dictorum mysteriorum non esse necessariam necessitate medij tenent plures & grauissimi scriptores, quibuscum id ostendi Tomo 1. Theologicorum Publematum num. 1548. & Tomo 2. Sectione 31. Problem. 3. sine notitia ergo tali esse fides potest, & dolor de peccatis; imperfectus autem, attritio scilicet cum Sacramento est sufficiens ad iustificationem. Deinde potest apprehendi Baptismus vt res quædam diuinitus instituta ad peccatorum remissionem & beatitudinem consequendam. Sic autem susceptus suum habebit effectum, cùm stet veritas verborum Christi Marci vlt. Qui crediderit, & baptizatus fuerit, saluus erit. Et ita teneri posse ex Dom. Quitensi iam vidimus, dum sine cognitione explicita dictorum mysteriorum ait posse conferri Baptismum, eorum se accommodando sententiæ, qui illam non esse de necessitate medij, vt diximus, arbitrantur.

Dico Tertiò. Quod de fide explicita in [Assertio 3. ostendens non aptam docti Scriptoris resolutionem.] petente dicitur, & desiderio se in corporandi Christo per Baptismum, valde alienum est à communi Indorum ruditate, nec videtur quomodo possit casui præsenti conuenienter adaptari. Sic enim proponitur: Quid faciet Parochus quando adultus non erat circa fidem instructus, nec tempus suppetit vt eum doceat Articulos simpliciter necessarios? Si enim instructus circa fidem non erat, quomodo præsumi potest eum explicitè credere mysteria dicta, & incorporationem cum Christo per Baptismum optare? Præsumptio quidem suffra [Præsumptio qualis sufficiat. & quod necessaria aliquando sit.]gari potest, quando Baptismum postulauit, & statim sensum amisit. Et tunc Indi inspecta qualitate, præsumptio maior esse aut minor potest. Et si rudis ille, satis est talem esse, quæ sufficiat, qualiscumque illa coràm Deo sit. Immò sine præsumptione vlla, sed cum dubio, Baptismus conferendus est, vt citatus Præsul affirmat ibidem num. 3. sed sub conditione: & magis ex professo Seßione 11. Qui & Seßione 14. expensa Indorum ruditate, de qua præsertim n. 5. citato, & etiam 7. satis superque ostendit quàm rarò contingat, vt de explicita mysteriorum dictorum fide præsumptionem possimus solidam comparare. Ex singulis enim illorum centenarijs vix duos inueniendos asserit, qui explicitè forment conceptum trium personarum & vnius Dei, atque eorum aliquos valde parùm à bestijs distare. Vnde concludit nu. 7. respectu talium præceptum diuinum non currere aliàs generaliter promulgatum de explicita fide, sed esse illius exceptionem, sicut pro pueris & insensatis, atque amentibus. Pro quo adducit P. Tannerum 2. 2. Disput. 1. Quæst. 7. Dub. 7. nu. 42. vbi sic ait: Quòd si aliqui sunt adeò rudes intellectu, & ea mysteria sub aliqua propria notione concipere nullo modo poßint: tunc supradicti rudes quo ad hanc rem cum infantibus & fatuis computandi sunt: neque enim credibile est Deum à quoquam exigere maiorem cognitionem, quàm per vim intellectus ipse consequi poßit. Sic ille de talibus.

De quibus tamen seueriùs P. Acosta pro [Incapacitas aliquorum circa res fidei unde proueniat iuxta P. Acostam.]nuntiat suprà Cap. 4. ita scribens: Quòd si quisquam tam obtusus & saxeus vel fingatur, vel reperiatur, qui nullo modo cogitare & percipere poßit Christum esse hominem saluatorem & Dominum: hunc ego vel sensus humani expertem existimabo, vel propter sua crimina diuino iudicio retardari, ne vel fidem doceatur congruenter, vel beneuolè capiat. Neque enim dubitamus esse non paucos, qui non habent aures audiendi, quibus licet foris insonet Euangelij tuba, intus tamen surdißimi sunt. Vt iuxta verbum Propheticum audientes non audiant. Nam & consen [Isa. 6.]tire verbo fidei percepto diuinæ gratiæ est, & ipsum quoque quantùm satis est, mente concipere & cogitare, nonnullius est gratiæ: ita vel illud, vel hoc, si cui negatur, diuini iudicij est, cuius effectus cùm sæpè cernamus, caussas tamen planè ignoramus. Hæc doctus Pater, seuerus sanè in horum miseram conditionem; cùm reuera secus possit accidere, vt hebetudo talium effectus naturalis sit, & minuendorum peccatorum caussa, vnde ipsi minùs erga se seuerum Dei iudicium experiantur.

Si ergo reuera aliqui tales sint, bapti [Iuxta aliarum sententiam Baptismo non obstat.]zandi vtique, non solùm sine dispositione prædicta, sed etiam renuentes, sicut cum infantibus & amentibus debet fieri: iuxta quod adhibita est diligentia discurrendum, & in dubio ad partem fauorabilem inclinandum, adhibita conditione, Si es capax Baptismi, per quam periculum omne submouetur. Sed quid si quisquam adeò esset discretionis lumine perexiguo præditus, vt tantùm venialiter peccare posset? Anne Baptismus ipsi collatus sine dispositione aliqua, sed instar [Casus peculiaris de libero tantùm quoad venialiæ.] pueri, proprium in illo habebit effectum? & ratio dubitandi est, quia Baptismus omnia peccata delet: in eo autem casu venialia remitti non possunt, quia sine aliqua dispositione minimè remittuntur, quæ in casu præsenti non extat. Item, cùm talis libertate aliqua polleat, sine qua esse peccatum nequit, & illam erga Baptismum non exerceat, non videtur quomodo validus esse queat. Ad quod responderi potest Baptismum etiam renitenti posse conferri, quia quid ille sit non apprehendit, sicut applicanda est medicina, de qua ille nequeat formare conceptum, etiam repellenti: libertas enim, qua pollet, adeò est exigua, vt illius non sit habenda ratio, sed aliorum debeat arbitrio gubernari. Tunc ergo originale per Baptismum remittetur, non tamen venialia, quod & in recipientibus cum plena discretione potest accidere, si videlicet circa illa nullum pœnitentiæ actum neque in particulari, neque in communi præhabeant. Remittuntur autem in [Vide D. Thomam in 4, dist. 21. q 1 art. 3. q. 1. ad 3. & Cardin. Lugo de Penitentia Disput. 9. n. 34. & seqq. Matth. 3. v. 12.] ipso exitu, iuxta communem Theologorum doctrinam per actum contritionis, seu amoris, suum statum cognoscente iam anima separata: pœna autem baptismo ignis luenda: sic enim aliqui illud explicant: Ipse vos baptizabit in spiritu sancto & igni. Matth. 3. v. 12, de igne videlicet Purgatorij. Et originale quidem posse cum solo veniali consistere probabilissima sententia est, pro qua P. Suarez 1. 2. Tract. 5. Disput. 2. Sect. 8. num. 8. qui in Sectionis fine de moriente in eo statu agit. Quod & tenet P. Arriaga Tomo 3. Disput. 48. in fine. & Tomo 7. Disput. 24. num. 66. vbi in baptizando necessariam agnoscit attritionem vt illi veniale remittatur & Disp. 33. Sect. 4. & Tom. 8. Disput. 14. num. 33.

Et hic Auctor Disput. 24. citata Sect. 7. [Ex natura tantùm capaci venialis arguitur.] Subsect. 1. vt longè probabilius statuit & probat posse dari naturam capacem solius venialis: ex quo inferri potest in humana, quæ datur, posse id contingere, quod nuper dicebamus: quod & ille admittit in pueris & Semistultis citata Disput. 14. nu. 33. & loco ibidem citato. quamuis mihi verosimile valde sit nullum ex ijs, qui videntur, & reuera sunt tales, si diuturna circa eos cultura versatur, maius non esse rationis lumen adepturum; Sic enim non semel experientia docuit. Quòd [Quid pro praxi.] autem in eo statu Baptismus sit validus Doctores non tangunt, sed ex communibus & receptis saltim probabiliter principijs videtur posse deduci. Neque ex eo, quod dixi, de beneficio culturæ, inferri debet adhibendam ipsis, & eo vsque non baptizandos: quia euentus est incertus, &, vt cum vno aut altero id fieri possit, sed non cum populis, aut tribubus copiosis, in quibus dilatio esse præiudicialis potest. Si autem contingeret vt baptizatus modo dicto maius lumen discretionis acciperet, iterùm illi conferendus sub conditione Baptismus, Si non es baptizatus, instructione congrua præcedente.

Quædam docti Scriptoris obiecta diluuntur.

PAtris inquam Acostæ, qui Capite 3. ci [P. Acostæ 1. ratio ex nouitate.]tato, ita philosophatur. Sententia dicta de salute possibili sine explicita Christi cognitione per mille quadringentos annos ante detectum nouum orbem, neque in sacris, neque in Scholasticis Doctoribus habetur, neque illius vestigium extat; sed omnes consentienter affirmant sine explicita fide Christi neminem esse saluum. Ergo non est admittenda ex eo solum fundamento, quòd tot millia hominum, qui illa iam pridem caruerunt, nullo dempto, perijssent. Neque enim propterincertas opiniones dogmata debemus certa deserere.

Respondeo Primò non debere mirabile videri, [Resp. occasione detecti noui Orbis nouam inductam Philosophiam, pro quo varia exempla ex Auctore eodem.] vel si mirabile, non tamen damnari, si occasione detecti noui orbis, circa ea, quæ in Scholis agitantur, multa noua admittenda sint, quæ, illa non stante, minimè locum habuissent. Fuerunt qui cœlum esse rotundum negarent penitus, & id asserentes irriderent, immò qui & scripturæ sacræ contrarium esse contenderent, de quo ipse Pater Lib. 1. de natura noui Orbis Cap. 1. & tamen nauigationes ad illum talem esse demonstrarunt, vt idem Capitibus sequentibus eleganti eruditione prosequitur. Qui & Cap. 7. & 8. probat esse Antipodes, quod à Diuo Augustino, Lactantio, & alijs pernegatum. Sub zona torrida ob summum æstum non esse habitatoribus locum Aristoteles, Plinius, & alij censuerunt, de quo Cap. 9. & 10. & fusius Lib. 2. per plura Capita: iuuat autem Cap. 9. sic loquentem audijsse: Equidem ex Philosophica illa ratione, cum ad Indos traijcerem, mihi persuadebam futurum, vt cùm ad lineam æquinoctialem peruenissem, vehementißimum æstum ferre non possem: adeò id secus euenit, vt eo ipso tempore ita frigerem, vt solis radios apricandi caussa quærerem, atque hoc cùm sol mediam ipsam lineam teneret, id est, in Ariete versaretur mense Martio. Hic ego fateor totam Aristotelis Philosophiam Meteorologicam vehementer irrisi, cùm & loco, & tempore sententia illius ardentißimo, mirificè me, sociosque omnes algere sentirem. Res ita habet prorsus. Nulla est muudi regio temperatior, nulla suauior atque clementior æquinoctiali. Sic ille. Cùm ergo Theologia Philosophicis vtatur principijs, quando hæc noua sunt, non esse debet mirum, si novæ etiam Theologicæ conclusiones eliciantur.

Respondeo Secundò sententiam dictam [Resp. 2. sententiam non esse nouam, sed ab antiquis defensatam.] non esse occasione detecti noui Orbis inuentam, cùm ante illam constaret fuisse Gentiles, sicut & sunt modò præter Indiarum Gentes. Neque pro agitanda quæstione opus est ad populos Gentiles accurrere, & ita de natis in syluis, ac sine Christiana instructione educatis, quod contingere non semel potest, difficultas huiusmodi ventilatur, & sententiam negantem esse antiquis Theologis consentaneam affirmat P. Suarez Disput. 17. de fide Sect. 4. num. 10. allegatis Hugone Victorino, Alensi, Alberto, Richardo, Scoto; & Gabriele, & Diuus etiam Thomas 3. p. q. 69. arti. 4. ad 2. eidem non obscurè suffragatur. Quòd autem luculentiùs fuerit à magnis Theologis inter Recentiores declarata & comprobata, ei non debet præiudicium generare, cùm tales ij sint, quales ipse Scriptor agnoscit pag. 483. quorum propter eruditionem & pietatem, vestigia potiùs solemus sequi.

Secundò arguit ex D. Paulo ad Rom. 10. [2. Ratio ex doctrina D. Pauli.] vbi illud certum statuit dogma: Finis legis Christus ad iustitiam omni credenti v. 4. Omni inquit. Quod versans & illustrans subdit: Quicumque inuocauerit nomen Domini, saluus erit. Ex Ioelis 2. v. 32. vt fidei respondeat inuocatio æquali generalitate procedens. Pergit deinde. Quomodò ergo inuocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine prædicante? Quomodo verò prædicabunt, nisi mittantur? Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi, Sed dico: Numquid non audierunt? & quidem in omnem terram exiuit sonus eorum, & in fines orbis terræ verba eorum. v. 13. & seqq. Hæc Apostolica responsio est, & difficillimæ quæstionis absolutio. Sed verò si præfata opinio vera est, facillimè respondetur Paulo & verissimè, nec prædicante, neque mittente opus esse, neque verò audiente: Siquidem potest homo concipere fidem sine aliqua reuelatione aut prædicatione, & inuocare Deum sine notitia Euangelij, quem per ea, quæ facta sunt, conspicit. Ergo falsò Paulus ea, quæ ex ipso dedimus, docuit. Quòd si ille fallax esse nequit, erit profectò falsa sententia, quæ contra eius doctrinam defensatur.

Respondeo ex præfata Apostoli aucto [Explicatus ille.]ritate tantùm haberi necessariam fuisse & esse prædicationem, vt Infideles salutem æternam consequantur; non vero ita strictè intelligenda, vt nullus, licet rarus, excipi casus possit. Neque enim vrgentior sententia ista, quàm sit illa Christi: Nisi quis renatus fuerit ex aqua & spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Ioan. 3. & tamen [Ioan. 3.] de fide est sine Baptismo aquæ posse in Dei regnum introiri. Vnde P. Suarez adducta auctoritate Apostoli prædicta probat generaliter fidem Christi necessariam, cùm tamen circa casum dictum, & frequentes alios circa Catechumenos, id quod vidimus, tueatur. Non benè autem Auctoribus sententiæ talis obijcitur, cognitionem Dei per visibilia Dei opera habitam ad negotium salutis æternæ sufficere, cùm fidem illi supernaturalem necessariam esse affirment. Addo in auctoritate præfata vniuersalem illam contineri In vniuerso mundo, quæ tamen non est in rigore talis accipienda, Apostolos scilicet in vniuerso orbe prædicasse, & eorum in illo sonum exauditum. Id enim magno cum fundamento negatur, & ideò variæ Interpretum expositiones, pro quibus consuli præsertim potest Dom. Solorzanus Tomo 1. de Iure Indiarum Cap. 14. num. 68. & seqq. vt ex hoc inferri liceat vniuersales huiusmodi locutiones non sine congruis exceptionibus multoties admittendas.

Tertiò. Si ita philosophari liceat vt lo [3. ratio ex illatione circa paruulos sine Baptismo decedentes disiecta.]cus detur exceptionibus prætextu pietatis: ergo & licet asserere paruulos Indorum filios sine Baptismo regnum cœlorum introisse. Atqui hoc dici nequit: ergo neque illud. Respondeo negando sequelam, quia verba Christi: Nisi quis renatus fuerit &c. Sic intellexit Ecclesia, & ab eius primordijs ita traditione firmatum, sicut & votum pro adultis sufficere, quod in paruulis esse nequit. Nec est æqua vtrorumque conditio, vt circa illos desiderare Dei pietatem debeamus. Paruuli enim sine Baptismo decedentes nullam sensus pœnam patientur, vnde & naturalem beatitudinem obtenturos censent quidam, contradicentibus alijs, vbi multùm de nomine quæstio videtur habere. Adulti autem æternum damni & sensus experientur tormentum beneficio Baptismi fraudati; vnde oportuit illis à diuina pietate succurri, vt votum illius sufficeret, & sic malum omnium maximum euitarent.

Quartò. Ex D. Thoma Lectio 3. in ci [4. ratio ex doctrina D. Thomæ de miraculosa prouidentia circa obseruantes legem naturalem.]tatum Cap. 10. ad Romanos. vbi de ijs agens ad quos non peruenit prædicatio, sic post alia concludit: Si qui tamen eorum fecissent, quod est in se, Dominus secundùm suam misericordiam prouidisset mittendo eis prædicatorem fidei, sicut Petrum Cornelio, & Paulum Macedonibus. Act. 10. & 16. Quod vrgeri potest: Nam rarum hoc est, immò & rarissimum, vt in natura tam obscurata & grauissimè saucia, ad tam præclaros quisquam conatus assurgat, quod sine præueniente Dei auxilio facere nequit: Ergo & prouidentia singulari conuenit vti Deum erga sic præuentum: vnde aut miraculum reputari non debet prædicatoris missio; aut si tale est, aliud sanè consequitur illuminationis præcedentis, vt & Dei legem obseruaret, & circa Deum piè & religiosè afficeretur.

Respondeo S. Doctorem citato loco ita tenuis [Fit satis ex eiusdem sententia alibi extante. Et instantia manifesta.]se, sed 3. p. q. 69. arti. 4. ad 2. vbi rem magis Scholastico rigore tractauit, oppositum, vt num. 163. iam vidimus, censuit, implicita fide contentus, qua Cornelium & alios similes iustificatos asseuerat. Ad id autem quod additur, totum concedi potest, si Deus eo velit modo prouidentiæ vti. Id tamen non est necessarium, quia non est vnde necessitas probari sufficienter possit. Quemadmodum non habenti Baptismi copiam, & illud desideranti, nullus dixit mittendum illius ministrum, aut si desit aqua, eam per miraculum adducendam: quia licet id fieri possit, & aliquando sic sciamus factum, talis prouidentiæ modus, eo ipso quòd miraculosus sit, non est generaliter asserendus, cùm sine illo stare salus æterna queat. Vnde conuenientiùs dici posset Deum in casu dicto peculiaribus illustrationibus manifestaturum mysteria dicta, vt qui per se cœpit opus bonum obseruantiæ legis, per se etiam perficiat.

Quintò ex D. Augustino, qui Lib. 18. de [4. ratio ex D. August, auctoritate.] Ciuitate Dei Cap. 47. ita scribit: Diuinitus autem prouisum fuisse non dubito, vt ex hoc vno (scilicet S. Iob) Sciremus etiam per alias Gentes esse potuisse, qui secundùm Deum vixerunt, eique placuerunt, pertinentes ad spiritualem Ierusalem. Quod nemini concessum fuisse credendum est, nisi cui diuinitus reuelatus est vnus Mediator Dei & hominum homo Christus IESVS. Sic ille: qui similia habet Lib. 2. de gratia Christi Cap. 24. 25. & 26. Ex quo robustum desumi potest argumentum: Nam si ante aduentum Christi adeò id verum censuit Doctor sanctus, quantò id erit certius iuxta ipsum post illius aduentum, & Euangelium prædicatum?

[Ex abijcientis illam explicatione soluta. Vbi de necessitate cogniti Mediatoris.]

Respondeò iuxta citatum scriptorem auctoritatem præfatam non vrgere, licet ipse ex illa suum probare nitatur intentum. Sic enim scribit post adductam illam: Neque tamen displicet mihi illa quorumdam temperatio, vt implicita quidem fides IESV Christi, explicita verò vnius Mediatoris satis fuerit ad salutem consequendam ante Euangelicum tempus. Tunc enim, vt ait Paulus Gal. 3. tamquam paruuli custodiebantur inclusi in eam fidem, quæ reuelanda erat. At post reuelatam fidem, patere alicui vitæ ianuam nisi per reuelatam, & expressam Christi cognitionem nullo modo assentior. Hæc ille. Tunc sic. D. Augustinus non solùm de Mediatore pronuntiat sub confusa aliqua notione, sed de illo, qui talis est Homo Christus IESVS: & nihilominùs explicationem admittit: ergo & circa statum Euangelij admittere illam potest, cùm similiter loquatur. Et quidem S. Iob, de quo locutus ille, non solùm Mediatoris fidem, sed Christi habuit, vt ex illis eiusdem constat verbis Credo quòd Redemptor meus viuit &c. id est, Resurrexit, [Iob. 19. v. 25.] vt exponit D. Thomas. Dicendum ergo reuelatum Christum & reuelandum, in euentibus, de quibus agimus, per fidem implicitam, cuius auctor & consummator est, iuxta Apostolum Hebr. [Commodissima explicatio.] 12. nam effectus talis, fructus redemptionis est. Itaque agnoscitur non solùm Creator, sed saluator, qui saluos faciet homines à peccatis eorum, vt de ipso dictum ab Angelo Matth. 1. sine expressa Mediatoris notitia, quam non esse necessariam ostendimus. Et multò id verius de notitia expressa Christi: quæ quidem si necessaria esset, ex eo fieret difficiliorem salutis consecutionem post Euangelium futuram, quàm ante illud fuerit: quod constat dici non posse, aperta iam cæli ianua, & abundantiore per Christum gratiæ super gratiam fonte manante.

Pro mysterio SS. Trinitatis nihil Scriptor adducit præter Baptismi formam, quæ illius expressionem continet; vnde obligatio recipiendi Baptismum, quæ sine ipsius cognitione stare nequit, neque etiam stabit sine simili cognitione mysterij. Sed de hoc vide dicta n. 157. ex ijs enim constat quomodo apprehendi Baptismus possit sine conceptu explicito Trinitatis.

SECTIO VII.

An Indorum Confessiones bona fide accedentium, & cum necessarij doloris ignorantia, validæ possint reputari.

VAlidas non esse cùm statuat Dom. [Cum ignorantia doloris validas esse Confessiones qui teneant.] Quitensis Lib. 3. Tract. 3. Seßione 2. & probet, quia dolor est necessaria Sacramenti materia, cuius defectum nequit ignorantia supplere, sicut in Baptismo, si ablutio deficeret, exemplo physici compositi, quod stare nequit materia deficiente. Cùm inquam sic statuat & probet, pergit, & Seßione 3. in probatione, cum P. Suario procedens, sic deinde loquitur: Sed ad consolationem eorum, qui in hoc Nouo Mundo curæ nostræ commendatas habemus animarum Indorum [Dom, Quitensis] myriadas, quorum plures neceßitatem doloris ignorant, pia est & probabilis multorum Doctorum opinio validas esse illorum Confeßiones, qui cum ignorantia inuincibili, & bona cum fide confitentur, iudicantes se dispositos sufficienti attritione, quamuis reuera illam non habeant. Sic indicauit S. Thomas in 4. dist. 14. q. 18. arti. 4. ad 1. & affirmat Henriquez Lib. 1. de Pœnitentia Cap. 26. nu. 3. Victoria in Resolutione de potestate Ecclesiastica q. 2. n. 9. Nauarrus in Manuali Latino Cap. 9. Canus in Relectione de Pœnitentia, & probabilem iudicant, quamuis oppositam teneant Suarez de Pœnitentia Disput. 20. Sect. 2. nu. 3. & 4. Fagundez (pro quo locum non designat) & Machadus Libro 3. Parte 1. Tract. 5. Documento 5. nu. 4,

Probat à paritate. Nam integritas Con [Rationes pro illo.]fessionis est essentialis Sacramenti materia; & tamen qui oblitus aliquorum peccatorum confitetur, & ideo existimans se integrè confiteri, validum recipit Sacramentum. Ergo similiter in dolore, quia non est maior ratio vnius quàm alterius. Præterquàm quòd ex opposito graues sequerentur molestiæ in Confessionibus scrupulosorum: nemo enim in hac vita scire potest habere se supernaturalem contritionem: aliàs sine reuelatione ipsi constaret se virtute Sacramenti iustificatum, quod est contra Concilij Tridentini definitionem. Vnde satis est vt homines sibi morali certitudine persuadeant se veram & supernaturalem contritionem habere, quia iuxta Theologicum dogma, Facienti quod in se est Deus non denegat suam gratiam. Et hoc non est Sacramenti mutare materiam, sed illam, quæ à Christo instituta est, adhibere, attritionem scilicet humano modo possibilem, seu probabilem: sicut in rebus alijs accidit, de quibus haberi euidentia nequit. Neque verosimile est Christum alio modo præceptum imposuisse circa dolorem, nisi quatenus cadit in humanam probabilem cognitionem.

Circa quod inprimis, quod ad Auctores [Auctoritates non suffragari.] attinet pro sententia ista adductos, non ita locuti illi, vt casui veniant præsenti penitus adaptandi, vbi de accedentibus sine dolore agitur, vnde & nuper adducta ratio etiam infirmatur, cùm de habente dolorem probabili coniectura sufficienti procedat. D. Thomas si quidquam citato loco [D. Thom.] videtur innuisse, dolorem esse prorsus necessarium alijs in locis manifestè docuit, vt videri potest apud P. Suarium suprà Sect. 3. nu. 8. sed præsertim 3. p, 90. arti. 2. P. Henriquez Lib. 2. (non 1. vbi citatur) Cap. 26. nu. 3. attritionem supernaturalem necessariam esse affirmat. & in Glossa Lit. Z. ita scribit: At falsò Soto, Victoria, Cano putant sa [P. Henriq.]tis esse motiuum Dei vt est finis naturalis ex auxilio, quando bona fide accedit ad Sacramentum. Nam hic excusatur à noua culpa, sed non recipiet gratiam, quia Deus instituit eam supernaturalem dispositionem esse medium necessarium iustificationis sine quo non tollitur totus obex peccati. Sic ille. Ex quo ha [Victoria, Canus.]betur Victoriam & Canum non penitus dolorem excludere, cùm naturalem sufficientem esse accedente bona fide pronuntient, & ideò esse non sufficientem ad exclusionem peccati. Nauarrus [Nauarrus.] autem citato loco nu. 10. & Cap. 1. nu. 30. & 42. & Cap. Fratres nu. 33. de Pœnitentia Dist 5. efficacem detestationem peccati requirit, licet naturalem sufficere affirmet.

Quod verò ad probabilitatem attinet, de [Circa probabilitatem non suffragari. P. Suarium.] qua Scriptores citati. P. Suarez citato num. 3. ita scribit: Hæc verò sententia sine dubio falsa est. Et quid hoc pro asserta probabilitate? P. Fagundez de Præceptis Ecclesiæ Lib. 2, de secundo præcepto Cap. 5. num. 6. sic ait: Hæ sunt præcipuæ opiniones: Hæc vltima sine dubio est vera, & altera non ita vera, nec probabilis. Sic ille. Vbi non est sensus alteram esse quidem veram & probabilem, sed non vt aliam, sed absolutè non esse veram, nec probabilem: aliàs non potuisset asserere oppositam sine dubio esse veram vt est manifestum. Doctor Machadus citato loco nihil habet, at [Quid Machadus.]que in eius citatione immanis error. Lib. 2. Parte 4. Tractat. 5. Documento 6. num. 6. probabilitatem asserit, sed voc. sequenti. contrariam amplectitur, & probat ex eo quòd imaginatio falsa nihil iuuat, quando rei alicuius est absoluta necessitas. Cuius fundamenti immemor statim num. 7. affirmans attritionem naturalem sufficere, addit debere supernaturalem reputari. Sed an non imaginatio talis falsa est? Quid ergo illa in negotio præsenti confert, vbi non imaginationibus agendum, sed rerum ipsarum veritate. Doctus ille, & doctrinæ ac probitatis merito Popaianensis Episcopus electus. Quantùm autem eius auctoritas ad conciliandam probabilitatem ponderis habeat alij iudicabunt.

Sed addamus alia, quibus præfati Præ [Circa citatos à Bonacina disquiritur.]sulis consolatio, & aliorum, quibus illam desiderat, forsitan possit augeri. Bonacina Tomo 1. Disput. 5. Quæst. 5. Sect. 1. Puncto 3. num. 6. statuens non sufficere putatam attritionem, nisi verè attritio sit, citansque pro eo Doctores plures, addit esse contra Chamerotam, Vasquez, & [Chamerot.] Molfesium. Et priorem quidem loco à se citato sic tendere affirmat, scilicet Tract. 6. de Contritione Dub. 2. vers. Dico Tertio. Sit penes ipsum fides, non semper constans in citandis Auctoribus, quod ab aliquibus, & à me etiam obseruatum, sicut & in citationibus sequentibus etiam apparebit. Nam P. Vasquez citat Dubio 2. scilicet Quæst. [P. Vasquez perperàm adductus.] 91. de Pœnitentia Arti, 1. vbi 92. reponenda, in quo frequenti erratum typographiæ vitio, quod & nos patimur. Sed certè Dubio præfato minimè habet dictus Pater, quod eidem affingitur. Ignorantiæ enim tantùm tribuit, vt à peccato excuset, quando inuincibilis est, non vt ad valorem possit Sacramenti conferre. Quod quidem Arti. 2. Dubio vnico nu. 25. & 26. manifestissimè protestatur, & vt nullus dubitationi locus relinquatur, addit oppositum esse falsissimum.

Iam circa Molfesium citatum Tractat. 7. [Circa Molfesium.] Cap. 9. (est tamen 8.) num. 40. in quo sic habet: Sed, vt dixi, pium est credere Deum supplere per Sacramentum defectum illum, cùm pœnitens, qui confitetur, putat se sufficienter contritum, & consequenter non transgrediatur præceptum Confeßionis. Vt post Durandum in 4. dist. 17. q. 13. nu. 5. quasi per eadem verba refert Vasquez Dub. 2. nu. 13. Sic ille; qui tamen de attritionis non est totali defectu locutus, sed de formali, de quo num. 38. vbi sic ait: & sic satis est vt ludicetur attritio sufficiens: nam semper qui confitetur detestatur ad minùs virtualiter peccata commissa, & propositum habet ad minùs implicitè illa iterum non committendi. Sed tutius est vt in actu & sic specificè habeat propositum se abstinendi de cetero, ad minùs ab aliquibus venialibus, & habeat dolorem de peccatis commißis, & ad minùs habeat dolorem se non accedere ad hoc Sacramentum cum vero dolore, & debita præparatione, prout communiter viri timorati facere solent, & hoc omnes docent. Hæc ille. Necessitatem attritionis manifestè concedens, iudicans tamen virtualem & implicitam sufficere, non tamen putatam, vt eidem citatus Auctor adscribit, contra quam ipse n. 39. Qui tamen in eo, quod asserit postremis verbis, id omnes docere, à vero aberrat. Dolere enim quòd non dolent, & de præparationis defectu, multi reijciunt, vti insufficiens, sicut videri potest apud eumdem Bonacinam n. 7. & seq. P. Layman Lib. 5. Tract. 6. Cap. 4. nu. 5. & P. Arriagam Tomo 8. Disp. 37. Sect. 5. vbi adductis PP. Vasquez, Filliucio, & Gaspare Hurtado negantibus talem dolorem sufficere, subtiliter resoluit oppositum, quia moraliter loquendo talis dolor nequit stare sine displicentia aliqua circa peccatum excludente voluntatem peccandi, & ita conformi Concilio Tridentino talem requirenti Seßione 14. Cap. 4. Quod & tenet Dom. Quitensis Seßione 11. & commune illud confitentium præambulum de præparationis defectu improbat Ioannes Sancius Disp. 1. n. 8. ob rationem dictam. Ex his ergo Auctoribus, si quidquam, parùm profectò potest consolatio Indicorum Præsulum promoueri.

Sed succurrit pro illa D. Thomas in Ad [Confessio sine dolore vt esse queat iuxta D. Thomam.]ditionibus ad 3. p. q. 9. arti. 1. ex ijs conflata quæ habentur in 4. dist. 17. q. 3. arti. 4. quæstiun. 1. & seqq. vbi ita habetur: Confessio potest esse etiam in eo, qui non est contritus, quia potest peccata sua pandere Sacerdoti & Clauibus Ecclesiæ se subijcere. Et quamuis tunc non percipiat absolutionis fructum, tamen recedente fictione percipere incipit, sicut etiam in alijs Sacramentis est. Vnde non tenetur iterare Confessionem qui fictus accedit, sed tenetur postmodùm fictionem suam confiteri. Sic ibi. Quam sententiam defendit Mag. Acacius de Velasco in Re [Mag. Acacius de Velasco pro eo stat.]solutionibus Moralibus verb. Confeßio Resol. 192. vbi idem affirmat de integritatis defectu, qui esse etiam mortalis potest, quamuis voluntatem habuerit mortalia omnia confitendi. Datur ergo iuxta ipsum Pœnitentiæ Sacramentum informe, quæ est deceptissima Thomisticæ Scholæ sententia, pro qua etiam aliquos in margine proponit, & posset quamplurimos. In eo autem quod de doloris & integritatis defectu asserit, etiam quando culpa lethalis admiscetur, communiter improbatur. Neque auctoritas D. Thomæ obstat, quando in Partibus oppositum constat docuisse, de quo n. 171. Citata præsertim Quæst. 90. Arti. 2. dolorem esse partem essentialem huius Sacramenti affir [Vera S. Doctoris sententia.]mat, non secus ac materiam in composito physico, & genus in logico. Ex quo etiam fit iuxta S. Doctorem non posse Sacramentum consistere, etiamsi defectus doloris ex ignorantia contingat. Id tamen minùs inuerosimile est. Et sic illud sanè probabile.

Quid tamen inde pro consolatione, [Quod circa consolationem Præsulum ex præfatis sententijs.] quam quærimus, si Indi ratione talis Sacramenti absolutionis fructum non assequuntur? Dicetur forsitan leuari ab onere iterandæ Confessionis. Sed si Confessio iterata similis est futura priori, in eadem profectò hæremus salebra. Præterquam quòd Indi de dispositionis defectu in præteritis Confessionibus nesciunt formare Conceptum, nisi in eo quod attinet ad occultationem peccatorum, in eo enim graues sentire solent consoientiæ remorsus. Vnde pro certo habeo Indorum nullum excommuni illorum statu futurum qui ob defectum doloris aut examinis ad Confessionem sit curaturus accedere. Vnde nec accedentes circa illud interrogandi sunt, sed an peccatum aliquod occultauerint cum graui conscientiæ remorsu. Credendum validas extitisse præcedentes Confessiones, & Confessarios suo non defuisse officio, & ita ad dolorem excitasse. Et probabile quidem est naturalem attritionem sufficere, pro quo Auctores adducit Machadus n. 7. citato & videndus P. Luysius Turrianus de Pœnitentia Disput. 27. Dubit. 3. & ita pro Indis non ita difficilis, vt desperari debeat, seria Confessarij opera adhibita, & Dei gratia in re adeò ad æternam salutem necessaria minimè defectura. Hinc ergo aliqua esse consolatio poterit animarum Indorum curam gerentibus, & maior Præsulibus, quò maiorem illam adhibuerint, vt immediati Curiones tales sint, in quibus confidere cor illorum possit: quod si non præstetur, nescio quæ illis esse consolatio queat. Sed præstari ac præstandum sperare iuuat, iuxta ea, quæ à me dicta in Thesauro Tit. 13. & seqq.

Et per hoc quod de gratia non defectu [Facienti quod in se est Deum non denegare suam gratiam vt habeat verum in præsenti.]ra diximus, argumento est factum satis, de quo nu. 170. hoc enim philosophandi modo iuxta fidei principia, & solidiorem magnorum Theologorum doctrinam, meliùs cadit dogmatis illius certitudo, quod facienti quod in se est, Deus non denegat suam gratiam, vt scilicet, de peccatis conuenienti modo doleat, sua gratia vires arbitrij confortando & eleuando, vt dolor esse congrua dispositio possit. Argumentum autem prius à [Argumentum ab integritate desumptum non vrgere.] paritate desumptum, ab integritate inquam, nullius roboris est, quia iuxta Concilij Tridentini, declarationem, & Ecclesiæ vsum perpetua traditione receptum, ad id tantùm se extendit obligatio, quod Concilij verba manifestant Seßione 14. Cap. 5, vbi sic illud: Ex hoc colligitur oportere à pœnitentibus omnia peccata mortalia, quorum post [Concilium Tridentin.] diligentem sui discußionem conscientiam habent, in Confeßione recenseri, etiamsi occultißima illa sint &c. Neque oppositum poterat conuenienter disponi, quia esset obligatio circa rem impossibilem, quòd scilicet quis omnium suorum peccatorum in speciali memoriam retineret. Addo ex eo quòd non omnia peccata in Confessione aperiantur, materiam sufficientem non deesse, cùm alia peccata occurrant; quod secus accideret, si dolor deficeret, qui est materia Sacramenti. Nec ex eo sequitur imaginationem falsam iam supplere defectum: nam homo non debet accedere ad Confessionem certus semper de materiali integritate, sed iuxta Concilij mentem, certus se peccata alia in conscientia post diligentem discussionem non habere. Et hoc quidem quando quis se multipliciter peccasse cognoscit: nam qui rarò in mortalia labitur nihil falsum apprehendit, cùm se integrè credit confiteri.

SECTIO VIII.

An Indi, si non ad sit Sacerdos Indicæ linguæ peritus, teneantur, præsertim in mortis articulo, per interpretem confiteri.

DIctum de hoc Parte 4. Sect. 8 circa [Indos in articulo mortis teneri per interpretem confiteri affirmat D. Quitensis.] quod Quitensis Dominus Lib. 3. Tractat. 4. Seßione 9. sic concludit. Quantùm ad Indos semper præsumi debet incertum esse actum contritionis, & ita in mortis articulo obligantur ad Confeßionem per interpretem, ad reddendam securam quantùm poßibile fuerit eorum salutem, & Confessarius cum effectu eos disponat ad id, quod securius est, neque enim de eorum incapacitate fidendum elicituros actum contritionis, & Parochus doctrinam hanc valde memoriæ commendet, nam casus est valde practicabilis ob tot linguarum varietatem, Sic ille, qui iuxta doctrinam præfatam obligandos censet Indos ad Confessionem in articulo dicto. Contra quod id stat quod habet P. Acosta Lib. 6. de procuranda Indorum salute Cap. 13. vbi ita scri [Concilium Limense vt contra stet. & iuxta illud P. Acosta.]bit: Quamobrem consultè satis in Limensi Synodo (Cant. 49.) Patres ne Indorum Conseßiones per interpretem Parochi exciperent graui proposita mulcta vetuerunt. Quod tamen decretum non eò pertinet vt non liceat sponte sua volentes Indos per interpretem confiteri, morbo præsertim periculoso oppressos audire, vbi Sacerdotis Indici copia deest, atque eo saltem modo horum saluti consulere, quod à quibusdam religiosè factum nouimus, & ratio ipsa monet, vbi pœnitens ipse iacturam eam omnem præ salutis suæ desiderio contemnit, non oportere spiritualem medicum labori, vel suo, vel illius parcere. Hæc ille: vbi manifestè apparet de casu etiam mortis esse sermonem, cùm de periculoso oppressis morbo loquatur iuxta Concilij mentem.

Dico Primò. Indi non sunt obligandi [Assertio 1. extra articulum dictum non teneri.] ad Confessionem modo dicto faciendam extra mortis articulum. Probatur ex dictis Sect. 8. citata. Et ex eo quod ait P. Acosta post enarratam aliquorum sanctam animositatem, qui coram multis sua sunt peccata confessi, ita subdens: Verùm quia hoc & rarum est vt pœnitens libenter accipiat, & quæ neceßitate fiunt, præter legem sunt, nullo modo potest salua conscientia Parochus munus vsurpare, qui per seipsum Confeßones populi sibi commißi, hoc est sine interprete, audire non poßit. Sic ille. Quod ergo rarum erit, si quisquam libenter accipiat, & præter legem est, respectu Indorum maximè locum habet, vt sciunt omnes, quibus illi sunt noti. Ergo ad Confessiones huiusmodi obligandi non sunt.

Dico Secundò. Indi obligandi non sunt [2. neque per signa & nutus.] extra dictum articulum ad Confessionem eo modo faciendam, quem citatus Præsul generaliter seruandum esse præscribit nu. 2. sic dicens: Sed [Dom. Quitensis generaliter contrarium statuit.] non ex eo quòd liber ab obligatione sit confitendi per interpretem, ab alijs est liber diligentijs, quandoquidem in hoc euentu tenetur adhibere poßibiles, ad explicandas, si non omnes, aliquas tamen culpas, nutibus aut signis, vt Confessarius materiam habeat ad absoluendum directè ab ijs, quæ perceperit, & à reliquis indirectè. Hæc ille. Ad hoc ergo Indos obligandos non esse dicimus, & ratio est, quia ad hoc etiam adhibendus interpres: & licet non sit necessarium vt Confessio talis coràm eo fiat, siquidem post instructum pœnitentem potest secedere, vt tantùm Catechistæ munus obierit, valde dubium manet qualem sic instructus conceptum efformauerit circa rem tantam; & præsertim si interpres Indus sit, aut Mectizius, qui esse non rarò solent Indis ineptiores. Et prætereà cùm imponenda sit pœnitentia, opus est interpretis interuentu, etiam recurrit prohibitio huiusmodi Confessionum. Si enim pœnitentia grauis est, iam in genere grauitas peccati detegitur, & leuis non videtur esse posse, si debeat peccatis respondere, quia leuiorum significatio non apparet qualis esse possit, aut ab Indis conuenienter exhiberi. Deinde, cùm Indus instruitur circa obligationem Confessionis, significari ei debet non esse obligationem leuia peccata confitendi, sed mortalia: & quòd si grauia habeat, possit leuia tantùm signis detegere, non est admittendum, quia leuia sine vllo considerabili incommodo potest ore proferre, cùm ex ijs nulla sequatur infamia, cùm interpreti patefiunt, & ita non est habendus ad nutus & signa recursus, si fortè in Indis dari illa possunt, qui vix sciunt inter mortalia & venialia discernere, ex quo id vlteriùs ostenditur, quod nuper dicebamus.

Dico Tertiò. Neque in mortis articulo [3. Negans in articulo dicto obligationem confitendi per interpretem. Et qualis futura.] obligatio est illis confitendi per interpretem intimanda, hoc enim est eos obligare, quod præfata in Synodo prohibetur, vt etiam à P. Acosta negatum, & à nobis Sect. 8. citata, quod & ibidem dictis probatur, Prætereà, citatus scriptor ex difficultate contritionis arguit: Atqui tali defectui potest occurri sine dicta Confessione: ergo non est ad illam obligatio. Maior constat, & Minor ostenditur ex doctrina eiusdem, de qua nuper, de obligatione scilicet confitendi per nutus & signa, nam talis confessio est sufficiens vt peccata quædam directè, alia indirectè remittantur. Instruat ergo infirmum Catechista prout ei Confessarius instillabit, & sic instructus vt potuerit, sua peccata, eo recedente significet Confessario: nec vnum solùm aut alterum, sed quotquot valuerit, quia cessat ratio occultandi aliqua, scilicet infamia ex notitia interpretis, qui in ordine ad pœnitentiam non est aduocandus, quandoquidem in præfato articulo non est grauis aliqua imponenda, cùm non possit impleri, nisi fortè leuis tunsionis pectoris, aut pronuntiandi Sanctissima no [Obseruatio peculiaris circa pœnitentiam imponendam.]mina Iesv & Mariæ. Et in casu Assertionis præcedentis, si commodè possit quod ad pœnitentiam attinet sine interpretis noxia notitia expediri, obligatio est omnia dicto modo confitendi, & posset quidem leuis pœnitentia imponi ad vitandam infamiam, aut Indulgentia aliqua adhiberi, præsertim Bullæ cruciatæ: absolutio enim virtute illius sine vllo infamiæ periculo solet etiam in mortis articulo viris sanctis impertiri.

Et resolutio præfata roboranda & illustranda ex eo quod prædictus Præsul habet Sessione 10. sequenti; vbi ita scribit: Animaduerten [Confessionis per signa & nutus valor comprobatur.]dum est, non suppetente interprete, Sacerdotem, qui cum Christiano ægrotante concurrerit in articulo mortis, debere cum illo se gerere sicut cum mutis curando signis eum ad dolorem peccatorum permouere, & quòd signis etiam aliqua in speciali fateatur, quod adeò difficile non est. Et vt viderit eum, propria ip [Dom. Quitensis.]sius lingua loquentem peccatorum suorum, quæ reipsa dicat, signa præbere, potest eum absoluere; quia est opinio in praxi certa, & oppositum improbabile, vt ait Ioannes Sancius Disput. 44. nu. 34. pro se citans Florem Theologorum, videlicet 44. & inter eos Vasquium, Suarium, Toletum, Thomam Sancium, Sa, Coninck, Bellarminum, Filliucium, Leßium, Fagundez, Salas, & Reginaldum, qui sunt duodecim refulgentes soles, filij Illustrißimæ Societatis IESV, qui sua doctrina illustrant mundum vniuersum, Subdit deinde Clementis VIII. auctoritatem, de qua communiter Scriptores, & deinde ita prosequitur: & quia negotium hoc adeò graue est, Synodalis deberet Constitutio fieri in quolibet Episcopatu grauibus pœnis Parochis impositis, qui in praxi sequerentur opinionem Soti, Cani, Medinæ, Pedrosæ, Abulensis, & Nauarri, qui contrarium asseruerunt. Et ego vidi Doctrinarium in alio Episcopatu adeò tenaciter affixum opinioni Doctorum istorum, vt diceret neminem se absoluturum, nisi in specie peccata aliqua aperiret, quantumuis dixerit signis & verbis velle se confiteri, eo quod sit magnus peccator &c. Circa quem docti & zelo æstuantis Antistitis discursum iuuat adiecisse id, quod de opportuna Synodo Diœcesana ab eo dictum, iam esse Pontificiæ Sedis prouidentia dispositum in Romano Rituali Pauli V. sic enim in Ordine ministrandi Sacra [Ritualis Romani aperta pro Assertione dispositio.]mentum Pœnitentiæ §. penultimo: Quòd si inter confitendum, vel etiam antequàm incipiat confiteri, vox & loquela ægrum deficiat, nutibus & signis conetur, quoad eius fieri poterit, quibus vtcumque vel in genere, vel in specie cognitis, vel etiam si confitendi desiderium, per se, siue per alios ostenderit, absoluendus est. Sic Pontifex. Iuxta quæ in casu, de quo agimus, inoffenso pede resolutio decurrit.

SECTIO IX.

Circa Confirmationis Sacramentum, & necessitatem Balsami. Vbi & decisio casus peculiaris.

QVæ ad hoc Sacramentum spectant solent ijs, quæ ad Baptismum pertinent, subnecti, sed à nobis ea, quæ ad Pœnitentiæ sacramentum attinent, ex speciali sunt ratione præmissa. Neque de ordine est anxiè curandum vbi speciales & integri non exhibentur tractatus, sed difficultates vt solent occurrere discutiuntur. Pro ea autem, de qua Titulus ita scribit P. Acosta Lib. 6. de procuranda Indorum salute. Cap. 6. Illud hoc loco pro instituto nostro di [Verum balsamum non esse de essentia Confirmationis vt probet P. Acosta.]cendum est, materiam huius sacramenti à Doctoribus & Florentino Concilio tradi Chrisma ex oleo & balsamo ab Episcopo consecratum. Dubitant verò multi an balsamum reuera ad essentiam Sacramenti pertineat, & plerisque assentientibus, Sotus & Caietanus graues auctores negant. Qui si de vero balsamo loquuntur, omninò tenendi sunt, cùm eorum sententiam satis Apostolica Sedes confirmasse videatur. Extat enim Indultum à Pio V. Pontifice Maximo Episcopo Tucumanensi datum, quod nos ipsi in authographo vidimus, vt in hac Occidentali India liceat in confectione Chrismatis pro vero balsamo succum quemdam alium adhibere, natiuum his regionibus, qui balsami odorem & suauitatem maximè refert. Non igitur verum balsamum de essentia est sacramenti, nisi malis materiam Sacramentorum Ecclesiæ subdi, quod omnes viri docti repudiant. Sic ille.

De quo & à nobis actum in Thesauro [Indicum balsamum verum esse, & pro materia requisitum.] Tomo 2. Tit. 12. Cap. 9. vbi ostensum balsamum Indicum verè tale esse, vnde ex eo nequit contra necessitatem solidum instrui ab aduersantibus argumentum. Neque si tale non esset, conuenienter potuissent Pontifices admixtionem eius approbare: cum materia enim propria & necessaria ex Christi institutione nequit alia non talis commisceri, vt est dogma in Ecclesia receptum. Et parùm aquæ, quæ vino admiscetur in Missa, quo fundamento fiat, est sanè notissimum. Vnde stante veritate sententiæ dictæ satius fuisset vt ab Apostolica Sede declararetur balsamum non esse necessarium, & ita vbi illius copia deest, non debere quidquam adiungi, sed cum solo oleo Sacramentum ministrari. Et ita Recentiores Scriptores, quidquid P. Amicus citato Thesauri loco adductus cum P. Henriquez dixerint Tomo 1. [Pro eo stantes Scriptores.] Lib. 3. Cap. 2. num. 1. balsamum Indicum verum & genuinum existimant P. Suares Tomo 3. in 3. p. Disput. 33. Sect. 1. §. Atque in hunc modum P. Dicastillus Tomo 1. de Sacramentis Tract. 3. n. 46. P. Arriaga Tomo 7. Disput. 27. n. 12. P. Ægidius de Sacramentis Quæst. 72. n. 41. P. Tamburinus Tract. de Sacramentis Lib. 3. Cap. 1. §. 1. n. 2. P. Martinon Tomo 4. Disput. 26. n. 29. Diana Parte 8. Tract. 1. Resolut. 11. Franciscus Bonæ Spei Tomo 6. Tract. 3. Disput. vnica n. 18. ex Bozio de signis Ecclesiæ Cap. de Confirmatione. Guilielmus Herincx Tomo 4. Tract. 2. Disput. 9. num. 23. P. Lessius, & P. Mæratius adducti citato loco Thesauri. Et alij. Iuxta quod accipiendum, quod Pius V. Episcopo Tucumanensi rescripsit de succo illo natiuo: nisi enim balsamum esse crederetur, ineptè ad Chrisma conficiendum eius posset vsus indulgeri. In Pontificali enim ad conficiendum Chrisma non nisi balsami mentio extat: licet in ipsa verbali benedictione balsami nomen non habeatur, sed odoriferi siquoris diuersimode designati.

Omnes autem citati scriptores commu [P. Dicastil. vt contrarius circa necessitatem.]nissimam sententiam amplexi tenent balsamum de necessitate diuini præcepti adhibendum, licet P. Dicastillus præceptum huiusmodi Christi agnoscens dicat non esse de necessitate Sacramenti. Vnde si contingeret solo oleo aliquem confirmari, Sacramentum, iuxta ipsum, teneret. Immò & aliquando contingere affirmat, cùm parum balsami nequeat ingentem olei peruadere quantitatem. Vbi casus subintrat, de quo ante annos aliquot quæstio incidit in eius contingentia: Qui [Casus de confirmato oleo infirmorum, & quæ contra illius valorem.]dam enim Religiosus per errorem vt confirmaretur, oleo est infirmorum inunctus: vbi ex multiplici capite suboriri potuit difficultas. Primò, quia Chrisma defuit. Secundo, quia oleo benedictio defuit: est enim receptissima sententia oleum Chrismale debere ex necessitate Sacramenti ab Episcopo esse benedictum, vt omnes citati affirmant. Licet enim oleum, de quo in casu nostro, benedictum ab Episcopo fuerit, non tamen benedictione speciali ad Sacramentum Confirmationis ordinata, & ita perinde se habuit, ac si nulla esset, vt in alijs sacrorum benedictionibus accidit, est enim defectus formæ in illo genere necessariæ. Tertio, quia confirmantis voluntas videtur defuisse, quandoquidem ignorantia caussat inuoluntarium. Tandem, quia & respectu volentis confirmari similiter videtur propter eamdem rationem defuisse voluntas; quis enim ita confirmari velit, vt toto vitæ decursu incertus sit de accepta confirmatione mansurus. Quæ quidem manifestè conuincunt posse actionem dictam iterari. Et quidem sine conditione, quod ex [Vnde & iteranda.] solo balsami defectu affirmat P. Henriquez suprà in Glossa Lit. M. quia hæc sententia est certa in praxi ex Decretali Innocentij Tertij in Cap. Pastoralis de Sacram. non iterand. de qua inferius, adducens pro eo Cardinalem Bellarminum, de Confirmatione Cap. 8. Col. 3. Quod à fortiori dicendum adiunctis circumstantijs, de quibus nuper. Quod non videtur negaturus Diana, qui Parte 3. Tract. 4. Resolut. 23. cum Ioanne de la Cruz in Directorio Conscientiæ Parte 12. de Sacramento Confirmationis quæs. 72. Conclus. 1. adhibendam esse conditionem affirmat, quando balsami defectus extitit, quia sententia opposita est probabilis, pro qua plures Auctores accumulat. Nam licet ita sit, quando defectus solum balsami fuit, alia quæ concurrere diximus, videntur sufficientia vt conditio valeat reticeri.

Sed numquid pro iteratione dicta subo [An pro eo obligatio.]rietur obligatio? Quamplurium grauium scriptorum sententia est nullius per se loquendo peccati fore reum, qui hoc non receperit Sacramentum, pro quo eruditissimè P. Suarez suprà Disp. 38. Sect. 1. P. Dicastillus Tract. citato Dub. 10. P. Arriaga suprà n. 28. & 29. Diana Tract. dicto. Resolut. 25. & P. Henriquez Cap. 1. n. 6. vt obuios alios omittam. Si ergo talis secluso contemptu & scandalo, sua illa velit esse Confirmatione contentus, quidquid de eius valore fuerit, pergere securus in conscientia poterit. Quòd si ordinandus sit, & renuat, circa id absolutè loquendo aliqua est inter Doctores, sed non magna contentio ob Concilij Tridentini auctoritatem, quod Tonsuræ præmittendam Confirmationem iniungit Seßione 23. Cap. 4. Sed ad summum sub veniali tantùm esse obligationem communis resolutio est, quibusdam eam negantibus, pro quo P. Dicastillus suprà n. 100. eam agnoscens, & falsum affirmans esse contrarium. Quod & innuit P. Arriaga in fine citati n. 29. remittens se ad Tractatum de Ordine, vbi tamen nihil. Et stante huiusmodi obligatione, qui modo dicto Confirmationem accepit, illi satisfecisse videtur probabili aliquatenus receptione.

Circa quod est celebris Innocentij Tertij [Cap. Pastoralis exacta interpretatio.] responsio in citato Cap. Pastoralis, vbi sic ait: Nos consulere voluistis an Confirmationis Sacramentum in eo debeat iterari, qui per errorem non Chrismate, sed oleo delinitus est. Cui dubitationi simul cum alia propositæ sic respondet: In talibus non est aliquid iterandum, sed cautè supplendum, quod incautè fuerat prætermissum. Sic ibi, vbi & casus noster videtur expressus. Et respondeo Canonem pro ijs stare, qui balsamum de necessitate esse Sacramenti contendunt, vnde immeritò eo pro se adducto P. Dicastillus exultat, diuersas Doctorum expositiones impugnans. Vna illa facilis, Pontificem cùm dicat iterandum non esse aliquid, significare in actione priori nullum fuisse Sacramentum, & ita quod iteraretur pariter non fuisse. Quod ita debere intelligi ex eo conuincitur quòd dicat cautè supplendum, quod fuerat incautè prætermissum: atque incautè fuerat prætermissum Chrisma: ergo cautè Chrisma est adhibendum; & quidem non mortuo modo, sed cum verbis accommodatis materiæ: ergo perficiendum Confirmationis Sacramentum. Pro quo & vrgeri euidenter potest. Nam si ea fuit Innocentij mens, ita fuisset à Doctoribus intellecta, aut omnibus, aut plurimis, idque suis in scriptis testatum reliquissent: Atqui hoc ita non euenit, sed post trecentos annos sententiam istam introduxit Caietanus præcedentibus omnibus aduersatus: Ergo euidens signum est Pontificis mentem aliam fuisse, eam scilicet, de qua dictum. Vnde P. Henriquez dicere potuit quod n. 185. vidimus: licet post ipsius opera edita aliqui prodierint Auctores secus sentientes, sed non aduersantibus, etiam inter recentiores pares. Neque probabilitas talis est vt credibile sit, si in regionibus quibusdam balsamus desit, dispensaturam Apostolicam Sedem vt solo oleo Confirmatio conferatur, quidquid pro conuenientia asserat Diana suprà Resolutione 11. in fine cum P. Francisco de Lugo Opusculo de Sacramentis Cap. 1. num. 52.

SECTIO X.

An Religiosi in Indijs virtute Priuilegiorum possint Sacramentum Confirmationis ministrare.

CIrca hoc Dom. Quitensis Lib. 5. Tract. [Priuilegium in Religiosis vt improbet, & admittat Dom. Quitensis.] 1. Seßione 10. nu. 26. & 27. affirmare P. Dueñas ait posse Religiosos in Indijs dictum Sacramentum conferre, quia hucusque non inueniuntur abrogata priuilegia Leonis X. & Adriani VI. & alia illis concessa. Sed licet non extent Bullæ pro illorum derogatione, per non vsum asserit esse deperdita: nam vt constat ex Cap. Accidentibus, de priuilegijs, & communiter tradunt Doctores, eo ipso quòd priuilegio illis concesso non vtantur Ecclesiæ, Monasteria, & Religiones spatio quadraginta annorum, illud amittunt. Et cùm centum triginta elapsi fuerint à dicti priuilegij concessione, nec sciamus quòd ab octoginta retrò in vsu fuerit, de amissione liquet. Quia enim iam in Indijs tot sunt qui confirment Episcopi, non est tali opus priuilegio ob Episcoporum inopiam concesso, vt fideles de nouo conuersi ad fidem sine hoc non essent sacramento, quod gratiam ad ipsam conseruandam elargitur. Vnde si nouæ conuersiones fiant in partibus, ad quas spes non sit Episcopos accessuros, poterunt Religiosi illud conferre: nam licet octoginta anni lapsi fuerint, priuilegium perstat, quia necessitatis occasio defuit, & ita perinde est ac si eorum lapsus non fuisset. Et valde expediret vt ita fieret, & quòd ij, qui ad Missiones pro huiusmodi conuersionibus tendunt, eam à suis Prælatis facultatem acciperent, ij scilicet, qui eorum Superiores fuerint designati, quia vtilitas esse potest maxima, pro quo graues exhibet rationes, addens nu. 28. Chrisma debere esse ab Episcopo consecratum.

Vbi quidem laudare iuuat tanti Præsulis [Negatur illud.] ingenuitatem, qui P. Quintanad. adeò deferendum assertis censuit, vt priuilegijs ab eo adductis vim eam inesse crederet, quam Scriptor iste contendit. Esse autem nullam vidimus in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. Cap. 9. vbi ostendimus neque Leonis X neque Adriani VI. neque Vrbani VIII. concessiones momenti quidquam habere. Vnde non est cur pro illarum defensione, & non ob [Si staret lapsum temporis non futurum obstaculo.]stante lapsu temporis laborare debeamus. Quòd autem si tale priuilegium ante prædictum annorum spatium vigeret, eum illi non obstiturum, ex eo ostenditur, quod præfatus admittit Antistes, & est receptissima doctrina, pro qua Portel. verb. Priuilegij non vsus, pro ea allatis patronis, non vsum scilicet minimè obstare, quando pro illo impotentia fuit, quia, vt dicitur, defuit occasio necessitatis: ergo obstare illi lapsus temporis non potuit. Deinde ex lapsu octoginta annorum arguitur, iuxta iuris communis dispositionem: Atqui per priuilegia specialia Religiosorum ad amissionem illorum per non vsum centum anni requiruntur, vt ostendit, multis in speciali adductis Bruno Chassaing de Priuilegijs Religiosorum Parte 1. Tract. 1. Cap. 5. Proposit. 1. De quo & in Compendio communi Societatis verb. Priuilegia §. 4. vbi nulla temporis apponitur limitatio.

Deinde arguere satis efficaciter possu [Vrgetur ex necessitate etiam vbi Episcopi in diœcesi adstant.]mus: Quia licet Episcopi per annos octoginta fuerint, vt dicitur, eorum prouisione non est penitus præfatæ necessitati consultum, quia Diœcesum spatio sunt vastissima, & ita partes illarum multæ, ad quas illi numquàm peruenerunt, nec sperantur venturi. Ergo in illis potuerunt Regulares vti priuilegio dicto. Quis autem scire potest quid in partibus omnibus circa hoc actum fuerit. Et vt alicubi de non vsu constet alibi profecto esse ille potuit. Et ad amissionem priuilegij vniuersalis totius Religionis est non vsus necessarius. Quod quidem in non vsu contrario ita habet, vt apud Auctorem citatum, & ita multò id certius in priuatiuo.

Prætereà, non videtur quomodo stare [Non vsum priuilegij minimè apta explicatione defendi.] possit quæ asseritur per non vsum amissio, cùm admittatur stantibus nouis conuersionibus vigere illud & vtiliter ad vsum adsciscendum, ob rationem illam de occasionis defectu. Rogo enim quid præcisè importet priuilegij huiusce concessio? si facultatem administrandi Sacramentum vbi necessitas occurrerit, quidquid de Episcopis sit, non potuit ex eorum prouisione ante annos octoginta cessare, quia & tunc necessitas esse potuit, vt in suo Episcopatu citatus Præsul agnoscit. Si cum limitatione dicta, tum non habet locum illius amissio, quia neque priuilegium fuit nisi attenta Episcoporum inopia concessum. Quòd ergo non fuerit toto illo spatio Confirmatio administrata, non est non vsus priuilegij dicendus, quod reuera non erat, sed impotentiæ absolutæ necessarium, vt sic dicam, exercitium.

Et prius illud videtur certum, & iuxta [Quid de suo Episcopatu citatus Præsul, & de Operariis Societatis in illo.] mentem præfati Præsulis, sic enim loquitur nu. 27. Et quidem ita deberet fieri, quando conuersorum Indorum populi fuerint, qui pacifici & baptizati, in Dorado, Maynos, Merranon, & alijs, vbi modò Operarij Domini laborantes extant, spiritus Apostolicos habentes, & in Deo spero, etiamsi pauci sint, & segetum campi latißimi, copiosam messem futuram. Sic ille, de Operarijs locutus Societatis, de quorum aliquibus plura dabunt Indicæ narrationes admiratione dignissima. Pro his ergo nouarum conuersionum populis, etiamsi ad suum Episcopatum pertineant censet ille priuilegium dictum vim suam retinere, quia licet Episcopus in diœcesi adsit, nequit tamen sine incommodis maximis eò se conferre. Ergo priuilegium ita est accipiendum: Vnde quod de non vsu dicitur, ob quemfuerit amissum, non videtur locum habere posse, si iuxta [Alia pro non vsu opportuna.] proprios sit terminos loquendum. Addo pro non vsu præscriptionem interrumpi, quando priuilegij nouæ concessiones accedunt, siue in speciali siue in generali, vt solet Religionibus indulgeri, quod in nostra Societate est cernere, & in alijs frequenter experimur, inter quas est communicatio benignitate Apostolica condonata. Vnde impossibile est annos præscriptionis explorare, & arduum negotium velle circa hoc litem intendere, quæ felicem non est intendentibus exitum habitura. Verùm, vt dixi, priuilegium tale non extat, & ita in Compendio mentio illius nulla. Poterunt autem prædicta generaliter subseruire, & in casu etiam præsenti, si quis sibi priuilegij constantiam valuerit persuadere.

SECTIO XI.

Circa Tabachum, an impediat Communionem vbi & obseruanda circa ieiunium naturale.

DE Tabacho dictum à nobis Tomo 2. [Tabachum non frangere ieiunium naturale pro Eucharistia necessarium, vt explicent Scriptores quidam.] Thesauri Tit. 16. nu. 92. & seqq. & in Additionibus nu. 117. & Scriptoribus ibidem citatis de illo agentibus addendi Illustrissimus Acacius de Velasco in Resolutionibus moralibus Idiomate Hispano editis Tomo 1. Resol. 303. vbi affirmat non esse contra legem ieiunij naturalis pro Eucharistiæ sumptione necessarij, nisi aliquid ex folio per se traijciatur, quod per modum saliuæ non sit, adductis pro se inter alios Patribus Præposito, Tannero, & Granado. Item P. Herincx Tomo 4. Disput. 6. nu. 56. idem tenens P. Bonæ Spei Tomo 6. Tract. 4. Disp. 7. nu. 26. vbi ait cauendum ne per folia ista tantùm saliua alteretur quantum succus gliciuiscæ, vulgo Regaliz (in Indijs dicimus Orozuz) nam si talis saliua vti hic deglutiatur, fracturum ieiunium vix dubitare se ait: sic enim potus à saliua moraliter distinctus dici deberet, & actione potatiua vti saccharum in ore fusum sumptum. Circa quod id certò dicere possumus, licet non ab experientia propria, mundi enim sumus, & semper fuimus, à sordibus succi huius, & etiam pulueris; nihil fortè in rerum natura adeò efficax inueniendum ad alterandam saliuam, vt meritò timeri possit, quod Auctor præfatus cauendum esse præmonuit. Nec circa istud plura.

Circa id autem quod à nobis dictum nu. [Concilij Limensis Decretum omnes communicatores an liget.] 103. & 104. adest Quitensis Dominus Lib. 3. Tract. 6. Seßione 7. vbi adducto Limensis Concilij Decreto, de quo nos ibidem, iuxta quod Sacerdotes tenentur ab illo abstinere celebraturi Missam, iudicat eamdem obligationem omnes Communicaturos vrgere, licet de illis Concilium [Affirmat D. Quitensis.] expressam non fecerit mentionem, & hoc non esse legem extendere de persona ad personam, quod Doctores negant, vtpotè quod Iuris principijs aduersatur; sed legem hos & alios comprehendere, nominatis expressè non expressos adnectendo, ex identitate rationis, quod est regulis Iuris conforme: & constat ex l. Filium, habeo ff. ad Quintum Cap. Macedonian. Tiraquellus in l. Si vnquam 8. verb. Libertatis nu. 45. & alij, inter quos Sapientissimus Dom. Felicianus à Vega in Cap. Dilecti filij 17. nu. 53. vbi ait statutum non extendi de persona ad personam Nihilominùs (ver [D. Felicianus à Vega.]ba illius sunt) non pro hoc à quibuslibet statutis explosæ dicuntur personæ, in quibus, siue concurrit eadem ratio, quæ in persona expressa, siue nominata. Proptereà quòd identitas rationis operatur quòd omnes ipsæ personæ quasi comprehensæ in illis iudicentur. Quod latè Iuribus & Doctoribus congestis [Lex quomodo extendi possit de persona ad personam.] exornat. Esse autem eamdem rationem ex eo liquet quòd irreuerentiæ tantùm voluit Concilium obuiare, quæ eadem omnino est in sacrificante, & aliàs communicante. Neque erat ratio cur Concilium eam in sacrificante ablegandam potiùs, quàm in communicante decerneret. Cùm etiam videamus Vrbanum VIII. hunc adeò indecentem vsum reputasse, vt in Bulla an. 1642. iusserit ne quis in Ecclesia Hispalensi illum sumeret sub maioris excommunicationis pœna. Quod & pro Ecclesia Quitensi DD. Augustinus Duarte de Sarauia eius Episcopus pariter imperauit. Sic præfatus Præsul, qui tamen oppositum censet esse probabile.

Et nos quidem citato Thesauri loco, ita [Quitensis Præsulis vt admittenda sententia.] philosophati sumus, vt contrario aliquatenus modo videamur censuisse, probabilius esse indicantes non ligare communicantes extra Missam dictum Concilij Decretum, addentes quid circa praxim obseruandum videretur. Sed discrimen hoc non tale est, vt propter illud cum docto Præsule digladiari opportunum censeamus: cuius sententia in co etiam quòd maiorem probabilitatem illi attribuit, etiam est probabilis, esse scilicet magis probabilem. Placuit autem dicta ab ipso circa illum huic attexuisse operi, vt notius reddatur viri tanti iudicium, quatenus hac in parte contrarium est proiectissimo huic, status inter omnes, abusui. Pro eo autem quod de legis extensione dicebatur, faciunt etiam à nobis dicta Parte 2. nu. 100. & pro praxi addendum, si contingat aliquem non [Quid pro praxi in Confessionibus.] aduertentem Tabachum cum moderationibus sumpsisse prædictis communicationis die, & sit ille solemnis, aut Iubilei, posse deuotioni eius clementer conniueri, cùm stet pro eo probabilitas, & præsertim, si eam ille cognoscat; tunc enim non poterit licentia denegari; & generaliter, si Iubileum diei addictum sit, esset enim ipsum ingenti fraudare thesauro; admonitione tamen adiuncta, quòd secus sit in posterùm futurum, quando & dilatio communionis ad diem alterum poterit pro satisfactione peccatorum iniungi, etiam scienti fauere sibi dictam opinionem, vt restitutio imperari similiter potest stante opinione probabili, quæ faueat pœnitenti, iuxta multorum sententiam, de qua alibi à nobis dictum.

Quia verò ab Auctoribus citatis ita de [P. Bonæ Spei. in D. Caramuelem inuectio, circa leuem materiam in ieiunio naturali.]licatè in hac materia decernitur, vt neque minima pars folij prædicti sumi ante Communionem possit per modum cibi aut potationis; immò neque per modum saliuæ iuxta allatam explicationem: iuuat hoc loco Dom. Caramuelis Pronuntiata quædam expendere, contra quæ doctus scriptor seuera fulmina iaculatur. Ille ergo in Theologia fundamentali n. 1329. ita scribit: Respondent aliqui leuem comestionem posse esse irreuerentiam: Sed hoc falsò supponitur: comedere enim post Eucharistiam non est irreuerentia: ergo nec comedere ante Eucharistiam. Prætereà Ecclesia potest concedere vt sumatur Eucharistia post ientaculum: immò illam sumpserunt Apostoli post cœnam, ipsomet Christo distribuente: Atqui nec Christus ipse, & à fortiori neque Pontifex, potest dispensare vt Eucharistia irreuerenter sumatur: Ergo quando sumitur post cibum nulla committitur irreuerentia. Stat igitur posse hoc Sacramentum interdici post crapulam & ebrietatem, non verò post comestionem sobriam & prudentem. Hæc ille: quæ cùm adducat P. Bonæ Spei suprà n. 34. Statim ad illa sic subdit n. etiam 34. per errorem, cùm esse deberet 35. Respondeo 1. Caramuelis illationem resolutiuam, Stat igitur &c. esse manifestè erroneam, vt patet ex dictis n. 21. (vbi de prohibitione Ecclesiæ) & solutione obiectorum num. 23. & seq. Secundò iam esse probatum nu. 32. & 33. leuem comestionem posse esse grauem irreuerentiam: nec ratio ipsius tangit ibidem à nobis allatam, & solùm probat non esse irreuerentiam ex natura rei, quod num. 30. conceßimus. Exemplum Apostolorum non fauet, vt vidimus num. 23. Sic ille:

Qui erroneam illationem quàm imme [Illustratio pro valore præcepti solida.]ritò Dom. Caramueli attribuat, constabit statim. Allata autem ab eo ratio num. 32. ex grauissima circumstantia desumitur sumptionis Eucharistiæ, in testimonium summæ reuerentiæ illi, (vtpotè tantæ maiestatis sumptioni & significationi, quòd Christus sit primus cibus noster, isque valde distinctus à cibis communibus) debitæ. Secundam etiam num. 33. ex eo instruit, quòd Ecclesia prohibet sumi Eucharistiam, nisi sub dicta conditione, & habere id rationem donationis, quæ à conditione leui pendere potest. Sed certè cùm Eccle [Alia non talis.]sia distribuat fidelibus id, ad quod illi fundatum habent ius ex Christi institutione, non videtur posse sub mortali leuem conditionem apponere. Vnde cùm ait ibidem: Si tamen tibi tanta irreuerentia non videatur, in eo quòd post granum anisi sumptum sumas Christi corpus, vt inde in æternum damneris, ideò Ecclesiam &c. prædictam modò rationem exhibens, nihil maius, quod satisfacere possit, adducit: primæ enim non placituræ, eam, quæ minoris est momenti, & ponderis adiungit. Satius ergo fuisset priori insistere, ex grauissima circumstantia iam explicata desumptæ: sic enim leuis aliàs materia sub mortali potest præcipi: le [Leuis materia vnde grauis pro præcepto.]ue enim mendacium leue peccatum est, sed si iuramentum accedat, graue erit: veniale peccatum alterius detegere, veniale item est, & tamen si in Confessione fuerit exceptum, erit grauissimum, & sic in alijs.

Auctor, & nu. 36. responsionem D. Ca [A D. Caramuele idem ostenditur.]ramuelis adducit tenoris sequentis: Dico igitur non depositionem pilei secundùm se esse indifferentem; esse tamen irreuerentiam ex institutione politica, & esse posse materiam peccati grauis. Et hinc ad nostrum casum veniens assero non ieiunium secundùm se consideratum rem esse indifferentem, at esse irreuerentiam grauem ex Ecclesiastica institutione, & proptereà naturale ieiunium, vbi Ecclesia illud præcipit; obligat sub peccato mortali. Hæc ille, contra quæ dictus Pater insurgit ex ijs, quæ Dom. Caramuel præmiserat citato num. 1329. scilicet: Non habet Ecclesia Romana auctoritatem vt poßit in [Contra quam AntiCaramuel insurgit.]terdicere vnam vnciam cibi sub peccato mortali: non habet auctoritatem vt interdicat vnum granum tritici sub peccato veniali. Ratio est clarißima, quia & vna vncia panis supponitur esse materia parua, & vnum granum tritici, materia nulla. Sic ille. Vnde iuxta hoc præmissum (verba sunt Patris Bonæ Spei) Quæro, Quomodo si Ecclesia Romana non habeat auctoritatem vt poßit communicaturo, de quo ibi in terminis, interdicere vnam vnciam cibi sub mortali, per ipsum esse poßit in non ieiunio naturali, de quo ibi, siue sumptione vnius grani tritici, irreuerentia grauis ex Ecclesiastica institutione? Hæc enim inuoluunt contradictionem manifestam, quam non soluit, & debuit, præsertim cùm addiderit. Ratio est clarißima &c. Meliùs dixisset: Ratio, vti & illud, pro quo affertur, est obscurißima & fallacissima. Tu autem vide distinctionem à nobis allatam n. 32. &c.

Vbi mirari præstat quàm sine fundamento [Ab aperta calumnia defenditur.] scriptor iste Dom. Caramuelem fuerit insectatus, nolens ad omnia, quæ ab eo sunt dicta attentum & sincerum animum applicare: quod si fecisset, deprehendisset profectò nihil sua illa censura dignum obscuritatis & fallaciæ in superlatiuo gradu, sed luce perspicuum veritatis, vt ex dicendis constabit. Ergo num. 2007. Theologiæ Fundamentalis resolutoriæ respondenti n. 1329. citato prioris impressionis, ita scribit: Ad ieiunium na [D. Caram.]turale, quod Ecclesia requirit in communicaturo occurrit ratio, quæ indiget solutione. Non habet Romana Ecclesia auctoritatem, & cetera vt n. præced. Deinde vers. seq. habet ea, quæ ex eodem dedimus nu. 196. & nonnulla alia pro vrgenda obiectione statim soluenda. Cùm ergo ibi nihil decernat, sed rationem tantùm, quam oporteat solui, proponat, immeritissimo ipsi illatio illa erronea adscribitur, de qua nu. 196. & falsissima ac fallacissima eius ratio proclamatur. Quod quidem tunc iure fieri posset, si eam insolutam reliquisset, & pro veritate non apertissimè pronuntiasset. Quod tamen secus accidit, siquidem num. 2008. ita loquitur: His tamen non obstantibus sit resolu [Idem.]tio. Ille qui non ieiunus (sic legendum, nam ex errore typographico deest Non) communicat, peccat mortaliter. Huius resolutionis demonstratio pendet ab ijs, quæ diximus Arti. præced. (scilicet n. 2006 vbi luculentiùs id quod num. præced. est dictum, & statim reponit, de Ecclesiastica institutione circa ea, quæ ad reuerentiam spectant, licet secundùm se sint indifferentia declarat, & comprobat) cùm primam dubitationem soluebamus. Certum est enim non posse Ecclesiam præcipere rem paruam sub culpa graui: certum est etiam leuem comestionem secundùm se consideratam non esse grauem irreuerentiam etsi ad ebrietatem recurratur &c. Ergo ex his capitibus Conclusio demonstrari non poterit. Dico igitur non depositionem pilei &c. (vt num. præced.) Ita omnes Theologi nemine dempto: nec est cur in re, de qua nemo Christianus dubitat, vos soli velitis dubitare. Hæc ille, quibus se ab omni calumniæ iaculo in tuto videtur collocasse.

Et quidem resolutio eius breuibus termi [Aduersarius sua ex doctrina concussus.]nis coërcetur, vt vidimus; Ecclesiam scilicet non posse rem paruam sub mortali culpa præcipere, & leuem comestionem grauem irreuerentiam non esse. Primum ingenuè fatetur P. Bonæ Spei n. 32. citato, vbi ita loquitur: Licet enim Ecclesia, aut qui [P. Bonæ Spei.]uis Superior materiam manentem secundùm se & circumstantias leuem, sub mortali prohibere non possit, vt vidimus Tomo 4. Tract. 3. Disput. 6. Dub. 4. nu. 49. illam tamen adiecta circumstantia &c. De quo & dictum à nobis Parte 4. num. 34. & 36. circa præceptum Adamo impositum de non comedendo fructu ligni vetiti. Secundùm item, vt visum n. 196. ibi: Solùm probat non esse irreuerentiam ex natura rei, quod nu. 30. conceßimus. Nec solùm concessit, sed probauit, bonis adductis rationibus. Vt ex ijs constet nullum à Dom. Caramuele calumniæ locum fuisse relictum, & quidquid contra eum hac in parte actum, à Religiosi scriptoris non maleuolo (absit vt id credam) sed non beneuolo, cerebro fabricatum. Pro quo hæc satis.

SECTIO XII.

An Indo in lethali morbo non valenti traijcere hostiolam Sacram, sit administrandus Christi sanguis.

DIfficultatem hanc proponit D. Qui [Ministrandum sanguinem non valenti traijcere hostiolam qui censeant.]tensis Lib. 3. Tract. 5. Sess. 5. num. 13. & videtur affirmatiuam partem amplecti, quia pro ea adducit Ochagauiam de Sacramentis Tract. 2. de Eucharistia Quæst. 18. nu. 9. contra P. Suarium, & eius fundamentum, scilicet Communionem in articulo mortis esse de præcepto diuino, & ita debere Ecclesiastico de communicando tantùm sub specie panis præualere. Et præterea arguit, quia in eo nulla est deformitas, quandoquidem laicus potest sumere sanguinem, si conseruari nequeat, aut in manus sit infidelium deuenturus, vt ait P. Vasquez Tomo 3. in 3. p. Disput. 206. Cap. 4. nu. 47. Idem tenet Mag. Nugnus Tomo 1. in 3. p. q. 80. arti. 12. Conclus. 3. qui tamen addit debere fieri cum consensu Episcopi. P. Bonæ Spei Tomo 6. Tract. 4. Disput. 7. nu. [P. Bonæ Spei singularis sententia.] 129. ait deficientibus vini speciebus, non videtur ministrandus sanguis ob periculum effusionis tali communioni communiùs connexum. Addit tamen ostendendum casum, de quo nu. 48. & ibidem dicta, vbi sic habet: Quòd si moribundus Hostiæ particulam deglutire non possit, possit sanguinis guttam, an hic ei in viaticum ministrandus? Respondeo priùs probandum an posset particulam Hostiæ in vino deglutire, & tunc danda particula Hostiæ consecratæ cum vino, si possit. Si verò non possit, nec vnquàm anteà communicauit, videtur ministrandus ob rationem in simili paulo antè præmissam. Sed sublimitatione à nobis addita. Ita absolutè Ochagauia. Nugnus, & alij Recentiores. Vide Dianam Parte 5. Tract. 3. Resolut. 34. Sic ille. Casus similis erat de Sacerdote non ieiuno potente celebrare ad ministrandum viaticum, si infirmus numquam communicauerat, & ratio est iam adducta de præcepto diuino.

Dico Primò. Casus prædictus videtur [Assertio 1. casum esse impossibilem.] impossibilis. Probatur clarè. Nam talis supponitur posse sumere species vini: ergo & vinum. Tunc sic. Vino potest admisceri parua hostiæ particula, & ita simul cum vino sumi. Ex quo fit non esse necessarium ad sanguinis sumptionem recurrere. Et modum quidem prædictum administrandi Viaticum iam vidimus Patrem Bonæ Spei tradidisse quem ante ipsum docuerant, vt videri potest in P. Suario, Diana Parte 4. Resolut. 104. vers. Nota etiam, & in statim allegandis. Pro quo & Herincx Tomo 4. Tractat. 7. Disp. 6. nu. 65.

Dico Secundò. Etiam admisso casu non [Assertio 2. negans, etiam eum admisso.] est ministrandus sanguis sub specie vini. Sic P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disput. 71. Sect. 3. vers. Sed quæret, Illustrissimus Barbosa de Officio Parochi Cap. 20. nu. 45. Franciscus Syluius 3. p. q. 80. arti. 12. §. Quæritur Quartò, Hieronymus Garcia in Summa morali de excellentijs & obligationibus Sacerdotum Tract. 3. Diffic. 4. Dub. 3. n. 10. Illustriss. Acacius de Velasco Tom. 1. Resolut. 311. Doctor Don Petrus de Ezpeleta in Selectis de casibus tempore mortis, Tractat. 6. Resolut. 60. Hieronymus de Prado apud ipsum cum alijs. Pitigianus & Mercorius apud Dianam Parte 5. Tractat. 3. Resolut. 34. quos & videtur sequi: adductis enim illis, & nonnullis alijs ex præfatis, & rationibus pro eo, subdit ijs non obstantibus contrarium contra Ochagauiam, pro cuius sententia nihil profert fauorabile.

Id probo ratione fundamentali, quibus [Probatur ratione fundamentali.]dam omissis, quæ minùs videntur habere momenti. Nam Ecclesia ob grauissimas caussas absolutè prohibuit talem Sacramenti administrationem: ergo non est in casu, de quo agitur, admittenda. Assumptum est de fide, & Consequentia probatur, quia exceptionis huius nullum est indicium, sicut est pro adducto nu. 201. vitandæ irreuerentiæ: nec fundamentum: Si enim aliquod maximè adductum ex obligatione diuini præcepti circa communicationem in articulo mortis: Atqui hoc tale non est: ergo nullum. Maior constat, & Minorem probo. Nam præcepto huiusmodi generaliter posito non obstante, Ecclesia interpretari illud poruit vt non obligaret in prædictis circumstantijs, sicut interpretata est præceptum, de quo Christus Ioan. 6. Nisi manducaueritis carnem Filij [Ioan. 6.] hominis & biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis, vt non obliget sub vtraque specie, licet sumptio sub illa à Christo designetur: idque non solum pro sanis, sed etiam pro morituris: vnde nulli nisi sub specie panis Eucharistia ministratur, neque in eo aliqua est permissa diuersitas. Sic autem interpretatam ex hoc ipso ostenditur, quia circa sanos & morituros eumdem seruat administrationis modum, quia circa omnes vitare intendit indecentias, quæ in tali possunt administratione contingere, & sunt longa experientia deprehensæ. Atqui tales timeri similiter possunt in prædicto administrationis modo, immò & maiores ob recipientis corporalem indispositionem: Ergo sic præceptum dictum est interpretata.

Nec dicas sublata ab Ecclesia commu [Euasio præclusa.]nione sub specie vini remanere illam sub specie panis, qua possit impleri præceptum, quod secus accidit in casu nostro, nihil enim restat, quo possit illud impleri, si sanguis denegetur. Id enim non obstat: Nam in casu præsenti etiam Eucharistia sub specie panis offertur; quòd autem sumi nequeat, est per accidens: sicut autem ob periculum vomitionis non est tribuenda, ne exponatur indecentijs, ita & in sanguine pariter faciendum. Quòd si dicatur posse omni indecentiæ per adhibitam diligentiam occurri. Contra est: Nam hac ratione stante permitti ab Ecclesia debuit vt morituris Eucharistia sub vtraque specie conferretur, adhibita scilicet diligentia peculiari, cùm opinio grauium Scriptorum sit maiorem gratiam sic sumentes accipere, & sumptionem sanguinis valde ad vitæ æternæ consecutionem conducere omninò exploratum sit; vnde Sacerdos sumpturus illum dicit: Sanguis Domini nostri IESV Christi custodiat animam meam in vitam æternam, Amen.

Dico Tertiò. Resolutio præcedens ge [Assertio 3. idem de Sacerdotibus statuens.]neraliter est accipienda, etiam respectu Sacerdotum Viaticum accipientium. Circa hoc ita scribit citatus D. Ezpeleta vers. vlt. Si dicta sumptio sub speciebus vini fieri poßit decenter & reuerenter, [D. Ezpeleta.] erit licita Sacerdoti moribundo, vt sentire videtur Diana supra relatus, qui de solo laico moribundo id dubitat. Ego verò de vtroque vix competenter fieri posse existimo: quia etsi solis laicis sit interdicta Eucharistia sub specie vini, tamen Sacerdotibus non est concessa, nisi in Sacrificio Missæ, & extra illud non est in vsu, neque decenter potest ministrari, regulariter loquendo, nisi sub speciebus panis, præcipuè ægritudinis tempore. Sic ille: qui vt ex eius postremis apparet verbis, id quod priùs de licita sumptione dixerat, videtur demoliri: nam cùm Sacerdotibus non concedatur vsus talis, nisi in Sacrificio Missæ, & pro illo eadem inconuenientia occurrant, absolutè est illi denegandus, applicando insuper omnia huius Scriptoris argumenta contra vsum in casu præsenti formata. Quod autem ad Dianam attinet. Solidum est, argumentum, quod pro fauentia affertur, quando eius rationes sunt generales, & exemplum in magis frequentibus apponi potuit, Doctoresque ab eo allegati generaliter loquuntur.

Dico Quartò. Etiamsi quis numquàm [Assertio 4. Non licere etiamsi quis numquàm communicauerit.] communicauerit, non est obligatio sumendi neque administrandi Eucharistiam modo dicto. Est contra P. Bonæ Spei, qui suam illam distinctionem in eo fundat, quòd iuxta ipsum obligatio præcepti diuini de sumenda Eucharistia non vrget nisi semel in vita: qui ergo iam communicasset, tali præcepto fecisset satis, vnde neque sub specie panis erit obligatio communicandi, pro quo antiquiores quosdam Thomistas refert, Paludanum, Ledesman, Victoriam, & Caietanum apud P. Suarium Disput. 69. Sect. 3. Si autem non communicauerat, tunc sumendi prædicto modo præceptum instare ait suprà à n. 98. vsque ad 103. [Obligatio communicandi in articulo mortis qualis sit. P. Suarez.] & quidem P. Suarez citato loco Dicto. 1. ita scribit: Quæ consuetudo ita est recepta, vt sine magno scandalo violari non poßit, quod est signum grauis obligationis, meritoque suæ salutis negligentißmus, & de statu animæ suæ, vel etiam de fide suspectus haberetur, qui voluntariè in mortis articulo Viaticum negligeret: est ergo hæc res grauis, & sub obligationem cadens. Ex huius autem consuetudinis antiquitate vlteriùs colligere licet eam vt minimum esse traditionem Apostolicam, quia eius initium ignoratur. Ac denique ex eius immutabilitate coniectamus in Christi mandato esse fundatam. Hæc ille, quæ sunt quidem verissimè dicta, & digna quæ à P. Bonæ Spei attendi debuissent. Ergo licet ille, de quo agimus, communicauerit, debet in tali articulo communicare. Cumque nulla inueniatur differentia ab Auctore præfato ratione impotentiæ sumendi Hostiam, quamtumuis paruam, tenebitur moriturus ad Christi sanguinem hauriendum.

Sed quidquid de illa sententia sit, Asser [Probatio Assertionis ex identitate rationis.]tio nostra probatur adductis fundamentis, quæ procedunt etiam stante obligatione communicandi quomodocumque explicetur. Nam ex eo quòd non communicauerit, obligatio communicandi vrgere dicitur, eo quòd sic iuris diuini: Atqui obligationem talem non esse, etiam admisso præcepto diuino iam vidimus: ergo nihil est in prædicto dicendi modo, propter quod hærere debeamus. Si dicas vrgere illud Christi iam dictum: Nisi manducaueritis &c. non intrabitis in regnum cælorum. Talis siquidem neque carnem Filij hominis manducat, neque sanguinem bibit, & ita cælorum illi patere valet introitus. Responsio est facilis Primò sufficere sumptionis votum, quod tenet & explicat citatus Mag. Acacius. Secundò prædicta Christi verba non importare necessitatem medij, & ita neque votum necessarium, sed præcepti, pro quo P. Suarez Disp. 40. Sect. 2. præsertim Dicto 3. Eo autem quòd præceptum tantummodò sit, si commoditas adimpletionis desit, non obstat beatitudini comparandæ. Sic enim dici potest, Nisi restitueritis, Nisi Ecclesiæ præcepta seruaueritis &c. Et tamen constat præfata multoties impleri non posse.

Alio modo exponit P. Bonæ Spei supra [Singularis sed inepta expositio verborum Christi. Matth. 18.] nu. 100. dicens prædicta verba intelligenda iuxta illud Christi Matth. 18. Nisi efficiamini, sicut paruuli, non intrabitis in regnum cælorum: hæc enim de ipsa Ecclesia verificari debent, quasi Euangelista diceret: Nisi sitis in Ecclesia, in qua fiat humilitatis profeßio in Sacramento Pœnitentiæ , verbi gratia, & aliàs sæpè post peccatum. Quam explicationem apud alium se non reperisse ait, cùm tamen placere sibi non citato loco tantum, sed etiam Disp. 1. nu. 52, sufficienter declararit. Iuxta quam sensus erit: Nisi fueritis in Ecclesia, in qua manducatur caro Filij hominis, & sanguis eius bibitur, non intrabitis in regnum cælorum. Quo ineptius nihil videtur dici potuisse, vnde à viro docto debuit suis ab scriptis ablegari, nisi vt penitus exploderetur. Neque locus in patrocinium adductus iuuare potuit, cùm etiam in eo talis explicationis modus sit prorsus absurdus. Vt autem deseruire ad intentum posset, deberet sane aliquod auctoritatis aut verosimilitudinis pondus obtinere. Et quidem interpretatio talis propterea conquisita est, vt obligatio diuini præcepti non inducta à Christo firmaretur. Atqui ad hoc facilior poterat modus adhiberi, sic videlicet: Nisi manducaueritis &c. iuxta modum ab Ecclesia statuendum, cuius ego dispositioni administrationem Sacramenti meæ carnis, & mei sanguinis committam, non intrabitis in regnum cœlorum. Sicut enim circa vtramque speciem ita est subintelligendum, pariter etiam circa personas, tempus, & modum administrationis est factum, ritum videlicet & dispositiones ex parte administrantis, vt communiter Doctores explicant.

Et circa ieiunium tenent Patres Suarez, [Circa ieiunium quæ obligatio, & ratio cur agi contra illud nequeat, ex quo firmatur Assertio.] Vasquez, Tannerus, Cardinalis Lugo, & Gaspar Hurtadus, quos adducit & sequitur P. Arriaga Disput. 44. nu. 42. non posse scilicet sacerdotem non ieiunum sacrificare vt Viaticum administret; quia licet de hoc præceptum diuinum sit, intelligendum est quando dari potestiuxta ritum & ordinem ab Ecclesia præscriptum. Vnde sicut non potest sacerdos celebrare sine Vestibus Sacris, altari, & pane azymo ad dandum Viaticum, ita neque absque ieiunio. Quam tamen rationem cùm ex præfatis afferat citatus Pater, videri sibi ait nullius efficaciæ, quia ieiunium ex parte Sacerdotis non se tenet per modum cæremoniæ ad celebrandum requisitæ, quia ex eo solùm requiritur, quòd sit communicaturus: vnde si communicaturus non esset, sine ieiunio posset celebrare. Atqui dispensare vt ipse infirmus communicet non ieiunus, non est minoris aut diuersi momenti, quàm dispensare vt ipse Sacerdos communicet non ieiunus: Ergo si dispensatur in vno ob necessitatem infirmi, etiam censebitur dispensatum in altero. Præterquam quòd sæpè Ecclesia dispensat vt sacerdos celebret non ieiunus, numquàm tamen vt celebret sine vestibus sacris: ergo argumentum à vestibus ad ieiunium non est bonum.

Verùm hæc quoad negotium præsens [Obiectioni P. Arriagæ fit satis cum doctrina vtili.] nullius momenti sunt, siue enim prædictorum scriptorum doctrina conuenienter applicetur, siue non, illa est certissima, neque ab ipso Patre negatur, sed potiùs admittitur, quod nobis pro nostro est satis instituto. Deinde siue ieiunium per modum cæremoniæ aut dispositionis debeat adhiberi, debet tamen, iuxta illum, & alios, vnde & comprehenditur generali illa doctrina, & ita affirmat circa illud numquàm fuisse dispensatum ab Ecclesia, non obstante præcepto diuino de communione pro dicto articulo. Ex eo autem conuincitur rationem ab ipso adductam non vrgere, quòd scilicet non sit minoris momenti dispensare cum infirmo vt communicet non ieiunus, quàm cum sacerdote. Cùm enim videamus Ecclesium circa vnum, & non circa aliud dispensasse, maius profectò momentum in vno esse, quàm in alio iudicauit. Non ergo præcisè ratione communionis ieiunium in sacrificante requiritur, sed ratione integritatis sacrificij, cùm vel in illa consistat, vt probabiliter volunt multi, vel illud integret, vt omnes admittunt. Vnde si sacerdos post Consecrationem nequeat prosequi, alius adhibendus, iuxta Ecclesiæ leges, qui sit Missam perfecturus. Non ergo præcisa ratio communionis attenditur. Vnde non præcisa ratio Communionis attenditur in rigorosa lege leiunij, quæ in quocumque alio extra Missam esse posset. Quòd si ex rationibus alijs dispensatum, illæ certè ad maiorem decentiæ & venerationis respectum aliquem pertinebunt.

Dico Quintò. Quæ dicta generaliter [Assertio 5. Pro Indis Resolutionem specialiùs vrgere.] circa casum, de quo est sermo, erga Indos specialiter vrgent, vnde neutiquàm oppositum ad praxim est aduocandum. Id constat, quia defectus capacitatis in illis vix erit satis ad conuenientem distinctionem inter vtramque Communionem. Item cùm vini sint appetentissimi, & vini gustum sint in sanguinis sumptione habituri, nihil aliud, quàm vinum cogitabunt, & plus de potu tali petent, qui eisdem adeò proponitur salutaris. Et licet multi inter eos sint, quod non semel aliàs dixi, educationis beneficio, aut Vrbani conuictus, Europæis plurimis exæquandi; in præfato tamen articulo, & graui adeò infirmitate, qua ad angustias huiusmodi rediguntur, minùs sui compotes erunt, & suam ad indolem natura recurret, vnde & indecentijs diuinum Sacramentum exponendum. Excitentur ergo ad actus contritionis, & ad communi candum spiritualiter post Confessionem, ac etiam Sacramentum eis Sacræ vnctionis conferatur, per quod id obtinendum sperari potest quod administratione Eucharistiæ obtineri curabatur. Et quidem talis aut in statu erit gratiæ, & ita sine Eucharistiæ receptione, ea perseuerante, saluabitur. Aut in statu contrario, & sic Eucharistia, id erit illi quod cum Apostolo clamat Ecclesia, Mors est malis, vita bonis: nisi fortè accedente attritione aut sancto alio affectu, iuxta grauium Doctorum opiniones primam gratiam largiatur. Quamquàm difficile videatur vt qui modo attritionem adhibet, illa, dum fuit Confessus, fuerit destitutus, & sic non iustificatus. Videtur autem verosimilius per Sacramentalis [Notanda Extremæ vnctionis cum Eucharistia comparatio.] vnctionis receptionem iustificationis beneficium accepturum, quàm Eucharistiæ receptione. Nam Eucharistia, cùm sit cibus, ad augendam & conseruandam vitam ex sua primaria est institutione directa, non ad mortuos in Spiritu suscitandos. Quod tamen sacramento vnctionis videtur ma [Vide P. Suarium Tom. 4. in 3. p. Disput. 41. Sect. 1. n. 19.]gis conuenire; vnde effectus talis singulis in vnctionibus declaratur, & ita eius receptione saluos fieri plurimos dixi Tomo 1. Theologicorum Problematum num. 1865. & seq. vbi quamplures pro eo Auctores adduxi.

SECTIO XIII.

Circa Indorum Communionem notanda quædam ex grauibus Scriptoribus, cum auctario doctrinæ.

P.Iosephus Acosta Lib. 6. de procuranda [P. Acosta quid circa negatam Indis Communionem fuerit arbitratus.] Indorum salute Cap. 8. 9. & 10. circa Indorum Communionem piè, eruditè, & eleganter discurrit. In Primo statuit posse ab Ecclesia fidelium aliquos per totam vitam, & etiam in morte priuari, si pro eo caussæ rationabiles subsint, quales multa antiquiora inuenêre Concilia, præsertim Elyberinum omnium Prouincialium antiquissimum, in quo plusquàm septem aut octo extant Canones varia pro eo crimina continentes. Quod tamen ab Innocentio Primo temperatum Epistola ad Exuperium Episcopum Tolosanum, qui in articulo mortis, concedendam decernit, cùm possit in vita negari ijs, de quibus ibidem, dum ita scribit: Quæsitum est quid [Innoc. I.] de his obseruari oporteat, qui post Baptismum omni tempore incontinentiæ & voluptatibus dediti, in extremo fine vitæ suæ pœnitentiam simul & reconciliationem Communionis exposcunt &c. Et hoc Concilij Niceni fuerat Decreto firmatum, vt habetur 26. q. 6. Cap. De his verò. Quia tamen circa hoc diuinum præceptum agnoscit, Patres Concilij I. Limensis defendendos assumit, qui id decreuerant, quod in Concilio Secundo habetur Constitut. 58. in qua sic dicitur: Quamuis omnes Chri [Concilium Limense I.]stiani adulti vtriusque Sexus præcepto teneantur sanctißimum Eucharistiæ Sacramentum accipere singulis annis saltem in Paschate; tamen huius Prouinciæ Antistites, cùm aduerterent gentem hanc Indorum, & recentem esse & infantilem in fide, atque ita eorum saluti expedire iudicarent, statuerunt vt vsque, dum fidem perfectè tenerent, hoc diuino Sacramento, qui est perfectorum cibus, non communicarentur, excepto si quis ei percipiendo satis idoneus videretur. Sic Concilium. Et rationem defensionis illam [Ratio pro defensione Præsulum negantium.] profert quòd scilicet Christus Dominus Ecclesiæ suæ commiserit quando, & quomodo, & à quibus Eucharistia sumeretur. Itaque potest illa legitima ex caussa & tempus prorogare, & omninò suspendere aliquem à Communione, sicut potuit eadem aliquando infantes communicare probabili ex caussa, & mox id prohibere ex caussa: nam vbique illa in dispensatione Sacramentorum potestatem maximam habet diuinitus datam: sed nusquam ita illustrem atque perspicuam, ac in hoc omnium diuinissimo Sacramento: quod profectò præclarè docent Tridentini Patres (Ses [Concilium Trident.]sione 21. Cap. 2.) Prætereà declarat &c. Hac ergo potestate Peruuianos Præsules vsos affirmat ita subijciens: Atque hæc eò à me dicta pertinent, quòd huius Ecclesiæ Præsulibus & Doctoribus eam notam inuri minimè velim, vt contra diuinum & Ecclesiasticum præceptum tamdiu & egisse, & agere existimentur. Sic ille.

Conuenientiam autem summam osten [De conuenientia communionis in illis.]dit Cap. 9. in eo quòd Indi capaces à Confessarijs deprehensi communicent, pro quo & Concilij Secundi citati clausulas alias ex præfata Constitutione proponit, vt scilicet, cùm iam de meliori Indorum Christianæ doctrinæ perceptione constaret, & panem illi cœlestem postulent, Parochi [Concilium Limense II.] quo tempore ceteris Christianis solent, Indis etiam omnibus administrent. Dolet autem piam sanè & satis consultam Constitutionem post nouem annos, ex quo edita est, nihilo magis quàm reliquo retrò tempore obseruatam, cùm res tanti momenti sit, vt dum vsus talis non vrget, vix dici Indi Christiani possint etiam ante annos plures baptizati. Fructum deinde sumptæ Communionis expendit, propria experientia teste, dum Operarij Societatis, contradicentibus ceteris, id ausi, & aggressi sunt.

Tandem Cap. 10. eorum confutat ratio [Aduersantium rationes conuelluntur.]nes, qui contra vsum præfatum velitabant, & quod ad debilitatem vsus rationis spectat, ex D. Thoma 3. p. q. 80. arti. 9. eam non esse impedimento demonstrat. Vbi & quòd hac in parte minus in illis apparet, Parochorum ait esse pigritiæ tribuendum. Affirmat prætereà contra ebrietatem præsentissimum hoc esse remedium, quod & felicibus experimentis, sicut & contra vitia alia comprobatum. Talia autem esse posse fatetur ingenuè, vt meritò debeant à participatione huius Sacramenti remoueri. Neque enim vbi perspecta est [Quando neganda.] superstitionis antiquæ, aut ebriositatis, aut fœdæ consuetudinis macula ad altare Indus debet admitti: nisi contraria opera illum manifestè & diligenter eluerint. Quæ sunt illius verba. Hoc autem commune esse & alijs potest, vt passim experimur. Quòd si pueris olim (sic ille & loquitur) & phræne [Quid pro fauore ex antiquo Ecclesiæ mere.]ticis Eucharistia dabatur, vt Ecclesiasticæ historiæ copiosè testantur, neque id contra religionem censebant Sancti Patres cur illi Sacramento fiat iniuria, si pauperes & egentes iuxta Psalmum (21.) edant & saturentur, qui si iudicio, aut doctrina minùs interdum vigent, id satis animi pietate, & fidei neceßitate compensant. Sic vir ille vndequâque magnus, qui præmiserat, non esse cur aliqua ab Indis contumelia aut Sacrilega contrectatio erga diuinum sacramentum timeri debeat, quos erga ipsum piè affectos agnoscimus, & illud deuotissimè venerari.

Circa quæ Cardinalis Lugo Tomo de Sa [Cardinalis Lugo quid circa dicta probet & improbet.]cramentis Disput. 13. Sect. 5. affirmat quidem Indos, sicut & Æthiopes, posse circa hoc tractari vt pueros, quibus etiam si doli capaces sint, Communio per aliquot differtur annos, donec meliùs instructi, maiori cum reuerentia accedant. Quia verò hoc in adultis, de quibus agimus, sperari non semper potest, etiamsi minoris capacitatis quàm pueri sint, illis negandam non esse Communionem asserit, aliàs per totam vitam illa priuari debuissent. Et hoc quidem circa annuam Communionem præstandum, cuius potest opportunitas expectari. Quoad Communionem verò in mortis articulo ait Limense Concilium in Constitutione prædicta nihil decreuisse, neque laudasse, aut approbasse omissionem præteriti temporis, ob recognitam fortasse diuini præcepti obligationem. Licet autem, iuxta ipsum, quantùm est ex ipsius Sacramenti institutione non repugnet vt Communionis capacibus, quamuis cum imperfecta notitia ob grauia peccata denegetur, pro quo ea adducit quæ & P. Acosta, & prætereà Concilium Sardicense Canone 2. Quia tamen in Concilio Nicæno Can. 13. statutum est vt ne [Aliquot Iuris dispositiones circa Communionem criminosis tribuendam.]mini in prædicto articulo Viaticum petenti denegetur, quod in Cap. Quæsitum 13. q. 2. extenditur ad mortis supplicio afficiendos, & in Cap. Super eo de hæreticis in 6. ad hæreticos post abiurationem relapsos, & igni tradendos, si eorum sit pœnitentia manifesta. Difficile ipsi videtur vt inferiores Prælati possint legem condere, qua aliquibus ob eorum peccata Communio in mortis articulo subtrahatur.

Nec satisfacere P. Acostam citato Cap. 8. pro eo afferentem Decretum Concilij Lateranensis in Cap. Omnis vtriusque sexus. vbi Confessario conceditur facultas, vt si expedire iudicauerit, differat Communionem: nam est diuersa ratio, ibi enim quod differtur, non aufertur omninò, neque tale imminet periculum, sicut in mortis articulo: neque facultas arbitrandi circa vnum, sicut circa aliud concessa reperitur. Ad [Quid circa id possit consuetudo.]dit circa hoc posse consuetudinem legitimè præscriptam præualere, quatenus lex Ecclesiastica est prohibens Communionem; quamquàm vix videatur credibile respectu tantæ multitudinis concurrere semper caussas rationabiles ad huiusmodi negationem, & concludit tandem non videri improbabile quòd stantibus Decretis de non neganda Communione in fine vitæ, rationabiliter possit aliquibus negari ob peculiares circumstantias, quia scilicet assueti peccatis, prudenter iudicatur debito carere dolore & proposito, & licet absolutio in dubio neganda non sit, non tamen tradenda Eucharistia, ne irreuerentiæ grauissimæ tantum Sacramentum exponatur. Quod quidem in Indis potest accidere: sed non est credibile in omnibus, vnde pro illis ea est adhibenda regula, qua & fideles alij metiendi. Nulli ergo Indo neganda Communio, nisi talis deprehendatur ingenij, de cuius capacitate ad cognoscendum hunc cibum dubitatur vt minimùm vel certè de eius indispositione talis sit præsumptio, quæ in huius Sacramenti irreuerentiam redundaret, si tribueretur. Hæc Cardinalis cum optimis ad Parochos hortamentis.

P. Arriaga Disput. 43. Sect. 5. consentit [P. Arriaga vt censeat in negotio præsenti.] in multis vtrique præfato scriptori. Circa Decretum autem Concilij Limensis ait Primò fortasse consultum fuisse Pontificem, nihil enim nobis in contrarium constat. Secundò fortè Prælatos illos malè in hoc sensu fecisse. Tertiò prohibitionem de non negando Viatico tunc procedere, quando valde probabiliter constat de seria pœnitentia eius, de quo agitur, secus si non constet, iuxta explicationem Cardinalis Lugo, & fortassè hac de caussa à Prælatis Peruuianis iudicatum. Illud in eius assertis videtur magis peculiare, Christum non imposuisse præceptum ipsi Ecclesiæ dandi in articulo mortis Eucharistiam, sed accepturo; vnde non petenti in eo articulo, & facienti contra diuinum præceptum, si negetur, qui negat contra diuinum præceptum non facit, sed contra charitatem in proximum, aut contra Ecclesiæ præceptum.

Dico Primò. Primis illis conuersionis [Assertio 1. circa tempora conuersionis affirmans iustam negationem.] temporibus iustè potuit Eucharistia morituris etiam denegari. In hoc videntur citati scriptores conuenire. Et ratio est vrgens, quia defectus capacitatis pro re tanta fuit instruentibus manifestus, & peritia linguæ Indicæ deficiebat ad commodam & sufficientem instructionem, nondum penitus abolita superstitione, & ebrietate, ac turpitudinum collubie dominante. In quo quidem Peruuiani Præsules habuere quod possent in antiquiorum exemplis imitari. De Concilio agit P. Acosta, quod Elyberinum vocat, & emendatiùs Illiberitanum, vel vt Regia & recentior Collectio Conciliorum habet Tomo 1. Eliberitanum. Alij aliàs; pro quo videri potest P. Biuarius in Marcum Maximum circa annum Christi 481. nu. 50. & seqq. & Bartholomæus Carranza in summa Conciliorum, vbi Elibertinum appellat, ex quo & constat non fuisse omnium Prouincialium antiquius vt P. Acosta asseruit, cùm ante illud Neocæsariense fuerit, & Ancyranum apud eumdem, & quampluria alia videnda in præfata Collectione Tomo 1.

In huius ergo Concilij Cap. 1. Sic Pa [Ex Concilio Illiberitano exempla negatæ in fine vitæ Communionis.]tres vnde viginti: Placuit vt quicumque post fidem Baptismi salutaris, adulta ætate ad templum Idoli idololatraturus accesserit, & fecerit quod est crimen capitale, nec in fine eum ad Communionem suscipere.

Cap. 2. Flamines, qui post fidem lauacri & regenerationis Sacrificauerint, eo quòd geminauerint scelera, accedente homicidio, vel triplicauerint facinus, cohærente mechia: placuit eos nec in fine accipere Communionem.

Cap. 3. Item Flamines, qui non adorauerunt, sed munus tantùm dederunt, eo quòd se à funestis abstinuerunt Sacrificijs, placuit in fine eis præstare Communionem, facta tamen legitima pœnitentia. Item ipsi, si post pœnitentiam fuerint mœchati, placuit vlteriùs eis non esse dandam Communionem, ne lusisse de Dominica Communione videantur.

Cap. 6. Si quis maleficio interficiat alterum. &c.

Cap. 7. Si qui post lapsum mœchiæ, post tempera constituta, acta pœnitentia, denuò fuerit fornicatus. &c.

Cap. 8. Feminæ, quæ nulla præcedente caussa reliquerunt viros suos, & alteris se copulauerunt. &c.

Cap. 12. Mater vel parentes, vel quælibet fidelis, si lenocinium exercuerit, eo quòd alienum vendiderit corpus, vel potiùs suum &c.

Cap. 17. Si quis fortè Sacerdotibus Idolorum filias suas iunxerint &c.

Cap. 18. Episcopi, Presbyteri, Diaconi, si in ministerio positi, detecti fuerint quòd sint mœchati, placuit &c.

Cap. 63. Si qua mulier per adulterium, absente viro, conceperit, idque post facinus occiderit: placuit &c.

Cap. 64. Si qua mulier vsque in finem mortis suæ cum alieno fuerit viro mœchata, placuit &c. Si verò eum reliquerit, post decem annos recipi ad Communionem, acta legitima pœnitentia. Si ergo ante decem annos decederet, sine Communione id staret.

Cap. 65. Si cuius Clerici vxor fuerit mœchata, & sciat maritus, & eam non statim proiecerit, nec in fine accipiat Communionem: ne ab his, qui exemplum bonæ conuersationis esse debent, videantur magisteria scelerum procedere.

Cap. 66. Si quis priuignam suam duxerit vxorem, eo quòd sit incestus, placuit &c.

Cap. 70. Si conscio marito fuerit mœchata vxor; placuit &c.

De Communione autem Eucharistica esse sermonem constat ex Cap. 47. Sic enim ibi: Si quis fidelis habens vxorem, non semel, sed sæpè fuerit mœchatus, in fine mortis est conueniendus. Quòd si se promiserit cessaturum, detur ei Communio. Si resuscitatus rursus fuerit mœchatus, placuit vlteriùs non edere eum de Communione panis. Iuxta hæc ergo potuerunt suum illud formare Decretum Præsules Peruuiani.

Dico Secundò. Prohibitio Ecclesiastica [Assertio 2. non obstare subsequentia Decreta.] circa hoc non videtur stantibus peculiaribus circumstantijs per dispositiones sequentes abolita. Ita etiam videntur scriptores præsati sentire. Et id probo ex Epistola Innocentij Primi, & verbis adductis nu. 213. scilicet: Pœnitentiam simul, & reconciliationem Communionis exposcunt. Iuxta quæ intelligendum Niceni Concilij Decretum: loquitur enim de petentibus Communionem, & ita de habentibus sufficientem rei tantæ notitiam: Atqui illa non erat dictis temporibus, vnde neque petebant: ergo dum non ministrabatur, minimè contra talia Decreta fiebat.

Dico Tertiò. Etiam illis temporibus pro [Assertio 3. Numquam prohibitam pro idoneis.]hiberi non potuit Eucharistiæ administratio, si quis pro illa inueniretur idoneus, neque credibile est Indicanos Præsules id prohibuisse, cùm in D. Thoma illud sit obuium, & aliqui ex illis eius essent & familiæ & scholæ: nisi dicamus eorum opinionem secutos, qui negant diuinum extare [Quid circa Præsules Decreti auctores.] præceptum, de quo Sect. præced. aut iuxta eam operatos, licet oppositam tenerent, quia eam pro loco & tempore magis conuenientem iudicarunt. Neque ab schola D. Thomæ alienos se reputare debuerunt, qui nobiles eius secuti discipulos, de quibus n. 207. ex quibus Cardinalis Caietanus in [Card. Caietan.] Commentario Arti. 11. Quæst. 80. vbi S. Doctor præceptum diuinum esse probat, affirmat rationes litteræ non vrgere, vnde ad illas respondet, concludens sic: Tutior apparet via Auctoris hic, quamuis cogens ratio non appareat. Vnde non fuit opus consuluisse Pontificem, de quo P. Arriaga, constat enim priora duo Concilia ab eo non approbata, quod tamen Tertium à Sixto V. consecutum. Ex Decreto etiam Concilij Secundi adducto n. 213. compertum habetur præfatos Antistites idoneos à Communione minimè repulisse.

Dico Quartò. Quod circa obligationem [Assertio 4. Ecclesiæ impositum præceptum de administranda Communione. Ioan. 21. v. 17. Paulus V.] administrandi Viaticum dicebatur n. 217. non est secundùm formam propositam recipiendum, quòd scilicet Ecclesiæ non sit impositum præceptum propriè. Nam verba Christi D. Petro dicta: Pasce oues meas. Ioan. 21. v. 17. ad sacramentorum administrationem maximè spectant, iuxta communem Doctorum sensum. Vnde Paulus V. in Bulla circa Rituale, quod ad sacramentorum administrationem attinet, sui esse testatur Officij curare vt debito modo fiat: Præcipuè verò quæ pertinent ad Ecclesiæ Dei Sacramentorum administrationem &c. pro nostri Officij debito curare omninò tenemur. Hinc est distinctio illa ex Theologico magisterio notissima de administrante ex obligatione iustitiæ, & charitatis, vt illa ratione Officij conueniat, non ista. Cùm ergo hic de Parochis agatur, ad quos administratio Viatici spectat, certissimum est ad illam ex iustitia teneri, & tale onus à Christo Ecclesiæ impositum esse Pastoribus, quorum interuentu erat Petrus commissos sibi agnos ouesque pasturus.

Dico Quintò. Si dubitetur circa capacita [Assertio 5. idem statuens quando est dubium circa capacitatem.]tem Indorum, si videlicet signa illius appareant, sed non talia vt formari de illa plenus conceptus possit, sed quæ sufficiat vt possint absolui, cum probabili notitia de sufficientia ad peccandum, non tamen circa Eucharistiam, quid tunc possit aut debeat fieri, decernendum iuxta id, quod circa pueros docti scriptores affirmant. Cardinalis Lugo suprà num. 43. docet non esse obligationem, & nu. seq. posse illis in præfato articulo administrari docet qui de Indis similiter loquitur num. 55. P. Arriaga, & posse & debere contendit. De capacitate sufficienti pro Indis dictum à nobis Tom. 2. Thesauri in Additionibus n. 269. & videtur sanè eâ stante, licet sub aliquali dubio, quia scilicet Christum ibi esse fatetur Indus, sed qualis erga eum sit fides non ita dispicitur, administrari debere, sicut & pueris, qui cum Indis se habent sicut excedens & excessum: pueri enim ad receptionem videntur excedere ratione puritatis, Indi ratione necessitatis, ob ante actæ vitæ peccata, vnde ex eo capite, præmissa pœnitentia, magis illos vrgere videtur obligatio.

Non videntur autem Auctores dicti ex [Obligatio exactiùs quàm ab Auctoribus explicata.]actè huiusmodi obligationem explicare, dum eam respectu patientium debilitatem vsus rationis aut affirmant aut negant: illi enim talis obligationis debent pariter dubij supponi, sicut & legis, quam apertè non comperiuntur agnoscere, vnde nec obligantur illa, quia lex dubia non ligat, vt est communis Doctorum sensus. Totum ergo Pastoribus obligationis onus incumbit, qui hoc adeò magnum pro articulo dicto subsidium non debent valde indigentibus denegare, vbi nulla est Ecclesiæ lex, quæ id videatur prohibere. Rituale quidem Romanum Pauli V. in præceptionibus circa Eucharistiam §. vltimo sic habet: Iis etiam, [Rituale Pauli V. circa ætatem pro Communione.] qui propter ætatis imbecillitatem, nondum huius sacramenti cognitionem & gustum habent, administrari non debet. Sed id non videtur obstare, cùm sermo sit de non habentibus absolutè cognitionem, is autem, de quo dubitatur, fortè habet, & ita de eo, qui talis deprehenditur, non procedit dispositio præfata: cùm non sit ratio cur Eucharistia dari sub conditione nequeat, sicut alia sacramenta, quando nullum considerabilis irreuerentiæ periculum constat imminere.

Dico Sextò. Si debilitas vsus rationis [Assertio 6. Etiam cum capacitas est minus probabilis.] talis sit vt faciat probabiliorem partem carentiæ iudicij, obligatio erit dandi illis Eucharistiam. Negat id P. Arriaga num. 26. Sed fortè loquitur, quando ita probabilior est pars defectus huiusmodi; vt nullum dubitationi relinquat locum: Si enim probabilis non videtur, quomodo hoc possit cum eius doctrina componi, sic enim ibidem: Sicut ostendimus paulò antè, etiam in dubio de vsu [P. Arriaga.] rationis sufficienti ad peccandum concedi debet Eucharistia. Ergo eodem modo etiam quando est debilis, quia non potest ea debilitas aliud efficere, quàm reddere vsum rationis dubium, & proinde non erit quæstio diuersa à præcedenti, immò minùs difficilis, quia debilitas supponit iam certitudinem de vsu rationis, licet intra terminos illius sit aliquid valde exiguum. Hæc ille, post quæ immediatè limitatio præfata subsequitur, quæ si explicato à nobis modo non veniat accipienda, minimè stare cum præcedenti doctrina valet: probabilior enim pars probabilem supponit contrariam, & ita plus aliquid est quàm dubium in eius cognitione.

SECTIO XIV.

De morte infantis, an Martyrium. Casus peculiaris, & ad Eucharistiam spectans.

ANte biennium res accidit, quæ ma [Recentis casus enarratio.]teriam quæstioni ministrauit. Inda quædam in oppido Limanæ huius diœcesis, quæ licet baptizata, & Christianis ex parentibus orta, nondum ex animo Idololatricam depulerat cœcitatem, cogitare cœpit quid posset Idolo immolare suo, quod à pretiositate æstimationem singularem importaret. Et videns apud Christianos nihil esse Eucharistico pane pretiosius, incidit illi consilium auctore diabolo, & solum tali dignum auctore, vt ex eo, in quo Deo incruentum Sacrificium offertur, imaginatio numini Sacrificium adornaret, in monte offerendum, in quo solitum illud à multis oppidi eiusdem accolis iam pridem adorari. Confessa ergo Confessione sacrilega ad Communionem accessit, & veneranda accepta particula, eam fragmento cannæ ad id occultè parato solerter inclusit. Recedens ergo, & diligentiæ suæ opportuno effectu alijs facinoris detestabilis conscijs patefacto, cum ijsdem ad montem pergit. Et vt ventum, in sacrificiorum frequentium ara consueta expromptam ex canna locat illa hostiam puram, hostiam Sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitæ æternæ, sacrificali ritu & voluntate. Huius autem iniuriæ impatiens cælum sæua cœpit tempestate inhorrescere, cùm pro temperata anni statione esset ante serenum, metum, quæ diuina est pietas, non supplicium, grande & illud merentibus, inflicturum. Trementes ergo recedunt, Sacram hostiam vbi locata fuerat relinquentes. Nec tamen cœlestis iræ indicio ad saniora consilia reuocati, ad sacrificij locum die altera reuertuntur. Et non inuenientes sacratissimum gloriæ pignus, infandum aliud crimen aggrediuntur, ne imperfecta maneret oblatio; infantem enim paucorum mensium barbara plusquàm inhumanitate mactantes, post libatum sanguinem, tenerum corpusculum prope altare sepelierunt. Et sic quasi de egregio sibi plaudentes facinore, ad propria repedarunt. Licet autem secretum diligenter fuerit accuratum, res latere non potuit, non solùm sanguine innocentis Abelis clamante, sed & Christo iniuriam detestato suam, qua non solùm coram Dagone Arca cœlestium thesaurorum posita, sed & Dagoni ipsi horribiliter immolata. Veniens ergo ad oppidum Archiepiscopalis Visitator, totam, vt enarrata est, agnouit historiam, & lustrato sacrificijloco, infantis inuenit dicto in sepulchro cadauerlum. Circa punitionem autem delicti & atrocis & multiplicis quid sit peractum nescio; cùm sciam quidquid illud fuerit, minùs profectò futurum, cùm præsertim rebus in talibus inconsulta sæpè vti placeat pietate. Habeo apud me epistolam visitatoris dicti mihi ab eodem transmissam præfata omnia continentem, in qua mactatum infantem appellat Martyrem, vnde examinare iuuat quid circa hoc possit cum fundamentis Theologicis in Ecclesia receptis affirmari.

Dico Primò. Infans præfatus Martyr [Assertio 1. Infantem Martyrem esse potuisse.] esse potuit in casu dicto. Probatur, Quia potuit in odium Christi, aut Christianæ religionis, & sic quia Baptizatus, occidi: Atqui quando ita accidit, Martyrium est, vt est communis Ecclesiæ sensus, & iam scriptores vti indubitatum assensu vniformi proponunt: Ergo Martyr esse potuit. Videantur D. Thomas 2. 2. q. 124. arti. 1. ad 1. vbi Cardinalis Caietanus & Interpretes P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disput. 29. Sect. 1. P. Vasquez Tomo 2. in 3. p. Disput. 153. Cap. 7. P. Lessius de Iust. & Iur. Lib. 3. Cap. 1. num. 19. P. Coninck Tomo de Sacramentis circa Quæst. 66. num. 119. P. Arriaga Tomo 7. Disput. 24. num. 47. & 48. P. Dicastillus Tomo 1. de Sacramentis Tract. 2. Disput. 3. num. 6. & quotquot de Sacramentis agunt, circa Baptismum, id statuunt vt indubitatum, quidquid nonnulli ex antiquis fuerint arbitrati.

Dico Secundò, Videtur stare posse non [Assertio 2. stare vt non sit tale vnde probari queat.] fuisse Martyrium mactationem dictam, etiamsi cum respectu aliquo ad prædicta fuerit: Id explico. Nam perfida illa suffuratrix Eucharistiæ, non ideò id fecit, quod vidimus, quod odio esset affecta circa illam, quam apud Christianos rem esse pretiosissimam reputabat: Ergo similiter in occisione infantisse gerere potuit, vt scilicet non ex odio erga Christum &c. Sed quia per Baptisinum redditus erat pretiosior, & ita aptior vt in sacrificium offerretur. Sic sagæ erga baptizatos pueros agere solitæ, nec tamen ideo paruulos ab illis occisos vt Martyres est in vsu Ecclesiæ venerari. Si quis etiam paruulum occideret vt securum beatitudinis redderet, minimè Martyrem redderet, licet redderet beatum.

Dico Tertiò. Licet id quod modò est [Assertio 3. statuens oppositum.] dictum non videatur inuerosimile, verosimilius est oppositum, & ita infantem sacrilego ritu mactatum fuisse Martyrem. Probatur, Quia omnes huiusmodi actiones in odium religionis Christianæ redundant, & ab eo suam trahunt originem: Ergo pro vero Martyrio sufficiunt. Assumptum ostenditur. Nam licet infans pretiosior ratione Baptismi reddatur, & censeatur talis, id non secundùm propriam æstimationem accidit, sed secundùm Christianorum appretiationem, quorum religionem postponendam Gentilicæ barbari illi cogitatione, verbo, & opere protestantur. Ergo illam odio habent, vnde & Baptismum paruulis non conferri mallent, sic enim à diabolo eisdem imperatur. Et ex huiusmodi diabolica persuasione idem ostenditur: Quia dubitari nequit diabolum ex odio in Christum talia his miseris inculcare. Sic accidere potest occidi aliquem in odium Christi, licet minister id præstet inuitus, quia eius actio ab illius voluntate descendit, qui in odium tale ipsam exerceri compellit. Sic Satellites missi vt Diuum Polycarpum comprehenderent, eius Martyrij historia effecisse testatur, dum virum veneratione omni dignissimum repererunt, & erga se beneuolum ac liberalem, Christianæ charitatis Officijs sunt experti.

[Assertio 4. Potuisse necem iuxta antiquum morem filios immolandi contingere.]

Dico Quartò. Occisio dicta sine vllo potuit Christianitatis respectu contingere, ex antiquo scilicet sacrificiorum talium more, dum vigeret Gentilitas. Indos enim filios suos immolasse Idolis compertissimum est, illis similes, de quibus Psal. 105. v. 37. & immolauerunt filios suos, [Psal 105. v. 37.] & filias suas dæmonijs. Pro quo videri potest P. Ioannes à Torquemada in Monarchia Indiana Lib. 7. Cap. 17. & seqq. vbi de sacrificijs humani sanguinis agit, & specialiter de paruulorum immolatione Cap. 21. & hoc quidem in Noua Hispania. In Peruuio etiam crudelitatis genus inualuisse tradit qui in eo diu vixit diligentissimus Scriptor P. Acosta Lib. 2. de procuranda Indorum salute Cap. 3. P. Alfonsus Fernandez in historia Ecclesiastica nostrorum temporum Lib. 1. Cap. 51. & alij rerum Indicarum scriptores.

Dico Quintò. Cùm certum sit dogma [Assertio 5. Quid tandem in praxi obseruandum.] illud apud D. Augustinum Epist. 61. quòd Martyrem non faciat pœna, sed caussa, & de caussa occisionis infantis dicti non constet, secundùm respectus dictos; nam aliàs certum est ideò occisum vt Idolo immolaretur, de illius nequit apertè constare Martyrio. Quamuis verosimilius sit, quod Assertione 3. probauimus: videtur enim ex diaboli odio sic fuisse dispositum, qui homicida [Ioan. 8. v. 44.] erat ab initio. homicida inquam Innocentis Abelis, ad quam fratrem iniecto inuidiæ igne succendit, vt exponunt Theodorus Heracleensis & Euthymius apud P. Maldonatum, & P. Cornelius, alijque. Hac ergo de caussa oportuisset beatum illud corpusculum ex nefario elatum sepulchro in Ecclesiam aduexisse, ibique, non eminenti quidem loco, quod leges Pontificiæ prohibent, sed singulari, ab alijs quidem discreto posuisse, adnotatis, & cuius illud sit, & quæ mortis caussa. Si enim quiuis separatum ab alijs potest sibi sepulturæ locum eligere, cur non & id concedatur illi, qui Martyr est apud Deum & homines secundùm verosimiles coniecturas.

Et hæc quidem supponunt infantem [Quid si infans non fuisset baptizatus.] fuisse baptizatum: Si autem baptizatus non fuit, potuit quidem illius mors esse Martyrium, si in odium Christi trucidatus. Quia enim barbari illi hostiam, quam in altari reliquerant quærentes non inuenerunt, eius loco, instigante diabolo, infantem immolarunt. Vbi id, verosimiliter accommodandum venit, quod scriptores citati de Innocentibus tradunt; omnes scilicet ab Herode occisos Martyrij palmam assecutos, etiam non circumcisos, quia ante octauum à natiuitate diem, & Gentilium aliquot filios eisdem permixtos, contra nonnullos ex veteribus aliter sentientes à Patribus Suario & Vasquio specialiter confutatos. Sed quia incertum hoc negotium est, in Ecclesia non est eius corpusculum sepeliendum, quia id iam esset publicam de Martyrio ferre sententiam: extrahendum tamen ab indecoro sepulchro, & in decentiori alio collocandum, animæ forsitan gloriosæ futurum consors, & Martyrij laureola decorandum.

Sed erunt fortè qui censeant conceden [Sepulturam Sacram posse concedi probabiliter.]dam casu in præsenti, & similibus Ecclesiasticam sepulturam, ex probabili sententia circa Catechumenum, qui voluntatem suscipiendi Baptismum ostenderat, & præoccupatus repentino interitu illum non valuit obtinere: talem enim posse in Ecclesia sepeliri tenet Scyrus de Censuris Lib. 5. Cap. 16. num. 24. quem sequitur Bonacina Tomo 2. Disput. 3. de Contractibus Quæst. 21. Puncto 2. num. 2. & Eligius Bassæus Tomo 2. verb. sepultura num. 2. in Supplemento. quidquid dixerat Tomo 1. verb. eodem num. 5. vers. Porrò cum Ioanne Sancio Disput. 44. num. 48. & tenet etiam P. Layman Lib. 3. Sect. 5. Tract. 5. Cap. 12. num. 11. Tali enim proptereà sepulturam sacram tribuendam esse conceditur, quia probabiliter creditur eum Baptismo flaminis baptizatum: ergo & idem admittendum in eo, qui Baptismo sanguinis baptizatus verosimiliter existimatur, vt in euentu, de quo agimus. Circa quem consulendum arbitror Ordinarium, quia & res grauis ac singularis est, & si Visitator aut Parochus inconsultè procedat, poterit forsitan deproperata actio negotium illi non leue facessere, quod prudenti est consultatione vitandum. Corpus ergo interim, vt dixi, decenti in loco reponatur: quod & circa Catechumenum faciendum esse admonet Ioannes Sancius loco nuper citato, etiamsi in Ecclesia non sepeliendos arbitretur. Ex eo autem quòd Ecclesiastica sepultura tribuatur, nihil fit contra Decreta cultum prohibentia, sed tantùm in eo honor quidam interuenit omnibus communis fidelibus ei exhibitus, qui verosimiliter inter eos numerandus reputatur. Sic enim certum est Catechumenum pro Christo mortuum in Ecclesia sepeliendum, vt videri apud citatos potest, quod non est honorem Martyris ipsi conferre sine Sedis Apostolicæ facultate, sed ad consortium fidelium admittere eum, quem constat pro fide mortuum, aut pro iustitia, iuxta ea, quæ ad Martyrium sufficientia Doctores tradunt, altiori cultu dispositioni Sedis Apostolicæ reseruato.

SECTIO XV.

Circa multiplicatum stipendium pro vna Missa, præsertim ratione applicationis fructus specialis.

DIctum de hoc in Thesauro Tomo 2. [P. Bordon. quid circa duplex stipendium pro vna Missa sentiat.] Tit. 16. num. 7. & in Auctario Parte 2. nu. 145. & seqq. Iuuat autem modò circa P. Bordonum nonnihil immorari, qui Tomo 2. Resolut. 25. Quæs. 6. inquirit, an post Decretum Vrbani VIII. de celebratione Missarum reprobata sit opinio tenens vnica Missa posse satisfieri pluribus obligationibus, quam tuentur aliqui ab eo citati, & alij adducti etiam ab ipso probabilem existimant, quorum & proponit rationes, & pro vtrâque parte adductis sic concludit: Quomodocumque tamen isthæc pro parte negatiua speculatiuè quidem disputentur; Ego sic existimo, vt practicè saltem nullatenus in posterùm liceat pro eadem Missa recipere plura stipendia, & hoc attenta ea portione valoris Sacrificij, quæ communiter alijs applicatur. Sic ille, qui sententiam dictam non esse [Vt speculatiuè probabili proponitur.] præfato Decreto reprobatam esse speculatiuè probabile videtur affirmare. Per quod quidem non est inconuenientibus, quæ timeri ex talis sententiæ praxi possunt, & euitari contenditur, sufficienter occursum; cùm sit doctorum Recentiorum opinio opinionem speculatiuè probabilem, esse etiam practicè talem, quorum non est leue fundamentum: Ergo applicari illa in præsenti poterit. Tum etiam, quia cùm rationes pro non reprobatione adducat, adiuncta Decreti explicatione, insolutas relinquat, & nihil contra explicationem opponat, non videtur ei penitus displicere. Rationes autem sunt. Prima in Decreto [Rationes pro eo.] non fieri opinionis prædictæ mentionem, ex quo non esse reprobatam probat textus in Cap. Litteras, de rectit. spoliat. Secunda, quia non sunt adhibiti Theologi & Iurisperiti ad casus discussionem, vt fieri solitum à Sede Apostolica, & constat specialiter ex Decreto Clementis VIII. circa absentis absolutionem. Explicatio autem est, vt quandoquidem in Decreto dicitur vnica Missa non posse satisfieri pluribus, quia Defunctorum animæ debitis priuantur suffragijs, id veniat intelligendum in ordine ad eos, qui sustinent vna Missa non posse pluribus obligationibus satisfieri: tales enim tot dicere tenentur Missas, quot stipendia receperunt, aliàs grauiter peccant cum onere restitutionis.

Dicendum ergo sententiam dictam non [Concluditur oppositum, & rationes adductæ diluuntur.] esse etiam speculatiuè probabilem. Probatur apertè. Quia vt talis esset, deberet solida aliqua fundamenta habere, sine quibus vera probabilitas stare nequit. Atqui talia non habet: Ergo non est speculatiuè probabilis. Maior est certa, & Minor ostenditur, nam quæ adducuntur, sunt leuissima. Cap. Litteras oppositum potiùs euincit. [Cap. Litteras de rectit. spoliat.] Ibi enim Innocentius III. adductis sententijs circa casum, de quo erat quæstio, Lucij III. & Clementis etiam III. ita subdit: Nos autem ad præsens nullam de prædictis sententijs reprobamus: nec [Innoc. III.] cuiquam earum aliquod præiudicium ex nostra responsione volumus generari. Oportuit ergo sic pronuntiasse Pontificem; si enim non ita expressisset, sententijs prædictis aliquod præiudicium generari esset manifestum, quandoquidem ita iudicans suprema erat præditus potestate, quæ à Prædecessoribus simili gaudentibus non potuit coarctari. Immò quoad præsentem, decisionem, quidquid venerationis caussa de alijs dixerit, generatum fuisse illis præiudicium affirmat Glossa ibidem. verb. Volumus generari, quia iudex iuxta proprium iudicium sententiat, vt illa loquitur. Est autem certum non esse necessarium de opinione fieri expressam mentionem, vt à Pontifice reprobata censeatur, quando alias dispositio eius eidem contraria esset inutilis, cùm prior illa suo in robore relinquatur, vt in casu nostro accidere euidenter apparet. Quòd autem Theologi & Iurisperiti ad consultationem adhibiti non fuerint, sine fundamento dicitur, quia id quod fieri est solitum, non est credendum defuisse. Præterquàm quòd ad decretum prædictum consultatio huiusmodi non videtur necessaria. Quomodocumque enim Theologi circa valorem Sacrificij Eucharistici sentiant, duplicatio stipendij turpitudinem præsefert, quam potest Pontifex cum ordinario assistentium sibi consilio per Decretum remouere. Explicatio au [Friuola explicatio depulsa.]tem illa est friuola, nam pro eo casu non erat Pontificium Decretum necessarium, cùm sit certum, ita accipientem stipendium, quod putat se accipere non posse, dum in eo conscientiæ statu persistit, & peccare grauiter, & ad restitutionem teneri. Cùm aliàs Defunctorum animæ debito priuentur suffragio, si non ita fiat, quam rationem Decretum reddit, & explicatione dicta tale incommodum neutiquàm euitatur.

Quærit Septimò, an accedente consensu [Ex consensu dantis stipendium vt liceat.] offerentis eleemosynam, celebrans vna Missa possit satisfacere obligationibus, ordinariæ videlicet & aduentitiæ, ex accepto manuali stipendio, non obstante Decreto. Et respondet affirmatiuè, modò offerens non sit legati, aut alienæ voluntatis executor: nam volenti & consentienti non fit iniuria, & animæ defunctorum non defraudantur suffragio, cùm tantùm sit, quantum vult liberè offerens, quod Decreto suo voluit sacra Congregatio penitus obseruari, & ita asserentes adducit Bonacinam & Fraxinellum. Quod ta [Commoda obseruatio.]men, vt inoffensè currat, ita intelligendum est, vt eleemosynam tribuens ea sit fructus portione contentus, ex cuius applicatione nullum alius, pro quo est prior obligatio, detrimentum patiatur. Cùm enim non constet valorem Sacrificij talem esse, vt tantùm valeat oblatum pro pluribus, quantum si pro singulis offeratur, qui aliter offert & applicat, incertus agit, & ita se periculo exponit defraudandi fructu debito eum, pro quo prior vrgebat obligatio, & ex hoc capite non potest Sacerdos gratis dicere Missas huiusmodi, si pro alijs dicere sit obligatus, ob defraudationis periculum, nisi ex secunda, vt dicitur, intentione animo scilicet plenè satisfaciendi priori obligationi, quod testamenti executorem non liberat ab onere dicendarum Missarum imposito, quamuis [Missæ stipendium vt minui à Testamentario queat.] eo pacto vtiliùs negotium Defuncti peragatur. Quid autem de Testamentario dicendum sit, cui se sacerdos offert ad dicendas Missas minori stipendio, quam à testatore fuerit designatum, Vide apud P. Henao Parte 3. de Sacrificio Missæ Disput. [P. Henao.] 31. num. 51. vbi cum P. Francisco de Lugo, & Auersa negat: sed iuxta nuper dicta admitti potest, dummodò quod est reliquum, in stipendijs Missarum expendatur: quod est satis verosimile testatoris esse conforme voluntati, nisi de illa aliàs euidens argumentum habeatur.

Quærit Octauò, an non obstante eodem [Circa applicationem fructus specialis sententia P. Bord. affirmans.] Decreto possit celebrans suam portionem sacrificij, tam ex parte operis operantis, quàm operati, alijs applicare, ac proinde satisfacere duabus simul obligationibus. Et respondet posse. Primò, Quia absolutè loquendo maiorem charitatem nemo habet, quam vt animam suam ponat quis pro amicis suis. Deinde non præiudicat benefactori, cùm talis fructus non sit minor fructu debito stipendium offerenti, quia Sacrificans non debet esse deterioris conditionis: & communis scriptorum doctrina sit posse fideles opera sua ad satisfaciendum pro alijs applicare. Addit etiam post Decretum nihil esse quod obstet, & hanc opinionem sine dubio locum habere, neque vllam esse dubitandi rationem. Argui enim nequit [vt arguat pro illa.] ex fructu Sacramentorum ex opere operato, quod nequit alteri applicari: nam in Sacrificio alia est ratio, quia non est tantùm pro recipiente, sed pro alijs applicabile. Et in Sacramento etiam Pœnitentiæ satisfactio à Confessario imponi potest applicabilis alteri, pro animis scilicet in Purgatorio detentis, ex P. Turriano apud Dianam [Pœnitentia pro animabus Purgatorij imponi valet.] Tract. 4. de Sacramentis (Parte 3.) Resolut. 54. Neque etiam obstat incertitudo, quam sacerdos habet de suo statu, an scilicet amore aut odio diuino dignus sit: si enim odio, fructus specialis est incapax, vnde & nequit illum applicare. Nam sententia multorum est suffragia eius, qui talis est, ipsi & alijs prodesse: disponunt enim ad conuersionem ac remissionem peccatorum, quod plus est quàm satisfactio pro se & alijs: debitor enim ob iniuriam regi illatam, etiam non reconciliatus potest illi satisfacere: & qui ex voto aliquid tenetur facere, obligationi satisfacit etiam existens in mortali. Aliàs graue sequetur inconueniens, quòd scilicet fideles multùm retrahentur ab exercitio bonorum operum, tam pro se, quàm pro alijs. Et licet rationes aliquæ sint, quæ videantur vrgere, vt non possit quis in mortali existens pro se & alijs satisfacere, in casu de quo est sermo, nihil euincunt, cùm agatur de Sacrificij fructu ad alios pertinente, qui in gratia esse supponuntur, animæ scilicet in Purgatorio existentes. Quòd autem Decretum non vrgeat, ex eo probat, quia cùm sit lex, non excludit casum rationabilem, Cap. Si quando de rescriptis. Et restringitur, seu ampliatur secundùm rationem in proæmio expressam. l. Cùm pater §. Dulcißimis. ff. de legat. 2. Cap. Suggestum. Cap. Meminimus de appellat. Nauarrus de Celebrat. Missar. Cons. 2. n. 22. licet verba id non patiantur. Panormitanus in Cap. In Insulis, de Regular. num. 3. Megala Cons. 31. nu. 8.

Hæc cùm ita sint, & tantùm laboris ad [Palidonia Auctoris aduersi.] fundandam præfatæ opinionis probabilitatem doctus auctor impenderit, oleum se & operam perdidisse tandem deprehendit, & ita Tomo 4. in Decisionibus miscellaneis. Decisione 104. ita scribit: Affirmatiuam docui in gratiam quorumdam amicorum sacerdotum, tam sæcularium, quàm Regularium &c. Nunc autem re meliùs perpensa pro salute animæ, & eorum, pro quibus offerendum est, & ad euitandum auaritiæ vitium, me declaro, & prædicta admitto (in quibus etiam de altari priuilegiato, & megdalea benedicta) quando offerens stipem voluntariè, & non obligatus, & sponte contentus, quòd sacerdos sic applicet: aliter reprobo, & detestor eam opinionem, quam semper tenui cum prædicta limitatione, vt patet legenti totam quæstionem 8. in fine §. Prædicta. Et in fine quæst. 9. ad quæ non videtur respexisse Lezana verb. Missa. num. 19. loquendo de altari priuilegiato. Me igitur ita latiùs declaraui, ne deinceps aliqua ratione particeps fiam iniustitiæ & auaritiæ sacerdotum Missarum stipendia quærentium & cumulantium, non habita ratione illius limitationis. Præterquam quòd quemdam sacerdotem in extremis laborantem, qui hanc meam secutus fuerat sententiam audiui scrupulis vehementibus valde agitari, ex quo, me consulente, statim tot stipendia obtulit diuersis Sacerdotibus vt pro se satisfacerent, quot promiserat celebrare Missas, tacito applicandi modo illa offerentibus. O mirabile dictu! stipendijs à se abductis statim cœpit conualescere, quia febris mentalis multùm vexabat corpus. Hæc ille.

Circa quæ difficile apparet vt locum ha [Excusatio illius difficilis.]bere eius possit excusatio, sicut ex tenore resolutionis cuiuis legenti patebit, vnde Lezanæ suprà num. 17. & 18. & alijs licuit sine dubitatione vlla ipsum pro assertione dicta citare. Quod & palinodiæ ipsius verba declarant, dum re meliùs perpensa ab affirmatiua, quam se docuisse fatetur, cum illius detestatione recedit, & sacerdotem illum eius sententiam secutum asserit. Nec non quia limitationem de voluntate offerentis stipendium tali applicatione contenti, seorsim fuerat executus, pro eo proposita, vt vidimus, septima quæstione. In prædicto autem §. Prædicta, quod in sui desensionem adducit, id habet, quod diximus, ex eodem; hanc scilicet opinionem sine dubio adhuc locum habere, neque vllam esse rationem dubitandi, aut oppositum sentiendi. Et in fine quidem Quæst. 9. in qua de duplici stipendio erat sermo, quod admittit ratione impetrationis, vt si vnus petat in honorem sancti, erga quem habet deuotionem, alius pro impetranda gratia aliqua, & alter pro Defunctis, ita concludit: Intellige de consensu offerentium, vt suprà. Quod etiam pro se allegat, sed de illo alia est quæstio à præcedenti de specialis fructus applicatione diuersa, quamquàm similiter decidenda. Quòd si eius talis fuit mens, nihil profectò ab ipso in gratiam amicotum effectum, cùm id quod, posita limitatione, resoluit, vix dubium habere possit, & pro eo iam erant docti sententiæ illius patroni, Bonacina, & Fraxinellus, quos adducit, alijque.

Sed quidquid de hoc sit veritas Asserti à [legem de casu rationabili non loquentem sinistrè applicatam.] Pontifice semel & iterùm Canonizati triumphat, vt vidimus citato loco Partis 2. Quod autem de lege dicebatur, quæ casum rationabilem non comprehendit, iam liquet quàm sinistrè fuerit applicatum: ratio enim quæ rationabilis visa est, detestabilis est tandem deprehensa, & iniustitiæ atque auaritiæ corruptela. Vt hinc discamus singulares huiusmodi sentiendi modos, qui propter respectus humanos parturiuntur, huius esse fari [vtilis admonitio pro natiuitatum amatoribus.]næ, & ad puriorem lucem inspectos, si Deus illam impartiri dignetur, ab eorum auctoribus improbandos, sicut improbantur ab ijs, qui Ecclesiæ Decretis inhærescunt, & student sincerè pro veritate, sicut pro iustitia agonizari, sic monente spiritu sancto Eccli. 4. v. 33. In quo P. Henao dignissimus laude succurrit, qui de præfato Decreto Vrbani VIII. agens, & doctrinalibus in eo præceptis, Declarationibusque contentis, ita Sect. 11. citatæ Disputationis, post eruditum circa receptionem in diuersis regnis Prouincijsque formatum excursum facta protestatione concludit: Ego [P. Henao. laudabilis agendi ratio.] sanè ad illa velut ad Cynosuram direxi totum huius Disputationis, immò & tractationis cursum: quòd si inscienter vel minimo spatio deflexerim, paratus sum relegere viam &c. Nec prætereundus Illustrissimus Acacius de Velasco, qui Tomo 2. Resolut. 276. obediendum prædicto Decreto indubitanter asseuerat. P. Angelus Verricelli in Quæstionibus moralibus Tract. 2. Quæst. 29. in qua sententiam de applicatione fructus specialis doctè & neruosè confutat, similiter censet, præsertim in fine. P. Bonæ Spei Tomo 6. Tractatu 2. Disput. 9. n. 94. pro eodem stat.

Et hic quidem doctus scriptor ibidem [Circa minùs stipendium in volente cum eo celebrare.] casum attingit, de quo nos num. 237. vbi ait duplicatum stipendium pro Missa acceptum alteri dare diuisum vt celebret, esse prohibitum: quia licet quoad petentis vtilitatem idem sit sacrum, quod ego aut alius celebrat; dans tamen duplicatum stipendium, illud dare videtur vt sacerdos celebret alacriùs, libentiùs, & minùs obliuiosè id præstet. Vnde non probo casum (inquit) quo noster [P. Bonæ Spei.] Lezana verb. Missa nu. 35. oppositum docet, posse, si alter omnino sponte & liberè onus Sacri in se suscipiat, haud secus quàm si ne vel partem stipendij peteret. Quid si pars stipendij pinguioris in ornamenta, vel Ecclesiæ reparationem, vel in subsidium valde pauperis Sacerdotis reseruatur? Equidem ratio allata subsistit, & ob periculum abusus hos casus non excipit Vrbanus VIII. Sic ille: quod quidem resolutioni nostræ non obstat, quia nos non admittimus id, quod ex stipendio relinquitur in alios posse vsus expendi, sed Missis dicimus esse dicendis applicandos, quod in maioris testatoris, aut eius, pro quo sunt illæ dicendæ, redundat vtilitatem, quandoquidem multiplicantur. Id autem quod de voluntate testatoris dicitur tribuentis duplicatum stipendium vt alacriùs, libentius &c. Missæ celebrentur, si ita expressè fuisse constet, vt de eo dubitari nequeat, iam diximus eidem standum; dum autem non constat, licet verosimiliter possit eius voluntas coniectari, dum casus ei, de quo loquimur, non occurrit, verosimillimum apparet id, quod diximus ei ampliùs placiturum: plus enim proderunt defuncto Missæ plures etiam non ita alacriter dictæ, quàm pauciores alacriter celebratæ. Et quidem qui se ad celebrandas aut minori stipendio, aut gratis illas offerunt, satis beneuolos se erga defunctos ostendunt; immò & plusquàm illi, qui de pingui stipendio soliciti, vix in huiusmodi nundinationibus aliud præter gratam nummorum faciem valent contemplari. Hoc autem Vrbanum suis non inuoluisse Decretis ex eo constat, quod in eo nulla auaritiæ labes misceatur, quam ille studuit propulsare, sed potiùs generoso quodam & liberali modo res tanta transigatur.

SECTIO XVI.

De Sacramento Extremæ Vnctionis. Obseruatione digna circa illius institutionem.

DE illo agens Dom. Quitensis Lib. 3. [Sacramentum Extremæ vnctionis probari ex Euangelio qui censeant. Marci. 6. v. 13.] Tract. 7. in Prologo nu. 12. pro certo statuit institutum à Christo ante Passionem, & administratum ab Apostolis, quando post electionem suam ad Euangelizandum missi sunt, & vngebant oleo multos ægros, & sanabant, vt habetur Marci 6. v. 13. quod & nonnulli alij censuerunt, ex quibus Franciscus Lucas, & P. Mariana in eum locum & P. Granadus Tomo 5. Controuersia 8. generali. Disput 1. Dubit. 1. Sed nullus ita pro eo sensu tenax, & aduersario infensus ac P. Maldonatus, cuius rationes & proposuisse & diluisse iuuabit, & pariter receptissimam sententiam comprobasse.

Primò ergo obijcit eos, qui ita ex anti [1. ratio P. Maldonati, cui fit satis.]quioribus censuerunt, excusari posse, eo quòd Lutheranorum & Caluinistarum hoc Sacramentum negantium, & ita etiam de illo in Euangelio mentionem extare, non dum hæreses vigerent. Per quod significat rationabiliùs facturos scriptores Catholicos, si in præfato Marci loco mentionem Sacramenti recognoscant, vt potentiora habeant arma, & integram, vt sic dicamus armaturam, quibus possint contra illos depugnare. Ad quod quidem facilis est responsio, si dicamus non esse conuenientem pugnandi modum, quando contra versutissimos & instructissimos hostes agitur, arma adhibere debilia, vnde superari illi nequeant, sed potiùs triumphare. Sciunt quidquid ipsis ex citato Euangelistæ loco obijcitur, à doctissimis Catholicis Doctoribus nullius roboris reputari, & ad illud congruas tribui responsiones; vnde promptum est coniectari quid sint ipsi, quando inde contra eos arguitur, responsuri. Et quidem nullibi acrior & potentior contra hæreticos præfatos concertatio, quàm in Concilio [Concilium Tridentin.] Tridentino: illud autem in prædicto Euangelistæ loco Sacramentum non agnoscit, sed insinuationem aut præludium, vt videre est Seßione 14. Cap. 1. ibi: Apud Marcum quidem insinuatum &c. de quo inferius.

Secundò. Talis vnctio non fuit ab Apo [2. quia esse solum medicamentum non potuit.]stolis nisi ex præcepto Christi inducta, aliàs eidem vis tanta non infuisset, & erat cæremonia ac visibile signum non solùm sanitatis corporum, sed etiam interioris animæ salutis: Ergo erat Sacramentum. Assumptum quoad primam partem constat. Et quoad secundam probatur, Quia si ceremonia sacra non esset, haberet tantùm rationem mendicamenti: hoc autem stare nequit, nam oleum morbis omnibus adhibebatur qui oleo curari generaliter non possunt: licet enim quibusdam prodesse possit, alijs nocet. Præterquàm quod indignum erat, vt Apostoli ad Euangelizandum missi medicinam viderentur potiùs profiteri. Nec dici potest adhibitum oleum vt signum sanitatis miraculosæ virtute Christi conferendæ: Quia miracula quàm maxima & illustrissima Apostolorum ita fieri oportebat, vt miracula viderentur. Atqui oleo adhibito poterant non talia videri, sed medicinæ beneficio salutem comparatam. Et aliàs non videtur quomodo oleum signum esse sanitatis posset virtute Christi collatæ, quia potiùs fidem miraculorum abrogare poterat, quàm confirmare, iuxta nuper dicta, existimantibus ægrotis se non virtute diuina, sed olei proprietate curatos.

Respondeo concessa priori Assumpti parte, ne [Fuisse miraculosum medicamentum responsione ostenditur. Et sanitatis instrumentum.]gando secundam & ad probationem dico medicamentum fuisse, sed miraculosum, sicut de massaficorum censent multi, qua sanatus Ezechias 4. Reg. 20. v. 7. & Isa. 38. v. 22. quia verosimiliter dici potest oleum assumptum vt instrumentum sanitatis. Vnde aliqui, quos secutus Cardinalis Caietanus, vbi vulgata habet, & sanabant, legendum censuerunt, & sanabat, & ita morbis omnibus poterat adhiberi, quod non staret attenta eius virtute naturali. Neque hoc modo curare, & doctrinam Euangelicam comprobare miraculis indecorum erat Apostolicæ dignitati, vt est clarum. Nec miraculorum euidentiæ id obstare poterat, vt apertè conuincitur ex eo quod præfatam amplexus lectionem scribit citatus Cardinalis, sic enim ille: Vnde apparet, quòd oleo vtebantur ad sa [Card. Caietanus.]nandum, non ad Sacramentum ministrandum. Apparet quoque quòd statim sequebatur sanitas, alioquin non fuisset cognita virtus olei sanantis. Sic ille. Quod ergo oleum commune & vsuale omnibus notum, pro morbis cunctis adhibitum, statim omnes sanaret, non poterat non vt miraculum recognosci. Vbi & addendum vnctionem huiusmodi non fuisse ex abrupto adhibitam, sed Euangelica doctrina præeunte, & notitia Christi, in cuius illa virtute fiebant; vnde miraculis non poerat debita fides abrogari. Non ergo oleum signi tantùm rationem habebat, sed instrumenti, & ex hoc miraculorum erat illustrior multitudo, cùm viderent homines creaturæ vsibus adeò communibus seruienti talem diuinitus impartitam fuisse virtutem.

Quòd si quis contendat oleum verum [Mystica in illo significatio.] & physicum instrumentum non fuisse, dici prætereà potest ex imperio Christi applicitum ob mysticam significationem aliquam, pro quo edocti ab ipso Apostoli, & quam ægrotis illi etiam indicabant. Oleum effusum nomen tuum. Cant. 1. v. 2. Vt ergo designaretur IESV nomine & virtute sanitatem conferri, potuit illud adhiberi. Et per hoc ad alia quædam est obuia solutio, quæ scriptor præfatus accumulat, & eò tendunt, vt euincant Apostolos non ex proprio cerebro remedium prædictum inuexisse, & supponendo instructionem conuenientem non præcessisse, quam & ipse commodiorem vnctione asserit proculdubio futuram, & ita Petrum ea vsum, dum sanaturus claudum à natiuitate dixit: Argentum & aurum [Act. 3. v. 6.] non est mihi: quod autem habeo, hoc tibi do. In nomine IESV Christi surge, & ambula. Act. 3. v. 6. Apud nullum autem Catholicum scriptorem se legisse Apostolicos sine imperio Christi vnctione præfata vsos affirmat & ipse, vnde & adducta ex eadem non vrgere liquet.

Tertiò. Soli Apostoli vnctione prædicta [3. ex eo quod soli Apostoli vngerent, nullius esse roboris demonstratur.] vsi, & non alij Christiani, qui curationis gratiam habuerunt: ergo quia ceremonia erat sacra à Christo instituta, vnde neque Christus ea vsus legitur, quia quæ ad Sacramenta spectant Apostolis, & eorum successoribus ea administranda commisit. Respondeo verosimile esse septuaginta discipulos etiam modo dicto curasse, & fortè alios. Quòd si soli Apostoli, ita Christo placuit, sicut & placuit ipsi ea non vti in miraculis, quæ nullo alio interueniente patrabat. Quamquàm & ea vsum aliquando si dicamus, non est vnde id possit improbari, cùm sciamus saliua, & luto vsum ad eorum patrationem, sicut & manuum ministerio, cùm aut imponebat illas, aut leuabat mortuos, cùm solo posset imperio naturam transmutare.

Quartò. Apostoli non sunt in omnium [4. item quia illa non semper vsi.] ægrotorum curatione vsi vnctione præfata: Nam Petrus Claudum, de quo nuper, non vnxit, neque mortuos, quos suscitarunt. Petrus quidem puellam, de qua Act. 9. v. 40. & Paulus adolescentem, de quo Act. 20. v. 10. Ergo quia Sacramentalis erat cæremonia, & non commune remedium ad sanitatem impartiendam. Respondeo Apostolos non semper vsos vnctione fuisse, & præsertim Petrum, qui sola vmbra sanabat ægrotos, sed iuxta occurrentes circumstantias. Claudum quidem præfatum modo dicto sanauit: neque enim oraturus in templum ascendens, lenticula, aut lecytho ire debuit onustus (sicut nec socius Ioannes) futuræ curationis ignarus. Neque credendum illud semper portasse secum, sed pro re nata, vt afferretur præcepisse: sic enim euidentius erat miraculum, cùm vterentur allato ab alijs, quod Christi nomine benedictum ad talia ac tanta præualeret. Mortuos autem vngi non ita videbatur opportunum, neque id erat à Christo in mandatis datum, quia mortui inungi non solent nisi pretiosis vnguentis, neque id vt resurgant, sed vt à corruptione aliquandiu præseruentur.

Quintò. Quia id quod opponitur, non [5. ex solutione rationum aduersantium, quam esse insufficientem euincitur.] vrget. Apostolos scilicet nondum fuisse Sacerdotes, nec tantùm baptizatos vnxisse, nec solos moribundos, sed omne ægrotorum genus, cœcos, mutos, debiles, & claudos: Sacramentum autem vnctionis baptizatis & moribundis solùm conferri potest. Nam potuit qui legem dedit, pro suo arbitrio lege vti. Quia & vt soli Sacerdotes baptizant, nisi aliud necessitas postulat, præceptum est Christi, qui solos iussit Apostolos baptizare, & ex illis ipsis vnus D. Paulus affirmat se non ad baptizandum, sed ad Euangelizandum missum esse 1. Cor. 1. v. 7. & legimus tamen Apostolos antequàm Sacerdotes facti essent baptizasse. Prætereà sine fundamento dicitur Apostolos aut non baptizatos, aut omnis generis ægrotos vnxisse sine vllo discrimine, cùm nullo id scripturæ exemplo probari possit, & exemplo claudi à Petro curati, de quo supra, possit probari contrarium.

Respondeo negando Assumptum, & ad pro [1. ex pluralitate dispensationum sine fundamento. Et primùm de Sacerdotij defectu.]bationem dico admissa prædicta sententia, plures consequenter esse Christi dispensationes admittendas circa dictum Sacramentum. Prima circa administrantium sacerdotium. Secunda circa baptizatos, nondum enim baptizatis conferebatur. Tertia, circa infirmos, cunctis enim sine discrimine administratum, & non tantum periculoso morbo obnoxijs fuit. Quarta, circa oleum ab Episcopo non benedictum &c. Vt autem tales admitti deberent, euidens aliquod debuisset argumentum suffragari, quod tamen in præsenti non apparet, vnde non bene ad absolutam potentiam Christi recurritur. Hac enim ratione etiam dici poterit Apostolos nondum sacerdotes, cùm in nocte Cœnæ tales facti sint, absoluisse à peccatis, & nondum Episcopos confirmasse, quia potuit qui legem dedit, pro suo arbitrio lege vti, vt citatus loquitur scriptor. Hinc etiam docti scriptores pro [Vnde constet baptizatos Apostolos ante Christi Passionem.]bant Apostolos baptizatos ante Christi Passionem, quia in nocte dicta Sacramenta Eucharistiæ & Ordinis susceperunt, quæ iuxta Christi præscriptionem solis possunt baptizatis ministrari. Nec dici potest Christum sua esse vsum absoluta potestate, vt nonnulli censuerunt, qui verum Baptismi Sacramentum solùm post Christi passionem vim habuisse dixerunt, quos magnorum Auctorum titulo dictus Pater inducit in Ioan. 4. circa principium §. Quærunt quidam: & magis in speciali refert in Cap. 3. v. 22. n. 28. & penitus improbat. Ex quo & in præsenti improbandus venit circa dictam explicandi rationem. In qua quod de Baptismo affertur ipso, non vrget, quia & ille in Euangelio expressus habetur, & negari fuisse verum Sacramentum iuxta aliquos sine nota nequit; & insuper eius minister non est solus Sacerdos vt est de fide; & in necessitate administrari sine dispensatione & potest & debet, quæ & tunc dici potest extitisse, quia alij non erant, ad quos ratione Sacerdotij administratio pertineret.

[Omnibus ægrotis adhibitam ab Apostolis vnctionem ostenditur.]

Contra Secundam autem responsionem de seruata lege circa baptizatos & moribundos, est inprimis quòd potestas curandi omnes data est à Christo sine exceptione vlla, vt constat ex Matth. 10. v. 8. Infirmos curate, mortuos suscitate, [Matth. 10. v. 8.] leprosos mundate. Cui amplissimæ potestati ait D. Marcus respondisse effectum curationis, & ita non de solis moribundis & baptizatis accipiendus. Quod & conuinci manifestè potest ex eo quòd miracula talia proptereà faciebant Apostoli, & facienda volebat Christus, vt medijs illis ij crederent erga quos fiebant, & alij eadem peruidentes, vnde Baptismi receptionem debebant præcedere. Pro quo est id, quod citatus scriptor habet ad præfatum locum Matthæi, sic enim ibi: Docet [P. Maldon.] vt data sibi paulò antè potestate miracula faciendi liberaliter & largiter vtantur, sciens homines vt ait Hieronymus, rusticanos maiorem miraculis fidem, quàm verbis facturos esse. Q. d. Ne parcatis miraculis, facitè quotiescumque ad persuadendum aut necessarium, aut vtile esse iudicabitis. Sic ille. Deinde, [Ex primario Extremæ vnctionis effectu validissimum argumentum.] exemplum claudi, quod adducitur, à D. Petro curati nullius esse momenti iam vidimus, & vrgere vlteriùs possumus: Nam quotquod vngebantur oleo, statim sanabantur: Ergo non erat vnctio sacramentalis. Assumptum est certum, & Consequentia probatur: Quia Extremæ vnctionis Sacramentum non habet pro primario & principali effectu corporis sanitatem, sed robur ad luctam in periculosissimo mortis articulo, vt Concilium Tridentinum luculenter exponit Ses [Concilium Trident.]sione 14. Cap. 3. ex quo illud: Qua infirmus subleuatus, & mortis incommoda ac labores leuiùs fert, & tentationibus dæmonis, calcaneo insidiantis, faciliùs resistit: & sanitatem corporis interdum, vbi saluti animæ expedierit, consequitur. Sic illud. Atqui primarium hunc effectum non experiebantur curati ab Apostolis, & statim ab adhibita vnctione sanati, vt est compertum: ergo Sacramentalis non erat.

Habemus ergo ex dictis fundamenta [Vt faueat illud.] præfati scriptoris minimè pro eius placito esse robusta, ex quorum solutione etiam est contrarium efficaciter demonstratum. Et quod de Concilio Tridentino diximus satis est efficax, licet P. Granadus obluctetur, dum citatæ Seßionis Cap. 1. ita decernit: Instituta est autem Sacra hæc vnctio [Eiusdem verba.] infirmorum tamquàm verè & propriè Sacramentum noui Testamenti à Christo Domino nostro, apud Marcum quidem insinuatum, per Iacobum autem Apostolum, ac Domini fratrem fidelibus commendatum ac promulgatum &c. Vbi quidem insinuationem tantum agnoscit, seu adumbrationem quamdam. Quòd si verum Sacramentum recognosceret, non à solo D. Iacobo commendatum & promulgatum assereret, sed ab Apostolis omnibus, qui eodem vsi sunt, vnde & necessarium fiet per eosdem fidelibus commendari, & similiter à Concilio commendatum dici apud Marcum & etiam promulgatum: nulla enim esse maior commendatio & promulgatio potuit quàm illa, & vsu, & miraculis frequentissimis comprobata.

Hinc est verba Concilij ita ab scriptori [Scriptores pro eius intelligentia, & assertione stantes.]bus communiter recepta, qui & Sacramentum à Diuo Marco, nisi per adumbrationem quamdam, de qua nuper, significatum inficiantur, vt de Cardinali Caietano nihil vlteriùs proferamus, qui ante Concilium & scripsit & mortuus est. Tenent ergo

Dominicus Sotus, qui Concilio interfuit in 4. dict. 23. q. 1. arti. 1.

Cornelius Iansenius in Concordia Euangelica. [Ruardus Arti. 12. contra Lutherum.] Cap. 55. in fine.

Ægidius Trullenck Tomo 3. Lib. 5. Cap. vnico Dub. 1. n. 3.

Bonacina Tomo 1. Disput. 7. Puncto 1. n. 3.

Ochagauia de Extrema vnctione q. 1. n. 4.

Leander à SS. Sacram. Tomo 1. Tractatu 4. [Eligius Bassæus verb. extrema vnctio. 1 nu. 1. vbi præter P. Suarium adducit Syluium Dom. Fermosinus ad Titulum 15. de Sacra vnctione Quæst. 1 de Extrema vnctione n. 11.] Disput. 1. q. 4.

P. Herincx Tomo 4. Disput. 9. nu. 6. Villalobos Tomo 1. Tract. 10. Difficult. 1. n. 3.

Machadus Tomo 1. Lib. 3. Tract. 13. Docum. 1. num. 4.

Sayrus Lib. 2. de Sacramentis Cap. 2. q. 3. n. 5.

Ioannes Poncius in Cursu Theologiæ Disput. 47. q. 1. vers. Ad alteram.

Ioannes de la Haye in Biblia Maxima Tomo 13. ad citatum Marci Caput.

Et ex Scriptoribus Societatis IESV.

CArdinalis Bellarminus Tomo 3. Lib. 1. de Extrema vnctione Cap. 2. & ipse bellator strenuus aduersus nouiores hæreticos, sicut &

P. Salmeron Tomo 4. Parte 2. Libri. 4. Tract. 14. vers. Addit verò. Sicut &

P. Valentia Tomo 4. Disput. 8. q. 2. Puncto 1. vers. Marci. &

P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disput. 39. Sect. 1. §. 1.

P. Vincentius Regius Lib. 4. Euangelicar. dilucidat. Cap. 17. Theoria 4. pag. 807.

P. Cornelius in citatum Marci Caput.

P. Tirinus ibidem.

P. Stephanus Menochius, ibidem.

P. Dicastillus Tomo 1. de Sacramentis Tract. 7. num. 29.

P. Becanus Cap. 27. q. 1. Conclus. 2.

P. Martinon Tomo 5. Disput. 65. nu. 8.

P. Arriaga Tomo 8. Disp. 53. n. 2.

P. Esparza Tomo 2. Lib. 10. q. 97. nu. 3. vbi ait ita communiter docere Auctores, & tamquàm indubitatum supponere.

P. Palaus Tomo 5. Tract. 26. Disput. vnica. Puncto 1. n. 4.

P. Coninck Disput. 19. à n. 3.

P. Layman Lib. 5. Tract. 8. Cap. 1. n. 1.

P. Henriquez Lib. 3. Cap. 7. n. 4.

P. Amicus Tomo 9. Disput. 19. nu. 9.

P. Rhodes Tomo 2. Tract. 12. Sect. 3. §. 1. Dicto 2.

P. Bourghesius in Harmonia Euangelica Cap. 56. q. 3.

P. Gaspar Hurtadus de Sacramentis Tract. de Extrema vnctione Difficult. 3. vbi ait oppositum sine fundamento aliquo & vestigio, ac contra rationem dici.

P. Escobar de Mendoza in Theologia morali Tract. 7. n. 63.

P. Filliucius Tomo 1. Tract. 3. n. 67.

P. Reginaldus Tomo 2. Tract. 28. nu. 45.

P. Præpositus Q. vnica de Ext. vnctione n. 2.

P. Ioannes de Alloza in Alphabeto morali pag. 285. nu. 3.

Ex quibus habemus Primò immeritò proponi quasi certum, quod nubes testium tanta, & tam luculenta repellit. Secundò, non ritè P. Granadum suam asseruisse præferendam esse sententiam ex eo quòd præfatus locus secundùm communem expositionem ita inueniatur acceptus: non enim est talis, vt ex dictis relinquitur manifestum.

Et fauet quidem apertè D. Thomas in 4. [Vt faueat D. Thom.] dist. 23. q. 1. arti. 1. quæstiun. 3. ad 1. vbi ita scribit: Ad Primum dicendum, quòd multa Dominus fecit & dixit, quæ in Euangelijs non continentur. Illa enim præcipuè curauerunt Euangelistæ tradere, quæ ad neceßitatem salutis, & Ecclesiæ dispositionem pertinent, & ideò potiùs institutionem Baptismi, & Pœnitentiæ, & Eucharistiæ, & Ordinis factam à Christo narrauerunt, quàm Extremæ vnctionis, vel Confirmationis, quæ neque sunt de neceßitate salutis, neque ad dispositionem seu distinctionem Ecclesiæ pertinent. Sic S. Doctor, qui loqui non potuit apertiùs. Addit tamen statim in hunc modum scribens: Tamen etiam de olei vnctione fit mentio in Euangelio Marci 6. vbi dicitur quòd Apostoli oleo vngebant infirmos. Propter quæ P. Granadus ait illum [Quod obstare videtur elucidatum.] pro sua esse sententia. Sed verò circa hoc neutiquam audiendus. Negauerat S. Doctor absolutè mentionem huius Sacramenti in Euangelijs haberi. Si ergo illam erat statim concessurus, totus ille prior discursus nullius momenti fuisse comperitur, quandoquidem non poterat casui, de quo agebatur, adaptari. Breuis & facilis responsio erat: Ad Primum dicendum, falsum esse assumptum, nam Marci 6. habetur mentio. Deinde caussa non factæ mentionis esse dicitur, quòd Sacramentum hoc non sit de necessitate salutis &c. Atqui eo non obstante facta est illius mentio: ergo ratio adducta non erit vera. Prætereà S. Doctor non ait Extremæ vnctionis factam mentionem, sed de olei vnctione: cùm tamen si illam intellexisset, suo nomine debuisset exprimere Sacramentum, sicut expressit alia. Mens ergo illius est mentionem factam de olei vnctione, vti de quodam Sacramenti huius præambulo, & dispositione, qua fideles ad Sacramentum vnctione perficiendum, & post institutionem futuram promulgandum, disponerentur, & allicerentur, vt benè exposuit Michael de Palacios in 4. dist. 23. Disputat. 1. & P. Suarez suprà Sect. 2. n. 4.

Si quæras quando hoc sit institutum Sa [De tempore institutionis.]cramentum à Christo, si tunc non est, quando dictam Apostolis iniunxit vnctionem? Respondeo non constare, & circa hoc varias scriptorum esse sententias. Quidam enim in nocte Cœnæ institutum affirmant: Nonnulli cùm Christus mystica insufflatione remittendorum peccatorum tribuit potestatem Ioan. 20. v. 22. & 23. Alij post [Ioan. 20. v. 22. & 23.] resurrectionem quidem sed incerta occasione. Et hoc verius pro quo P. Tannerus suprà n. 8. citans P. Suarium Sect. 2. qui tamen in illa n. 5. affirmat probabiliter (vt ipse loquitur) consummatam institutionem tunc extitisse, quando & Sacerdotium consummatum, tradita Apostolis à Christo remittendi peccata potestate, supponens verosimiliter materiam eius iam anteà designatam. Potuit ergo res ita disponi, vt Christus Apostolis infirmorum præcipiens vnctionem, eos de institutione futuri Sacramenti ad altiores effectus eâdem adhibita præmoneret; cùm autem remittendi peccata potestatem attribuit, eam ad hoc Sacramentum, aut tunc, aut posteà docuerit pertinere, sicut & posteà docuit, quæ ad Sacramentum Pœnitentiæ spectant, & Confessionis modum atque obligationem. Quod autem ita disponi potuit, fuisse etiam dispositum verosimilis persuadere potest coniectura.

SECTIO XVII.

Circa formam Sacramenti Extremæ vnctionis notanda quædam, & obseruatione digna.

DE illa dictum à me Tomo 2. Problem. [Quæ forma Sacramenti Ext. vnctionis in Romano Rituali extet, quæ falso eidem adscribatur.] Theologicor. Sect. 30. Problem. 6. & in Thesauro. Tomo 2. Tit. 12. num. 364. & seqq. & in Addition. n. 124. Hic autem occurrit à Dom. Quitensi hanc proponi Lib. 3. Tract. 7. in Prologo nu. 11. Per istam sanctam vnctionem, & suam pijßimam misericordiam, indulgeat tibi Deus quidquid peccasti per visum, auditum &c. In nomine Patris, & Filij, & Spiritus sancti.

Qui & asserit ita haberi in Manuali Romano; licet vltima verba non sint de præcepto, iuxta Dianam Parte 3. Tract. 4. Resol. 75. (corrige 175.) P. Filliucio (Tomo 1. Tract. 3. num. 86.) Bassæo verb. Extrema vnctio (scilicet 1. nu. 8. ex quibus tamen solus Diana sic ait: Verba formæ huius Sacramenti sunt ista: Per istam sanctam vnctionem &c. Nullus autem in Manuali Romano eam asserit contineri, neque verè potuit ita pronuntiari: sic enim in illo: Per istam sanctam vnctionem ✝. & suam pijßimam misericordiam, indulgeat tibi Dominus quidquid per visum deliquisti. Amen. & ad eumdem modum in alijs. Et quidem vltima illa verba, In nomine &c. non videtur addi conuenienter posse, quia sensum reddere constat incommodum. Cùm enim dicitur Indulgeat tibi Dominus, de SS. Trinitate est sermo, vt dixi Problemate citato: Trinitas autem non indulget aut parcit in nomine Patris, & Filij, & Spiritus sancti, cùm ipsi Pater, Filius, & Spiritus sanctus sint, qui parcunt & indulgent, neque cùm de illis est sermo, talis deprecandi modus ab Ecclesia solet adhiberi. Erit autem tolerabile, si post vltima verba formæ sit punctum. Et statim dicatur: In nomine Patris &c. tunc enim tantùm videtur significari administrationem talem fieri cum inuocatione SS. Trinitatis. Quia verò plures erunt, qui non ita ad pronuntiationem & distinctionem aduertant, talia sunt verba penitus excludenda, & nisi bona fides excuset, non leuiter in eo peccari poterit, quia & error admisceri.

Circa particulam autem Amen, obserua [Amen cur speciale in forma illius.]tione dignum est, inualuisse abusum, vt illa non ab vngente Sacerdote, sed à ministro aut adstantibus proferatur, cùm tamen à Sacerdote proferenda, & maius in eo mysterium sit, quam communiter iudicetur. Sacramentum enim hoc ex singulari eius institutione, magis quàm quoduis aliud, deprecatiuam formam exigit, vnde & Amen adiungitur, quæ deprecatiua vox est, idem significans quod Fiat, de quo dictum à me in Epithalamio n. 949. & ita contingere potest, vt ad formæ substantiam spectet, & illam compleat: si videlicet verba antecedentia vnctionibus respondentia non præseferant inuocationem; vt aliquæ, de quibus Doctores cum diuersitate disputant sententiarum, & nos Problemate citato. Tunc enim cùm prædicta particula sensum deprecatione consummet, id omne habet forma, quod est ad Sacramenti substantiam requisitum.

Hinc est nullius Sacramenti formæ par [Quid circa alia Sacramenta.]ticulam præfatam adiungi, nisi illi, de qua loquimur. In forma quidem Baptismi iam pridem adhibita, vt habetur in Cap. Si quis, de Baptismo, quod est Alexandri III. pro quo videri potest P. Comitolus Lib. 1. Respons. Quæstio. 9. Sed iam est illa subtracta, vt videri in Romano Rituali potest. In Confirmatione item: licet enim post formam sequatur. Amen, illud tamen à Pontifice non dicitur, sed à ministris. In Tonsuræ, & trium priorum minorum Ordinatione non extat. In Acolythatu apponitur, sed per modum responsionis, & idem est in Maioribus, atque Episcopi consecratione, vt legenti constabit. De Eucharistia res est clara, sicut & de Matrimonio. In Sacramento autem Pœnitentiæ Sacramento adhiberi, sed ex ratione speciali potest, quia absolutionem oratio præcedit sacerdotis, & etiam ex antiquissimo Ecclesiæ vsu subsequitur, vt traditur à Concilio Tridentino Seßione 14. Cap. 3. ibi: [Concilium Trident.] Quibus quidem de Ecclesiæ sanctæ more preces laudabiliter adiunguntur. Quæ quidem preces in Romano habentur Rituali, & forma absolutionis ista: Ego te absoluo à peccatis tuis in nomine Patris [Rituale Romanum.] & Filij, & Spiritus sancti. Amen. Stat ergo esse in forma Extremæ vnctionis specialem titulum, ob quem sit præfata particula adiungenda, & ita à Sacerdote proferenda. In quo quidem Manuele Indicum, de quo agimus, defectum patitur, quia sine illa in ipso forma proponitur, quam vocat orationem; vnde immerito in eo dicitur esse iuxta ordinem S. Romanæ Ecclesiæ, pro qua & alia statim.

De forma in Manuali Indico proposita.

QVod ad preces attinet, aliqua est à [Ritus specialis Indici Manualis explosus.] Romano Rituali diuersitas: sed & illud valde speciale, quod intincto pollice in Oleo sancto oratio illa dicenda à sacerdote præscribitur, quæ iuxta Romanum debet intinctionem præcedere, scilicet: In nomine Patris &c. extinguatur in te &c. In quo quidem illud videtur absurdum, quod veluti pars formæ oratio prædicta videatur adhiberi. Cùm enim ad primarium effectum huius Sacramenti spectet robur pro lucta contra diabolicas insidias, de quo nu. 250. & id in oratione dicta habeatur expressum, cum inuocatione SSS. Trinitatis, assumpta iam huius sacramenti materia, oleo scilicet sancto, ad formæ videtur substantiam pertinere. Quòd autem id stare ne [Forma ex Concilijs, & Romano Rituali.]queat, est sanè certissimum ex Rituali Romano, vbi post orationem præfatam ita dicitur: Deinde intincto pollice in Oleo sancto, in modum Crucis vngit infirmum in partibus hic subscriptis, aptando proprio loco verba formæ. Et quod plus est, Concilium Tridentinum Seßione 14. Cap. 1. ibi: Formam deinde esse verba illa: Per istam vnctionem &c. Pro quo & præcesserat Florentinum. Cum autem [Non benè dici insinuatam à Tridentino.] adeò expressè Concilium Tridentinum id statuat, miror P. Præpositum Quæst. vnica de hoc Sacramento n. 24. asserere hoc ab illo insinuatum: cùm insinuare non sit apertè demonstrare, iuxta id quod habet ipse n. 2. vbi de insinuato hoc Sacramento Marci 6. iuxta eiusdem Concilij decretum, de quo Sect. præced.

In vnctione oris est aliquid etiam spe [Circa formam pro vnctione oris quid in Manuali Indico improbandum.]ciale in eodem Manuali, sic enim ibi: Per istam sanctam vnctionem, & suam pijßimam misericordiam, parcat tibi Deus quidquid peccasti per linguam vel os. Quæ quidem forma videtur incongrua. In Romano sic: Quidquid per gustum & locutionem deliquisti. Gustus ergo & locutionis peccata in priori illa debent intelligi de signata. Cùm autem non exprimentur, vnum illorum superfluè additum; ad tacitam enim intelligentiam sufficit sine altero. Dum enim dicitur Per linguam gustus & locutio designantur, quæ sunt linguæ delicta; vnde quòd os insuper apponitur, sine vlla necessitate aut vtilitate fit. Deinde oris peccata sunt gustus & locutio, quando inordinatio in eisdem inuenitur: ergo absque fructu vllo linguæ peccata adiunguntur. Si dicas posse alia oris esse delicta, vt morsus, iniuriosa consputatio, & gestus. Contra est, sequi ex eo formam in Romano Rituali propositam esse diminutam, quia in ea oris peccata à locutione & gustu diuersa non indicantur. Pedum etiam vnctionis forma eumdem defectum patietur, siquidem præter gressum aut incessum alia esse eorum peccata possunt, in saltibus turpibus, percussione aliorum &c. Et similiter in manibus, quarum & esse delicta possunt non pertinentia ad tactum: moueri enim possunt ad prouocandos alios ad inhonestum aliquid, conspici cum damnabili voluptate &c. Vnctiones [Ad omnia peccata vnctiones sensuum extenduntur.] ergo ita adhibentur, vt præcipuas partium, quæ vnguntur, indicent actiones: neque proptereà peccata alia sine sacramentali subsidio relinquuntur, sicut neque peccata interna, quia ad omnia sacramenti virtus extenditur, cùm à sensibus suam trahere soleant originem, nihil enim, iuxta Philosophum, est in intellectu, quod priùs non fuerit in sensu. Et ita in casu nostro graues scriptores obseruant, de quo & nos citato Thesauri loco num. 365. Non ergo est forma talis vlteriùs assumenda.

Et dubitari quidem potest an sit illa suf [Prædicti Manualis forma an sufficiens.]ficiens, iuxta ea, quæ dixi citato loco Thesauri nu. 366. & 367. vbi ex Concilio Florentino ostendi in forma huiusmodi gustum & locutionem debere exprimi. Iuxta dicta non solum ibi, sed etiam n. 359. per errorem typographi. 369. Mihi autem in his materijs securam esse tenendam viam, & placuit iam olim, semperque placebit. Et grauissimi quidem scriptores formas antiquitatis veneratione firmatas huius sacramenti diuersis in Ecclesijs insufficientes non verentur asserere, de quo dictum Problem. 6. citato. Et licet id non admiserim in casibus, de quibus ibi, nescio an quod in defensionem adductum, casui præsenti valeat applicari.

In pedum vnctione sic habetur: Per istam [Circa pedum vnctionem quid improbandum in illo.] sanctam &c. parcat tibi Deus quidquid peccasti per incessum pedum. In Romano, Per gressum. Et hoc aptissimum, quia in priori obstare Primò potest incessum iuxta Grammaticæ peritissimos, non est vtcumque ambulare, sed cum fastu & pompa, iuxta Virgilianum illud 1. Æneid. Ast ego, quæ diuûm incedo regina, Iouisque & soror & coniux. vbi Iuno loquitur. Non sunt autem sola huiusmodi pedum peccata, sed frequentiora alia, quæ incessu committuntur. Si autem incessus idem quod gressus sit, sicut incedere idem quòd ambulare, iuxta doctos in arte, & communem vsum, de quo in scriptura sæpiùs, & modò sit satis illud 1. reg. 17. v. 39. Cœpit tentare (Dauid) si armatus posset incedere. Et inferius. Non possum sic incedere. Si inquam incessus hoc modo sumatur, pedum superfluit expressio, quia gradi & incedere solis pedibus potest: sicut superflueret si diceretur, Per visum oculorum, per auditum aurium &c. Vnde numquam in consueto loquendi modo expressio talis auditur, nisi ad significandum aliquem pedibus iter agere, non equo aut curru, alioue commodiori ritu. Vnde in Romano Rituali solus gressus appositus.

Vbi difficultas circa hoc occurrit, an sci [An sufficiens illa secundùm se totam.]licet forma prædicta sit sufficiens ad effectum sacramenti, si sacerdos administrans non habeat intentionem perficiendi illud solo verbo incessum, sed illam ad pedum etiam expressionem extendat. Vbi similis esse videtur quæstio ei, de qua dictum Problemate 5. circa formam absolutionis, quæ cùm stare queat verbis illis, Ego te absoluo, [Quid de forma absolutionis.] dubium est an suspendi effectus possit, donec addatur A peccatis tuis, aut etiam In nomine Patris &c. de quo præsertim à nobis citato actum loco. Post quæ P. Arriaga Tomo 8. Disput. 49. Sect. 5. [P. Arriaga vt obstet veriori resolutioni.] visus, qui contra P. Vasquez absolutè contendit, positis verbis pro forma sufficientibus, quidquid additum fuerit non posse ad eius substantiam pertinere, neque effectum suspendi, etiamsi intentio proferentis ad illa porrigatur, nec velit absolutionem stare, nisi finita prolatione. Contrarium autem circa integram formam, vt in Rituali Romano proponitur, vti probabile sumus amplexi citato Problemate 5. quod & loquens de verbis, A peccatis tuis tenet P. Herincx Tomo 4. Tract. 4. Disput. 1. num. 27. & quidem proferentem hanc formam cum intentione non absoluendi nisi perfecta prolatione, re ipsa non absoluere, non videtur probabile. Quod tamen sequeretur, iuxta ci [Contra illum arguitur.]tatum dicendi modum: licet enim priora verba sufficiant, scilicet Absoluo te, deest tamen intentio, vnde si posteriora ad formæ substantiam non spectent, absolutio non stabit. Ratio autem est, quia verba illa, quæ adduntur, mera expressio sunt præcedentium, & potest sacerdos nolle absoluere, sine eorum expressione, quæ in prioribus continentur, quandoquidem non variatur sensus: ex quo fit vt expressio talis si antecedenter se habeat, ad formam spectet, vt si quis dicat: Ego à peccatis tuis te absoluo. Et licet pronomen Ego necessarium non sit, eo quòd in verbo contineatur, si tamen præponatur, aut postponatur verbo, ad formam spectat, vt citatus Pater admittit, cùm præponitur, neque negare potest, si postponatur, vt si quis dicat: Absoluo ego te. Sicut & admittit quod est dictum de præmissa peccatorum expressione. Et sanè inuerosimile prorsus apparet vt hæc vera forma sit secundum integrum sensum: Ego à peccatis tuis te absoluo; non tamen ista, quæ aptior & accommodatior: Ego te absoluo à peccatis tuis. [Illius obiectiones.]

Sed arguit ille ex pluribus absolutionis formulis, quæ expressionem continent, & tamen quæ adduntur verba, ad substantiam non spectant, scilicet: Absoluo te à peccatis tuis ego. Vbi Ego dici nequit nisi improbabiliter ad substantiam formæ pertinere. Ego absoluo à peccatis tuis te Petrum. vbi Te Petrum expressio est, sed formam non integrat. Absoluo te à peccatis tuis, duabus fornicationibus, tribus iuramentis falsis: quæ quidem Confessus pœnitens, & expressio mera sunt eorum, quæ peccatorum nomine fuerant intellecta. Quæ tamen non vrgent. Ad Primum enim [Diluuntur Ad Primam.] dici potest non esse improbabile, vt asseritur, pronomen Ego formam integrare, cùm eamdem vim habeat in principio ac in fine, sicut & in medio, vt est innegabile, si quis dicat, vt supra, Absoluo ego te. & etiam, A peccatis ego tuis te absoluo. A peccatis tuis absoluo ego te. Te à peccatis tuis ego absoluo. Quis autem non videt inter Absoluo ego, aut, Ego absoluo non apparere fundamentum ad substantialis formæ variationem. Dici etiam posset quando pronomen in fine additur modo dicto, iam præcedere perfectam & expressam formæ significationem, ita vt illud nullum possit peculiarem effectum habere, quod secus accidit in forma, de qua agimus, cùm sine illa non sint expressa peccata. Ad Secundum congrua est respon [Ad Secundam.]sio, si dicamus, nomen tantùm esse, quod additur, & non expressionem personæ: pronomen enim Te hoc determinatum indicat indiuiduum: vnde cùm dicitur Petrum, perinde est ac si diceretur, Te, qui vocaris Petrus. Nomen autem ad substantiam formæ non spectat. Quamquàm oppositum non videatur improbabile, quia Petrus pars formæ esse potest, si dicatur, Ego te Petrum absoluo, aut, Te Petrum ego absoluo, & sic aliàs. Et idem est si quis absolueret Regem, & eodem modo titulum collocaret. Ad Tertium dico non licere [Ad Tertiam.] modum illum absoluendi, quia peccata per partes non remittuntur. Posset autem aliquando forma cum expressione constare, si videlicet quis duo esset, aut plura eiusdem generis peccata confessus, tunc enim posset sic Confessarius absoluere, Ego te absoluo à tuis iuramentis. Quòd si verbum Absoluo postponatur, omnia in specie peccata præmissa formæ substantiam non lædunt, licet minimè sit modus ille absoluendi conueniens.

Iuxta hæc ergo videtur dicendum in casu [Quid pro casu quæstionis præsentis. Et primò quid videatur formæ valori obstare.] nostro, cùm dicitur Per incessum pedum non habere Sacramentum specialem suum effectum, nisi peracta vtriusque nominis prolatione, si talis sit illud administrantis intentio. Contra quod tamen esse potest illud Pedum non esse expressionem eius, quod in significatione nominis Incessus continetur, sed instrumenti huiusmodi actionis, sicut lingua & dentes instrumentum sunt manducationis, nec tamen in manducationis nomine contenta dici possunt. Item licet aliquid possit ad expressionem pertinere, si tamen illud, de quo agitur, ex se notum sit, & iuxta receptum loquendi modum id, quod additur, vt impertinens habeatur, non censetur expressiuum, & de quo ratio habenda sit. Sic qui enumerando sensus diceret esse quinque, scilicet visum oculorum, auditum aurium, olfactum narium, vt impertinens rideretur. Et qui de filio naturali loquens diceret habere patrem N. qui genuit eum; aut de vxorato habere vxorem, matrimonio iunctam, aut de maritata habere maritum, cum quo contraxit, & sic de alijs. Ita autem in præsenti contingere perspicuum est, vnde non videtur additio Pedum ad substantiam formæ pertinere.

Nihilominus non videntur ista apertè [Quid etiam pro illa faciat, vbi & de vnctionibus alijs.] conuincere, vt oppositum debeat penitus improbari, si videlicet intentio administrantis ad integram formam dirigatur. Nam licet additio videatur superflua, pertinere tamen ad formam potest, si prolatio pedum præmittatur sic: Quidquid per pedum incessum &c. Vt autem num. ante præced. dicebamus, quod verbum aliquod præponatur aut postponatur, non videtur ad substantiale discrimen constituendum in forma sufficere, & idem est de vnctione sensuum, si quis dicat, Quidquid per oculorum visum &c. Et sic de alijs. Et potest aliqualis reddiratio, cur fuerint pedes expressi, vt scilicet in forma exprimeretur ea pars, in qua vnctio fit, sicut in visu, auditu, odoratu, & gustu. In vnctione autem manuum non illæ expressæ, quia tactus in illis solis non residet, sed in toto corpore, licet in illis sit præcipuum & frequentiùs sensus huius exercitium: si autem exprimerentur, idem de illis, quod de alijs dicendum.

Sed quid si verbum Incessum varietur, [De mutatione speciali incensi pro incessu.] dicaturque, vt ego aliquando in Hospitali quodam audiui, Per incensum pedum. Videtur sanè mutatio substantialis, quia variatur sensus: incensum enim alterius significationis est, ab Incendo scilicet, & solet etiam pro thure sumi. Quando autem variatur sensus, Sacramentum nullum est, vt communiter scriptores tradunt, cum D. Thoma 3. p. q. 60. arti. 7. ad 3. vbi videri potest P. Præpositus num. 65. Secus esset, si quis intendens id dicere quod in forma habetur, non posset verbum illud congruè pronuntiare. Minùs autem variaretur sensus, si diceret Per Inscensum à verbo [De alia item ex voce Inscensus.] Inscendo, quod idem est ac supra ascendo & sicut à verbo Ascendo dicitur Ascensus, ita ab Inscendo Inscensus. Minor inquam esset variatio, quia verè incessum designaret, sed limitata significatione. Vnde existimare aliquis posset habere affectum circa determinata illa peccata, quæ quis per inordinatum inscensum commisisset. Sed certè cùm forma non sit cum vllis limitationibus instituta, neque Sacerdotum arbitrio id sit à Christo relictum, non videtur vllo pacto talis philosophandi modus admittendus. Ex periculo autem mutationum talium videtur forma prædicta etiam explodenda, quod quidem in forma à Romana Ecclesia proposita minimè reperitur.

Iuuat autem ex docto scriptore id, quod [Mutationis formæ exemplum pro confirmatione asserti præcedentis. Antonius de Moure.] nuper est dictum, comprobasse. Is est Antonius Fernandes de Moure in Examine Theologiæ moralis Parte 3. Cap. 10. Quæst. & num. 6. vbi ita scribit: Solebam perpetuò comitari Coadiutorem quemdam (dum scilicet esset Parochus) cùm ad infirmos hoc Sacramentum deferebat. Bis & ter aduerti illum in proferenda forma propter similitudinem soni, & inscitiam Latinitatis, pro verbo Deliquisti dicere Dereliquisti. Cœpi mecum impensiùs cogitare an ita proferret; attentiùs aduerti aures, ita proferre illum solitum comprehendi. Rogaui hominem an ita se res haberet, affirmauit. Fateor dolui vehementer, quoniam incidi in scrupulum non contemnendum an omnia ante acta Sacramenta Extremæ huius vnctionis, & sæpè sæpius neceßitatis ad comparandam gratiam & salutem, rectè fierent. Illa enim mutatio ita est in sono, vt arbitrer esse etiam in sensu, sunt enim distinctißima verba, & ideò si quis dicat: Per istam sanctam vnctionem, & suam pijßimam misericordiam parcat tibi Deus quidquid oculorum vitio dereliquisti, non faciet Sacramentum. Ratio est quia bona intentio sola ministri non facit Sacramentum absque vera materia & forma, vt manifestißimum est. Hæc ille, similia profectò dicturus, si Coadiutorem loco incessus deprehendisset incensum proferentem.

Additio circa formam aliam.

PRæmiserat citatus scriptor Quæst. & nu. [Apud citatum Auctorem illa.] 3. formam huius Sacramenti esse hanc: Per istam sanctam vnctionem, & suam pijßimam misericordiam, parcat (vel indulgeat) tibi Deus quidquid oculorum vitio (vel, Per visum) deliquisti. Dum autem verba illa Indulgeat, & Per visum, parenthesi includit, videtur innuere in Manuali pro regione illa non fuisse talia in vsu, sed alia ab eodem exhibita. Addit autem Quæs. & num. 7. id quod de oculis dictum est, in partibus alijs corporis similiter faciendum, vt scilicet verba, quæ partes significant, proferantur, scilicet aures, nares, os, manus, pedes, renes. Dicendum ergo iuxta hæc, Quidquid peccasti aurium vitio, & sic de alijs. Et quidem non videtur negandum verba prædicta in vnctione partium aliquarum esse sufficientia, quidquid de licita administratione sit, stante obligatione seruandi ritum à Romana Ec [Quid in ipsa improbandum.]clesia præscriptum: non ita circa omnes. Nam circa os non fit expressio locutionis, quam Concilium Florentinum apposuit simul cum gustu, de quo & num. 259. Item circa manus: dum enim dicitur, Quidquid manuum vitio deliquisti: non videtur integrè significatus sacramenti huius effectus, licet, vt diximus num. 265. manus vngantur vti partes præcipuæ, in quibus sensus tactus suum habet principatum: verba autem non determinant singularem erga illas effectum, sed generalem, dum dicitur, Quidquid per tactum deliquisti totius inquam corporis, in quo residet. Non ergo videtur talis administrandi modus recipiendus. Sicut neque id, quod ibidem addit, in feminis scilicet non vngendos renes, propter honestatem, sed pectus. Quod quidem Romanum Rituale reprobat, de quo & nos in Thesauro citato Tit. 12. num. 358. Excusandus autem Auctor, quia cùm scribebat, nondum erat illud editum.

SECTIO XVIII.

Circa capacitatem in Indis pro Extremæ vnctionis susceptione requisita, & nonnulla alia circa ipsos, aliosque.

REctè adnotat Dom. Quitensis Lib. 3. [Indus ex eo quod petat Extremam vnctionem capacem probari vt probet. D. Quiten.] Tract. 7. Seßione 1. Indos erga externas cæremonias vehementer affici, & oportere Sacramentum hoc recepturos circa illos specialiter instrui, ne puram esse cæremoniam existiment, & vt talem petant, sicut sacros cineres, aut ramos in Dominica Palmarum. Si enim ita accidat, Sacramentum non stabit, licet Parochus illud intendat conficere; quia ex parte recipientis deficit voluntas receptionis, cùm desit & notitia. Si tamen peteret, & nesciret Parochus an vt cæremoniale aliquid, an verò vt Sacramentum, ad illud conferendum asserit obligari. Vt enim asserunt P. Suarez Tomo 4. Sect. 1. num. 1. Filliucius, & Nauarrus, & est apud Doctores commune, semper debet præsumi, vbi oppositum non constat, petentem Sacramentum esse dispositum ad illius receptionem, atque illius capacem.

Sed certè generalis illa doctrina, cum [Illius non approbatur assertio.] confusa Auctorum citatione, non videtur posse Indis conuenienter applicari, in quibus pro rebus sacris, & adeò sacris, vti sunt Sacramenta, præsumptio dicta non militat, vnde opus est instructionem specialem adhibere. Et quidem Doctores, cùm de præsumptione circa petentes agunt, de fidelibus loquuntur, apud quos regulariter loquendo, notitia sufficiens Sacramentorum habetur, ex qua, vrgente vtilitate, aut necessitate, ad postulandum excitantur. Et Nauarrus quidem nihil habet citato loco, quod ad rem faciat, Et ex P. Filliucio nihil pro casu producitur. Si quid autem ex P. Suario adduci potest, dum Disputatio non citatur, illud est, quod habet citato Tomo Disput. 42. Sect. 1. num. 1. vbi ita scribit: Generale [Dubio exante confetenda sub conditione.] enim omnibus Sacramentis est, vt in casibus dubijs poßint hoc modo ministrari: nam per adiunctam conditionem tollitur omne periculum irrogandi iniuriam Sacramento: & ministrando Sacramentum illo mo [P. Suarez.]do, vitatur periculum priuandi proximum magno subsidio, & remedio suæ salutis, cuius fortassè adhuc capax est: ideôque in hac doctrina omnes Summistæ & Theologi conueniunt. Sic ille, de eo locutus, de quo dubitatur an sit mortuus, qui scilicet fidelis, & apud fideles, quia non potest veritas omninò explorari, aut meritò timetur, an dum exploratur veritas, moriatur. Tunc enim asserit dari posse & debere hoc Sacramentum sub conditione aut verbis expressa, aut mente concepta, Si non es mortuus. Id quod etiam faciendum Rituale Romanum iniungit. Ex quo quidem, si pariformiter discurrendum est, Indo petente Extremam vnctionem, si non sit dictum periculum, eius est exploranda capacitas.

Stare enim potest in illis, id quod in pue [Indi more puerorum tractandi.]ris nondum vsum rationis adeptis, qui in scholis, & legere pariter ac doctrinam Christianam addiscunt, & memoriter septem sacramenta decantant, quorum tamen nequeunt proprium formare conceptum. Vnde & contingere potest vt septennio expleto, si in grauem morbum incidant, hoc Sacramentum petant. Quod tamen illis nisi explorata priùs capacitate non est administrandum. Et Indos quidem more puerorum tractandos censent multi, experientia magistra, qui multoties sciunt Ecclesiam præcipere vt audiant Missam, communicent, ne vescantur carnibus diebus prohibitis, &c. id tamen apprehensione imperfecta, vnde in illis cessat præceptorum obligatio, vt obseruat præfatus Dominus Lib. 1. Tract. 4. [Quid circa præceptorum obligationem.] Seßione 1. nu. 8. & 9. vbi & discretum Parochum exploraturum ait gradum vsus rationis Indorum, iuxta regulas, quas circa hoc Doctores tradunt, qui eius prudenti iudicio remittendum contestantur. Videtur ergo ex dictis iam id haberi, quod contendimus, cum iudicio Confessarij generaliter Indorum capacitas exploranda remittatur. Et experimento frequenti notum illud, Indos, dum ebrij sunt, ebrietate, quæ nec furentes reddat, nec caducos, sed placidos, & iocosos, ad Sacerdotes accedentes de geniculis Confessionem petere, vt ex hoc inferamus indicio, petitionem in rebus hisce sacerrimis non arguere præsentaneam capacitatem, ita vt locum habere possit id, quod aliàs dictum à D. Ambrosio Lib. 7. in Lucam, [D. Ambros.] circa Cap. 15. Ipse certè se iudicauit idoneum, qui poposcit.

Ex quo fit neque id videri sufficiens, [Aliud, quod pro sufficientia asseritur, non tale ostenditur.] quod additur ab Scriptore præfato num. 6. & 7. citatæ Seßion. 1. scilicet in similibus casibus debere Parochum monere infirmum post administratam Pœnitentiam, & Eucharistiam aliud superesse sacramentum, scilicet Extremam vnctionem, quod infirmis confertur in mortis periculo constitutis. Tunc enim si infirmus illud petat, iam Parochus dubio expulso agnoscit illum esse dispositum, vnde sine scrupulo potest illud ipsi conferre, vt Cæremoniale Romanum aduertit. Quòd si dubitet, debet tunc sub conditione vngere dicens, sicut in alijs sacramentis: Si capax es, Per istam sanctam vnctionem &c. Non inquam videtur sufficiens, quia cùm dicatur monendum esse infirmum de alio, quod supersit, sacramento, supponitur illius notitiam non habere, quæ quidem breuissimo illo verborum contextu non poterit comparari. Deinde tali petitione non obstante asseritur Parochum circa capacitatem dubium esse posse, etiamsi infirmus alia sacramenta receperit: ergo talis petitio non est sufficiens capacitatis argumentum. Quod autem attinet ad monitum illud Cæremonialis Romani, quo deponi potest scrupulus, est quidem satis opportunum, in Rituali autem Pauli V. non extans, nec ad scrupulum omnem excutiendum sufficit, in ijs, de quibus agimus. Quamuis ad securam admini [Quid videatur sufficere.]strationem videatur sufficere, vt Indus Cæremoniam illam sacram, vti rem ad peccatorum remissionem, & iuuamen contra diabolum, & pericula mortis à Christo institutam apprehendat: & ad dolorem de peccatis excitandus, etiam si dudum Confessus, vt securior reddatur effectus.

An vngendi Indi, qui statim post Bap [Indi post Baptismum an vngendi si periculosè agrotent.]tismum in grauem morbum incidunt, tractat idem qui suprà Seßione 2. & affirmat contra aliquos, in quo & ego nullam difficultatem inuenio, si tempus effluxit aliquod, in quo insidiari calcaneo diabolus potuit, & culpabile aliquid admisceri. Præterquàm quòd etiam secluso ad peccatum respectu, potest Sacramentum hoc suum præstare primarium effectum, Licet id neget Cardinalis Lugo Disp. 13. de Pœnit. num. 81. de quo dictum n. 250. in lucta contradiabolum, periculis aliunde etiam incurrentibus, & victoria difficultatum in obeunda morte, pro qua peculiari opus est robore. Et ita Beatissimam Virgi [B. Virgo Extremam vnctionem suscepit.]nem illud suscepisse affirmat cum multis P. Suarez suprà Disput. 42. citata Sect. 2. n. 10. & Tomo 2. in 3. p. Disput. 18. Sect. 3. Pro quo & P. Arriaga Tomo 8. Disput. 53. n. 40. & seqq. vbi, vt saluari possit veritas formæ duplicem dicendi modum [Veritas formæ vt stare potuit.] adducit. Prior est ab Apostolis aliam vsurpatam formam, in qua de peccatis nihil; hanc enim formam in indiuiduo, qua vtitur Ecclesia, probabilissimum existimat ab illa esse determinatam, de quo & nos Tomo 2. Problematum Theolog. n. 1289. Quod & roborari potest ex ibidem dictis Problem. 6. de forma Ambrosiana, & Veneta, in quibus de peccato nihil. Sic habet prior: Vngo te oleo Sanctificato, vt more militis præparatus ad certamen, aëreas valeas superare potestates. Veneta autem ferè est eadem. Si ergo Virgo hoc modo fuisset inuncta, nihil in eo esset, quod eius puritatem dedeceret. Illud autem desiderari in tali forma potest, quòd partes inunctæ non exprimantur, vnde aliquid illi addi oportuit à D. Petro, cui videtur vti summo Pastori pretiosissimæ illius ouis administrationis huiusmodi Officium competisse.

Respondet etiam vniuersaliter idem Pa [Modus dicendi circa illud explosus.]ter illa verba, Indulgeat tibi Deus quidquid peccasti &c. habere similem sensum sensui verborum absolutionis, quando iam per contritionem, aut priorem Confessionem est remissum peccatum: hoc est, Donet tibi Deus gratiam ex se remißiuam peccati, si illud habes, & simul confortatiuam ad resistendum fortiter tentationibus diaboli &c. Sed hæc forma non videtur posse Virgini conuenienter applicari: nam conditionalis illa, Si illud habes, dubitationem importat, cùm tamen de omnimoda puritate eius nequeat dubitari. Hac enim ratione sacramenta sub conditione conferantur, vt & nuper vidimus de mortuo, & incapaci. Et quidem qui audiret sacramentum sic administrari Virgini, in eam posset deuenire suspicionem, vt peccatum aliquod illa forsitan commisisset, quod ipsi fuisset iniurium. Hinc est Virgini non potuisse præfato modo absolutionem impartiri, sicut neque ipsa potuit conditione sub simili confiteri, Si habeo peccatum. Cùm ergo quod de absolutione dicitur, Extremæ vnctioni applicandum asseratur, & in illa locum habere nequeat, prior proinde est explicandi modus præferendus.

Circa casum autem nostrum addi potest, [Quid circa vnctiones in pueris, cœcis, surdis, & alijs sit præstandum.] si quis baptizatus in puerili ætate sit, incongruam videri renum vnctionem, quia in ea esse ardor libidinis nequit. Si in lecto, pedum vnctionem omittendam, in quibus non fuit gressus. Sed quid si cœcus, aut surdus? Idem videtur dicendum ob eamdem rationem. Sed quia valde probabile est vnctiones quinque sensuum ad substantiam formæ pertinere, ex eo non videtur admittenda negatio. Nihilominùs iuxta probabilem aliorum sententiam, omnium sensuum (id est organorum, in quibus resident) necessariæ vnctiones non sunt: & cùm in hoc casu iuxta probabilia procedatur, quandoquidem posse vngi recens baptizatum probabiliter negant plures apud Dianam Parte 5. Tract. 3. Resolut. 86. poterit quis vt meliùs illi visum fuerit operari. Videtur autem iuxta id, quod in Rituali Romano præscribitur non omittenda vnctio in partibus prædictis, sic enim illud: Si quis autem sit aliquo membro mu [Rituale Romanum.]tilatus, pars loco illi proxima inungatur, eadem verborum forma. Sicut ergo tunc dicendum. Quidquid per N. deliquisti: cùm tamen partibus inunctis non deliquerit infirmus, ita etiam & si per visum, auditum &c. Stet non deliquisse. Et sic videtur satis conuenienter exequendum, ita vt in cœco, siue penitus oculis careat, siue non, palpebræ sint partes proximæ reputandæ. In surdo etiam nihil mutandum: si autem quis auribus careat, pars proxima illa est, quæ præcisionem passa, sicut & in carente naribus. Circa os autem nihil est quod exigere possit mutationem. Si autem quis manibus careat, in nulla vnctione minor est difficultas, cùm sensus tactus in toto corpore exerceat dominatum. Pedum etiam defectu laboranti impertienda vnctio, cùm non videatur præcepto Ritualis exclusa.

Sed quid de eo, qui à natiuitate vno ocu [Quid de partibus duplicatis, vna earum deficiente.]lo, aut pede caret? An duplicanda in tali vnctio? P. Suarez Disput. 40. Sect. 2. num. 5. vti certum statuit duplicatam vnctionem etiam partibus præfatis integris non esse de essentia Sacramenti. Et vt ait P. Arriaga Tomo 8. citato num. 19. vers. Illud circa, in omnium sententia ita esse ait, etiam quando non est necessitas properandi, quia Concilium Florentinum vnctionem sensuum requirens, nihil prætereà de duplicanda vnctione subiungit. Iuxta hoc ergo omitti vnctio secunda potest, quia de hoc casu nihil videntur leges Ecclesiasticæ statuisse. Nihilominùs P. Suarez de [P. Suarez.] manibus loquens Disput. 42. Sect. 3. num. 4. affirmat deficiente vna manu alteram inungendam propter essentiam; propter vsum tamen seu perfectionem integralem, in alio brachio partem extremæ manui propinquam, vel, si brachium desit, in eo situ faciendam vnctionem, quæ est quasi fundamentum manus. An autem talis vsus obligationem sub peccato inducat, non declarat, licet videatur innuere aliqualem esse, propter vsum, & perfectionem. Et quidem quando organa vn [Quid in omissione peccatum.]genda sunt integra, aliquod ex duplicatis sine vrgenti necessitate non vngere, graue esse peccatum affirmat P. Præpositus Quæst. vnica de hoc Sacramento nu. 71. Cùm autem ab Ecclesia statutum sit vt deficiente organo aliquo, pars proxima inungatur, perinde est talem vnctionem omittere ac si vnctio integri organi omittatur.

Videtur autem idem de oris vnctione [Quid de muto à natiuitate.] dicendum in muto à natiuitate, qui tamen disponi ad Baptismum potuit, vngendum scilicet communi forma: Vt cum Soto ait Naldus verb. Extrema vnctio. num. 8. & cum alijs P. Bussembaum in Medulla Theol. moral. Lib. 6. Tract. 5. Cap. 1. vers. penultimo in quo tamen sua est specialis difficultas. Carentes enim aliquo sensu, aut organo, ideò inungi possunt, licet arma non fuerint iniquitatis, quia nihilominùs peccari ex concupiscentia potest, si illa desiderentur ad peccandum. At mutus formare conceptum locutionis nequit, cùm sit etiam surdus à natiuitate, vnde nec peccare inordinato desiderio circa illam, aut interna loquela externæ respondenti, sicut de internis sensibus dicunt quidam, qui externis respondent. In tali ergo videtur quod ad locutionem attinet, omittendum. Quod confirmari ex dictis potest circa partem proximam vngendam: Siquidem proxima inungenda est, non remota, in qua illius videtur esse fundamentum, & ita si proxima desit, omittenda vnctio. Ergo & vnctio ex ea parte, qua ad locutionem spectat, quia commodè saluari forma nequit, & ita ad summum sub conditione administrandum sacramentum hoc modo: Per istam sanctam &c. quidquid per gustum, & locutionem, si hoc habere locum potest, deliquisti, aut, si capax es. Sufficiet autem conditio mente concepta, vt aliàs dictum.

SECTIO XIV.

De excellentissimo Extremæ vnctionis effectu in remißione lethalium peccatorum.

DIctum de hoc à me Tomo 1. Proble [Communi resolutioni vt se quidam opponant.]matum Theologicorum n. 1865. & seq. vbi pro assertione præmissa, duos & viginti Doctores adduxi. Iuuat autem eam in præsenti luculentiùs comprobare (iuxta id, quod est etiam superius indicatum, cùm & conducere ad praxim valeat, vt in decursu constabit,) contra Scriptores quosdam ex nouioribus, qui eam impugnandam susceperunt. Ex quibus P. Bernal [P. Bernal.] de Sacramentis Disput. 11. Sect. 2. præsertim. §. 3. & P. Bonæ Spei eum secutus Tomo 6. Tract. 1. Disp. 2. n. 34. vbi sic statuit: Dico 2. Cetera Sacramenta (omnia scilicet præter Baptismum & Pœnitentiam) per se conferunt secundam gratiam; primam [P. Bonæ Spei] verò, licet per accidens tantùm, numquàm. Ita P. Vasquez Disput. 205. Hurtado, & Eminentiss. Lugo contra alios communiter, quos hîc citat & sequitur Leander, Herincx &c. Vbi quidem quod ad P. Vasquez attinet ita esse fatemur; Cardinalem autem, & P. Hurtadum nescio, si eos legit, quomodo potuerit pro suo placito allegare, cum manifestum sit contrarium amplexos locis nu. citato Problem. indicatis. Priorem scilicet Disput. 9. de [Car. Lugo, & P. Hurtadus perperàm allegati.] Sacramentis Sect. 1. n. 7. & alterum Tomo 1. de eisdem Disputione de Extrema vnctione Difficult. 8. vbi satis doctè præsentem versat, & pro parte affirmatiua decernit contra P. Vasquez, & Cardinalis quidem non solùm citato loco, sed etiam n. 105. pro eodem stat sic locutus: Adde illud Sacramentum ex sua institutione habere vim ad remittenda aliquando peccata, vt colligitur ex verbis formæ: Indulgeat tibi Deus quidquid peccasti &c. vt dicemus infra Tractatu de Pœnitentia (scilicet Disp. 9. n. 81.) Si ergo propter obicem non potest tunc ponere hunc effectum, videtur quòd illum ponat posteà ablato obice, sicut Baptismus, qui ponit posteà remißionem [Cardinalis Lugo notanda doctrina.] peccatorum: immò sicut de Baptismo diximus successiuè remittere peccata venialia, etiam post mortalia, si succeßiuè tollatur obex ad eorum remißionem, post ablatum obicem ad remißionem mortalium, videtur dicendum in Extrema vnctione &c. Differt tamen à Baptismo, quòd hic affert remißionem peccatorum plenam, etiam quoad totam pœnam, quam non affert Extrema vnctio, quia non est regeneratio. Sed iuxta regulam à Deo statutam, & mensuram dispositionis. Hæc ille satis notabilia, & magno illo ingenio digna, cum quo & alijs citatis, & statim etiam allegandis.

Dico absolutè per receptionem Extre [Affirmans assertio, & illius patroni.]mæ vnctionis mortalia peccata posse remitti, & primam gratiam acquiri. Sic præter citatos Cardinalis Hosius in Confeßione Catholica Cap. 49. Alexander Pesancius in Additionibus ad 3. p. D. Thomæ Quæst. 30. Arti. 1. Herincx Tomo 4. Tract. 2. Disput. 4. n. 14. & Tract. 4. Disput. 9. n. 46. Leander à SS. Sacram. Tomo 1. Tract. 4. Disput. 4. Quæst. 15. Antonius Fernandes de Moures in Examine Theologiæ mor. Parte 3. Cap. 10. Quæs. & nu. 11. Antonius Naldus verb. Extrema vnctio num. 5. Dom. Episcopus Quitensis Lib. 3. Tract. 7. in Prologo n. 16. Trullenk Tomo 3. Lib. 5. Cap. vnico Dub. 5. Machadus Tomo 1. Lib. 3. Tract. 13. Documento 5. D. Ezpeleta de casibus tempore mortis Tract. 9. Resolut. 2. Cap. 5. P. Præpositus Quæst. vnica de Sacramento Extremæ vnctionis Dub. 11. P. Lessius in Prælectionibus posthumis de eôdem Sacramento Cap. 2. Dub. 2. P. Tirinus, P. Menochius, in Epistolam D. Iacobi ad Cap. 5. v. 15. P. Becanus Parte 2. Tract. 2. Cap. 27. Quæst. 6. P. Amicus Tomo 8. Disput. 19. Sect. 6. P. Quintanad. Tomo 1. Tract. 7. Singul. 5. n. 4. P. Arriaga Tomo 8. Disput. 54. Sect. 4. vbi ait primarium hunc esse effectum, licet partialem quod & P. Amicus robustè comprobarat P. Rhodes Tomo 2. Tract. 12. Sect. 3. §. 3. D. Esparza Tomo 2. Quæst. 100. arti. 3. P. Bussembaum in Medulla Theol. mor. Lib. 6. Tract. 1. Cap. 3. Dub. 2. vers. Respond. Et alij.

Probatur Primò ex sacramenti huius for [1. ratio ex forma Sacramenti. Iacob. 5. v. 15.]ma à Concilijs Florentino, & Tridentino proposita iuxta D. Iacobi doctrinam citato Cap. 5. ibi: & si in peccatis sit, remittentur ei. Quia enim ibi indefinita est locutio, quæ vniuersali æquiualet, in forma consequenter dicitur: Indulgeat tibi Deus quidquid peccasti &c. Vnde & Tridentinum Sessione 14. Cap. 2. sic locutum: Res porrò, & effectus [Concilium Trident.] huius Sacramenti illis verbis explicatur: & oratio fidei saluabit infirmum, & alleuiabit eum Dominus, & si in peccatis sit, remittentur ei. Res etenim hæc gratia est Spiritus sancti, cuius vnctio delicta, si quæ sint adhuc expianda, ac peccati reliquias abstergit. Sic illud satis apertè, ad quæ

Respondet P. Bonæ Spei num. 37. com [P. Bonæ Spei responsio.]munem totius Ecclesiæ sensum esse quòd Extremæ vnctionis sacramentum per se sola venialia, & pœnas mortalibus debitas remittat. Idque clarè colligi ex Tridentino suprà in Proæmio, vbi multos illius effectus minutos recenset, nec vllibi de mortalium per illud remissione mentionem expressam facit, quod aliôqui certò certiùs fecisset.

[Euidenter confutata.]

In qua quidem responsione mirari iuuat in homine docto illud de totius Ecclesiæ sensu pronuntiatum. Rogo enim quid Ecclesiæ nomine intelligat? Nam si Congregationem Fidelium vt doctos & indoctos comprehendit, quod ad posteriores attinet, à ratione est prorsus alienum eos circa sacramentorum effectus, rem scilicet adeò arcanam & disputabilem, testes adhibere. Si doctos, iactatum profectò illud cum iniuria manifesta veritatis, quandoquidem Doctorum nubes tanta, quantam vidimus nuper, & citato loco Problematum, plusquàm quadraginta inquam, oppositum amplectantur. Deinde, D. Iacobus, Concilia, & Ecclesia in forma prædicti sacramenti vniuersaliter loquuntur: Ergo sensus Ecclesiæ pro nobis stat. Quod autem Tridentinum in Proæmio non expressit, exprimendum citato Cap. 2. reseruauit, vbi verborum sancti Apostoli agit interpretem. Si verò ea vniuersalitate stante fas est limitationes voluntarias adhibere, dici etiam poterit, cùm Christus Apostolis dixit Ioan. 20. v. 23. Quorum remiseritis peccata, remittentur eis, de venialibus, & mortalium pœnis fuisse locutum, mortalia siquidem superius tribunal exigebant.

Est autem satis leue, quod subditur, A [Leuis instantia depulsa.]liôqui reipsa iam vel hoc, vel pœnitentiæ Sacramentum, frustra esse, vt consideranti patebit, ac proinde quòd malè definijsset Ecclesia septem esse nouæ legis sacramenta. Quid ni frustra esset Baptismus, si argumentum concluderet, quandoquidem etiam non distinguatur inter originale & actuale, quod est apertissimè hæreticum. Quæ quidem neque impugnatione, neque responsione videntur indigere. Nego tamen frustrà esse, quia pœnitentia per se requiritur omni tempore, etiam mortis, si peccati mortalis conscientia pulset. Sed quia in illo potest defectus accidere substantialis, stante bona fide pœnitentis, à pijßima est misericordia prouisum, vt in forma dicitur, de vlteriori remedio, & institutum pro morituris sacramentum, dictum iuxta modum: quod tamen nisi à baptizatis nequit recipi, & ita Baptismus necessariò præmittendus. Quòd si contingat Baptismum cum fictione fuisse susceptum, ita vt remissio originalis obtenta non fuerit, sicut neque aliorum peccatorum, & quis bona fide Extremam vnctionem suscipiat, virtute illius iustificari poterit, si ponamus iuxta aliquos, de quibus citato loco Problem. sufficere accessum cum bona fide, & sine complacentia aliqua circa peccata mortalia. Si enim attritio sit, quæ pro Baptismo est sufficiens, iam ille fictione recedente, suum habebit effectum, & non dicetur infirmus virtute Extremæ vnctionis primam gratiam, sed secundam assecutus.

Secundò probo ex nuper dictis. Nam [2. ratio ex summa conuenientia.] homini in statu prædicto extremè periclitanti remedium aliquod à Deo fuisse prouisum, eius est pijssima misericordia dignissimum, quæ propterea in forma repetitis vnctionibus commendatur. Atqui ita esse & D. Iacobus, & Concilia, & Ecclesia in forma dicta, non obscurè significant, suntque ita contestantes Doctores innumeri. Ergo, si qua in nobis pietatis scintilla est, ita debemus fuisse dispositum affirmare: multa enim alia, non ita solidis fundamentis, pauci illi, qui aduersantur, affirmant. Et quidem quòd contritio necessaria ad iustificationem non sit, in Baptismo est & Confessione certissimum: Ergo si respectu Extremæ vnctionis idem asseratur, nihil ponitur à ratione sacramenti extraneum, præsertim considerata summa moriturientis necessitate, aliàs in æternum damnandi.

Dices id esse contra rationem talis sacra [Euasio ex ratione Sacramenti viuorum manifesto impugnatione depulsa.]menti, quod essentialiter est viuorum, ad distinctionem eorum, quæ mortuorum sunt, scilicet Baptismus & Pœnitentia.

Sed contra, Quia non implicat, vt sacramentum, quod viuorum est, simul sit & mortuorum; quod quidem à contrario ostendo: Nam minimè implicat, vt sacramentum, quod mortuorum est, sit etiam viuorum, & vsu quidem frequentissimo, vt patet in sacramento Pœnitentiæ, ad quod Fideles frequentissimè iustificati per contritionem accedunt. Item in Confessionibus frequentissimis eorum, qui sola venialia confitentur. Sicut ergo non est repugnantia vlla in isto, ita neque in illo, quod quidem non ita frequens est, vti id quod de Confessionibus est penitus exploratum. De quo & inferiùs.

Tertiò, Sacramentum Extremæ vnctio [3. ratio ex fine institutionis, remotione obicis.]nis institutum est pro periclitantibus in graui infirmitate, vt scilicet in ordine ad felicem exitum opportuno præsidio muniantur, quod quidem eleganter, & digno verborum pondere dictum à Concilo Tridentino citato in Proæmio Sess. 14. Ergo in ordine ad tollendum fortiorem obicem, sine cuius remotione reliqua alia nullius possent esse momenti; Atqui obex huiusmodi est peccatum mortale, quod tunc aliquoties esse potest; ergo ad illud remouendum Extremæ vnctionis est ordinatum à Christo sacramentum. Nec dicas [Quædam euasio præclusa.] ad hunc tollendum obicem sacramentum Pœnitentiæ directum, quod recipere infirmus potest, quoties & Extremam vnctionem, cùm adsit sacerdos. Contra hoc enim est posse frequenter accidere vt quis Confessionem sine substantiali valore, & nihilominùs inculpatè præmiserit, quo euentu de Confessione iteranda non curabit, licet frequentes actus doloris, non tamen pro iustificatione sufficientes, eliciat, aut sine complacentia erga mortalia, quæ iam confessus, negotium æternæ salutis peragat: potest etiam in amentiam aut phrenesim incidere ante factam Confessionem, & sic aliàs huius sacramenti receptione diuelli; & ita pro casibus huiusmodi prouidentissimè est sacramentum sacræ vnctionis destinatum. Si iterùm dicatur infirmum post acceptam [Alia item.] Extremam vnctionem posse grauiter peccare, & peccati obliuisci, & ita de confessione illius non curare; in quo euentu nequit confugi ad sacramenti dicti remedium, & cum sola attritione saluari, si illam habeat, vt infirmi solent, aut bonam de suo statu fidem, & ita non esse pro omni statu quærendum à pijssima misericordia subsidium. Id quidem conceditur, sed positioni nostræ non obstat, qua contendimus id, quod sine sacramento ad æternam salutem obtinendam non sufficit, posse cum sacramento sufficere. Pro casu autem illo remedium in sacramento Pœnitentiæ habetur, ad quam infirmus potest conscius peccati confugere: quòd si oblitus, id certè incuriam arguit in eo statu damnabilem, in quo & mortaliter peccatur prope momentum, à quo æternitas, nec de confessione peccati curatur, vnde illius obliuio iusto Dei iudicio subintrat, & eam secutura damnatio.

Obiectiones quædam propositæ, & solutæ.

P. Bernal à n. 27. generaliter arguit con [1. obiectio, ex eo quod gratia nequeat esse ex opere operantis, aut operato.]tra asserentes sacramenta viuorum primam gratiam posse conferre; sed in eius argumentis vsque ad nu. 33. inclusiuè nihil occurrit, quod vrgeat, & cui ex dictis non possit sufficienter occurri. Sit tamen primum illud argumentum ex eo formatum, quòd prima gratia nequeat obtineri per Extremæ vnctionis sacramentum, ex opere operantis, neque ex opere operato. Non primum: Quia deest proportionata dispositio in opere, quod si virtutem talem haberet, sine sacramento esset pro iustificatione sufficiens. Neque secundum; quia ille modus operandi in sacramento est quasi naturalis; quod tamen in casu præsenti stare nequit: nam Extrema vnctio est sacramentum viuorum, & ita supponens gratiam ex sua institutione, iuxta quam operari debet, & ita si illam conferret, esset institutioni contrarium, & ita minimè ex opere operato. Ergo &c.

Ad quod dico ex opere operato conferri, & [Ex opere operato admittitur.] quasi connaturaliter ex vi institutionis, quia stare vtrumque iuxta dicta potest; vt Deus quidem præcipiat ne quis tale sacramentum nisi in statu gratiæ humano modo ab accedente ad illud cognito recipiat: & nihilominùs, Si in peccatis sit, vt loquitur D. Iacobus, & bona procedat fide, iuxta dicta, eidem remittantur. Neque video quomodo ex hoc inferri possit pro sacramentis mortuorum posse dari aliam institutionem, vt minor dispositio sufficiat, quam ea, quæ pro sacramentis viuorum sufficiens ad primam gratiam iudi catur: ac si nos, dum hoc illis tribuimus institutionem variemus, quod est prorsus ineptum; non enim variamus, sed à Christo traditam, & ab Ecclesia propositam & declaratam amplexamur, & defensamus.

Secundò arguit à n. 34. soluendo & im [2. ex dispositione existimata, quæ nullius est roboris.]pugnando rationes quasdam, quæ afferri possunt ad probandum sacramenta viuorum posse primam gratiam impartiri, in quibus non inuenio quidquam, circa quod oporteat immorari, dum ex talibus rationibus non curamus firmamentum assertioni propositæ conciliare. Sed argui ex ibidem dictis aliqualiter in hunc modum potest. Qui ad Extremam vnctionem recipiendam accedit, ita debet accedere, vt eam se dispositionem habere existimet, quam Christus, & eius nomine Ecclesia requirit, gratiam scilicet: Atqui ita existimans, si eam non habeat, non est dispositus, quia dispositio existimata, si reuera talis non sit, nulla est, & ita nullum præstat effectum: Ergo illum non habebit sacramentum.

Respondeo concessa Maiori negando Mino [Explicatione commoda diluitur.]rem, & ad probationem concedo dispositionem existimatam non esse reuera dispositionem, si verè talis non sit: & ita in præsenti euentu existimans se habere dispositionem gratiæ, non ideò illam habet, cùm tamen habeat aliàs sufficientem iuxta Christi institutionem. Si instes non videri cur non possit quis cum attritione cognita accedere, quandoquidem sufficiens est dispositio; hac enim ratione pro sacramentis Baptismi & Confessionis iuxta receptissimam Theologiam est illa sufficiens. Respondeo non sufficere, quia præceptum diuinum extat confitendi peccata mortalia, quando est copia Confessarij, & illa tunc datur quando Extrema est vnctio administranda, quod à solo potest sacerdote præstari. Confessione autem sine culpabili lethaliter defectu facta, iam etiam sine attritione recipi Extrema vnctio potest: vnde non apparet casus, in quo cum attritione cognita extra statum gratiæ accedere quis ad hoc valeat sacramentum.

Tertiò argui ex §. 3. potest; vbi in primis [3. quia non administranda cum periculo irreuerentiæ.] agit contra eos, qui Extremæ vnctioni hoc concedentes priuilegium, illud Eucharistiæ negant, quod modò omittimus, cùm de illo sit à nobis dictum Tomo 1. Problematum n. 1864. argumento Auctoris contra Extremam vnctionem instructo responsuri. Sit (inquit) qui non præmisso Pœnitentiæ sacramento phrenesim incurrerit, & in extremo periculo versetur, tum vitæ, tum sacram vnctionem irreuerenter tractandi , verbi gratia, in illam verba Contumeliosa iactandi, aut expuendi: iste non est vngendus, vt constat ex Rituali Romano Pauli V. in ritu illius sacramenti, propter huiusmodi vitandas irreuerentias, quæ tamen valde materiales essent, & nullo modo peccata: vnde si tunc Extrema vnctio periculum æternæ damnationis posset auertere, permittendæ profectò essent, & vnctio tali ægroto ministranda.

Respondeo phreneticis Extremam vnctionem [Admittitur, & praxis traditur pro phreneticis. Barbosa.] ministrandam, vt cum multis tradit Barbosa de Officio Parochi Parte 2. Cap. 22. num. 13. Si enim resistant, ligandi sunt, exclusis tamen laicis ad tollendum scandalum, & quod id necessarium sit, quando aliud recipere non possunt sacramentum affirmat Diana Parte 2. Tract. de Celebrat. Missa [Diana. Zambran.]rum Resolut. 78. (quem & ille refert) ex Zambrano in Decisionibus casuum pro tempore mortis Cap. 5. Dub. 2. pro tali praxi, quam optimam Diana vocat, allegante Paludanum, D. Antonium, Ledesman, & P. Henriquez. Et optimam quidem vocat Diana praxim dictam, generaliter loquendo, quia vtilis, etiam quando infirmus alia potuit recipere sacramenta, sicut necessaria, quando nullum. Id autem quod de excludendis laicis dicitur non apparet necessarium, quia instrui illi circa conuenientiam talis administrationis possunt, sicut enim sic affectis vt comedant, aut medicamentum aliquod admittant, vis inferri solet, ita & pro medicamento animæ fieri maximè accidit opportunum. Neque Rituale citatum obstat, sed fauet potiùs, sic enim ibi: Sed si infir [Rituale Romanum vt faueat.]mus, dum phrenesi, aut amentia laborat, verisimiliter posset quidquam facere contra reuerentiam Sacramenti, non inungatur, nisi periculum tollatur omninò. Supponit ergo tollendum periculum: Atqui praxi prædicta tollitur: ergo iuxta illud adhibenda est administratio. Quod autem de contumeliosis verbis dicitur, nullius momenti est, cùm nihil sint illa curanda. Vt autem sacrum Oleum non conspuat, cautione potest facili præcaueri. Quòd autem si vitari ista non possent, Ecclesia administrationem sacramenti huius, & multò potiùs Eucharistiæ posset prohibere, indubiè proferendum, quia rerum sacrarum reuerentiæ debet apprimè consulere; cùm aliunde numquàm constet in occurrentibus huiusmodi casibus salutem æternam à tali administratione pendere.

Et quidem si argumentum præfatum [Vis rationis præfatæ ad hominem euidenter eliditur.] quidquam probaret, quomodocumque circa hoc sentiamus, non posset Ecclesia administrationem prohibere, quia negari nequit sententiam, quam defendimus, valde esse probabilem: vnde citatus Pater num. 51. sic ait: Quam opinionem (quidquid de speculatione sit) in praxi tenemur amplecti, & mo [P. Bernal.]ribundis quam diligentißimè procurare Extremam vnctionem, quia probabile est, si in peccato sint, primam accepturos gratiam &c. Ergo Ecclesia, etiam stante periculo irreuerentiæ dicto id non posset prohibere. Sic enim in Rituali citato, vbi de administratione Sacramenti Pœnitentiæ agitur §. penultimo dicitur: Si confitendi desiderium, siue [Rituale Romanum circa moribundi absolutionem.] per se, siue per alios ostenderit, absoluendus est. Vbi quidem absolutionem non vt certæ omnino efficaciæ proponit, sed vt probabilis, quam prohibere non valuit, cùm per eam periculum damnationis possit auerti.

Ex quibus fit peculiare robur non adde [Obiectionis additamentum elisum.]re ea, quæ n. 48. idem Pater apponit, scilicet in sacramentis per se inferentibus primam gratiam irreuerentias materiales, quæ vitari non possunt, admittendas , verbi gratia, Si Catechumenus, qui heri mortaliter peccauit, hodie phrenesim incurrat, & moribundus iaceat, nec baptizari possit quin Baptismum irreuerenter tractet, baptizandus est. Similiter, qui petito absolutionis sacramento, repentè phrenesim & vitæ periculum incurrit; certissimeque est absolutionem, dum conferetur, irrisurus, & conferentis labra exputurus, absolui debet: quia fieri potest vt per huiusmodi sacramenta vterque iustificetur, & æternam mortem euadat, & aliunde sunt illæ irreuerentiæ materiales. Cùm igitur in huiusmodi euentibus nec vnctio, nec Eucharistia ministrari licitè possint, ne dum debeant, argumento est posse (corrige errorem typographicum addito Non) primam conferre gratiam. Hæc ille, quæ quidem robur non addunt peculiare, quia respectu Extremæ vnctionis caueri irreuerentiæ possunt iuxta dicta n. 288. respectu autem Eucharistiæ non tolerandæ. Quis enim audeat dicere exponendam conculcationis periculo, aut similibus? In casibus autem allatis caueri omnis irreuerentia potest, quia aqua magna cum dissimulatione infundi potest, & forma Baptismi proferri. Verba etiam absolutionis facillimè enuntiari possunt, quin ad ea infirmus aduertat, & sine accessu ad ipsum cum sufficienti præsentia: Vnde non videntur talia exempla quidquam caussam istam iuxta adducentis mentem promouere, & ita ritè potuit illatio præfata absque negationis nota pronuntiari.

Quartò arguit ex receptissima diuisione [4. ex diuisione sacramentorum, viuorum, & mortuorum.] sacramentorum apud Theologos, in sacramenta viuorum & mortuorum, & inter priora annumerata Extrema vnctione. Neque dici potest viuum appellari, quia ex se id habet, aliud autem per accidens, quandoqui ex vi formæ id haberi asseritur, Indulgeat tibi Deus &c. Ex quo fit aut mortuorum esse, aut simul viuorum & mortuorum ex æquo, ac proinde tertium erit diuisionis membrum hactenus inauditum.

Respondeo diuisionem illam ita esse intelli [Explicatione disiecta.]gendam, vt omnia sacramenta præter Baptismum & Pœnitentiam dicantur viuorum, quia obligatio est illa in statu gratiæ, quidquid sit de effectu alio, qui aliquando potest virtute ipsorum haberi. Sicut iuxta dicta nu. 284. per contrarium potest in sacramentis mortuorum idem ostendi. An autem Extrema vnctio ad effectum dictum ex primaria, aut secundaria institutione, an per accidens ordinetur, res est, quæ non magni videtur esse momenti. Et communiter peraccidens id haberi profertur: & sic P. Hurtadus, & P. Tannerus, cum multis. Alij principalem hunc finem [Primariò an per accidens id habeatur.] comparatione aliorum affirmant, vt P. Lessius. Principalem quidem, sed partialem, de quo nu. 279. secundarium grauissimi scriptores asserunt, ex quibus P. Suarez Disput. 41. Sect. 1. num. 16. vt sit modus quodammodo medius inter primarium, & per accidens, pro quo & P. Rhodes. Vi [Diuersi dicendi modi ad concordiam reuocati.]detur autem quicumque ex modis dictis verosimilis: nam principalis dici potest, quia obicis principalis remotionem intendit: sed non ideò excludens alium confortationis in periculoso mortis articulo. Secundarius item, quia effectus alij possunt sine isto stare, & ita primariò videntur intenti, vt connaturales quodammodo sacramento, & ab eo inseparabiles. Quia etiam D. Iabus conditionaliter est locutus, & si in peccatis sit, remittentur ei, & quæ conditionaliter intenduntur, cum alijs, quæ semper debent existere, & absolutè requiruntur, quasi accidentalia censentur, ideò per accidens dictus potest effectus intentus. Ex quo res hæc manet sufficienter expedita, cùm ex P. Bonæ Spei, aut alijs, nihil, quod facessere aliquod negotium possit, insuper habeamus.

ADDITIO.

Cum peculiari doctrina circa bonam fidem.

Cùm pro dispositione ad sacramentum [In ijs, qui de Extrema vnctione nihil cogitarunt, bonam fidem locum non habere.] dictum attritionem, aut bonam recipientis fidem, fuerit indicatum, operæ pretium erit hoc ampliùs declarasse. Et quidem in eo, qui in amentiam aut phrenesim incidit antequàm de Extrema vnctione recipienda cogitaret, videtur attritio necessaria, quia ibi bona fides habita in receptione locum habere non potest. Vbi difficultas ex defectu voluntatis in ordine ad receptionem ex eo superanda, quod Rituale Roma [Rituale Roman.]num in ritu circa illius administrationem præscribit sic dicens: Infirmis autem, qui, dum sana mente, & integris sensibus essent, illud petierant, seu verisimiliter petijssent, seu dederint signa contritionis, etiam si deinde loquelam amiserint, vel amentes effecti sunt, vel delirent, aut non sentiant, nihilominùs præbeatur. Sic ibi circa sufficientiam voluntatis, quam quidem nullus est Catholicus, qui non habeat, cùm nullus sit, qui non velit saluari, & consequenter opportuna pro mortis articulo habere præsidia. Et quidem qui de peccatis atteritur, suæ salutis curam non videtur abiecisse, vt sacramenti virtute suffultus meritò sperari debeat illam adepturum.

Qui autem in sana illud recipiunt men [In recipientibus integris sensibus non videri solam bonam fidem stare posse.]te, non videtur moraliter loquendo, quomodo solam bonæ fidei dispositionem habere queant: nam iuxta ritum ab Ecclesia statutum multa concurrunt, quæ aliquam peccatorum detestationem possint excitare. In primis admonitio sacerdotis, deinde Confessio generalis, in qua, cum Peccaui nimis cogitatione, verbo & opere, mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa, dicat infirmus, dolere se satis significat. Prætereà in ipsis vnctionibus, cùm peccata per sensus memorantur, inde ampliùs doloris motiua cumulantur. Si dicas etiam cùm est peccata confessus, confessionem generalem cùm prædictis verbis præcessisse, & admonitionem sacerdotis pro excitando dolore; & nihilominùs verum attritionis actum non extitisse, ac proptereà nihil maius posse in Extremæ vnctionis receptione sperari: id certè non vrget, quia maior mortis propinquitas, iterata admonitio, iterata generalis confessio, & administratio ipsa cum repetitionibus vnctionum, ac respondentium eisdem verborum, nec non specialis Dei gratia, plus aliquid elicere valent, idque potest de pijssima Dei misericordia toties inculcata sperari.

Circa Confessionem autem speciale hîc [Assertum P. Hurtadi circa excusationem Confessionis excutitur, nec probatur.] aliquid ex P. Gaspare Hurtado proponendum, & excutiendum: ait ergo ille Difficult. 8. citata, posse quem Extremam vnctionem sine Confessione recipere, etiamsi conscius sit peccati mortalis à se commissi, quando scilicet aliquo accidenti impotentiæ, quia loquelam amisit, aut ignorantiæ suæ obligationis recipiendi sacramentum dictum in statu gratiæ, aut inaduertentiæ, excusatus est à Confessione, aut contritione mortalium. Quo euentu ait ministrum posse Extremam vnctionem conferre infirmo petenti, aut non recusanti illam, quamuis credat esse in peccato mortali, dum non credat illum carere attritione, nec peccare mortaliter, quia non conteritur perfectè, quæ non habet credere, quando ipsi non constat oppositum. In quo quidem difficile apparet, quòd infirmus sit in peccato mortali, & nihilominus excusetur à Confessione. Vbi quod de amissa loquela dicitur, cùm supponatur stare illam cum mente sana, confiteri per signa & nutus potest. Deinde sacerdos suo non debet Officio deesse admonens infirmum de obligatione sua recipiendi sacramentum in statu gratiæ, & quòd si difficilis ei sit, & ita aliquomodò impossibilis contritio, tenetur ad Confessionem, iuxta dicta à nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 3. n. 4. vbi pro eo Auctores dati in casibus similibus. Pro quo impotentia alia obtendi nequit, quandoquidem infirmus attritus proponitur, & ita cum sufficienti dispositione ad Confessionem. Prætereà obligatio ex eo accrescit, quod exponatur periculo frustrandi sacramentum suo effectu, cùm non sit penitus exploratum attritionem esse pro illo sufficientem dispositionem. Quæ quidem videntur euincere non esse administrandam Extremam vnctionem, nisi iam res ad eum statum venerit, vt in promptu omnia sint in domo infirmi, & sine scandalo nequeat actio talis prætermitti. Et quidem de reluctanti in eo casu, non est cur benè sentiri debeat, cùm salutis suæ nimis incuriosus comprobetur.

Et vt de bona fide quod est reliquum [Bona fides vt sit commodè explicanda.] absoluamus n. 1866. Problemat. iam citato adduxi eos ita bonam fidem sufficere, vt sine formali actu attritionis stare possit sacramenti huius effectus. Omnes tamen aut affirmant, aut supponunt complacentiam nullam circa mortalia commissa in recipiente futuram, vt est ex se manifestum: ex quo, & ex pia voluntate recipiendi illud cum debita dispositione, quam Christus, & eius nomine Ecclesia requirit, virtualis quædam pœnitentia consurgit, etiam si dispositio aliàs requisita deficiat. Qui enim complacentiam erga peccata non habet, & remedium sibi adhiberi vult contra illa, ita est affectus, vt si peccata memoriæ in speciali occurrerent, minimè illa esset admissurus, vnde in illo non solùm non complacentia, sed displicentia eorum existit, licet non ita apertè se prodat, idque non tantùm ex humano motiuo. Attritionem autem Virtualem sufficere ad effectum Extremæ vnctionis affirmat P. Lessius Dub. 2. citato vers. Dicendum ergo. Qui contritionem virtualem hoc modo explicat Quæst. 86. Arti. 2. Dub. 2. in eo, qui sibi non conscius peccati mortiferi, quia illius oblitus, post moralem diligentiam adhibitam, actum charitatis elicit, per quem iustificari potest, quia reuera talis dilectio se ad peccati odium extenderet, si eius meminisset; vnde dilectio virtualis pœnitentia est. Sic ergo & virtualis explicanda attritio in casu præsenti, vt recta sit dispositio infirmi ex motione spiritus sancti, omnem complacentiam circa peccatum excludens, ita vt si memoriæ occurreret, ad eius se odium extenderet. Quod cùm dici verosimiliter possit, sic est bona fides, de qua Auctores loquuntur, explicanda, vt probabiliter assertio procedat, & iuxta principia in Theologia firma de necessitate pœnitentiæ ad remissionem peccatorum, etiam cùm per sacramenta habetur, de qua Concilium Tridentinum Seßione 14. Cap. 1. & 4.

SECTIO XX.

Circa Sacramentum Ordinis Indici scriptoris Asserta quædam proponuntur & excutiuntur.

PRimum extat verb. Ordo Disput. 2. [Assertio 1. circa tempus instituti Sacerdotij.] Sect. 1. num. 1. Ordinem à Christo Dom. institutum in nocte Cœnæ, & perfectum post resurrectionem. Cui non est conforme, quod posteà dicitur num. 14. formam sacerdotij esse: Accipe potestatem offerendi sacrificium &c. Omissa penitus forma circa traditionem potestatis remittendi peccata, qua sacerdotium est perfectum, fortè per obliuionem. Citatur tamen Concilium Florentinum in Decreto Eugenij IV. vbi tantùm prædictæ formæ intulit mentionem, ex quo videtur Domini Soti sententia & aliorum approbari, quos adduxi Tomo 2. Problematum Theolog. nu. 1346. totam sacerdotij substantiam sitam esse affirmantium in largitione potestatis ad sacrificium immolandum. Sed cùm sententia dicta communiter reprobetur, præsertim ab Auctoribus Societatis, vt dixi citato loco num. 1347. non credo Auctorem probitatis eximiæ, eidem voluisse refragari: quod & constat ex eo quod habet verb. Pœnitentia n. 8. vbi inter alia à Concilio Tridentino definita de hoc Sacramento, Quartum esse ait. Quòd fuit institutum à Christo Domino per illa verba Ioan. 2. (Corrige 20.) Quorum remiseritis peccata &c. Quod non stat cum ijs, quæ etiam habet num. 11. circa materiam Presbyteratus.

Secundum nu. 10. vbi sic ait: Sunt qui [2. circa Minores Ordines an Sacramenta.] dicant sine onere (corrige, sine errore) posse defendi Minores Ordines non esse Sacramenta: contraria tamen sententia expressa videtur in Tridentino, in illis verbis: Si quis dixerit præter sacerdotium &c. Sessione 7. Can. 1. Vbi significare videtur non posse prædictam sententiam sine errore defendi: quod nullatenus sustinendum: eam enim vt valde probabilem defendunt grauissimi scriptores, de quo dictum citato Tomo in Appendice Problem. 7. §. 2. & P. Lessius in Prælectionibus posthumis, de Sacramento Ordinis Cap. 4. Dub. 4. licet contrariam præferre videatur, pro ipsa sex non contemnendas rationes adduxit.

Tertium Sect. 2. num. 9. vbi ita dicitur: Cùm dispensat Episcopus in Interstitijs, potest eodem [Circa simultaneam receptionem Ordinum Minorum cum subdiaconatu.] die Minores Ordines cum subdiaconatu simul dare. De quo & Sect. 3. n. 1. sic: Qui eôdem die suscipit duos Ordines Sacros à posteriore suspensus, & solùm à Papa potest dispensari. Idem est de eo qui cum Minoribus simul subdiaconatum suscepit; nisi sit consuetudo contraria. Quæ duo non videntur sibi cohærere: nam cùm Episcopus ita confert, eo ipso videtur dispensare, & dispensare posse asseritur. Stante autem prohibitione, sicut circa duos Ordines sacros, dispensatio talis ad Episcopum non spectat, sicuti neque suspensionis ablatio. Iam quod ad consuetudinem attinet pro his Regnis negatur à Dom. Feliciano de Vega in Relectionibus Canonicis pag. 179. n. 88. vbi & asserit se, cùm Vicarius generalis, & Gubernator in hac Limana Diœcesi fuit, sic ordinatos, vti suspensos ab Ordinum exercitio remouisse. Quod & sequitur Dom. Quitensis Lib. 3. Tract. 8. Seßione 5. & quidem si Episcopus dispensare potest secundùm priorem assertionem, ineptè pro actione huiusmodi ad consuetudinem prouocatur.

Quartum ibidem nu. 5. vbi ita habetur: [Materia Ordinum an ministrari possit ab Archidiacono.] In omnibus Ordinibus præter Presbyteratum, sufficit quòd materia tradatur per Archidianum. Circa quod videri possunt quæ à nobis dicta citato Tomo Problem. nu. 1320. Vbi quidem de Pontificali Clementis VIII. cuius tantùm erat copia, auctoritas allegata; sed visum postea Pontificale Vrbani VIII. in quo tamen quoad materiam, de qua ibi, diuersitas nulla. Ex Decreto autem eiusdem Clementis, per quod factum, vt ij, quibus instrumenta Ordinis non fuerant ab Episcopo tradita, saltem sub conditione iterùm ordinarentur, compertum habetur non posse stare id, quod ab scriptore præfato vti certum affirmatur. Citatur autem D. Thomas in 4. sine vlteriori loci designatione, ex quo apparet non visum, qui Dist. 25. q. 1. arti. 1. ad 2. ita scribit: Ad Secundum dicendum, [D. Thom.] quòd quia Archidiaconus est quasi princeps ministerij, ideò omnia, quæ ad ministerium pertinent, ipse tradit, sicut cereum, quo Acolythus Diacono seruit ante Euangelium, ipsum portando, & vrceum, quo seruit subdiacono, & similiter dat subdiacono ea, quibus superioribus Ordinibus seruit: sed tamen in illis non consistit principalis actus subdiaconi, sed in hoc quod cooperatur circa materiam Sacram, & ideò Characterem accipit in eo, quòd datur ei calix ab Episcopo: sed Acolythus accipit Characterem ex verbis Episcopi in hoc quòd accipit prædicta ab Archidiacono, & magis in acceptione vrceoli, quàm candelabri. Vnde non sequitur quòd Archidiaconus Ordinem conferat. Hæc S. Doctor, ex quibus apparet quàm immeritò ipsi, quod est superiùs appositum, tribuatur.

Quintum num. 17. in quo sic: Famulus [De famulo familiaris Episcopi quoad Ordines.] familiaris Episcopi gaudet eisdem priuilegijs ac ipse familiaris. Vbi quidem de Ordinibus est sermo: sed oportuit addi id tunc contingere, quando talis famulus expensis Episcopi sustentatur, vt tradit P. Thomas Sancius Tomo 2. Opuscul. Lib. 7. Cap. 1. Dub. 20. n. 24. ex quo Diana Parte 4. Tract. 4. Resolut. 142. & ex hoc Dom. Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 5. num. 7. Qui enim non aluntur, incogniti esse solent, & ita circa illos nequit conuenienter priuilegium exerceri.

Sextum ex num. 21. vbi ita dicitur: Qui [De ordinato sine ætate ex ignorantia crassa.] ex ignorantia crassa, sed non affectata, ordinatur ante legitimam ætatem, non incurrit suspensionem, & cùm attingit legitimam ætatem sine dispensatione vti potest Ordine bona fide suscepto. In margine sic: Placitum auctoris, quo videtur significari sententiam esse Auctoris singularem, & proprium inuentum. Sed certè singularis non est, cùm plures & graues pro ea scriptores sint, qui generaliter id de censuris statuunt, vt non incurrantur, si ignorantia præcedat, etiam si vincibilis sit, dummodò non sit crassa, qui videri possunt apud P. Palaum Parte 6. Disput. 1. Puncto 8. n. 7. P. Præpositum de Censuris Quæst. 1. Dub. 8. P. Thomam Sancium Lib. 9. De Matrimonio Disput. 32. n. 12. 26. & 31. Bassæum verb. Ignorantia num. 19. & 20. Dianam Parte 5. Tract. 9. Resolut. 17. & quamplures alios. In eo autem quod additur à præfato scriptore, singularis profectò est, dum ait sic operantem posse vti Ordine bona fide suscepto: cùm enim sic vtens peccet mortaliter, bona quidem fides non est, quæ cùm adest, peccatum excludit, & ideò bona dici potest, sicut & mala, quæ periculo faciendi contra Censuram exponit. Pro quo bene P. Hurtadus Tract. de Censuris in Communi Difficult. 22. in fine. Illa ergo vltima verba videntur in aduertenter adiecta.

Septimum ex n. 24. vbi illud: Qui post [De celebrante post dispensationem ante impletionem ætatis.] absolutionem à suspensione, quam incurrit ob Sacri Ordinis susceptionem ante legitimam ætatem, si ante hanc adimpletam celebret, non incurrit nouam suspensionem, nec irregularitatem; peccat tamen mortaliter. In hac Assertione etiam adiectum, Placitum auctoris. Sed quidem non est illa singularis: ablata enim suspensione, quæ vera censura est, solùm remanet prohibitio celebrationis ante adimpletam ætatem, quæ non habet rationem Censuræ, & ita contra illam operans irregularitatem non incurrit, sicut manifestum est nouam non incurrere suspensionem: quod quidem plures & graues scriptores tradunt apud Dianam supra Tractatu 10. Resolut. 34. quod præ alijs doctissimè explicat P. Suares Tom. 5. in 3. p. Disput. 31. Sect. 1. qui n. 23. [P. Suarez.] ita concludit: Quo fit, vt si quis ante ætatem legiti [doctissima explicatio.]mam ministret in Ordine suscepto, licet grauiter peccet contra dictam prohibitionem, non tamen fit irregularis ex vi illius, si non sit aliter suspensus, quia non agit contra specialem Censuram. Sic ille, qui omnes ita fateri asserit, etiam attenta iuris antiqui dispositione. Inquirit autem num. seqq. an præter prohibitionem censura aliqua ex vi iuris antiqui sit, quæ propriè veniat nomine suspensionis, nam impedimentum ratione prohibitionis potiùs est dicenda irregularitas, & decernit non esse censuram ipso iure latam, sed ferendam, si Ordinarijs videbitur factum Pontificis imitari. Addit n. 25. ex iure nouo suspensionem quidem incurri ob Extrauagantem Pij Secundi, quam Pontifices alij & confirmarunt & auxerunt suis Constitutionibus; quas tamen ait n. 26. non procedere contra eos, qui inculpabiliter ordinantur credentes se legitimam ætatem adimplesse, pro quo Nauarrum adducit in Summa Cap. 27. n. 155. & rem ait esse claram attentis verbis Pontificis in Extrauag. dicta ab alijs Pontificibus confirmata: Nos eorum temeritatem tali castigatione reprimentes &c. quæ quidem verificari nequeunt in ijs, qui inculpabiliter ordinantur. Remanet ergo in istis ex vi iuris sola prohibitio, quæ cùm Censura non sit, ex illius violatione nequit irregularitas resultare. Qui ergo culpabiliter ordinatus, & à suspensione absolutus, cum sola iuris prohibitione remaneat, idem de illo est, ac de inculpabiliter ordinato dicendum. Quæ assertio, vt patet, singularis non est, sed communis Doctorum, vti de inculpabiliter ordinato dixerat præfatus scriptor nu. 20. vir quidem extaticus, vt non sit mirum aliqua interdum iterata lima egentia protulisse: pro quibus aliqui seueri fuêre censores, defensores tamen non defuêre perdocti, qui notam omnem aut censuram Theologicam amouerent.

SECTIO XXI.

An in regnis Indiarum Æthiopes possint ordinari.

AN sint irregulares disquirunt scripto [Diuersa sententiæ circa Nigrorum irregularitatem.]res aliqui, inter quos Diana Parte 4. Tract. 2. Resolut. 84. vbi adducit Maiolum de Irregularitate Cap. 1. id negantem, & Vgolinum Tractatu de eadem Cap. 50. nu. 4. affirmantem, nisi inter suos, aut si paululum nigri sint. Item Bartholomæum Gauantum absolutè Maioli sententiam amplectentem in Enchiridio Episcoporum. Verb. Irregularitas n. 18. & concludit illam satis sibi videri probabilem: quam & tenet Dom. Quitensis Lib. 3. Tract. 8. Seßione 4. n. 6. vbi ait in his partibus, vbi tot sunt, & eorum aliqui cum honorarijs militiæ Officijs, ducum scilicet &c. horrorem non generare, sed potiùs extitisse Sacerdotes aliquot, qui in populo magnam deuotionem excitarunt.

Dico Primò. In Æthiopiæ prouincijs, [Assertio 1. affirmans in Æthiopia.] vbi fundatæ Ecclesiæ sunt, & res Christiana verosimiliter creditur talibus ministris promouenda, si alia requisita concurrant, proculdubio possunt Æthiopes ordinari. Sic citati, & constat ex certissimis de tali ordinatione notitijs.

Dico Secundò. Si qualitates dictæ suffragen [2. cum peculiaribus circumstantijs.]tur, & id accidat, quod Dom. Quitensis affirmat de populi deuotione ac reuerentia, etiam inter quoscumque Europæos vsque ad summum possunt gradum præfati promoueri. Id constat, quia cùm ratione horroris repellendi veniant, eo cessante, caussa repulsæ cessabit. Et hoc quidem etiam si non paululum, sed eximiè nigri sint, quia ratione coloris nullibi apud Sacros Canones videntur exclusi. Et colorem nigrum suam habere præstantiam probat Cassanæus in Catalogo Gloriæ mundi Parte 1. Conclus. 17. & 66. Pro quo & P. Mendoza in Viridario Lib. 4. nu. 155.

Dico Tertio. In his regnis moraliter lo [3. regulariter negans in his partibus.]quendo Æthiopes sunt irregulares in ordine ad Sacros gradus. Id probo, quia vix esse poterit aliquis, in quo requisita pro illis reperiantur: ipsis enim non patent Scholæ Grammaticæ, & aliarum facultatum, ad quas si accedant, cum irrisione expelluntur, & proculdubiò sacer Ordo vilesceret, vnde & vt quispiam debitum honorem Ordini sacro consequeretur, facere deberet miracula. Insuper Episcopus erit nullus, qui de eorum Ordinatione velit audire tractatum. Quòd si eorum aliqui tales inuenti sunt, quales citatus testatur Antistes, illi non in his ordinati regnis, sed aliunde venientes beneuolum hospitium repererunt. Neque ex militaribus Officijs argui licet: quanta enim inter illa & Sacra, de quibus agimus, sit disparitas, nemo est qui valeat ignorare.

Dico Quartò. Circa Tonsuram id posset [4. Tonsuram indulgans.] admitti, quod de Indis à nobis dictum in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. nu. 368. & quidem Æthiopes in conseruanda fide Indis constantiores sunt, vt experientia docuit, & quamplures ætate prouecta eximiæ probitatis exemplo commendati.

Dico Quintò. Quoad Minores Ordines, licet [5. negans quatuor Minores.] absolutè repugnantia non appareat, non videtur vlla conuenientiæ ratio vt illos conferendos asseramus. Necessitas enim nulla est, neque vero etiam vtilitas, cùm aliàs inueniri in illis quoad peritiam mentalem nequeant, regulariter loquendo, quæ Sacri Canones, & Tridentini præsertim exigunt, dum arcentur ab Scholis: & pro honoranda alicuius probata virtute Tonsura sufficiat, si contingat etiam esse cantorem, aut choro idoneum musicis instrumentis; multi enim tales, qui & in Religionibus oblatorum nomine Deo seruiunt. Et quidem Ceroferarij ministerium in Ecclesia obire non poterunt, quia cùm pro illo Hispani adolescentes adsint, nullus eorum erit, qui tali cum socio velit publicè ministrare.

Dico Sextò. Si contingat ex dictis ali [Priuilegijs communibus Sacerdotes gauisuros.]quem ad Sacerdotium prouehi, non ideò priuilegijs communibus eorum congeneribus debent priuati existimari, quia non est vrgens pro eo fundamentum. Si enim aliquod, illud certè, videri in illis cessare rationem concessionis, quandoquidem tales iudicantur, vt maximè Christianis inter Europæos non solùm æquentur, sed etiam præferantur, vt ex Sacerdotij culmine videtur manifestum. Atqui hoc non obstat, vt constat ex dictis Titulo 19. n. 68. vbi ostendimus, vt priuilegium perseueret sufficere caussam motiuam aliqualiter perseuerare, quod in casu præsenti videre licet; perstat enim recens conuersio nationis, cum natiua illius ad commoda naturæ inclinatione, virtute robusta superanda, quod dum ab aliquo præstatur, non ideò est benigna Ecclesiæ indulgentia priuandus, cùm potiùs debeat ipsi ea de caussa benigniùs indulgeri. Et cùm Indorum priuilegijs gaudere Æthiopes à nobis in Thesauro probatum sit citato Tit. 12. num. 129. eorum vsus etiam eis erit licitus, neque Bulla Cruciata circa ea, quæ ad ieiunia spectantia in illa conceduntur, egebunt, aut in ordine ad absolutionem à reseruatis, de quibus & alijs in citato Titulo ex professo disputatum.

SECTIO XXII.

Circa Matrimonij Sacramentum.

DE illo duos habet, & satis doctos Tracta [Quitensis laudatus Antistes.]tus Dom. Quitensis, scilicet 9. & 10. Lib. 3. in quibus, quod ad Indos spectat vix est quidquam, quod à nobis non sit in Thesauro Tit. 12. & 16. & in Additionibus etiam pertractatum. Et aliqua quidem resolutionibus nostris non ita conformia, licet pauca, circa quæ non hærendum, dum probabiliter, vt eidem videtur, à docto scriptore decernitur. Iuuat autem circa nonnulla, aut pro explicatione ampliori, aut maiori addendo robore, seu casuum multiplicatione, (quod in materijs huiusmodi desiderari solet) aliquantulùm immorari.

Circa expressionem consensus in matrimonijs Indorum.

DIctum de hoc in Additionibus nu. 306. [Consensum per alios expressum non tolerandum.] vbi non ex integro approbatus modus dicendi P. Verricelli de Apostolicis Mißionibus Quæst. 247. quoad consensum à Gubernatore tantùm expressum, vbi & pro eo citat Veracruz, Matienzum, & P. Sancium (errore Typographi Pesancium). Quod autem à nobis traditum, à præfato probatur Antistite, & ad Caciquios, Commendatarios, ac Fiscales extendit, à nobis Gubernatoris nomine comprehensos. Qui tamen nu. 3 ait iudicari à se probabile consensum modo prædicto præstitum sufficere, quando ex communi consensu omnium, Gubernator Caciquius, aut Fiscalis designati sunt, vt nomine contrahentium omnium respondeant, quia tunc officio Procuratorum funguntur, cum mandato ad præstandum consensum necessarium. Addit tamen his non [Vt videatur probabile.] obstantibus conueniens se arbitrari vt Parochi contrahere volentium, vt apparet, voluntatem explorent, quia res hæc periculo est exposita ob subiectionem summam quam Indi erga præfatos obseruant, vt neque vel passu vno audeant contra eorum placitum pedum se dominos demonstrare. Vbi quidem si reuera ita accidit, vt præfati mandatum procuratorium habeant; non probabile, sed certum est, talem consensum esse sufficientem. Si verò tale non sit, & sola consuetudo, omnium consensu firmata, idem videtur dicendum, quia similiter in eos est transmissa potestas. Quando ergo probabilitas dicta continget, siquidem id, quod additur de summa subiectione, & verosimili dubitandi fundamento in casibus occurrentibus, transmissionem talem non esse voluntariam, non obscurè videtur indicare? Tunc equidem stare dici potest, quando reuera contrahentes spontaneum consensum habent, & licet Gubernator, atque alij non habeant pro tali consensu significando mandatum, aliquomodo id ex circumstantijs, quod illi affirmant, videtur approbari.

Si autem reuera non consentiant, aut me [Quid deficiente consensu, aut metu extorte.]tus consensum extorserit, tunc P. Verricelli iuxta suum illud placitum, in foro externo pro matrimonio standum esse ait, quia metus non præsumitur, nisi probetur; immò post copulam, cùm illa præsumatur affectu maritali habita (non enim eam lex præsumit habitam affectu fornicario) præsumitur liber consensus. Cap. His, qui fidem, de Sponsalib. Sanchez Lib. 4. Disput. 18. De nullitate autem in foro interno dubitari nequit, nisi affectus maritalis in vsu superuenerit, qui in Indis ex fundamento adducto non est facilè præsumendus. Nihilominùs si in matrimonio pergant, & in bona fide sint, nihil mouendum ex Cap. Ad id de [Cap. Ad id de sponsal.] Sponsalibus, ibi: Cùm mora tanti temporis huiusmodi probationem excludat. Illud autem stet talem contrahendi modum non esse tolerandum, sed Parochos exactam adhibituros diligentiam ad explorandam contrahentium libertatem, pro quo præfatus Antistes monita opportuna ministrat. Vbi & addendum pro eo, quod addit P. Verricelli de metu cadente in constantem virum & non constantem, circa matrimonij nullitatem, respectu Indorum, vix eam differentiam admittere, ob animi pusillitatem, præsertim feminarum: vnde sententia affirmans metum leuem, sed dantem caussam matrimonio, inualidum illud reddere, erga ipsos videri non vtcumque probabilem, vt aliàs, sed maximè probandam. Quia verò rarissimè continget illos nullitatem opponere, in bona sunt, vt dixi fouendi fide.

Id autem quod de consensu per præfatos [De consensu per parentes præstito.] expresso est dictum, non ita in parentibus locum videtur habere. vt nequeat in illis tolerari. Nam in Cap. vnico de desponsat. impuber. in 6. §. finali [Bonif. VIII.] sic statuit Bonifacius VIII. Porrò, ex sponsalibus, quæ parentes pro filijs puberibus, vel impuberibus plerumque contrahunt, ipsi filij, si expressè consenserint, vel tacitè, vt si præsentes fuerint, nec contradixerint, obligantur, & ex eis oritur iustitia publicæ honestatis. Sic ibi; de quo & citatus Præsul Sessione 3. vbi casum adducit inualidi matrimonij, tacente filia, & si parentes consensum iterarint. Et quidem Doctores de consensu hoc pacto præstito agentes, circa explicationem sunt varij, vt non penitus ex illo possit haberi securitas, argumento est non esse penitus qualicumque taciturnitati credendum, nisi ex circumstantijs contrahentium consensus colligatur, vt videri potest in Glossa marginali citati Capitis, vbi ex Ioanne An [Glossa. Vide P. Tannerum Tomo 4. Disput. 8. Quæst. 3. num. 95.]drea sic habetur: Intellige tamen quòd aliud factum concurrat cum illa taciturnitate. Quod quidem in Indis speciali est diligentia dispiciendum, qui non minori parentum metu, quàm Gubernatorum solent ad talia procedere, vnde similiter in casibus istis pronuntiandum, præsertim cùm de feminis agitur, in quibus passio ista solet potentiùs dominari.

De Parochi defectu in remotis partibus, an matrimonio obstet.

DE hoc præfatus Antistes Seßione 6. vbi [Duæ Conclusiones Quitensis Præsulis circa Parochorum defectum.] iuxta probabiles, quas præmiserat suis cum patronis, sententias, duas statuit Conclusiones. Prima est, Christianos, qui per varios casus, varia & discrimina rerum, in aliquibus Infidelium terris inueniuntur, sine spe venturi Parochi per longa temporum spatia, posse sine illo matrimonium celebrare, eorum ad instar, qui inter Turcas, aut Mauros degunt, de quibus id communiter Doctores affirmant, licet non desint qui secus sentiant quidam. Secunda non solùm in terris Infidelium, sed etiam in Christianorum Indorum populis, id fieri posse. Parochorum præsentia destitutis vltra annum & dimidium, ob eorum mortem, & difficilem aliorum prouisionem, pro quo recentia experimenta proponit. Et circa quod etiam à nobis dictum Tomo 2. Thesauri in Additionibus n. 326. cum P. Verricelli.

Videtur autem in prædictis Resolutio [Sacerdotem non posse solùm, sed & teneri ad validandum sacramentum.]nibus id desiderari posse, de quo fuerat, vt ex Titulo constat, instituta, & de quo locutus num. 4. An scilicet deficiente Parocho sine spe opportuni aduentus, si Sacerdos simplex adsit, assistere matrimonio possit, sitque illud inualidum sine eius assistentia celebratum. Et ratio dubitandi desumitur ex fundamento, quod vti fortius approbat num. 3. scilicet assistentiam Parochi & testium ex [Vis legis humanæ quanta.] lege humana haberi, quæ non potuit casus omnes difficultatibus implicatos præuenire, & ita prudenter legislatoris mentem, vt in legibus huiusmodi accidit, explicandam. Atqui quòd Sacerdos, vt assistere possit, debeat esse Parochus, ex lege humana habetur, quæ difficultatem hanc non potuit præuenire: Ergo etiamsi Parochus non sit, valet assistere, vt aliàs argumentatur citatus Præsul num. 4. Quòd si valet, ergo & debet: quòd si debet, & vices Parochi sustinet; ergo sine eo non poterit validè matrimonium celebrari. Quemadmodùm deficiente Parocho, si [Exemplis vrgetur.] alius Sacerdos adsit, non solùm potest moriturus, sed & debet eidem grauatus lethali crimine confiteri. Item, Sacerdos talis omnia potest Parochialia obire munera, audire inquam Confessiones, ministrare Eucharistiam, & Extremam vnctionem, si fortè Oleum sanctum suppetat prouide deportatum. Ad hæc enim omnia, quæ lege caret necessitas, tribuit facultatem, Maiorum voluntate suffragante: Ergo & ad assistentiam dictam, cùm minùs id sit, quàm Sacramentorum ministratio.

Quod & ampliùs roboratur. Nam is, qui [& ex suppleto defectu iurisdictionis ab Ecclesia.] reuera Parochus non est, si ex communi errore habeatur talis cum titulo colorato, valide assistit matrimonio, Ecclesia iurisdictionem tribuente, ob magnam in eo conuenientiam. Ergo quemadmodùm propter illam ita Ecclesia suam prouidentiam extendit, sic & de eo intelligendum, de quo agimus, vbi potior videtur esse ratio. Pro quo & facit id, quod habet P. Tannerus Tomo 4. Disp. 8. [Singulare P. Tanneri pronuntiatum.] Quæst. 3. num. 122. vers. Dici etiam, vbi ita scribit: Dici etiam fortassè potest quadam quasi publica fictione iuris ab Ecclesia tacitè roborata, in eiusmodi locis, in ordine ad hunc effectum, Prædicantes pseudoparochos quasi pro Parochis haberi. Sic ille. Quantò id potiùs in Catholico Sacerdote, de quo est quæstio? Si autem Sacerdos Religiosus sit, id certius ex concessione Pij V. in Bulla 34. in ordine Tomo 2. Bullarij, vt possint Parochorum Officium exercere Ordinariorum locorum, vel aliorum quorumuis licentia minimè requisita, vbi scilicet est defectus Parochorum. Quod ita declaratum à Sacra Congregatione Cardinalium, quæ declaratio auctoritate est Indocentij X. roborata, de quo & dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. n. 273. & alibi, ac præsertim in Additionibus num. 307. vbi pro casu præsenti, alia.

Vbi circa Indos videtur animaduersione [Quid de Indu absente Parocho coniugatis.] dignissimum, si contingat illos in Parochorum absentia coniugari, iterùm esse illo adueniente in facie Ecclesiæ coniugandos. Nam cùm ipsi sciant sine Parocho, & patrinis, quos vocant, matrimonium solitum celebrari, dum in eius absentia specie coniugij iunguntur, pellicatus est potiùs, quàm venerabile connubium & thorus immaculatus, vt Apostolus loquitur. Et quidem ius hoc Ecclesiasticum illis est notorium: quid autem de iure antiquo nationis fuerit, prorsus ignorant, sicut & ea, quæ naturali iure sunt pro legitimo coniugio requisita: vnde apud illos ante Euangelij lucem vera matrimonia non fuisse censent multi, de quo dictum citato Tit. 12. num. 415. Ex quo fit eos, dum in Parochorum absentia iunguntur, verum ac legitimum contractum non inire, vel saltim illud esse valde dubium, vnde iterùm Ecclesiæ ritu copulandos.

De testium defectu, vbi & casus peculiaris.

CVm Parochi defectu Dom. Quitensis [Deficiente Parocho testes adhibendos esse.] testium defectum amplexus, vt vidimus, de quo & pariter pronuntiauit, ex fundamento apud scriptores obuio de publicationis necessitate vt Concilij Tridentini Decretum obliget, qualem non est in remotissimis Indiarum partibus inuenire. Sed quidem vbi iam illius est sufficiens notitia, & ob defectum Parochi matrimonia eo non obstante celebrantur, specialis videtur esse difficultas, an scilicet debeant adhiberi testes, vt ea solemnitatis pars, quæ possibilis est, non omittatur, & sic clandestinorum matrimoniorum inconuenientia quantùm est possibile, euitentur. Et ita tenet Veracruz apud P. Tho [Veracruz.]mam Sancium de Matrim. Lib. 3. Disput. 17. num. 3. qui licet id quod ad probabilitatem attinet absolutæ assertioni tribuat de valore matrimonij in defectu Parochi per annum; quòd tamen supposito talis sententiæ vsu testes duo sint adhibendi, cum certitudine maiori, & quasi certa sub præsuppositione proponit, & eodem modo accipiendus Vega in Summa Casu 361. & vide [Vega.]tur quidem ita tenendum ob adductam rationem. Quod & potest varijs exemplis comprobari. Nam qui non tenetur confiteri peccatum aliquod lethale iuxta varias circa hoc sententias Theologorum, non ideò à Confessione aliorum de obligatus est. Et idem est de pœnitentia imposita, quam si nequeat adimplere totam, tenetur ad partem. Et in contractibus, si pars aliqua solemnitatis adhiberi nequeat, non ideò aliæ omittendæ, quando cum illis contractus sustinetur.

Proponit etiam citatus Præsul Seßione 7. [Parochus cum vno teste an sufficiens.] quæstionem aliam? An scilicet in partibus eisdem possit Parochus cum vno tantùm teste alterius defectum supplens matrimonio valorem exhibere? & negatiuè respondet supponens casum esse possibilem, alias inepta videretur eius propositio. Et probans, quia cùm Concilium duos testes, & Parochum exigat, qui est testis alterius generis, nullus alius supplere pro illo potest, & ita neque ipse pro alijs, iuxta receptam doctrinam ex Felino in Cap. Ex litteris num. 10. de probat. vers. Aduerte. Vbi quidem responsio est obuia, id quidem ita contingere, quando non est casus singularis difficultatibus implicatus, quem non potuit legislator præuenire, in talibus enim, cùm humana sit, non est eius rigor retinendus, iuxta dicta nuper ab eodem circa Parochi defectum, ex quo & argui prætereà potest; nam Parochus est testis qualificatus, & rei sacræ minister idoneus, sacer videlicet, & tamen eius potest valori matrimonij non obesse defectus: Ergo & vnius testis. Melius videtur probari posse ex eo quòd nulla talis potest esse necessitas, quæ ad præfatum modum celebrationis possit adigere; quandoquidem expectari aut inquiri alter testis potest, quem post dies aliquot non est credibile defuturum. Nisi fortè accidat Parochum ad Confessionem alicuius vocatum, cui pellex assistat, & ad bonum animæ eius comperiat futurum vtile, si statim per matrimonium eidem adstringatur, de instante morte solicitus. Sed cùm in casu huiusmodi, de quo Seßione 6. num. 8. admittat Auctor sine Parocho & testibus posse matrimonium celebrari, in eo, de quo agimus, minùs profectò scrupuli, esse debet, quia maius est fundamentum, quandoquidem & Parochus, & vnus testis assistunt, vt videtur manifestum.

De testibus ignorantibus linguam contrahentium, vbi & de Parocho, ac Interprete.

DE his Seßione 8. vbi doctus scriptor [Resolutio Dom. Quitensis.] cum Veracruz, & PP. Henriquez, ac Sanchez validum esse matrimonium affirmat, etiamsi Parochus & testes linguam non calleant contrahentium, dum tamen signa videant, quibus illi consensum manifestant. Si autem signum nullum tale extet, sed sola verba, tunc necessariò interpretem adhibendum, sicut etiam quando contrahentium idioma est diuersum. Vnde & Hispani testes esse possunt in matrimonijs Indorum, & è conuerso. Circa quod animaduerti oportet in l. 1. §. finali. ff. de verbor. obligat. sic haberi: [l. final. ff de verb. oblig.] Sed verum puto, vt omnis sermo contineat verborum obligationem, ita vt alter alterius linguam intelligat, siue per se, siue per verum interpretem. Sic ibi. Ve [Regula de Interprete vt fallat in Indijs.]rus itaque esse debet interpres, cui meritò possit fidi, nec periclitari veritas timeatur. Tales autem non esse generaliter Indos res est eos agnoscentibus satis superque comperta: Ergo non est semper fides eorum dictis adhibenda, præsertim cùm de rebus agitur momenti tanti, vt ea est, quæ ad matrimonij spectat Sacramentum. Hoc ipso, quo hæc scribo, tempore, magna est Indorum frustrata conuersio, pro qua satis luculentus adhibitus fuerat apparatus, dum infidus interpres eam esse ipsorum voluntatem attestatus est, à qua illi valde alienos se posteà conclamarunt. Vt ergo res hæc certioribus possit fundamentis consistere, dicendum interpreti à Parocho vt contrahentes faciat alia præter verba signa consensus exhibere. Vide Addit. Tom. 2. nu. 305.

Sed qualis hic Parochus, qui nec pau [De Parocho linguæ Indicæ ignaro.]cissima illa verba ad consensum significandum sufficientia prorsus ignorat? Ab interprete quidem ipso potuit duo verba addiscere, quæ respondeant istis: Vultis coniugari? & etiam vnum quod Si respondeat. Vt apud nos verbo Casar vsus Indici facto; Casaracuita munanquichiechu? Respondetur: Ari. Vbi eo ipso quòd contrahentes eo verbo respondeant, quod interpres affirmatiuum esse asseruit, eius fidelitas comprobatur. Et citatus quidem Dominus Lib. 1. Tract. 1. Sessione 10. n. 1. collationem & institutionem Canonicam factam ignoranti Paræcianorum linguam, esse nullam & irritam, & nu. 6. & 7. addit ei non fauere Ius in tituli reualidatione. Quomodo ergo id stare potest, quod de Parocho linguam Paræcianorum affirmat? Videtur quidem intelligendum de Parocho, qui linguam eorum callet vt in plurimum, pro quorum est cura institutus, cùm tamen aliqui sint, qui maternam, vt vocant, linguam, singularem, inquam, tantùm sciunt, de quibus dicta Sessione 26. in cuius nu. 2. quoddam proponit hoc in genere dignum æterna commemoratione portentum, quod & hoc loco exscribendum censui, sic enim ille: Sed quidem cùm in corde ardor sal [P. Franciscus Rugi à peritia linguarum, & singulari zelo commendatus.]uandi animas inardescit, omnia perrumpit, & complanat. Sicut fecit Venerabilis Pater Magister (sic honorat, quia doctus fuit Professor superiorum facultatum) Franciscus Rugi Societatis IESV, qui Sexdecim linguas diuersas calluit, in quas Catechismum & Orationes traduxit, non caussatus paucos fuisse aliquando Indos, siquidem quamuis soli essent viginti in aliqua tribu, eam addidicit, ne sine remedio paucos illos pauperes dimitteret ob defectum instructionis, per quod multas cœlo animas lucrifecit, paucos illos conseruans Indos, ab omnibus amatus & dilectus, quia eos magna animi constantia à Commendatariorum oppressionibus & Hispanis alijs defendebat, qui eos remigio, & fodinarum immiti labore vexabant, ac si ænei essent. Horum præmium habebit in cœlo, quod ipsi in terra defuit ob quorumdam sceleratorum querelas, qui vt expeditam suam insatiabilem cupidinem euincerent, à Prælatis vt à portu remouerent ipsum, impetrarunt, generali cum dolore Indorum, quia vnicus illis Magister & Protector ablatus. Parcat huic digressioni lector, affectus enim calamum alio impulit, ob bonam quam habui notitiam eius zeli, virtutis, & charitatis. Sic ingenuus & talium iustus adpretiator Antistes.

Circa gradus cognationis, quibuscum potest Matrimonium validè celebrari.

DE illis agit citatus scriptor Sessione 4. [Sententia Dom. Quitensis circa gradus dirimentes, & aliàs non prohibitos.] de Infidelium matrimonijs, vbi statuit circa primum gradum consanguinitatis & affinitatis in linea recta, & primum consanguinitatis in transuersali versari impedimentum dirimens iure naturæ tale, secus in alijs; vnde concludit in fine ijs tantùm postremis extantibus, quæ de iure Ecclesiastico veniunt, non separandos eos, qui cum illis ante acceptum Baptismum contraxerunt. Præmiserat autem inter Gentiles posse impedimenta iure humano introducta existere, quibus matrimonium dirimatur. De quo & Sessione 9. quando ouiliter viuunt. Cùm ergo talia esse possint ratione graduum aliquorum, qui de iure naturæ non sint; non videtur ita absolutè pro [Quid in eius assertione non sustinendum]nuntiandum, sed quantum fieri valeat, res est ista diligenter exploranda. Licet quod ad Indos spectat, minori sit opus indagine, ob dicta num. 316. & ab eodem Auctore Sessione 1. n. 7. & 8. Quod autem ad lineam transuersalem spectat mirum est vt certum supponi, cùm adeò sit probabile quod à nobis est Parte 1. n. 324. & seqq. probatum: & in Thesauro Tomo 1. Tit. 12. nu. 379. contra quod cùm nihil afferatur, suo in robore sententia præfata consistit.

Addit autem Tract. 10. Sessione 2. quando [Vt faueat recognita probabilitate quo ad praxim.] duo infideles coniuges conuertuntur, vt vitricus & priuigna, aut priuignus & nouerca, qui in primo affinitatis gradu lineæ rectæ inueniuntur, & post Baptismum difficultatem in separatione persentiunt, posse suo in coniugio relinqui, quia probabile est impedimentum hoc non esse iure naturæ tale, & ita etiam est probabile sic contrahentes ante Baptismum legitimè copulari. Adducit tamen Concilium Limense 2. Parte 2. Cap. 38. à P. Coninck allegatum, in quo decernitur eum, [Ex Concilio probatio circa affinitatem, non vrgens.] qui in sua infidelitate nouercæ fuerat maritatus, aut sorori, siue alteri in linea recta cognationis, priùs esse separandum, quàm Baptismus ipsi conferatur; quandoquidem lege naturali matrimonia huiusmodi reprobantur; secus de coniugatis in gradibus, qui solùm legibus Ecclesiasticis prohibentur. Ad quod quidem nihil respondet, sed dici potest Concilium probabilem sententiam amplexum, sed eius non esse vim tantam, vt censeatur obligare, cùm non sit ab Apostolica Sede approbatum, neque alia pro eo concurrant, quæ in Indicis sunt ad obligationem inducendam necessaria. Vide tamen infrà Par. 7. nu. 311.

Sed quod ad affinitatem attinet, Concilio [Limensi tria alia opponuntur.] possumus non tantùm Concilium, sed & Concilia maioris auctoritatis opponere, Agathense scilicet & Epaunense. Primum Can. 61. Secundum Can. 30. in quibus statuitur vt matrimonia in primo gradu affinitatis non contrahantur, cum priuigna scilicet, nouerca, nuru &c. Et tamen præcipitur ne contracta ante nouam prohibitionem dissoluantur. Quod etiam colligitur ex Concilio Aurelianensi 3. Can. 10. & tria hæc Concilia ad [Inter PP. Bonæ Spei & Herincx discensio circa certitudinem in gradu 1. transuersali consanguinitatis]ducit P. Bonæ Spei Tomo 6. Tract. vlt. Disput. 7. num. 70. qui nu. 64. non esse illicita huiusmodi matrimonia iure naturæ protulerat. Sicut & inter consanguineos in linea recta, primo gradu excepto contra P. Herincx Tomo 4. Tract. 5. Disp. 6. nu. 50. Qui docti scriptores alias in eo dissentiunt, quòd P. Bonæ Spei cit. n. 64. & 67. ita contendit matrimonium inter consanguineos transuersales in primo gradu esse iure naturæ prohibitum, vt id sit certum, pro quo tamen P. Herincx n. 54. ita scribit: Sciendum tamen opinionem nostram non esse certam, cùm ei contradicat Caietanus, Pontius, & alij. Qui consequenter admittere debent, ex caussa, seu necessitate grauissima posse Pontificem in hoc dispensare, quamuis id non sit solitum, aut conueniens. Sic ille, addens ex Siluestro verb. Papa quæs. 17. Martinum V. dispensasse cum eo, qui cum sua germana contraxerat, & consummauerat, sic referente Archidiacono. Iuuat autem ipsum Siluestrum suis loquentem verbis excepisse, sic enim ibi: Reperitur tamen Martinus V. [Siluester pro dispensatione Martini V.] vt Archidiaconus refert; dispensasse cum eo, qui cum sua germana contraxerat, & consummauerat, habito consilio cum peritis Theologis & Canonistis, propter mala & scandala alias inde ventura, licet aliqui dicerent eum hoc non posse. Et quia certum tenendum est, incertum verò dimittendum. De Pœnit. Dist. 7. Si quis. ante factum nulli est consulendum vt petat istam dispensationem. Quia etiam instar Sacrilegij est disputare de potentia Principis, præcipuè Papæ 17. q. 4. §. Committitur, & sequenti. (adde Cap. Nemini) Si quis post contractum, & multò magis consummatum matrimonium, obtinuit talem dispensationem, dimittendum est negotium iudicio Dei. Sic doctus ille Magister sacri Palatij.

Circa quam dispensationem P. Bonæ [Quid ad illam P. Bonæ Spei.] Spei citato num. 67. ait non obstare, quia dispensatio solum fuit per modum declarationis, quòd in isto matrimonio duo naturæ iura prout in mundi exordio concurrerunt, quorum alterum superabat ius summæ reuerentiæ naturalis inter fratrem & sororem: quæ declaratio omnino est in summi Pontificis potestate, vt omnes fateri debent. Sic ille, qui licet ius illud, quod aliud summæ reuerentiæ superauit, non explicet, intelligitur tamen fuisse ius necessitatis, iuxta dicta à Siluestro, Propter mala & scandala &c. hac enim de caussa in exordio mundi talia fuerunt matrimonia permissa, hoc enim necessitas propagationis humani generis exigebat. Quoties ergo tale quid acciderit, licita erunt talia matrimonia, sic summo Pontifice declarante.

Sed quidem præfata responsio in primis [Non fuisse tantùm declarationem contra cumdem ostenditur.] quod ad negotium morale attinet, parui videtur esse momenti, cùm ex ea habeatur matrimonia inter fratres & sorores posse non semel, sed etiam sæpè constare, quoties scilicet necessitas ei similis occurrerit, (aut magna vtilitas, quæ pro necessitate reputatur) qua ductus Martinus V. id præstitit, quod est nuper declaratum. Ex eo autem videtur fieri etiam sine declaratione Pontificia idem fieri posse, quia necessitas inferioribus etiam Prælatis potest esse perspecta, & regulariter ampliùs quàm Pontificibus rem à longè prospecturis. Deinde non videtur negari posse in facto tali interuenisse dispensationem, sic enim scriptores tradunt, quibus credendum circa hoc, sicut & absolutè circa factum fides, vt eorum meretur auctoritas, adhibetur. Præterquam quod à præfato scriptore, vt vidimus, asseritur, declarationem talem omnino esse in Pontificis potestate, vt omnes fateri debent. Atqui non omnes Theologi & Canonistæ ita fassi sunt à Martino V. consulti, vt ex adductis Siluestri verbis euincitur, Licet aliqui dicerent eum hoc non posse. Scilicet nec per modum dispensationis, neque alio: Si enim alius ita est certus, doctos adeò magistros Pontificis Consiliarios non lateret. De dispensatione ergo tantùm fuit quæstio, quomodocumque eam libuerit appellare. Tandem post declarationem quod in tali casu non vrgeret obligatio iuris naturalis, fuit ne dispensatio necessaria, an non? Si primum dicatur, habemus intentum. Si posterius ex eo fiet, quod nuper dicebamus, stante necessitatis euidentia, sine Pontificis facultate huiusmodi posse matrimonia celebrari, quod, vt æstimo, non admittet P. Bonæ Spei, pro impedimento isto acris [Declaratio vt adsit simul eum dispensatione.] aliàs decertator. Pro gradibus, circa quos dispensari ab Ecclesia potest, declaratio extat huiusmodi veritatis, & nihilominus præter declarationem dictam, opus est dispensatione in facti contingentia. Non ergo in eo, de quo agimus, declarationem inficiamur, sed eam prorsus admittimus, sed quæ dispensationem præcedat, vt iuxta scriptores præfatos in facto Martini V. accidit, consilio sapientium adhibito, aut quæ dispensatione ipsa declaretur.

Circa conuersos ad fidem, coniugij consortibus non conuersis.

DE his Auctor Seßione 5. & seqq. in qui [Auctor vt consonet in doctrina circa conuersos Auctori.]bus nihil ferè speciale occurret, de quo à nobis non sit in Thesauro, & copiosiùs quidem disceptatum, cum consonantia doctrinæ apud ipsum occurrentis. Et Sessione quidem 5. num. 2. Innocentius VIII. proponitur vt auctor. Cap. Quantò, de diuortijs. Et credendum amanuentium aut typographi errore sic factum, cùm constet auctorem esse Innocentium III. Ibidem n. 4. [Reualidandum contractum conuersorum in facie Ecclesis.] circa priuilegium Pij V. de coniugio cum coniuge conuersa eius, qui plures in Gentilismo habuit vxores, licet prima non fuerit, obseruat necessarium esse vt post Baptismum contractus reualidetur, qui nullus cum secunda & reliquis extitit, idque in facie Ecclesiæ coram Parocho & testibus, quia cum Christiani sint, legibus debent Ecclesiæ gubernari. Sed quod ex anterioritate nequeat sufficiens argumentum pro coniugij valore formari, ex ijs constat, quæ diximus citato Tit. 12. Thesauri n. 415. Nihilominùs ratificatio ob dubium adhibenda &c.

Sessione 6. obligationem agnoscit non [Non dimittendum coniugem infidelem quando contingat. Cap Quantò, de diuort.] dimittendi coniugem infidelem, si periculum non adsit præuaricandi in baptizato, & spes affulgeat conuersionis. Quod quidem intelligendum iuxta dispositionem citati. Cap. Quantò, vt non solùm absit periculum præuaricandi à fide, sed etiam quod verbis illis declaratur: Vel vt eum pertrahat ad peccatum mortale.

Sed quid si præuaricationis à fide periculo non [Peculiaris circa illud difficultas.] extante, sed circa peccata alia, hæc talia sint, vt grauiorum se periculo exponat, si coniugem dimittat. Casus videtur metaphysicus; nam grauiora peccata dimisso coniuge esse possunt adulteria, stupra, & alia in hoc genere turpiora: atqui hæc vitari possunt ad aliàs nuptias transuolando. Quæ autem alterius generis sunt in quocumque statu coniugem talem implicabunt. Sed si reuera ita contingat, dicendum profectò posse illum in suo coniugio persistere, dum lapsus vitare proponat, licet labatur interdum: est enim electio minoris mali, quando alterutrum est ineuitabile, quam esse licitum communis Doctorum sententia firmat. Ex ijs autem quæ ibidem perpendit Auctor de fragilitate recenter conuersorum videtur inferri in Indis communem illam regulam locum non habere. Nihilominùs id tenendum, quod diximus citato Thesauri loco n. 409. & eidem proximis, quod neque absolutè videtur ab illo negari.

Sessione 8. de coniugio agit Æthiopum, [Priuilegium pro Æthiopibus. Et quòd videatur communi alijs.] pro quo tenorem integrum exhibet Bullæ Gregorij XIII. de qua & nos citato Tit. 12. num. 308. vt contrahere possint, dummodò constet absentem moneri legitimè non posse, aut monitum intra tempus in eadem monitione præfixum suam voluntatem non significasse. Quam concessionem vt communem alijs Neophytis Indiarum incolis proponit Compendium Indicum Societatis verb. Matrimonium §. 1. ibi: Dispensare cum quibuscumque vtriusque Sexus Christi fidelibus incolis dictarum regionum &c. Iuxta quod locuti sumus citato Thesauri loco. Et fundamentum desumi ex verbis illis potuit Plenam auctoritate Apostolica concedimus facultatem tenore præsentium, dispensandi cum quibuscumque vtriusque sexus Christi fidelibus incolis dictarum regionum.

Sed quidem illa ad Æthiopes videntur referenda, de quibus tantum sermo præcesserat. Licet autem statim sequatur in hunc modum: & seruis ad fidem conuersis, qui ante Baptisma susceptum matrimonia contraxerant, vbi inter seruos Æthiopes, & incolas statui videtur distinctio, id non vrget: nam proptereà sic additum, quia de Æthiopibus, qui in patria remanent, eorum in captiuitatem abductis consortibus, quos & contingere potest ad fidem conuerti, locutus fuerat Pontifex, ibi: Adeò vt tam ipsi captiui, quàm qui in patria remanentes, si posteà ad fidem conuertantur, cenoiuges infideles tam longo locorum interuallo disiunctos &c. Et ita profectò videtur dicendum concessionis tenore perspecto: quæ tamen, vel propter identitatem rationis, vel quia aliqua Pontificis extitit declaratio, cum ea, quam vidimus, est extensione in Compendio proposita. Erunt & fortè qui censeant clausulam concessionis omnes amplecti, quibuscum, licet parùm verosimiliter loquantur, non est contentiosiùs depugnandum.

Circa cognationem spiritualem, in Jndis, & rudibus aliarum nationum.

DE hoc Sessione 3. Tract. 10. in qua post [Dom. Quitensis resolutiones circa materiam tituli.] illius explicationem, statuit illam non contrahere Indos & rudes alios, nisi, cùm vt sint Patrini accedunt, sufficientem habeant cognationis huiusmodi notitiam: Sicut Ordinati ante vsum rationis neque ad castitatem ex voto seruandam, neque ad diuini Officij recitationem remanent obligati. Et in proprijs terminis, qui similiter Patrini munus exequuntur, vt citatis multis, quos citat, tenet P. Thomas Sancius Lib. 7. de Matrimonio Disput. 61. nu. 4. Neque qualiscumque vsus rationis in illis sufficit, sed qui sit ad peccandum mortaliter necessarius. Iudicat autem Indos rudes (Bozales vocat), qui ad prædictum officium accedunt animo faciendi quod faciunt alij, illam contrahere, quia volens principale, consequenter vult accessorium, vt etiam cum alijs tradit P. Sancius supra Disput. 58. n. 4. Nisi adeò rudes sint, vt à pueris non distent. Et quod ad praxim attinet, qui Patrini est perfunctus officio, semper esse præsumendum voluntatem contrahendi cognationem habuisse, nisi euidenter contrarium constet, aut de incapacitate in eo deprehensa, eo quod pro peccando mortaliter sufficientem non habeat lucem rationis. Vbi & monita pro Parochis opportuna proponit.

Et hæc quidem satis verosimilia, quæ ta [Non esse omnino certas, vbi de ignorantibus impedimentum, & alijs.]men non adeò certa sunt, vt pro talibus debeant venditari. Cognationem namque huiusmodi contrahi sine voluntate illam contrahendi ex solo actu susceptionis tenent Gallegus de cognatione spirituali Cap. 12. n. 7. Ludouicus Lopez Parte 2. Instructorij, vbi de Matrimonio Cap. 5. Colum. 6. P. Gaspar Hurtadus de Matrimonio Disput. 18. Difficult. 3. vers. Præter actum P. Præpositus Quæst. 4. de Matrim. n. 37. & alij, idque præfatus Pater videtur, vt certum & sine controuersia proponere, dicens impedimentum hoc oriri, quamuis ignoretur: nam lex irritans legitimè promulgata vim suam obtinet etiamsi ignoretur. Vnde & addit id verum esse, etiamsi ne cessitate cogente aliquis Baptismum contulerit. Et ita si quis cogente necessitate proprium filium ex fornicatione susceptum baptizaret, non posset postmodùm eius matrem in vxorem accipere. Pro quibus casibus stat P. Sancius, cum alijs, quos citat suprà Disput. 62. n. 10. & 11. ex quibus ad ignorantes validum deducitur argumentum: quia sicut in illis non attenditur defectus voluntatis, ita neque in ignorantibus. Pro quo & fuit ratio adducta à citato Patre n. 10. vbi ait quòd quando impedimentum aliquod non statuitur ab Ecclesia in delicti pœnam (vt est hoc, de quo agimus) sed ob alias rationes, incurritur propter actum præcepti. Ergo & contra voluntatem, & sic etiam per ignorantiam, in quo vt non sequatur aliquando effectus lege prohibitus, solus potest obstare defectus voluntatis, eo quòd ignorantia faciat inuoluntarium. Immò in ignorante maior videtur esse ratio, quia in eo non est animus positiuè contrarius, quem tamen habere potest qui in necessitate aut baptizat, aut suscipit, nolens tamen cognationem contrahere, quo non obstante illam contrahit, iuxta receptissimam doctrinam, pro qua Doctores apud citatos, & apud P. Palaum Tomo 4. Tract. 19. Puncto 11. n. 4.

Et in hac quidem sentiendi diuersitate [Auctores circa intentionem pro contrahendo illo reuera idem fateri, licet videantur aduersi.] non ita apparet, in quo sit talis constituta diuersitas, nam reuera id quod Auctores, qui censentur aduersarij, negant, videntur aliàs confiteri. P. Sancius, Palaus, & alij ipsum secuti, necessariam iudicant aliquam intentionem pro contrahenda cognatione, & sufficere aiunt eam, quæ in voluntate exercendi Patrini officium continetur, quia est quid illud consequens, non immediatè ex voluntate Patrini, sed ex Ecclesiæ statuto. P. Hurtadus cum alijs, qui prædictis se aduersarios exhibent, & vt tales referuntur, dicunt, vt apud illum specialiter videri potest, non requiri intentionem efficiendi actum illum vt cæremonialem, siue vt cæremoniam ab Ecclesia statutam: quia ad cognationem contrahendam nihil aliud exigitur iniure, per quod introducta est, quàm actus ille exterior physicus liberè factus à Patrino vt Patrino. Et pro valore quidem Baptismi necessariam esse affirmat intentionem faciendi illum vt cæremoniam à Christo institutam: Patrinum autem absque dicta intentione valide exercere Officium Patrini vt Patrini, quia dicta intentio ad id non requiritur. Fatetur ergo necessariam esse intentionem faciendi actum Patrini vt Patrini. Atqui Patrinus vt Patrinus est ceremonia sacra ab Ecclesia instituta: ergo vt talem eam intendit dum ad tale munus obeundum accedit. Ait quidem regulariter ita fieri saltem confusè. Tunc sic. Velle efficere actum dictum vt Patrino proprium, talem confusam intentionem includit, vt videtur compertum: ergo iam conceditur, quod aliàs pernegatur, & in sententiam inciditur, contra quam vti aduersam militatur.

Quod vrgeo. Nam actus physicus ille [In P. Hurtado specialius ostenditur.] humano modo factus, non est sufficiens ad contrahendam cognationem, vt fatentur omnes: Ergo præter rationem physicam aliquis debet esse peculiaris respectus, quo eleuatur ad ordinem superiorem: Atqui hic est, quem Patrini Officium importat, ergo cum illo talis actus exercetur. Pro quo est doctrina citati scriptoris Difficult. 5. vbi tenet suscipientem in Baptismo non solemni non contrahere cognationem, & rationem reddit: Quia tentio & susceptio baptizati in Baptismo instituta est ab Ecclesia vt cæremonia in solemni Baptismo, vt ad eius solemnitatem iuuet: Ergo quando Baptismus non est solemnis, tentio ac susceptio (quæ tunc non est necessaria) si sit, non est cæremonialis, neque fit eo modo, quo cæremonialis est, quia non fit vt est instituta ab Ecclesia in Baptismo. Sic ille: ex quo id videtur euinci, quod nostra probatio contendit: Nam ideò in casu dicto non contrahitur cognatio, etiam si actus physicus tentionis & susceptionis exerceatur, quia cæremonialis non est: ergo vt contrahatur, debet vt cæremonialis adhiberi, & vt talis exerceri; Ergo Officium Patrini vt talis huiusmodi respectum includit, saltim confusè, quod esse sufficiens affirmatur. Et ita non benè negatur esse necessarium, sicut est in Baptismo, in quo & confusa est sufficiens intentio, seu virtualis.

Iam quod ad ignorantes spectat, eodem modo videtur accipiendum: nam qui Patrini Officium exercere intendit, non fertur sua intentione in actum solummodò physicum: ignorantia enim non versatur circa Patrinatum: sic enim prorsus nesciret quid sit esse Patrinum, & ita susciperet baptizatum, talis actio merè materialis esset, & ita insufficiens ad contrahendam spiritualem cognationem, iuxta ea, quæ Dom. Quitensis habet suprà n. 6. Ignorantia ergo tantùm versatur circa cognationem, de qua & P. Arriaga Tomo 7. Disput. 26. n. 31. & hanc dicunt Auctores citati contrahi, illa non obstante. Quod & P. Sancius & alij non negabunt, iuxta assertionis eorumdem fundamentum, quòd scilicet cognatio talis ex iure Ecclesiæ officio est Patrini annexa, quod quando quis obire intendit, consequenter etiam, vti accessorium suo cum principali complectitur. Et hoc quidem adnotasse libuit, cùm aliquale operæ pretium sit in rebus Theologicis discrepantes qui videntur Auctorum sensus ad concordiam & planiorem intelligentiam reuocare. De huius impedimenti dispensatione dicendum inferiùs.

Circa potestatem dispensandi in Matrimonij Jmpedimentis, Jndicorum Episcoporum.

Illam cum bonis, quos citat, Auctoribus, [Generalem potestatem in Episcopis qui Auctores in casibus necessitatis agnoscant.] circa impedimenta dirimentia, in Episcopis agnoscit Dom. Quitensis Seßione 4. generaliter loquendo de matrimonio, siue iam contracto, siue ante illius contractionem. Pro quo asserto citat vti antesignanum P. Thomam Sancium Lib. 2. de Matrimonio Disput. 40. n. 7. asserens, quod & Pater ipse non negat, scilicet nullum Doctorem ante ipsum sententiam huiusmodi tradidisse. Sed iam, (inquit) multi sunt, qui eam sequantur, scilicet Vasquez 1. 2. Disput. 178. Cap. 2. n. 10. Salas de legibus Disput. 20. Sect. 1. n. 24. Henriquez Lib. 12. Cap. 3. n. 2. fol. 707. Bonacina de Matrimonio Quæst. 3. Puncto 15. citans Valentiam Tomo 4. Disput. 10. Quæst. 5. Puncto 5. qui tamen eam non tenet. Barbosa Allegat. 35. de potest. Episcopi nu. 5. Mauritius de Alcedo 2. Parte Cap. 7. n. 12. D. Felicianus à Vega in Relectionibus Tomo 1. (non habet secundum) pag. 196. nu. 196. vbi ait à se, cum Limensis Metropolis Vicarius esset generalis, & Gubernator, sine scrupulo dispensatum, neque id semel Machadus Tomo 2. Lib. 4. Tit. 6. Tract. 10. n. 5. qui citat Villalobos, Victorellum, Basilium Legion. Homobonum, & Reginaldum, quos etiam citat & sequitur Diana Parte 1. Tract. 16. Resolut. 17. Ratio autem generalis est illa, quæ apud citatos occurrit, necessitatem inquam fidelium maximam non debere Communibus regulis subiacere; neque præsumi de paterna Apostolicæ Sedis benignitate posse, eam patientes sine remedio relinquendos volituram, cùm in alijs constet ratione distantiæ (& hæc maximè Indicis fauet) paupertatis, infirmitatis &c. casus grauissimos sibi reseruatos Episcoporum committere potestati.

In quo quidem negari nequit sententiam [Eorum sententiam esse probabilem etiam de matrimonio nondum contracto.] dictam satis esse probabilem, quam P. Thomas Sancius sua auctoritate, & rationum pondere non leui firmauit, vt eam plures fuerint secuti, sed non cum ea amplitudine, quam nonnulli ex citatis amplexi, sed in casu raro & vrgentissimo, in quo à dicto Patre proponitur, quem cùm adducunt alij, non ita plenè assentiuntur, sed cum moderatione ab ipso prudenter indicata; vnde qui exce [Quanta cum moderatione eam amplectentes loquantur.]dunt, sine auctoritate loquuntur. Videndus Illustrissimus Barbosa cit. n. 5. Pro quo & Villalobos Tomo 1. Tract. 14. Difficult. 25. num. 6. ita scribit: El caso es muy raro, mas tan grande podria ser el aprieto, que se vbiese de seguir esta opinion, aunque [Villalobos.] no hallo otro Dotor, que dello hable. Casus est valde rarus; sed adeò magnus posset esse conflictus, vt hæc esset sequenda opinio, quamuis non inuenerim Doctorem alium, qui de eo loquatur. Prodijt huius Auctoris opus anno 1629. & cùm tot anni ab edito Opere P. Thomæ effluxissent, scilicet 37. triginta septem, nullus ausus fuerat eius amplecti sententiam. Adeò enim res grauis est, & periculis exposita, vt cum magna consideratione sit in ea procedendum. Diana etiam, qui per idem tempus suas Resolutiones protulit, Approbationes enim Partis 1. annos 1628. & 1629. designant, non ausum se eam sequi testatus donec Doctores cum P. Thoma sentientes deprehendit, quibus citatis decernit sic: Fretus igitur auctori [Diana.]tate horum Doctorum dico, Quando nulla alia media sufficerent ad magnam neceßitatem, quæ vrget, euadendam, tunc posse Episcopum etiam ante matrimonium contractum in impedimento matrimonij dirimente dispensare. Sic ille: videndus etiam Parte 11. Tract. 8. Resolut. 3. Quod temperamentum alij adhibent.

Nequit autem dici iam esse plures Do [PP. Vasq. & Henriq. falsò adscripta.]ctores, qui dictam P. Thomæ sententiam sequantur, inter eos PP. Vasquez, & Henriquez recensendo, qui neutiquam illam amplectuntur. Et quidem P. Vasquez adducto loco nihil habet, & coniecturis validissimis euincitur, cùm Tomum illum scriberet, nondum P. Thomæ Opus prodijsse. Agit ille citata Disputatione nu. 15. de dispensatione circa matrimonium stante dirimente impedimento, & parcè quidem illam admittit post contractum illud bona fide, dum de titulo agitur paupertatis. Nec video quomodo P. Salas [P. Salas minùs exactè locutum.] suprà n. 27. dicere potuerit distinctionem, quam circa hoc adhibet Sotus Lib. 1. de Iustitia Quæst. 7. Arti. 3. de matrimonio bona fide contracto, & ante contractionem, à P. Vasquez nullius momenti censeri, cuius, eâ relatâ, illa sunt tantùm verba: Quam sententiam aliqui etiam sequuntur. Est etiam deceptus idem Pater, dum sententiam P. Thomæ eidem P. Vasquez adscribit, circa quod iam dictum, eritque intuentium oculis manifestum: Pater etiam Henriquez pro matrimonio tantùm contracto militat, pro quo & citatur à P. Thoma, vnde nequit dici eum fuisse secutum posteriùs scribentem; & verò si assertionem illam in P. Henriquez reperisset, neutiquam potuisset asserere se nullius auctoris patrocinio in eam consensisse. Tenent tamen præter citatos illam P. Præpositus Quæst. 8 de matrimonio Dub. 2. in fine. dum eam ex mente P. Thomæ proponit, nec reijcit. P. Palaus Parte 5. Disput. 4. Puncto vltimo §. 1. nu. 9. P. Gaspar Hurtadus Tractatu de Matrimonio Disput. 26. Difficult. 2. P. Herincx Tomo 4. Tract. vlt. Disput. 6. n. 202. P. Bonæ Spei Tomo 6. Tractatu de Matrimonio Disput. 8. n. 11. & alij.

Et facultatem huiusmodi posse ab Epis [Facultas dicta Vicarijs & alijs vt possit committi.]copis suis Vicarijs concedi, & ad hoc specialem requiri commissionem ex citatis plures obseruant, pro quo videri potest P. Henriquez citato num. 2. P. Præpositus num. 15. §. Quibus verò. P. Hurtadus adducens Patres Sancium; & Coninckium, ac Basilium Legionensem. Et ita credendum est D. Felicianum processisse. Et loquuntur illi etiam in casibus matrimonij contracti, in quo minor est difficultas, vnde & sententiam illam sunt qui certam arbitrentur. Licet autem P. Henriquez dicat commissionem tribuendam in casu particulari, potest tamen illa generaliùs indulgeri, & Missionarijs oportet ita fieri, quia in Missionum locis solent multa occurrere, [Quid Missionarijs.] quibus expediat tali remedio subueniri. Et ita vidi Archiepiscopum nostræ Societatis Missionarijs eam plenissimè concessisse: quamquàm rarò accidere possit, vt illi non possint beneficio priuilegiorum, quibus est donata Societas, succurrere, de quo inferiùs post plurima, quæ in Thesauro sunt dicta, & Dom. Quitensis ingenuè & fauorabiliter recognoscit.

Qui & Seßione 10. de dispensatione circa [Dispensationem in matrimonio iam contracto multos defendere.] matrimonium iam contractum disserit, circa quod, vt nuper diximus, minor est difficultas, vnde & affirmatiuè decernit cum Barbosa supra n. 3. plurimos Doctores congerente, inter quos per errorem hîc & alibi Riccius vocatur Alonsus, cùm Aloysius dici debuisset: quod nomen apud Italos nostro respondet Ludouico, non Alfonso. Quod animaduertisse libuit, ne lector nouum aliquem credat Auctorem, de eo inquirendo solicitus. Addit stare illud, etiamsi matrimo [Sine bona contrahentium fide stare posse.]nium sit mala contractum fide ex parte coniugis vtriusque, quod communiter scriptores negant, nec placet Dianæ Parte 8. Tract. 3. Resolut. 79. & Parte 5. Tract. 14. Resolut. 18. & Parte 11. Tract. 8. Resolut. 3. vbi pro ea non contemnendos Auctores adducit, vnde negari nequit esse probabilem, & pro Indis est expressa concessio præcedentium Pontificum, & recentior SS. Clementis IX. nunc Ecclesiam moderantis.

Agit ibidem præfatus Antistes do pote [Circa petitionem debiti.]state Episcoporum ad dispensandum in debiti petitione, pro quo priuilegium etiam Societatis agnoscit: & opportunum censet vt Indorum Parochis ab Episcopis facultas huiusmodi inserta in eorum titulis committatur, quia pro illis esse solet non rarò necessaria, de quo à nobis ex professo actum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. nu. 466. & seqq. vbi & præter priuilegia, duo alia pro Indis com [Tria pro Indis præter priuilegium subsidia.]moda subsidia exhibita. Primum n. 474. vbi dictum prohibitionem petendi debitum esse pœnam secundùm plurium sententiam, & ita ab eam ignorante non incurri. Videndus Diana Parte 9. Tract. 7. Resol. 19. & Parte 11. Tractatu 5. Resol. 38. & P. Dicastillus Tomo 3. Tract. 10. Disput. 9. n. 105. & Dom. Quitensis Tract. 9. Seßione 9. Secundum n. 476. ex incestu occulto non resultare impedimentum iuxta aliquos. Addo & Tertium ex P. Quintanad. Tomo 1. Tract. 9. Sing. 12. vbi ait impeditum petere debitum posse illud petere absque dispensatione ob vitandum proximum periculum labendi in peccata carnis. Quod licet cum Texeda improbet Diana Parte 9. Tract. 8. Resolut. 33. probabilitate non caret; maximè cùm de Indis agitur, quibus remedia, quæ ad superandas carnis tentationes offeruntur, & Texeda prosequitur, aut ab eorum sunt indole aliena, aut difficilè ad praxim aduocanda.

Aliud præfatus Antistes Seßione 12. pro [Quartum ex Parochorum ad id potestate.]ponit, in qua statuit posse Parochos in petitione huiusmodi dispensare, si recursus ad Episcopos sit difficilis, quod etiam ad Europæos, & quoscumque alios extendit, quibus recursus ratione distantiæ, vel aliunde nimis est futurus arduus. Nec solis Parochis id concedendum existimat, sed quibusuis Confessarijs. Probat generalibus illis principijs de cessatione obligationis in lege humana, etiam Ecclesiastica, quando ex eius litterali obseruantia grauia incommoda sequerentur, de quo dictum nu. 314. & etiam rationibus alijs, quibus P. Quintanad. citato Singulari 12. vtitur ad probandum sine dispensatione posse illum debitum petere, qui est obnoxius periculo grauiora crimina committendi, vnde & eumdem Patrem videtur vti suæ assertionis patronum adsciscere, cùm tamen reuera nihil tale, immò oppositum fateatur, vt videri potest nu. 6. sic enim ibi: Vnde in oppidis, vbi nec Parochus, aut sæcularis Confessor potestatem delegatam habent ad hanc dispensationem &c. Et magis ex professo Singulari 11. Neque Auctorem alium adducit id in speciali asserentem; immò Sessione 9. citata Tract. 9. quasi pro certo videtur supponere talem Parocho Indorum non competere facultatem, vnde quid sit ei in casus contingentia faciendum inquirit in Titulo, & ad priuilegium Patribus Societatis concessum admonet recurrendum, qui possunt absentes consuli, & dispensatio ab eisdem impetrari. Adde & quod ex eodem dedimus nu. præced. de commissione Titulis inserenda. Sit ergo assertio dicta probabilis, licet singularis, cui docti adeò Præsulis auctoritas suffragatur.

Circa dispensationem cum mixtim progenitis.

DE hoc scriptor noster Sessione 5. & [Cum Quarteronibus posse dispensari qui censeant.] seqq. & in priori, supposito priuilegio Pauli V. & Vrbani VIII. pro Mestizijs, & mixtim progenitis, affirmat ad Quarterones extendi, quia tales communiter Mestizij compellantur. Addit & robur ab auctoritate, quia ita viri docti in omnibus Occidentalis Indiæ Prouincijs ex Societate censuerunt, & Prælati aliqui iuxta eorum sententiam dispensarunt.

Sessione 6. idem concedit pro Quarte [Qui etiam cum Puchulis.]ronum filijs, vulgo dictis Puchuelæ, qui ex Europæo scilicet patre, & Quarterona matre, aut è contra, sunt progeniti. Et ratio est eadem, quia & isti Mestiziorum sunt soliti nomine compellari. Accedit & auctoritas, nam ita plures viri docti, ex quibus nonnullos recenset, suo firmarunt calculo, & P. Visitator Prouinciæ Noui regni Granatensis vsu ipso priuilegij comprobauit. Adducitur etiam Dom. Episcopus Quitensis Mag. Fr. Petrus de Ouiedo, qui cum quadam Quarterona dispensauit: vbi mirari iuuat hanc eamdem posteà Puchuelis adnumerari, repetita circa eamdem dispensatione, cum de illis agitur. Ne [Negatur de vlteriori generatione.]gat tamen id de vlteriori gradu; nam tales non censentur Mestizij, neque ita appellari soliti. Et confirmat ex doctrina D. Caramuelis asserentis in rebus moralibus quamlibet Octauam partem esse materiam paruam, quia partes plusquàm octo non sunt, sicut in calore & frigore, iuxta communem Philosophorum sensum, octo sunt intensionis gradus: vnde quod vlteriùs extat, erit pars materiæ paruæ, & consequenter adeò parua, vt visum præteruolet, ac pro nihilo reputetur: sicut ea, quam ij, de quibus loquimur, habent, quæ est decima Sexta Indi, & reliquum Hispani.

Sessione 7. de mixtim progenitis agit ex [De mixtim genitis ex Nigris.] Hispano & Nigro, aut ex Nigro & Inda, vel Indo & Nigra. In quo circa priores nulla est specialis difficultas, quia pari pede cum Indis currunt Nigri, & similiter est in eorum generationum processu decernendum. Circa progenitos autem ex Indo & Nigra, aut è conuerso, obseruat ita esse de illis sentiendum, ac si vterque parens aut Indus esset aut Niger; quia mixtio est transmarinicum transmarina, & ita ratione mixtionis nihil præter rationem transmarini habetur, aut quidquam eius deperditum, aut amissum: vnde eorum filij, nepotes, & sic de reliquis, dispensationis beneficio potientur.

Seßione 8. circa omnes prædictos, qui [De impedimentis cognationis spiritualis, & publicæ honestatis.] dispensari in matrimonijs possunt, posse etiam in cognationis spiritualis, & publicæ honestatis impedimentis, de quo & Seßione 16. affirmatiuè resoluitur, quia ita ex Pontificum Bullis non obscurè colligitur: In quocumque, vel quibuscumque iure diuino non prohibitis consanguinitatis, vel affinitatis gradibus, vel alias coniunctis, seu se attinentibus. Ita Vrbanus VIII. in Bulla an. 1629. Vbi & addit Auctor, quod & repetit Seßione 15. dispensationem stare posse etiam si plura impedimenta concurrant, quia scilicet cum cognatione spirituali sit connexa carnalis, aut affinitas, vel aliter, quia in concessione nulla est limitatio, licet in eo regulariter loquendo maior sit difficultas, ex l. penult. §. si verò ff. de adeption.

Seßione 9. pro huiusmodi dispensationi [De priuilegio Societatis circa dictas dispensationes, & quotuplex.]bus adducit priuilegium Societati concessum, in quo quantùm ad tempus aduertit pro foro interno esse perpetuum, pro externo autem finiri an. 1654. vbi solùm concessionis Vrbani habita est ratio, nulla de concessione Innocentij X. qui illi successit, adhibita mentione. Videtur ergo antiquior scriptio, quàm ea indicant, quæ pro illius elaboratione recenti præmittuntur, exacto ferè iam tempore concessionis Innocentij, & proptereà Clementis IX. de qua dictum, alia tenoris eiusdem impetrata. Et extat illa in Tomo 2. Singularium P. Quintanad. edito an. 1652. & non visum suadet citationis defectus in quæstione præsenti, quam Auctor hîc vt in publicum emitteret, prior discutiendam assumpsit, estque resolutioni præfatæ conformis. Cùm alios vsus priuilegij talis in externo foro concessionem dictam à docto Præsule non ignoratam persuadere videatur. Quid ad hæc? Bonam ab eôdem in Opere alio, quod sperare iuuat reddendam rationem, de cuius diligentia in scribendo nihil sinistrum licet suspicari.

Circa prædicta dictum à me Tomo 1. [Opposita assertio circa mixtim progenitos præfertur, illius que fundamentum.] Thesauri Tit. 5. n. 244. & seqq. non solùm quoad matrimonia, sed etiam in ordine ad priuilegia alia, & probatum efficaciter Pontificias concessiones ad Quarterones, & consequenter ad vlteriores mixtiones non extendi. Neque in ijs, quæ adducta sunt à præfato scriptore, quidquam occurrit, quod ad mutandum iudicium vlla ratione compellat. Quòd enim Quarterones communi Mestizij compellatione dicantur, non est ita vt asseritur: neque enim compellatio talis, nisi per iniuriam assumitur, quo pacto ij, qui apud Hispanos Hebraici quidquam sanguinis habere existimantur, etsi satis exiguum, Iudæi dici solent, & idem est de Saracena origine: vnde cùm de puritate originis agitur ad multa honoraria munera & gradus necessaria est, quidquid deprehendatur, obstat; & tamen certissimum est non esse Iudæos, aut Saracenos. Ex quo fit tantùm abesse vt fundamentum dictum positionem infirmet nostram, vt eam potiùs videatur roborare. Contra quam sola militat eorum auctoritas, qui ampliatione dicta arbitrati sunt obsequium se præstare Deo, & commodi multùm infectis originibus importare. Hoc ipso, quo hæc scribo die, scilicet 2. Decemb. 1670. in Sacro Inquisitionis Tribunali duo damnati sunt, & publica statim flagellatione crimen luerunt in corpore geminati matrimonij viuentibus vxoribus, expresso in sententia eorum genere sua cum distinctione Mestizij, & Quarteronis, quia reuera, si ita non fieret, sub Mestizij titulo tantùm expressi, nullus audientium circa Quarteronem conceptum legitimum efformaret. Non ergo communis est, vt dicitur, dicta compellatio.

Ex quo efficiter priuilegium ad Quarte [D. Caramuelis doctrina de octo partibus profligata.]ronum filios non posse nisi magna violentia Pontificum facta verbis extendi. Quod autem ad probandum vlteriorem generationem priuilegio non gaudere ex D. Caramuele adducitur, minimè facit ad rem, de octo scilicet gradibus intensionis qualitatum, cum accommodatione ad negotium morale. A vera enim Philosophia omnino est alienum qualitates octo tantùm gradus intensionis habere: Sed Philosophi ad significationem summæ in qualitatibus intensionis, quæ pro disponenda materia ad introductionem formæ sit necessaria, aut eam consequatur, vbi illa eminet, tot gradus assignant, cùm possint esse quamplurimi, qui tamen penitus ignorantur. Quemad [Ex diuisione assis confirmatio.]modum Iurisperiti As in duodecim vncias, aut partes diuidunt: neque proptereà dici potest vnciam ita esse partem, vt quidquid minus sit, pro nullo debeat reputari. Vnde quod vncia in hereditate est, poterit esse As, si heres moriens eam relinquat similiter diuidendam. Et quidem si id quod est minus parte, in casu nostro pro nihilo est habendum, in Ordine ad heredes ex familia tale deberet reputari, quod constat dici non posse, cùm frequenter accidat aliquos longissimè distantes ad hereditates admitti post diuturnam & implicatam controuersiam inter competitores, temporis diuturnitate propinquiorem cognatum obscurante.

Poterat autem præfatus Auctor pro ea, [Inconuenientia ex aduersa positione.] quam negat, priuilegij extensione, eidem aduersantes adducere, nam & tales sunt, qui cùm mixtim progenitos legant, & mixtionem in vlterioribus generationibus reperiant, fauere illis censent Pontificiam concessionem. Vnde ante non multos dies circa dispensationem cum quodam nobili, & in quo Indici sanguinis vestigium apparebat nullum, consultatio est habita, & quem illa habuerit effectum nescio. Ex quo pro firmanda resolutione nostra, & contraria conuellenda, sumi enim argumentum potest, quia admissa facultate dispensandi cum alijs ab ijs, qui à Pontificibus, eorum expressis nominibus, designantur, nec fixo ibi iudicio non est terminum, in quo sistendum sit, procedente generationum serie, designare, quando aduersantium fundamenta, aut hoc probant, aut nihil, & multoties sine necessitate grauia inconuenientia deuorantur.

Et quidem matrimonia, quæ cum pro [Quæ & aliquando ex opinione probabili.]babili opinione contrahuntur, periculis dissolutionis frequenter obnoxia comperiuntur, reclamantibus quandôque coniugibus; qui si in iudicio sententiam fauorabilem non obtineant, in conscientiæ foro se ab obligatione liberos reputantes, id agent, quod matrimonij statui incommodissimum esse potest, & mille quæstionum occasio. Quid ergo in casu præsenti, in quo P. Quintanad. non est ausus probabilitatem absolutè admittere, neque graues & primarij Theologi suo calculo comprobare. Cùm prætereà resolutio dicta in sola pro matrimonio dispensatione non sistat, sed ad omnia extendatur Indorum priuilegia, circa ieiunia, festa, casus reseruatos, & alia, de quibus Tomo 1. Thesauri Tit. 12. Nec sine graui scandalo stare poterit homines, qui in omnibus vt Hispani se gerunt, & vt tales honorantur, publicaque munia frequenter obeunt, immò & equestribus decorantur insignibus, talia præcepta non obseruantes conspici, quibus si ab obligatione liberos se esse ob huiusmodi titulum, iniuriosum reputarent.

Quod ad cognationem spiritualem spe [Cognationem spiritualem superuenientem matrimonio non impedire debiti petitionem, vt stare queat.]ctat, & publicam honestatem, admittendum sanè, quod & à nobis dictum & probatum citato Tit. 12. nu. 384. & 385. vbi & de legali. Vbi & obseruandum id, quod pro Indis poterit specialiùs deseruire, & asseritur à P. Thoma Sancio Lib. 8. de Matrimonio Disput. 12. n. 15. Scilicet valde dubium esse an cognatio spiritualis superueniens matrimonio impediat debiti petitionem, ex quo intulit P. Quintanad. Tomo 1. Tract. 9. Singul. 8. n. 4. probabile esse non impedire. Quæ quidem consequentia non videtur legitima, nisi aliunde firmitatem accipiat: Siquidem ex eo quòd aliquòd dubium sit, non sequitur statim esse probabile, vnde cum dubio nequit licitè quisquam operari, vt est communis Doctorum sensus. Intelligendum ergo circa illud esse legem dubiam, vel dubium an sit lex; quo in euentu post factam diligentiam non obligare receptissima sententia est, pro qua Doctores apud P. Palaum Parte 1. [Legem dubiam non obligare.] Tract. 1. Disput. 3. Puncto 7. nu. 1. & 2. & vt generale principium proponitur à P. Suarez Lib. 5. de legibus Cap. 6. nu. 3. & ita videri in casu præsenti. Vnde Indi specialiùs poterunt hac opinione iuuari, in quibus ad lapsus huiusmodi procliuitas maior, & non ita prompta dispensatio. Et facultatem ad illam in hoc impedimento Societatis Religiosis competere à superioribus ad id designatis probat Dom. Quitensis Seßione 13. vbi duplex aliud generalius adducit Eugenij IV. de quibus citato Tit. 12. n. 473. & seqq. vbi ostendimus non esse in illis eam, quæ à nonnullis creditur, firmitatem. Alia autem habentur Cap. 21. ex quibus potest robustiùs potestas dicta firmari.

SECTIO XXIII.

Circa Asserta quædam alterius Indici Scriptoris ad Matrimonium spectantia.

IS est, de quo Seßione 20. qui & verb. [Bulla Gregorij 13. circa dispensationem: non perpetua in foro externo.] Indi Sect. 2. n. 3. adducto priuilegio Gregorij XIII. circa dispensationem, & de foro externo loquens, sic ait: Sed prædicta dispensatio in foro exteriori debet fieri cum licentia Ordinarij, & aßistentia vnius ex Societate IESV. Circa quod in primis, quod supponitur non admittendum, priuilegium scilicet Gregorij dictum in Ordine ad forum externum esse perpetuum, cùm ex illius tenore constet finitum an. 1597. vt in Compendio Indico adnotatum verb. Dispensatio §. 6. de quo & in Thesauro Tom. 1. Tit. 12. n. 382. estque etiam iuxta ea, quæ apud ipsum subsequuntur.

Id autem quod de licentia Ordinarij di [Religiosi Societatis non dispensant cum licentia Ordinarij, & quid de valore, & conuenientia]citur, minùs congruè videtur pronuntiatum; in foro enim externo non dispensat Religiosus Societatis cum licentia Ordinarij, quandoquidem eius est & adiutor & assessor, iuxta dicta citato loco Thesauri num. 392. Potest autem dubitari an Ordinarius valeat Religioso omnem suam committere facultatem vt dispenset post eius auditum consilium. In quo quidem non apparet absoluta repugnantia quantùm ad valorem dispensationis, quia is, cui talis facultas confertur, tantæ æstimationis habetur, vt in absentia Ordinarij, iuxta priuilegij formam possit solus dispensationem impartiri, & aliundè non videtur circa hoc potentia limitata. Nihilominùs non apparet conueniens, quia nulla occurrere ratio potest, ob quam Ordinarius soli Religioso potestatem dictam attribuat: eadem enim facilitate, qua dicit, Committo, dicere potest, Dispenso. Immò in commissione ipsa dispensatio elucet, quia Religiosus non suo tantùm nomine, sed Ordinarij dispensationem est impensurus. Prætereà cùm à Pontifice modus in dispensatione tenendus designetur, & hic obseruatus non sit, poterunt dubia molesta succedere, quæ in negotio præsenti maximè oportet præcaueri.

Subdit num. 4. in hunc modum: Hæc [In foro conscientiæ quomodo perpetua, & quid circa restrictionem.] prædicta facultas in foro interiori est perpetua, & ab Vrbano VIII. etiam in exteriori confirmata, excepto primo gradu, & in absentia Ordinarij distantiam 66. leucarum restrinxit ad 23. quæ sunt duæ diœtæ, & durauit vsque ad annum 1654. Vbi quòd perpetua sit in foro conscientiæ ex illius est tenore manifestum, de quo citato Titulo num. 382. Certum etiam est ab Vrbano VIII. confirmatam, cuius confirmationis trasumptum videre licet apud P. Quintanad. Tomo 2. Tract. 6. Singul. 2. quod & prius fuerat præstitum à Paulo V. cuius duæ extant Bullæ in Compendio Indico; sed distantiam 66. leucarum ad 23. ab Vrbano restrictam, quæ sunt duæ diœtæ, non est vt profertur accipiendum: spatium enim duarum diœtarum, vltra quod non liceat vsus priuilegij in foro interiori, indicat anteà inualuisse illud spatio illo ampliori, pro quo sit adiecta restrictio: Atqui non ita res habet, sic enim non restrictio sed ampliatio, aut nouus fauor haberetur, cùm multò minor distantia ad illius vsum reperiatur. Restrictio ergo aliter explicanda est, ex eo quòd, cùm à Gregorio pro foro externo esset absoluta concessio, etiam cùm Ordinarij de facili adiri possent, Vrbanus non ita voluit, sed adeundos si intra spatium duarum assisterent diœtarum. Quod licet additum sit, & ab Innocentio, ac Clemente pariter apponatur, prioris illius concessionis vim nullatenus infringit, quia eam minimè reuocarunt, & sic à nobis stabilitum citato Tit. 12. n. 382. & 386. Quod additur restrictionem factam ad 23. trium leucarum [Diœta quid sit.] spatium, videtur mendum typographicum: Diœta enim in terrestri itinere viginti milliaria continet ex l. 3. ff. de verbor. signific, verb. Significat. l. 1. ff. Si quis cautionibus, quæ vix septem conficiunt leucas vt communiter tradunt scribentes. Et prudentis id committendum arbitrio cum Hostiensi, Abbate, & Menochio concludit P. Angelus Verricelli de Apostolicis Mißionibus Quæst. 160. n. 10. iuxta quod & nos locuti citato Tit. 12. n. 386. & 394. Nullus autem duodecim ferè leucas diœtam includere somniauit. Quomodò autem quod de prioris gradus exceptione dicitur, non obstet, vidimus ibidem n. 309.

Sequitur n. 5. Hoc priuilegium in foro ex [De priuilegio quodam Greg. XIV.]teriori ex conceßione Gregorij XIV. durauit vsque ad an. 1514. & fuit confirmatum ab Vrbano VIII. per alios 20. annos. In margine sic habetur: Scruatur in archiuis Ecclesiæ Limensis. De priuilegio Gregorij XIV. Societati concesso dictum à nobis citato Tit. 12. n. 38. nec videtur esse illud, quod in archiuis Ecclesiæ dictæ seruatur, pro quo sit fides penes eum, cui ita testanti illam pius scriptor adhibuit. Equidem si illud esset, quod est Societati concessum, in archiuis etiam Societatis fuisset asseruatum, & aliqua receptionis eius notitia saltim extitisset; quod secus accidit, iuxta dicta citato loco. Nec dici potest confirmatum illud ab Vrbano VIII. quia confirmatio respectu solius priuilegij Societati concessi habita est, quod in citatis Bullis Pauli V. præcesserat. Circa durationis autem tempus error typographi enormis, dum pro 1614. positum 1514.

Sectione 3. num. 3. Sic habetur: Si Indus [De infideli conuerso cum vxoribus.] infidelis ad fidem conuertatur cum pluribus vxoribus, videndum est quæ ex his fuerit, cum qua primùm contraxit naturalem contractum secundùm regionis consuetudinem. Citatur P. Menochus in Manuss. & benè quidem procedit assertio, si supponatur omnes vxores conuerti, non autem in casu omisso à Pontifice Pio V. de quo dictum citato Tit. n. 418. quando scilicet prima non conuertitur, cum qua legitimus contractus extitit. Licet enim post contractum huiusmodi matrimonium fuerit celebratum secundùm regionis consuetudinem, nulla ex conuersis ius habet ad illud prorogandum, quia reuera nullum extitit, iuxta dicta ibidem.

Num. 6. ita dicitur: Indis regni Chilensis [Plures vxores an permitti Indis baptizatis possint.] possunt à Gubernatoribus ebrietates permitti ob vitanda maiora mala. Et quòd habeant plures vxores, si hæc mala non possunt vitare, nisi maioribus secutis. Sic ille. Quod quidem de baptizatis videtur accipiendum, pro quibus & Sect. 5. n. 16. ita scribitur: In Chilensi regno Indis baptizatis, qui si compellantur vnam tantùm habere vxorem, transibunt ad hostes Gentiles, permitti potest plures habere, ne maiora mala sequantur. Hoc de illis intelligendum, qui non degunt apud Hispanos. Hæc ibi. Quod assertum aliquibus non parùm displicuit, licet pro eo idem, qui pro superiori patronus afferatur: quòd scilicet inter Christianos possit polygamia permitti, de quo dictum citato Tit. n. 381. & 418. vnde oportuit explicationem commodam adhibere, vt non sit sermo de vxoribus, quæ pro talibus quoad vinculum, sed quoad vsum habeantur, sintque reuera concubinæ.

Et quidem ante Baptismum significari [Quid circa praxim obseruandum.] eis seriò debuit monogamiæ apud Christianos obligatio: & consequenter post Baptismum matrimonium contractum ab ipsis cum vna fuit, aut ratificatum cum priori, quia legitimum iuxta gentis mores, sine admixitione aliqua contra naturæ iura, aut cum alia, iuxta dicta. Sic autem rebus se habentibus, & vna tantùm legitima vxore recognita à Christiano Neophyto, manifestum est super inductas alias, non vt tales habendas, sed vt concubinas. Quòd si vt verè vxores habeat & verbo & opere, pro hæretico habendus, & puniendus, si apud Hispanos degat, confugiendi ad Gentiles occasione sublata, talibus enim permissio dicitur non licere: alij namque sunt, qui separatas habitationes habent, Hispanis amici, & in bellis auxiliares, suo Marte viuentes, ex quibus aliqui ministrorum Euangelicorum sunt prædicatione conuersi. Circa quos permissio aut esse in exteriori foro, aut in interiori potest. Prior ad Gubernatores laicos, aut etiam Ecclesiasticos pertinere potest, posterior ad Confessarios. Laici facilè sibi persuadere poterunt vxores non esse, sed pellices, cùm ad eos non ita spectet accurata negotij huius inquisitio, cùm præsertim vnam tantùm in facie Ecclesiæ duxerint. Ecclesiastici curare debent vt illis Catholica doctrina circa hoc à bonis ministris inculcetur cum polygamiæ detestatione, Hispanorum exemplo. Sed quia ad condignum nequit veniri supplicium, quia durum à stirpe genus, non amplius vrgendum, sed orandus Deus, vt emittat lucem suam, & veritatem suam. Confessarij autem neutiquam audituri eos, cùm [Pro Confessariis quid speciale.] in manifesto statu damnationis sint, cùm nequeat illis bona suffragari fides, vt sua possint in obstinatione cum sententiæ securitate relinqui ab alijs criminibus absoluti. Et oportuisset quidem tales non baptizasse, in quibus certitudine videtur morali constare in turpitudinum hæsuros salebra, quàm Baptismo administrato id tantùm agere, vt Sacramentum, quod vitæ æternæ est ianua, in occasionem æternæ mortis conuertatur. Vnde & probationem aliquam præmitti opus est, nec solis promissionibus præstare fidem, sed abstinentiæ in hoc genere experimentum aliquale captare, iuxta quod circa rem tantam ab Euangelico ministro, qui margaritas ante porcos non mittere iubetur, prudenter iudicandum.

SECTIO XXIV.

Circa primum Ecclesiæ præceptum.

ACtum de illo à nobis in Thesauro Tom. 1. Tit. 12. Cap. 15. de quo & Dom. Quitensis Lib. 4. Tract. 2. ex cuius Assertis aliqua percurremus.

De compellentibus Indos ad laborandum in Festis, ad quæ illi non tenentur.

DE hoc Seßione 1. vbi ait non esse pec [Non esse peccatum mortale in compulsione qui censeant.]catum mortale in compulsione, si graues absint iniuriæ: quia Concilium Limense circa hoc Mexicano conforme, dum compelli prohibet, graue præceptum non imponit. Et etiam quia cùm Indi ordinariè loquendo Festa obseruare velint non tam ex deuotione, quàm vt otiositati ac potationibus vacent, vti laboris inimici, eos ad laborandum compellere, otiositati est ac ebrietati in ipsis potiùs obsistere, quàm deuotionem impedire.

Circa quod à nobis dictum citato in Capite. vbi [Quid verosimilius.] ostendimus grauitatem culpæ non esse ex Concilij præcepto sumendam, sed ex vi priuilegij. Ratio autem alia de otio & ebrietate tali compulsione vitandis, nimiùm equidem probat, vnde nihil: certè non videtur vrgere. Probat namque priuilegium dictum minimè fuisse conueniens, cùm occasionem præbeat Indis otio & ebrietatibus indulgendi. Vbi quod ad otium spectat, cum [Quod de otio & ebrietati.] peccatum mortale non sit, non est grauiorum occasione data vitandum; impatientiæ scilicet cum maledictionibus & odio compellentium. Et ex hoc etiam euincitur id, quod de ebrietate dicitur, non esse solida ratione subnixum; tum quia Pontifex in priuilegij concessione id frequenter futurum agnoscens, voluit nihilominùs tenera ista Ecclesiæ germina onere prædicto non grauare. Et prætereà ex labore cum violentia suscepto maiora timeri peccata possunt, quàm sit ebrietas, quæ iuxta aliquos minimum est lethalium omnium peccatorum, pro quo videri potest P. Ar [Ebrietas minimum peccatum inter mortalia.]riaga Tomo 5. Disput. 57 n. 50. quam etiam sine mortali peccato posse contingere affirmat dictus Antistes Tract. 4. Seßione 7. nu. 4. vbi & ait magnam esse difficultatem in exploranda huius peccati grauitate, vt iudicari possit Indum manifestè mortale ebrietatis peccatum commisisse.

Circa legitimas excusationes pro Missæ auditione in festis, in quibus Indi ad eam obligantur.

Cùm titulus Seßionis. 2. sic habeat, de [Distantia pro excusatione audiendi Missam, quæ sufficiat.] sola excusatione ratione distantiæ resolutio procedit, propositis communibus quibusdam doctrinis, quæ Indis possunt applicari. Nam quod illis in pedestri itinere vna leuca non sit spatium sufficiens pro excusatione huiusmodi, quia illam soliti sunt sine difficultate percurrere, nisi quando incommoda alia ex pluuia aut niuibus superueniunt, quo euentu etiam minus spatium poterit esse sufficiens, ituris, aut reuersuris, si probabiliter timeantur: id quidem in multis Hispanorum euenit, qui ruris, aut aliorum generum assueti laboribus agiliores solent equitantes exæquare. Quòd dimidia leuca nimia distantia sit pro sene, aut anu, Sexagenarijs, commune est alijs. Vbi dubitari possit, quid si Sexagenarij integris viribus sint, & multis minoris ætatis forsitan fortiores? Ad quod dicendum non obstare illud naturæ priuilegium, vnde excusatione præfata possunt se tueri, sicut in ieiunij quæstione, iuxta probabilem sententiam, pro qua est Auctor idem Tract. 5. Seßione 3. & nos Tomo 1. Thesauri Tit. 5. nu. 264. quæ senes etiam vegetos & robustos ab obligatione ieiunij (excepto carnium & lacticiniorum vsu) eximit, Sexagesimum annum ingressos. Sed quia Indi, & eis similes nequeunt gradum obligationis nisi post exactam instructionem agnoscere, illa est à Parochis adhibenda, quæ si desit, ex erronea conscientia in peccata ruent, quia ordinariè se obligatos existimant, etiamsi longius per spatium distent, vnde & se vti violati præcepti reos, dum confitentur, accusant.

Laborantes in Festis an excusari Indi possint, & sic excusati alios suo more ad laborandum inuitare.

DE hoc Seßione 3. & 4. in quarum priore [Indis vt liceat in Festis laborare, adiutoribus inuitatis. Mingas dicunt.] affirmat Indos diebus non feriatis circa labores in aliorum commodum occupatos, legali aliqua coactione, posse in diebus Festis suo consulturos commodo laborare. In posteriore autem idem statuit affirmans licitum esse inuitare laboris adiutores. Mos autem, de quo in titulo, is est, vt se inuicem ad laborandum suis in agris inuitent, amicabili retributione, cibo & potu lautiusculè ministratis. Ratio prioris est necessitas, iuxta communes regulas, sicut & posterioris, quia si non se modo prædicto coadiuuent, grauia patientur incommoda, & ita vnusquisque dum alium adiuuat, suum etiam negotium agit. Quæ ratio est pro Indis genuina. Adducitur autem generalis alia ex necessitate etiam desumpta, propter quam possunt ad rurales labores operarij conduci; immò & necessitatem agnoscentes debent sponte concurrere, & offerre se, etiam irrequisiti, iuxta id quod tradit P. Thomas Sancius, cuius non citatur locus; est autem Tomo 2. Consiliorum Lib. 5. Cap. 2. nu. 10. & cum D. Thoma id docere asseritur 2. 2. q. 122. arti. 4. ad 5. pro quo reponendum, ad 3.

Concludit animaduertens in casu dubij [Quid cùm dubia est necessitas.] an necessitas sit vrgens, nec ne, Vicarium aut Parochum adeundos, & à se iussum testatur, vt Indi, quorum prædiola aliquantulùm à populis distant, laborent in Festis, donec campanæ pulsus ad Missam vocantis audiatur. Et expediens fore ait vt Parochi Paræcianos suos circa hoc exactè instruant, vt sine scrupulo possint suo in labore procedere. Quod quidem prudenter & dictum & dispositum: vbi & addendum licentiam liberaliter impertiendam, quouis stante dubio, ne qui petunt, peccandi manifesto periculo, si negetur, exponantur. Non enim parùm præstant, cùm ad licentiæ petitionem animum applicant; quando & commodum illud accedit otiositatis, ebrietatisque vitandæ, de quo num. 360. Hîc enim [Ob vitandam olium vt licitus laber.] cessat ratio, propter quam ibi non esse attendendum damnum illud dicebamus, quòd scilicet minus esset malum aliorum comparatione, de quibus ibidem; illa enim in occasionibus, de quibus modò agimus, locum non habere constat, vnde cum illis indulgenter agendum. Pro quo & suffragatur aliquorum sententia apud P. Thomam Sancium suprà n. 12. asserentium licitum esse in Festis laborare ad vitandum otium. Et licet ipse num. 13. verius esse doceat oppositum, eo ipso censet probabile. Vbi & id absolutè probat, quando labor medium conueniens iudicatur ad repellendam grauem tentationem, quod & asserere doctos testatur Iuniores. Est autem Indorum circa ebrietatem grauis, & quasi natiua tentatio.

De excusatione ob metum, & quid speciale respectu Indorum,

CIrca hoc habentur etiam communes [Metus explicandus atenta personæ qualitate, & quomodo id sit Indis applicandum.] doctrinæ Seßione 5. & 7. & licet non omnes prorsus certæ, satis tamen probabiles, & grauium Doctorum auctoritate suffultæ, quæ poterunt à quocumque mediocriter circa hæc versato sine difficultate Indis adaptari: pro quibus illud præsertim militat, de quo Seßione 5. quòd scilicet Indi pusillanimes valde sunt, & ita quod dicitur de metu cadente in constantem virum, eorum esse conditioni accommodandum iuxta explicationem, quam P. Thomas Sancius adhibet Lib. 4. de Matrim. Disput. 3. nu. 4. vbi quidem cum multis, quos allegat, affirmat metum cadentem in constantem virum debere explicari attenta qualitate personæ; vnde qui respectu alicuius esset leuis, respectu alterius grauis debebit multoties reputari. Metus autem damnum respicit, quod timetur ab inferente vim, & respectu Indo [Quæ grauia ipsis damna.]rum grauia sunt, quæ ab eodem recensentur, vt inclusio in pannificijs, quæ sunt triremibus duriora, incarceratio, verberatio dira, decapillatio, coactio ad laborandum sine iusta mercede, qua licet aliquando se contentos existiment, ideò est, ne si secus faciant, nouis molestijs excipiantur: violenta gubernationis assumptio in magna coacti detrimenta futuræ, & similia, pro quibus certè non multa opus est Theologia: cuilibet enim ea consideranti, & eorum ingenium percallenti, sine difficultate patebunt.

Hinc infert Seßione 7. Indum, qui ex [Bona fides vt excuset audientem extra Ecclesiam, & generaliter.] incarcerationis metu extra Ecclesiam Missæ assistit, præcepto satisfacere, quia iuxta probabilem sententiam id est satis ad præceptum adimplendum. Vbi circa præsentiam, intentionem, & attentionem, eas sententias amplectitur, quæ hac ætate doctissimis arrident Scriptoribus, de quibus nos multa Parte 1. num. 559. & seqq. & num. 617. iunctis præcedentibus. Et quidem Indus modo prædicto audiens Missam, ideò videtur sic assistere, quia putat se præceptum ita assistentem adimplere. Vbi fauorabilis alia doctrina succurrit, de qua Auctor num. 4. & ad tollendos scrupulos opportuna ab eodem iudi catur; quòd scilicet quando aliquis bona fide sibi persuadet in hoc vel illo casu non obligare præceptum, & caussam, quam habet esse sufficientem, quamuis reuera talis non sit, à peccato excusetur. Quod etiam de præceptis alijs similiter intelligendum ex Toleto Lib. 6. Cap. 9. num. 4. Syluestro verb. Missa. 1. n. 6. Fagundez Lib. 1. Cap. 9. n. 1. Iuxta hæc ergo qui bona fide iudicat talem modum audiendi Missam esse sufficientem, potiori iure à peccato excusandus; quæ est illatio irrefragabilis.

Circa citatos Auctores Cardinalis Tole [Auctores doctrinæ præfate vt faueant.]tus loquitur de casibus à se propositis excusantibus à Missæ auditione, & concludit esse sufficientes ad euitandum peccatum, quamuis reuera aliquando tales non sint ob bonam fidem. Syluester doctrinam talem citato loco non habet, nisi fortè illud pro fundamento assumatur, quod habet. §. Tertium, vbi ita scribit: Secundùm Petrum de Pa [Syluester.]lude, qui credit falso iam diem adesse, aut nonam horam nondum esse; licet ex vna parte videatur accusari, quia discrimini se exponit, ex alia tamen excusatur, si deuotio exposcat, & aliter Missam habere non potest, quia in talibus homo crebrò decipitur: & quod parùm deest, quasi nihil deesse videtur. Sic ille, cuius resolutio bonæ fidei non videtur inniti, sed materiæ paruitati: deuotio enim & bona fides distinctæ sunt. Meliùs adduci potest ex verb. Missa 2. n. 2. §. Dicitur Sextò, ibi: Secundùm suam existimationem & fidem, etiamsi aliquando decipiatur. P. Fagundez citato loco nihil habet, benè ta [P. Fagund.]men Libro 2. Cap. 9. n. 1. & vltimo, vbi cum Cardinali Toleto & alijs loquitur, admittendam dicens regulariter excusationem bona fide procedentium. Bene verum est in Indis non ita regulariter hoc accidere, quia si præceptum instet, & de illo cogitatio subeat, regulariter se peccare putant, si non impleant, etiamsi pro excusatione legitimum adsit fundamentum, vnde circa hoc instructione indigent repetita, sicut aliàs dictum.

Circa damna, & nonnulla alia, quæ possunt excusationem erga Missæ auditionem importare.

DE his Seßione 8. & Primò agens de [Spiritualia damna Indis specialia.] damnis spiritualibus, nonnulla recenset Indis propria, ipsis communes regulas applicando: & sic excusari ait feminas, quæ, si ad Ecclesiam se conferant, sciunt se ad peccandum à procis solicitandas. Qui scit se à cognatis ad prandium cogendum, in quo ebrietatis apparatus; ad masticandam Cocam, cum Gentilium cæremonijs, ad exequias, in quibus Ethnico ritu plangendum, vel ad superstitiosum quid piam, & sic alia. Quod multi etiam extendunt ad damnum spirituale respectu alterius; id tamen sunt qui negant. Deinde damna temporalia commemorat, pro quibus obuij scriptores, & addit in fine sic: & aliæ caussæ, quas homo prudens & Deum timens sufficientes iudicabit. Quibus laborem circa hoc [Circa quæ nihil eorum committendum discursui.] nostrum inutilem esse significat, quia cùm Indorum non ea prudentia sit, cui possit hac in parte confidi, nihil agimus, cùm de illis eo titulo excusandis disputamus. Res ergo ista ad Parochos spectat; & cùm doctrinæ generales sint, in earum applicatione arduum nihil, cùm de damnis agitur, sicut etiam cùm de ijs, quæ ad officia spectant pietatis, erga infirmos, & alios, quos deserere inhumanum videretur, in quo & bonum maius talibus accrescit, quam ex nuda impletione præcepti.

Ex quo infert Indum, qui in Quadrage [Confessio & sermo an præferenda.]sima confessurus aduenit (pauci enim sunt, qui id intra annum faciant) si Confessionis tempore dicatur Missa, nec supersit alia, ob maius Confessionis bonum ab illa audienda excusari. Et licet P. Azor dicat hoc debere tantùm admitti, quando Confessio fit ex præcepto, & non quando est voluntaria, nihilominùs P. Fagundez loco citato scilicet Lib. 2. Cap. 9.) plures refert Auctores, quos & sequitur, asserentes de qualibet Confessione intelligendum, ob maius illius bonum. Quod de sermone negat, quamuis sint qui asserant, quia sermo res consilij est, non præcepti, cui est id, quod præcipitur, præferendum, ex Bassæo, Filliucio, & Azorio. Circa quod quando vnica tantùm est Missa, tunc quidem à Confessario quærendum quid oporteat fieri, immò ab ipso etiam non quærenti est dicendum pœnitenti, ne ex erronea conscientia in ipsa Confessione delinquat, & fiat nullum Sacramentum. Et quòd Confessio præferenda sit, quando illius præceptum obligat, non videtur posse dubitari, cum de præcepto agatur, ad iustificationem conducente, & reconciliationem cum Deo, quod est summi momenti negotium. Ex quo & potest colligi, etiam cùm voluntaria est Confessio, quia non instat præceptum, etiamsi de mortalibus facienda, in casu illo, qui videtur ferè metaphysicus, idem dicendum. Si autem de venialibus sit tantùm futura, audienda est potiùs Missa, vt videtur compertum, sicut & de sermone vbi ratio, quæ adducitur ex eo quòd sermo res consilij sit, non præcepti, videtur infirma, iuxta id quod de voluntaria Confessione dicitur, quæ etiam res Consilij est: & quod ad iustificationem & reconciliationem cum Deo spectat, per actum contritionis potest obtineri. Standum est ergo rationi adductæ, & dicendum, etiamsi Confessio voluntaria sit, præferendam in casu dicto, quia res summi momenti est, & facilior ad dictum effectum via, cum peculiaribus gratiæ augmentis respondentibus Sacramento. Quod autem de rara Indorum Confessione intra annum dicitur, de ijs accipiendum, qui suis in populis habitant: nam degentes inter Hispanos eam multi illorum exemplo frequentant. Id quod in Æthiopibus magis frequens, licet mancipijs, de quibus ibidem Auctor, sicut de alijs, qui ob subiectionem, Missæ prohibentur adstare, circa quod nihil est, quod moram in dicendo exigat longiorem.

De excusatione ratione ætatis in pueris, & senibus.

SEßione 6. ex D. Antonini sententia Parte [D. Quitensis circa præfatos sententia, relatâ aliorum.] 2. Tit. 5. Cap. 18. §. 1. & Soti in 4. Dist. 12. q. 1. arti. 11. præmittit Auctor pueros ante pubertatem, quæ in viris quatuordecim annos, in feminis duodecim regulariter loquendo requirit, non obligari præcepto de audienda Missa, sicut neque Ecclesiasticis alijs. Iuxta Auctores autem alios, quos Lib. 1. Tract. 4. Seßione 1. retulerat, & fuerat secutus, obligationem in habentibus vsum rationis, & qui sunt doli capaces, agnoscit, & hac de caussa non posse fixum designari tempus, sed id Confessarij prudentiæ relinquendum. In Indis autem ob eorum ruditatem, & doctrinæ defectum, eo quod montana incolant eorum plurimi, à populis remoti, in quibus degentes quotidie Christianam doctrinam edocentur, futuros censet aliquos, qui duodennio maiores hoc præcepto non obligentur, quia aut illud, aut eius obligationem ignorant. Senes, nisi decrepiti sint, obligari affirmat (illi enim pueris exæquantur) dummodò in populis habitent: si enim per dimidiæ leucæ spatium distent, & itineratio grauis sit lassitudinis occasio futura, aut deteriorandæ salutis, obligatio cessabit: quia humana præcepta non obligant cum damno graui spirituali, aut temporali, quod ad corpus, famam, aut substantiam spectet.

Circa Primum quæstio est à nullo non [Post rationes vsum pueres obligari, & quomodo explicanda obligatio respectu parentum, & Parochorum] morali Auctore tractata, & ea, quam doctus Præsul amplectitur, grauissimi amplectuntur scriptores, & ex recentissimis P. Herincx Tomo 2. Tract. 3. Disput. 3. num. 129. & P. Bonæ Spei Tomo 4. Tract. 3. Disput. 7. num. 32. Sed quidem cùm lex ista (& idem est de similibus alijs) vt obligare in actu secundo incipiat, debeat fidelibus intimari, id etiam circa pueros est faciendum, & dum non fit, non currit obligatio. Vbi quæstio circa parentes insurgit an teneantur illas filijs intimare. Et illi quidem ante rationis vsum præcepta Ecclesiæ memoriter recitare in Scholis solent, sine conceptu tamen sufficienti obligationis eorum, etiamsi videant parentes & alios ad Ecclesias diebus festis concurrere; nam etiam ieiunantes vident, nec tamen se obligatos recognoscunt. Ad quod videtur dicendum non teneri, donec prudenter iudicent esse illos præceptis seruandis idoneos: nam cùm apud Doctores res hæc explorata non inueniatur, non est cur debeant, omnium rigidissimam sententiam filijs intimare, & idem est de alijs, ad quos eorum cura spectauerit; vnde nec Parochis, qui diebus festis solent pueros Christiana rudimenta docere, quamuis conueniens sit vt eos ad audiendam Missam hortentur, huius est obligationis pondus imponendum. Parentes autem ipsos secum ad Ecclesiam adducant, & Missam rem esse magnam frequenter inculcent, sic enim suauiter eos & efficaciter ad subeundum onus obligationis disponent, commodis temporibus exponendum.

Circa Secundum ex eodem Auctore di [Quid circa Sexagenarios.]ctum num. 360. Sexagenarios non teneri ad audiendam Missam, si per spatium dimidiæ leucæ distant, & pedibus sit iter agendum, qui eo loco, scilicet Seßione 2. de graui lassitudine, ac deteriorandæ salutis periculo, nihil asseruit, sed de molestia inexcusabili in talibus, quod tamen hoc loco adiectum. Sed priori illi standum resolutioni, & id quod de molestia, id quod modò de graui lassitudine, & salutis deteriori statu profertur, videtur indicare: molestia enim, quam pœnæ voce designat, ad lassitudinem referenda, quæ, cùm magna est, non potest non senum incommoda esse saluti, & morbi præambula, ex nimio spirituum vitalium & animalium defectu, qui in senibus ob caloris natiui defectum nequeunt reparari, vnde & natura ad resistendum contrarijs accidentibus manet infirmior, & sic facilè potest noxialiter immutari.

Indi Bullam Cruciatæ sumentes an Interdicti tempore ad audiendam Missam teneantur.

NOn teneri affirmat Dom. Quitensis [Resolutio negatiua D. Quitensis cum robusti argumenti solutione.] Sessione 9. eorum sententiam secutus, qui id generaliter asserunt de habentibus priuilegium, eo quòd nullus eo vti teneatur. Obijcit tamen sibi argumentum, quod robustum existimat, ex eo desumptum, quòd pro Indis Interdictum non currat, quia illi iuxta Concilium Limense Censuris ligari nequeunt: Ergo Interdictum respectu illorum perinde se habet, ac si reuera non extaret, & ita eôdem modo currit eorum obligatio. Ad quod respondet Interdicti Censuram, cùm localis est, personas non afficere, sed locum, qui ratione Interdicti hoc habet, vt nullus in illum ingredi queat, nisi priuilegium habeat; vnde si ingrediantur Indi, iam ex vi priuilegij id faciunt, quo tamen nullus tenetur vti. Quæ resolutio docta est, & Indorum accommodata conditioni, propter quam rationem senten [Vnde illa non videatur probanda.]tia ista contrariæ præfertur. Sed certè si absolutè loquendo contraria est probabilior, non videtur respectu Indorum minùs probabilis iudicanda, quia eam amplectentes, nulla facta personarum distinctione loquuntur; cùm sit certum in Republica Christiana quamplures esse & rudes & fragiles Indis exæquandos. Satis ergo eorum fragilitati consulitur, dum sententia probabilis pro eisdem proponitur, sua maiori probabilitate oppositæ reseruata.

Et quidem P. Suarez Tomo 3. in 3. p. [Opinio affirmans probabilior. Et de illa P. Suarij iudicium.] Disput. 88. Sect. 6. vers. Solet etiam, sententiam negantem obligationem non esse practicè probabilem affirmat, nec dubium esse posse circa illud; licet P. Mendus Disput. 15. in Bullam Cruciatæ num. 19. immeritò id dictum asserat. Sed P. Præpositus Tomo 3. in 3. p. Quæst. 4. de Censuris, quæ [Vide etiam P. Arriag. Tomo 7. Disput. 57. num. 19.] est de Interdicto num. 32. præfatum Eximij Doctoris iudicium approbat, dum illud proponit in suæ sententiæ fauorem, quam & amplectitur Auctor Tractatus de Bulla Cruciata Medullæ Theologiæ moralis P. Bussembaum adiecti pag. 58. licet probabilem & securam censeat oppositam. Cùm ergo probabilissima sit, non videtur erga Indos probabilitas huiusmodi variari, quia pro illis fundamentum idem vrget, scilicet sublatum esse penitus adimplendi præcepti impedimentum, siue Censuris grauari illi possint, siue non.

Quod vrgeri potest ex nuper dictis circa [Etiam circa Indos talia, quibuscum opinionibus benignis agendum.] pueros de huius præcepti obligatione, in quo præfatus Scriptor circa Indos eamdem sententiam amplectitur, & committendum id iudicio prudentis Confessarij censet; licet opinio D. Antonini & Soti, qui vsque ad pubertatem obligandos non esse existimant, illorum fragilitati & incapacitati fauorabilior videatur. Et quidem si circa Indos ita philosophandum est, nulla erit benigna, quamtumuis parùm probabilis, opinio, quæ respectu illorum probabilior non debeat reputari, quod neutiquam apparet verosimile: quamuis aliàs dici conuenienter possit, fauorabilibus opinionibus erga ipsos vtendum, quæ practicè dici possunt probabiliores, siue æquiualenter.

Circa inuitos & coactos in Missæ auditione.

DE hoc Seßione 10. quod in Indis vt fre [Negatiuæ sententiæ præfert affirmantem D. Quitensis.]quens proponitur, ex verberum metu ad Ecclesiam venientibus, aut aliàs contra propriam voluntatem. Circa quod D. Antonini sententia præmittitur 2. p. tom. 9. (corrige Titulo 9. quia sic apud P. Thomam Sancium t. 9. lectum, inde error) Cap. 10. §. 2. vbi asserit famulos, qui quantùm est ex se ad non audiendam Missam sunt dispositi, & solùm eam audiunt, quia heros comitantur, non adimplere præceptum. Idem affirmare ait P. Suarium Tomo 3. in 3. p. Disput. 88. Sect. 3. de pueris, qui quasi coacti à Pædagogis intersunt Sacro. Sed P. Thomæ Sancij (locum non citat) sententiam præfert dicentis tales implere præceptum, etiamsi voluntatem non audiendi habuerint, in qua & perseuerent, dummodò cum debita attentione assistant, quia metus non tollit absolutè voluntarium, & ita multa præcepta adiectis pœnis proponuntur, vt metus id præstet, quod præstare voluntas obediendi sincera detrectat. Vnde & Deus interminatione pœnæ vsus, cùm esum fructus designati ligni prohibuit.

Sed P. Suarez citata Sect. 3. vers. Circa [P. Suario sententia adscripta non integra fide.] posteriorem partem, non ita absolutè profert, quod ipsi adscribitur. Affirmat quidem eos, qui inuiti & quasi coacti audiunt, si non obstante voluntate non audiendi, quæ præcessit, dum sunt in Ecclesia, audire velint, & attendant, præcepto satisfacere. Quem quia contrarium censet P. Thomas Sancius in Opere morali Lib. 1. Cap. 13. num. 8. eo quòd videatur ad impletionem præcepti voluntatem non contraueniendi ipsi requirere, quod tamen dictus Pater minimè necessarium arbitratur: quia etiam stante prædicta voluntate, si attentè audiatur Missa, præceptum adimpletur. Concludit autem fortè id, quod asserit, illud ipsum esse, quod voluerunt dicere Auctores ab eo citati, scilicet D. Antoninus, Ledesma, & P. Suarez, & meritò id ita pronuntiauit, si mentem P. Suarij, quæ & aliorum esse videtur, eius verbis expressam attendamus. Non enim ait ille impleri non posse præceptum, si huiusmodi actus habeatur: Non audirem sacrum, nisi herum comitarer, aut à Pædagogo ducerer, licet mortaliter in illo peccetur; si aliàs ita animatus hîc & nunc velit audire debita cum attentione, faciens de necessitate virtutem: Sed si hic: Nolo audire: (quod & à Cardinali Lugo dictum Tomo 1. de Sacramentis Disput. 22. n. 23. vers. Hinc infero) [Illius verbis explorata.] qui stare cum materiali assistentia potest. Verba illius sunt: Primùm itaque necessaria est voluntas audiendi Missam: nam si quis coactus & contra voluntatem suam ibi adesset, non impleret præceptum, quia nullo modo ei obediret. Et iuxta hoc intelligendum est, quod Antoninus ait famulos, seruos, alumnos, vel similes, qui Missæ adsunt, quasi coacti à Dominis seu Pædagogis, aliàs non adfuturos, non implere præceptum; hoc enim est verum quando ipsi habent illam actualem voluntatem, etiam dum actu audiunt Missam, & maximè si ratione illius non sunt attenti, sed distracti. Hæc ille; iuxta quæ apparet ipsum non esse à P. Sancio iuxta propriam mentem impugnatum.

Nec obstat id quod addit sic locutus: Si [Non obstantibus alijs.] autem ipsi talem voluntatem non habent, quamuis fortassè conditionalis illa in intellectu diuino vera sit, nihil refert ad implendum præceptum. Immò licet priùs habuerint illam voluntatem præcepto repugnantem, & in ea grauiter peccauerint, si tamen posteà voluntariè adsint, & attendant sufficienter, implebunt præceptum. Sic ille: vbi supponi videtur nullam de præsenti voluntatem haberi præcepto contrariam, aliàs non adderetur particula Fortassè, cùm sit certum Deum conditionalem illam agnoscere, scilicet non futuram auditionem, quandoquidem actualis pro illa voluntas in audiente reperitur. Non inquam obstat, quia etiamsi voluntas illa non audiendi perseueret, non est certum non futuram auditionem, quia voluntas alia haberi potuit, cùm facilè hominum mutentur voluntates. Et hæc quidem iuxta verosimilem horum Doctorum sint dicta sententiam in casu, cuius resolutio non multùm pro praxi conducet: nam pueri, famuli, & Indi ad Missam coacti audiendam venientes, ita assistent, vt non sint satisfacturi præcepto, sed eo modo, quem P. Suarez exposuit, se gerentes, vt intrauerint, egredientur. Vix enim cùm voluntarij videntur assistere, qui sic affecti sunt, ita se gerunt, vt satisfacere debeant reputari. Quid ergo quando coacti, & corde penitus extra Ecclesiam derelicto. Illa certè voluntatis mutatio eorum est, qui & capaciores, & erga diuina meliùs animati, qui & occasionibus vti sciunt, & redimere tempus, iuxta Apostolicam [Ephes. 5. v. 16.] admonitionem, hoc est, occasiones bene operandi, vt D. Ioannes Chrysostomus exposuit in eum locum.

SECTIO XXV.

Circa Secundum Ecclesiæ præceptum de annua Confessione. Vbi an Bulla Cruciatæ Religiosis valeat quo ad casus reseruatos.

DE Præcepto isto agit citatus Antistes Lib. 4. Tract. 3. vbi nihil occurrit speciale, circa quod curæ nostræ quidquam desiderari possit. Cùm ergo nihil à nobis addendum occurrat post multa in Thesauro de hoc Sacramento, & Præcepto dicta, nec non Tomo præcedenti Auctarij, & suprà Sect. 7. Circa Bullam tamen Cruciatæ, & quæstionem in Titulo propositam iuuat aliquid adiecisse, occasione nuperi Scriptoris, qui affirmatiuam partem defendendam assumpsit, scilicet P. M. Ioannes Antonius Bacus Augustinianus in Summa præceptorum Hispano sermone vulgata Disput. 36. Cap. 11. vbi arguit.

In primis ex verbis Bullæ, sic enim in [Pro reseruatis validum Bullæ vsum quæ videantur indicare.] illa: Iten, Los Cauildos de las Iglesias, y Monasterios de Religiosos y Religiosas, aunque sean de los Mendicantes, que por cada diez personas de los tales Cauildos y Monasterios embiaren vn soldado, consigan la misma Indulgentia. Et inferiùs. Iten, concede [Tenor Bullæ.] su Santidad à todos los susodichos, que durante el dicho año pueden gozar, y gozen de todas las gracias y facultades concedidas en esta Bulla. Vbi notanda illa verba: Concede su Santidad à todos los Sobredichos: inter supradictos autem sunt Monasteria Religiosorum ac Religiosarum. Ergo clarè & expressè concedit Bulla illis, vt gratijs omnibus & facultatibus concessis potiri valeant; inter quas est facultas eligendi Confessarium: aliàs fraudulenter cum ipsis ageretur, nec credendum à Commissario id in Bulla scribi, quod à Pontifice concessum non habetur. Deinde, Quia in Bulla non excipiuntur Religiosi: quando autem Pontifex exceptionem intendit, id exprimit, vt in absolutione ab hæresi, commutatione votorum, ouorum ac lacticiniorum vsu. Et qui vnam caussam excipit, omnes alias videtur inclusisse. Cap. Dominus 37. vbi Glossa. Ex quo aliàs arguit P. Mendus in Bullam Cruciatam Disput. 15. Cap. 4. [P. Mendus.] num. 12. Vbi enim non restringit concedens priuilegium, non est cur à nobis restringatur. Ad quæ fa [Fit satis ex declaratione Pontificum.]cilis est responsio ex declaratione Pontificum, Clementis VIII. & Vrbani VIII. qui Religiosos ab hac facultate exclusos expresserunt, quod quidem omnes piè & prudenter sentientes, & in salutis via cupientes pergere, ab opposito sentiendi modo penitus remouere debuisset.

Sed pergit Auctor, & multipliciter conatur declarationem dictam infirmare.

Primò ex eo quòd Decreta Pontificum [Prima euasio contra illam ex defectu notificationis.] non sunt Regularibus intimata, quoad facultatem dictam priuilegio gaudentibus. Debere autem intimari, de casu isto in terminis loquens probat Basilius Legionensis de Matrimonio Cap. 19. §. 2. num. 14. nam posse Religiosos Confessarium eligere, priuilegium est.

Sed hoc est leue, supra falsam enim supposi [Apertè præclusa.]tionem proceditur, scilicet in Bulla tale priuilegium fuisse concessum, cùm constet oppositum ex Decretis Pontificum, ea de caussa Confessiones sic factas inualidas extitisse declarantium.

Secundò ex eodem Basilio num. 13. pri [Secunda, quia contractus, cum obligatione restitutionis non extantis.]uilegium Bullæ est per modum contractus remuneratiui, cùm dicatur in illa: Por quanto vos. N. distes dos reales de plata, se os conceden las dichas Indulgencias, gracias, y facultades &c. Stante autem huius priuilegij reuocatione, duo debuerunt restitui regales; quod tamen non factum. Ergo &c.

Sed neque hoc plus momenti continet: ad [Nullius momenti ostenditur.]mittitur enim quod assumitur, sed negatur contractum supra facultatem dictam cecidisse, quia si illa semper contraria Pontificum voluntati fuit, quomodo supra ipsam cadere contractus potuit, qui potuit optimè supra alias cadere & Indulgentias, & gratias, quæ sunt sanè plures & magnæ. Quòd si dicatur Religiosos eo animo sumpsisse Bullam, vt sibi pro casibus dictis prodesset, id certè de illis præsumi nequit, nullus enim vellet de se ita cogitari. Deinde si reuera ita censuerunt, suæ id prauæ interpretationi deputent, qui neutiquam de inæqualitate contractus possent conqueri, etiamsi plus pecuniæ contulissent, cùm adeò sit pretiosum quod acceperunt. Quòd si adhuc de fraude querelam ingeminent, petant, & Commissario litem intentent, quia volentes vti Bulla in casibus reseruatis, se illius priuilegio fraudatos repererunt. Prætereà, cùm tot in Bulla Indulgentiæ, gratiæ & facultates contineantur, ex eo quòd de facultatibus vna illa desit ad Confessionem spectans, non sequitur duos debere restitui regales, sed minimùm aliquid ex illis. Non est autem credibile Religiosos minimum illud exacturos, & erga Regem suum ita indecorè animatos futuros, vt reddi sibi instent, quod in bellis, in quibus Religiosorum ipsorum negotium agitur, & Ecclesiæ exaltatio, insumptum nequeunt ignorare.

Tertiò, Quia Motus proprius Vrbani [Tertia ex defectu acceptationis.] VIII. non est in Hispania receptus, vnde neque in Regesto S. Cruciatæ scriptus: ergo non obligat. Consequentia probatur ex communi doctrina de necessitate acceptationis ad legum obligationem l. De quibus, ff. de legibus. Et tit. 2. l. 32.

Respondeo non fuisse scriptum, quia non est [Manifestè conuellitur.] iudicatus fauorabilis, nec à Religionibus, quæ illum impetrarunt, præsentatus est, quia nullum inde bonum effectum expectabant, neque necessarium iudicarunt, si reuera ita est, vt asseritur. Iam quod de acceptationis defectu dici potest, hoc ipso confutatur: nam quæ illum impetrarunt Religiones, pariter acceptarunt, quod de multis alijs etiam constat: neque vna aliqua in speciali designari poterit, quæ acceptationem recusarit: quod quidem, si innotuisset Pontifici, non posset non, cum Religionis talis dedecore, maximè displicere. Prætereà, Motus proprius dictus non fuit lex nouum ius statuens, sed Pontificiæ mentis declaratio doctrinalis, quæ non potest non acceptari, vt est communis Theologorum sensus. Et quidem quòd Confessiones, de quibus Pontifices affirmant fuisse nullas, tales profectò fuisse iuxta prædictum fundamentum nequit dubitari: ergo & de futuris idem est pariter asserendum, ex eiusdem firmitate.

Quartò ex Cardinali Toleto Lib. 5. Cap. [Quarta ex doctrina Cardinalis Toleti.] 15. n. 7. vbi ita scribit: Cùm quis habet Bullas aut Diplomata Apostolica (potest confiteri Confessori non proprio) quamuis enim hactenus abrogata sint præterita quantùm ad hoc; tamen si qua in posterùm dantur, tunc per ea homo habet facultatem confitendi cuilibet Sacerdoti apto ad Confeßiones audiendas, etiam nulla habita licentia ipsius proprij. Sic ille. Ergo licet Bulla per dictum Motum proprium abrogata sit quoad effectum præfatum, poterunt tamen Religiosi ea vti, quæ postea concessa est, & talem non habet limitationem.

Respondetur admissa doctrina Cardinalis per [Quæ admittitur, & non obstare ostenditur.]docti, in qua nulla est difficultas, negando illationem, quia Pontifex declarauit etiam futuras concessiones similiter esse accipiendas, dum Pontifices eodem tenore verborum vtentur, sicut de concessionibus præteritorum Pontificum declararunt, quas eumdem habuisse verborum tenorem est manifestum, ex quo euidens formatur demonstratio. Bulla hæc, quæ precessit, non continuit huiusmodi facultatem: hæc, quæ modò conceditur, eumdem habet verborum tenorem: ergo talem facultatem non continet: & hoc potuit Pontifex ad futuram rei memoriam declarare.

Quintò ex eo quod Innocentius X. & [Quinta nil nouum continet.] Alexander VII. nouas Bullas concesserint; ergo non obstante Motu proprio Vrbani VIII. suum illæ quoad facultatem dictam effectum habebunt. Ad quod iam dictum, vt non oporteat circa illud verba cumulare.

Sed obijcit sibi, facultatem huiusmodi esse [Ex destructione Religiosæ obseruantiæ argumento intoleranda responsio.] contra obseruantiam Religiosam, quia nullius momenti esset reseruatio, & subditi Prælatis illuderent. Et respondet illis Diui Augustini verbis in Regula: Quantò ampliùs rem communem, quàm propriam curaueritis, tantò vos amplius proficere noueritis. Bonum autem quod ex Cruciata sequitur, vniuersæ est Ecclesiæ commune, quandoquidem ad defensionem fidei Catholicæ ordinatur, pro quo amplius est subsidium, dum plures Bullam sumunt, & ideò à Pontifice tollitur reseruatio. Quod confirmat ex eo quòd respectu Clericorum, & laicorum etiam oportet esse casus reseruatos, qui tamen Beneficio Bullæ quo ad illos potiuntur.

Ad quod illud in primis dicendum, vel ex hoc [Contra illam euidens discursus.] vno, quod conceditur, euidens apparere, quàm sit hæc sententia dissona rationi. Quomodo enim sit credibile velle Pontifices Religiosam obseruantiam profligari, Prælatis illudi à subditis, ob cumulum illum pecuniæ non magnum, qui ad effectum dictum potest corrogari? Religiosorum quidem numerus magnus est, sed ex illis plurimi Religiosè viuentes, si Bullam sumant, non eo quidem fine facient, quia non indigebunt. Alij, in quibus graues lapsus non omnes securum modum conscientiæ consulendi in Bulla consistere prudenter arbitrantur: vnde non tot sunt reliqui casibus implicati, & habere volentes in Bulla perfugium, qui valeant Catholici Regis augere cumulo pecuniarum exercitus, magis optaturi eorum orationes & Sacrificia, quàm nummos, de quorum est Religioso agendi modo solicitus, & qui eorum inopiam solet Regijs largitionibus subleuare.

Deinde verum profectò est bonum com [Bonum etiam commune in illa constitutum.]mune priuato esse præferendum; sed in casu nostro Religiosa obseruantia commune etiam est bonum. Et licet quod ad Cruciatam spectat per se loquendo vniuersalius sit, illud tamen à contributione Religiosorum ob titulum illud reseruationis non ita pendet, vt grauius & vrgentius quàm Religiosa obseruantia debeat æstimari, ex qua etiam, & magna quidem ex parte, felix Ecclesiæ pendet status, cùm status Religiosus vtriusque sexus & numero & perfectione illustrior Ecclesiæ portio sit, sua supremis Hierarchis dignitatis excellentia reseruata. Ex eo autem quod de illius perfectione est dictum, constat diuersam in reseruatione habendam esse rationem inter ip [Discrimen circa Confessiones cur à Concilio Tridentino inductum.]sos & sæculares Clericos, ac turbam laicorum. Status enim perfectionis, pro qua Religiones militant, maiorem reseruationis exigit cautionem, quod Pontifices suis in Constitutionibus egregiè ponderarunt. Ex quo & factum vt Concilium Tridentinum Seßione 23. Cap. 15. necessitatem approbationis Episcopalis statuens ad audiendas Confessiones sæcularium, etiam Sacerdotum, id non extendendum duxerat ad Religiosorum Confessiones, vnde illi possunt non approbatis ab Episcopis cum licentia superiorum confiteri. Cuius discriminis rationem post alios reddidit P. Fagundez Lib. 7. circa secundum Ecclesiæ præceptum Cap. 2. n. 12. ex eo quòd sæculares conscientias habent communiter grauioribus peccatis oneratas, & ideò ratio postulabat, vt illis darentur & assignarentur Medici & Iudices, qui à suis Episcopis iudicentur idonei. Religiosi autem communiter sunt cautiores in peccando, & conscientias habent magis timoratas &c.

Concludit dictus Auctor affirmans Con [Approbationem Episcopi in Confessario Religiosorum Bulla vtentium malè ab aliquibus negari.]fessarium eligendum à Religiosis esse posse vel approbatum à suo Episcopo, vel à Prælato Religiosi ipsius, aut alterius Religionis, quamuis approbatus ab Episcopo non sit: pro quo citat in margine Machadum Tomo 1. Lib. 1. Parte 2. Tract. 5. Docum. 5. & in principio Capitis Gesualdum Parte 2. Tract. 2. Cap. 2. à n. 39. qui de Iubileo loquuntur, & quoties in Bullis absoluta facultas conceditur cum approbatione requiri solita; non in casu, de quo agimus, quamuis per consequentiam legitimam videatur deduci, vt si absolui à reseruatis possunt, præfata doctrina eis possit applicari: Sed contrarium receptissima sententia tenet, pro qua P. Fagundez suprà nu. 6. vbi citatis pro ea Nauarro, & PP. Henriquez, ac Suario affirmat esse certam & indubitatam, in qua suppositione loquitur P. Mendus Disput. 22. nu. 24. P. Præpositus in 3. p. q. 8. de Sacramento Pœnitentiæ nu. 7. vbi & addit ita respondisse Pontificem audita Cardinalium Congregatione, & responsio videtur esse illa, de qua P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disput. 28. Sect. 6. nu. 6. & est Gregorij XIII. [Declaratio Gregor. 13.] Sic se habens: Sanctißimus Dom. noster declarauit tempore Iubilei posse omnes Regulares confiteri peccata sua Sacerdotibus approbatis ab Ordinariò ad audiendas Confeßiones &c. Vel alia, de qua statim P. Martinon Tomo 5. Disput. 53. num. 34. P. Gaspar Hurtadus Tomo 1. de Sacramentis Disput. 10. de Pœnitentia Difficult. 13. vbi concedens, licet multi id negent, Religiosum habentem licentiam absolutè confitendi Confessario à se electo, posse non approbatum eligere; id tamen supponit ita esse, quando sine restrictione facultas conceditur, qualem in casu nostro reperimus. Moure in Examine Theologiæ moralis Parte 3. Cap. 6. §. 9. Quæs. 17. & alij.

Circa quod Bonacina Tomo 1. Disput. 5. [Aliqui vt id censeant probabile.] de Sacramentis Pœnitentiæ Quæst. 7. Puncto 4. n. 25. vers. Mihi verò oppositum proponit vt valde probabiliter sustinendum, pro quo & coniecturas adducit sibi visas verosimiles. Addit tamen sic: Verùm contra hanc rationem obstat, quòd in Bulla dicitur eligendum Confessarium approbatum ab Ordinarijs locorum: Superior autem Religiosorum non [Bonacina.] censetur Ordinarius locorum; quia hoc est conforme voluntati Clementis VIII. in quadam Constitutione edita die 4. Nouemb. an. 1590. quam refert Quaranta verb. Confessor, pag. mihi. 197. Ita sentit Zerola de Pœnitentia Cap. 15. Quæst. 1. vers. Dico Quintò, & Cap. 16. Quæst. 8. vers. Dico Tertiò, Sorbus, & alij. Hæc ille, ex quibus videtur id, quod superiùs de probabilitate dixerat, tantùm speculatiuè loquendo protulisse, & sic à Machado debuit aduerti, & à P. Palao Parte 4. Tract. 23. Disput. vnico Puncto 17. num. 11. qui censet probabilem, licet contrariam sententiam omninò securam & consulendam asseueret.

Et vt ad præcipuam quæstionem cala [Circa vsum Bullæ in Religiosis circa reseruata deesse probabilitatem.]mum reuocemus, & opportuna conclusione claudamus, audiendus Auctor Tractatus in Bullam Cruciatam post Medullam Theologiæ moralis P. Bussembaum, Dub. 14. Arti. 3. vbi proposita quæstione sic loquitur: Resp. 1. Non posse quoad casus reseruatos, neque Confessarium ordinarium Monasterij vel domus posse absoluere ab illis virtute Bullæ. Hæc sententia est communis: & quamuis ante Decretum Vrbani Octaui Doctores aliqui graues contrarium senserint, post illud tamen Decretum nemo audet eam defendere, quia parùm iam, aut nihil habet probabilitatis. Fundamentum robustum &c. Pergant iam Religiosi, & in nauigatione, qua pro obtinendo salutis æternæ portu laborant, rem tantam debili adeò lembo committant.

SECTIO XXVI.

De annua Communione, tertio Ecclesiæ S. Præcepto.

DE ijs, quæ ad Sacro sanctum Eucharistiæ mysterium spectant, dictum suprà Sectione 11. & 13. & copiosiùs in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. Cap. 17. & aliàs, proquo Index verb. Communio. Et in Additionibus verb. Eucharistia. De illo Dom. Quitensis Lib. 4. Tract. 3. multa exhibet, de quibus & Nos affatim, sed nihilominus circa illa cursim, sed vtiliter disserendum.

De tempore obligationis.

SEssione 1. affirmat citatus Præsul in reg [D. Quitensis. Asserta circa tertium præceptum.]nis Hispaniæ ex priuilegio Clementis, qui & VII. dicitur, & VIII. posse satisfieri Præcepto quouis die Quadragesimæ, cuius meminit Hieronymus Sorbus in Compendio priuilegiorum Mendicantium, sed non esse in vsu. De quo & in Prologo n. 6. Addit doctrinam prædictam esse pro Indis percommodam, qui nequeunt commodè in die Iouis sancti, aut Paschatis communicare cùm vnus aut duo sint tantùm in eorum populis Sacerdotes: estque id magis conueniens, vt melius ipsi ad hoc Sacramentum recipiendum disponantur. Proponit etiam opinionem P. Layman apud Dianam Parte 3. Tract. 4. Resolut. 82. (corrige 81.) asserentis ex qualibet rationabili caussa posse Communionem vsque ad Pentecosten differri, non enim est notabilis dilatio.

Vbi quidem priuilegij peculiaris Indo [Circa priuilegium Hispaniæ concessum, & illius extensionem pro Indijs, quid videatur obstare.]rum mentio nulla, quod & Æthiopum ac Mixtorum, & à Nobis exhibitum citato Tit. 12. Cap. 16. Vt autem quod est pro Hispania concessum Indis possit aptari, est specialis difficultas ex eo quod asseritur, scilicet non esse in vsu: ergo iam vim suam amisit, & ita Indis nequit esse proficuum. Est quidem illud Clementis VII. vt videri potest apud P. Azor Tomo 1. Lib. 7. Quæs. 4. & vt amissum credi possit, non solùm sufficiens, sed etiam superabundans temporis spatium effluxit, centum scilicet & triginta annorum. Ad quod dici potest priuilegia huiusmodi, quæ non concernunt onus tertij, nec sunt in alicuius præiudicium, per non vsum non amitti, quod vt probabilius cum bonis, quos citat, Auctoribus, tenet P. Palaus Tomo 1. Tract. 3. Disput. 4. Puncto 18. [Quæ priuilegia non amittantur per non vsum.] nu. 4. Sed perstare videtur difficultas, quia cùm Hispaniæ regna noluerint hoc priuilegio vti, censuit sanè illa vsum talem sibi non expedire. Et Paschalem solemnitatem noluit ea reuerentia priuare. Ergo cùm sic se res habeat in præcipuis & originarijs Coronæ partibus, non est vsus ad minùs præcipuas & adiectitias extendendus, in quibus eadem potest ratio militare, cùm iam non de Indis tantùm sit quæstio, sed etiam de Hispanis, qui sicut in Hispania poterunt in Indijs priuilegio dicto potiri. Et etiam dubitari non sine magno fundamento possit, an priuilegia pro Hispania concessa possint ad Indias extendi, de quo dictum citato Titulo 12. nu. 147. & 148. vnde pro Indis & alijs, de quibus nuper, necessarium fuit priuilegium dictum impetrari: præcepti robore quoad Hispanos penitus perdurante.

Ad quem scrupulum submouendum dici [Extare vsum in Hispania qui Auctores asserant. Antonius Moure.] posset id, quod de non vsu asseritur, non esse certum, cùm docti Scriptores oppositum protestentur, ex quibus Antonius Fernandez de Moure in Examine Theologiæ moralis Parte 2. Cap. 8. §. 4. Quæs. 3. qui pro priuilegio Clementem Octauum, sed cum manifesto errore, qui Typographi forsan, allegat P. Fagundez Lib. 1. de 3. Ecclesiæ [P. Fagund.] Præcepto, Cap. 5. n. 3. vers. de Consuetudine, vbi ita scribit: Nec solùm in Lusitania, sed etiam in tota Hispania, legitima consuetudine receptum est, vt Præcepto satisfaciat, qui in qualibet die Quadragesimæ communicauerit, teste Azor (suprà, vbi errat etiam citatio, dum pro Capite 30. habetur 41.) vbi asserit testatum fuisse à Laurentio Episcopo Prænestino Cardinali Sanctorum quatuor Coronatorum, declarasse Clementem VII. quòd in quolibet die Quadragesimæ possent fideles in tota Hispania huic præcepto satisfacere: quæ planè declaratio continetur in Compendio priuilegiorum Fratrum Minorum, & aliorum Mendicantium, & non Mendicantium impresso Neapoli. Sic ille. Andreas Victorellus in Additionibus [Victorell.] ad Instructionem Sacerdotum Cardinalis Toleti Lib. 6. Cap. 6. vers. A die palmarum, sic habet: In Hispania conceßione Clementis VII. hoc præceptum impleri potest qualibet die Quadragesimæ vsque ad Dominicam in Albis inclusiuè. Sic ille, occasione eorum, quæ habet idem Cardinalis in eo Capite, sic locutus: Iam consuetudo obtinet ferè vbique, vt in [Cardinalis Toletus.]cipiat à die Palmarum; & in aliquibus locis per totam Quadragesimam. Hæc ille, vbi ad patriæ suæ consuetudinem priuilegio firmatam videtur respexisse. Emmanuel Rodriquez in Explicatione [Emmanuel Roder. Viualdus.] Bullæ Cruciatæ pag. 181. Viualdus in Candelabro aureo §. de Eucharistia n. 10. in fine. & alij.

Sed reuera hoc non videtur satisfacere, [Qui illum negent.] quia vsum talem generaliter non extare notissimum est, yt experientia constat, licet id scriptores summa digni fide non testarentur, vt testantur Emmanuel Rodriguez in Additionibus ad Ex [Fr. Emma.]plicationem Bullæ, de qua nuper, pag. 436. vbi contra Ludouicum Lopez priuilegium quidem Clementis VII. quod seruari asserit in Conuentu de Luchente PP. Prædicatorum, de quo fidem ipsi factam ait à doctissimo P. Vincentio Iustiniano, constanter defendit. P. Palaus Tomo 4. [P. Palaus. Leander.] Tract. 21. Disput. vnica, Puncto 15. n. 2. Leander à SS. Sacramento Tomo 2. Tract. 7. Disput. 7. Quæst. 12. P. Escobar de Mendoza Tomo 5. Problema [P. Escobar.]tum Lib. 44. n. 49. Quod & videtur apertè censere P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disput. 70. Sect. 2. vers. [P. Suarez.] Sed circa. Vbi ait sibi non satis neque de priuilegio, neque de vsu constare: At constaret ipsi saltem de vsu Hispaniæ diuersis in prouincijs demorato.

Et citatus quidem Leander non videtur [Leandri inconsequens doctrina sinistrè auctores allegantis.] consequenter locutus, cùm enim asserat neque in Castella, neque in Nauarra, neque in Aragonia, talem vsum vigere, subdit tamen sic: Si introducta sit prædicta consuetudo, quam introductam credo, quia vltra prædictos Doctores (Viualdum, Emmanuelem, & Ludouicum à Cruce, cum PP. Azor & Fagundez) id affirmant Nauarrus Cap. 21. (Manualis) n. 45. & Rodriguez Tomo 2. qq. regul. q. 56. arti. 3. & Trullench Lib. 5. Cap. 5. Dub. 2. n. 3. (corrige Lib. 3. & nu. 6.) Sic ille. Et ij quidem, quos pro consuetudine introducta producit, nihil certè firmum statuunt. Nauarrus priuilegij Clementis non meminit, sed consuetudinis, si legitimè præscripta sit, vt Conimbricæ, & locis alijs, quod, ipsum allegans, tradit etiam Emmanuel, vers. Ex his Secundò. Nec Trullench plus habet, nisi Valentiæ consuetudinem.

Citat etiam in fine P. Dicastillum Tomo [Quid P. Dicastillus.] 1. de Sacramentis Tract. 4. Disput. 10. præcipuè à nu. 164. vbi quidem de priuilegio satis constare asserit, & eius non vsum non obstare ob ignorantiam. Maiorem autem difficultatem ex reuocatione viuæ vocis Oraculorum ab Vrbano VIII. facta recognoscit, cui soluendæ nihil nobis confert, sed ea proposita ad alia pergit. Sed dici po [Non obstare reuocationem oraculorum.]test in reuocatione prædicta excipi priuilegia illa, quæ iam habuerunt effectum: tale autem esse hoc, de quo agimus, quia ratione illius inducta est multis in locis consuetudo, quæ ipsius effectus meritò dici potest. Ex quo videtur inferri ijs, apud quos non viget consuetudo, non esse licitum priuilegij vsum. Quod quidem potest conuenienter admitti. Nihilominùs dici etiam conuenienter potest illis valere adhuc priuilegium, quia de illo scribentes post dictam reuocationem, nullam ex ea parte circa ipsius permanentiam difficultatem habuerunt. Vnde P. Escobar suprà vsum futurum licitum probabiliter affirmat. Ratio autem ex eo reddi potest, & satis quidem congruè, quod in priuilegio huiusmodi non extet fundamentum illud prauæ interpretationis & extensionis, quod Pontifices Gregorius & Vrbanus ponderarunt, cùm ipsis constaret multis in partibus vsum talem introductum, & suam in illo conuenientiam reperiri: vnde in Hispania, in qua tantoperè Catholicæ fidei splendet integritas, nihil occurrit, quod ad reuocationem priuilegij dicti potuerit prouocare. Vbi & addi potest in reuocationis Bullis de priuilegijs, quæ integris sint regnis concessa, non haberi mentionem, vti est præsens. Ex quibus infertur pro Indijs idem posse probabiliter iudicari, iuxta dicta citato Tit. 12. n. 147.

Iam quod ad doctrinam illam P. Lay [Communio vt possit licitè differri.]man spectat, non quidem ille de qualibet rationabili caussa locutus, sed de necessaria: & hæc cum respectu quorumcumque possit occurrere, ad Indos potest dubio procul extendi. Aliud enim est de rationabili, hæc enim talis debet à proprio Pastore iudicari. Et licet P. Dicastillus suprà nu. 90. ad quemcumque Confessarium posse extendi bonis fundamentis ostendat, non audet tamen [Quis probrius in casu præsenti Sacerdos.] pro praxi sine Auctore loquendo pronuntiare. Sed videtur quidem absolutè probabile, quod & ante illum lectum scripto confirmaram. Neque id solùm probabile est, sed omninò certum apparet, quandoquidem in Cap. Omnis vtriusque Sexus, id ab Innocentio Tertio in Concilio Lateranensi concessum, ibi: Nisi proprij Sacerdotis con [Cap. omnis vtriusque Sexus.]silio ob aliquam rationabilem caussam ad tempus ab huiusmodi perceptione duxerit abstinendum. Sic ille. Sed Patri Layman, si placet, hoc demus, vt necessariam caussam etiam rationabilem reputârit, & quod futurum est fideli manifestè commodius, non commodo temporali, sed ad maius animæ bonum spectante, vt quia plus firmari in voluntate propositum occasionem noxialem dimittendi desiderat, aut quid simile eidem concedamus.

Mutis à natiuitate, an sit conferenda Communio.

DVplicem proponit Auctor Seßione 3. [Circa id, quod inquirat titulus, diuersitas sententiarum, & quid similius vero.] sententiam; negantem inquam & affirmantem saltim pro mortis articulo, quæ est Iacobi Marchantij in Resolutionibus Quæstionum Pastoralium, de Eucharistia Tract. 4. Cap. 3. Quæst. 1. Casu 4. & resoluit, si ita sint simplices & hebetes, vt pueris assimilentur, non esse administrandam ex Tridentino, Seßion. 21. Cap. 4. Can 4. secus si ingenio polleant, & commodè instrui valeant. Sic n. 5. qui tamen nu. 6. magnam circa praxim sibi esse difficultatem affirmat: quidquid enim tales faciunt adorantes Sacramentum, tundentes pectus, & similia, non sunt fidei circa Mysterium indicia, sed incitationes quædam materiales eorum, quæ fieri ab alijs conspicantur: fides enim ex auditu. Rom. 10. Vnde ibidem, & in fine concludit Indorum Parochos ad non administrandum Sacramentum istud obligari. Et videtur etiam de mortis articulo locutus, quia de illis sicut de pueris agit, & ex eo argumentum instruit. Quod vt firmius staret, & verosimilius redderetur, Indorum potuit natiua incapacitas ponderari: illi enim etsi loquendi capacitate sint præditi, magna opus habent instructione ad Sacramenti huius conuenientem receptionem. Quid ergo sentire par sit de ijs, in quibus incapacitas nequit instructionis beneficio superari?

Iuxta hæc ergo locum non habent ea, [Quid extra mortis articulum.] quæ apud Dianam extant Parte 5. Tract. 6. Resol. 7. qui Resolut. præced. sententiam Marchantij suis verbis loquentis induxerat, & de casu mortis id, quod diximus, proferentis, quod ad Communionem extra casum dictum extendit, sine Auctore quidem, quem in proprijs terminis loquentem, & fauentem inuenisset, sed bonis ex eorum doctrina verosimili deductis argumentis. Primò ex Marchantio, qui id in articulo mortis admittit: ex eo enim efficax potest illatio pro ampliori facultate formari. Vbi & addi potest meliùs posse tales instrui dum valent, & sensuum aliorum integritate potiuntur, quàm cum instante morte omnia perturbantur. Secundò ex obligatione Confessionis, de qua Resolut. 3. accedente eorum sententia, qui censent non minùs difficilia debere ad Confessionem ritè faciendam cognosci, quàm ad Eucharistiam suscipiendam. Vbi & addere posset aliquos plus ad Confessionem, quam ad Eucharistiæ susceptionem superni luminis necessarium arbitrari. Tertiò, ex recepta sententia, iuxta quam debilem & imperfectum rationis vsum habentes ad Communionem admittendi sunt, quibus mutorum plurimi possint exæquari: pro & Nos suprà Sect. 13. & hoc ipso, quo hæc scribo, tempore, & loco mutus adest ita Confessionis & Communionis Sacramenta frequentans, perito vsus Confessario, vt nihil à reliquis ad Ecclesiam confluentibus differre videatur. Videndus D. Petrus de Ezpeleta de Casibus mortis Tract. 6. Resolut. 93. Circa Baptismum & Extremam Vnctionem dictum n. 277.

De obligatione Parochorum pro administranda Indis Communione.

STatuit illam, & sub mortali quidem pec [Obligationem Parochorum esse sub mortali.]cato citatus Præsul Seßione 3. grauiter rem tantam executus, de qua & à Nobis dictum suprà Sect. 13. & locis alijs ibidem adductis. Et hanc obligationem debere ad instructionem extendi, vt nequeant generaliter loquendo frigidam illam excusationem de incapacitate Indorum obtendere, quæ instructione potest sedula & continuata submoueri. Seßione 4. ea proponit, quæ ad [Quid stante dubio circa capacitatem.] instructionem spectant, & num. 8. circa capacitatem in dubio Posseuini sententiam adducit de Officio Curati Cap. 8. nu. 9. dicentis administrandam Communionem. Sed standum esse ait Decreto Concilij Limensis Tertij Act. 2. Cap. 20. vbi sic [Concilium Limense 3.] habetur: In quibus autem certam sententiam tenere non poterit, consulat Episcopum. Vbi autem Episcopus non adest, affirmat posse Parochum Posseuini sententiam amplecti: dummodò consuetudo peccandi non obstet, sed emendatio recognoscatur in ijs, quæ Indis esse communia solent, qualia sunt auguria, veneficia, superstitiones, ebrietates, non quidem omnimoda, sed cum ea mediocritate, quæ in recenter conuersis debet sufficiens iudicari. Vbi quod ad emendationem attinet, illam habet difficultatem, de qua dictum à Nobis in Thesauro Tomo 2. Titulo 12. num. 434. & 435. scilicet hîc & nunc dispositis conferri debere Communionem, quidquid de spe emendationis sit: Dictum etiam n. 437. de consultatione Episcopi, sicut de dubia capacitate supra num. 224. & seqq.

Sed quid si post factam diligentiam du [Si dubium perstet post diligentias quæ obligatio in Parochis.]bium circa capacitatem perseueret? quod quidem citatus Dominus non videtur admittere dicens nu. 9. Seßionis 4. Si Indus sit capax, peccaturum mortaliter Parochum, qui Communionem denegârit: quod præsertim verum est in casu mortis. Si autem capax non sit, etiam in eo mortale admisceri peccatum, quia incapacitas talis potuit continuatione doctrinæ remoueri: qui defectus obligationem restitutionis stipendij eidem respondentis inducit. Sed certè casus possunt occurrere, in quibus post doctrinæ continuationem dubium circa capacitatem obtingat, sub qua suppositione loquitur Cardinalis Lugo de Sacramentis Disput. 13. n. 50. & supposito quòd non possit etiam Episcopus consuli: qui, etiamsi adsit, non est pro singulis occurrentibus casibus adeundus, quod onus esset Confessarijs molestissimum. Ergo si de articulo mortis agamus, de eo dictum citato n. 224. ex quo fit de obligatione extra præfatum articulum cum Cardinali Lugo probabiliter posse quempiam opinari: pro quo ex Limensi [Non esse sub mortali vnde probari queat.] Concilio non leue extat fundamentum citata Act. 2. Cap. 19. vbi cùm administrandam Indis Communionem statuat, addit Dummodò in ijs debitam dispositionem agnoscant, nempe fidem in Christum, [Concilium Limense.] & pœnitentiam in Deum, pro suo modo. Sic ibi: Quod inferiùs iuxta SS. Patrum Decreta explicans, his vsum verbis: Habeant qualecumque fidei & pœnitentiæ testimonium. Hoc autem qualecumque testimonium iuxta priùs dicta exponendum, in quibus exigitur vt Parochi debitam dispositionem agnoscant; licet in eo non sit summum, immò nec medium, sed infimum requirendum. Cùm ergo ita de Communione in eo articulo Concilium decernat, plus aliquid pro Communione extra illum necessarium esse conuincitur: vnde si desit, non erit obligatio in Parochis ad Communionis largitionem, stante dubio, quod nec Concilium videtur admittere, iuxta, dum minimum saltem dispositionis gradum agnoscendum protestatur.

Sed nihilominùs dici etiam verosimili [Extra mortis articulum posse, etiam stante dubio, conferri.]ter potest extra prædictum articulum posse talibus Communionem ministrari: quia si cum illis eo sit agendum rigore, qui erga alios seruatur, quamplurimi per totam vitam hoc æternæ vitæ pignore priuabuntur, quod inconueniens vt magnum, & ita euitandum, proponit Cardinalis Lugo Disput. 13. citata n. 50. Vix enim de illorum capacitate plenus poterit formari conceptus in ordine ad rem tantam. Et arguere hîc possumus, sicut nuper nu. 394. cum Diana ad probandum mutis & surdis à natiuitate posse Eucharistiam extra mortis articulum conferri: magis enim verosimile est hos, de quibus agimus, id quod accipiunt, apprehendere, qui auditum habent, per quem intrat fides, quam surdi à natiuitate, fidei organo destituti. Et mutis quidem nisi sub dubio de eorum capacitate dari Eucharistia non potest: ergo & rudibus Indis, Æthiopibus, ac similibus. Quod, vti de mutis diximus, Confessariorum est iudicio remittendum. Neque Sacramentum indecentiæ alicui committitur: Si enim aliqua, illa certè, quæ ex receptione in subiecto non capaci resultat: Atqui illa etiam in recipiente morituro reperitur, quæ propter maius eius bonum, ipso annuente Domino, deuoratur: quod bonum in recipiente ante dictum articulum sperari potest, vel ob augmentum gratiæ, vel quia primam conferre potest, iuxta satis probabilem opinionem, de qua aliàs. Id quod etiam est dispositioni Concilij dicti conforme: dum enim iubet consulendum Episcopum, supponit stante dubio posse Eucharistiam sumi, si Episcopi consilium accedat. Pro quo stare videtur Verricelli Quæst. 142. quem adduxi in Additionibus Tomi 2. Thesauri nu. 269. & Posseuinus suprà D. Petrus de Ezpeleta de Casibus occurrentibus tempore mortis Tract. 6. Resolut. 83. iunctis ijs, quæ habet Resolut. 79. in fine, vbi alios Auctores accumulat. Videtur autem cursim legisse Cardinalem Lugo citata Disp. 13. Sect. 5. vbi eum citat, ei attribuens quod prorsus inficiatur, videlicet in dubio Conferendam necessariò esse Indis Communionem, cùm tamen pro eo ita scribat n. 55. Etiam si aliôqui sint doli & [Cardin. Lugo.] peccati capaces, & quamdiu de eorum capacitate dubitatur, potest licitè non dari eis Eucharistia in mortis articulo. Hæc constant ex ijs, quæ de pueris dicta sunt. Scilicet n. 43. Attentiùs cum legit Hieronymus Garcia in Summa morali de Excellentijs Sacerdotij, qui & excribit Tractatu 3. Difficult. 4. Dub. 2. nu. 23. vbi de Indis, & duobus præcedentibus, vbi de pueris.

Circa Eucharistiam noctu deferendam ad ægrotos præsertim equitando.

DE hoc Seßione 5. vbi illa Pauli V. ex [Ex Rituali Romano equitatio licita in deferente Eucharistiam.] Animaduersionibus circa huius Sacramenti administrationem verba proponit: Quòd si longiùs aut difficilius iter obeundum sit, & fortassê etiam equitandum &c. Circa quod Posseuinus de Officio Curati Cap. 8. n. 41. obseruat peccaturum mortaliter Parochum, si Sacramentum deferat equo vectus indomito, aut præcipiti, vel qui solitus expauescere Sessorem excutiat, ex quo manifestæ irreuerentiæ possunt timeri, omninò semper vitandæ in diuinum Sacramentum: aliôqui nullum esse peccatum. Quod tamen non approbat noster Auctor, ob varia, quæ semper timeri pericula possunt, & ab eo enumerantur. Et quia Rituale dictum contrarium videtur, dum in eo sic dicitur: Noctu autem hoc Sacramentum deferri non debet, nisi vrgeat neceßitas. Respondet intelligendum intra ciuitatem, vbi pedibus iter confici potest.

In quibus id, quod de equo dicitur, in [Defenditur etiam noctu assumpta.]dubitatum est, & credendum Parochos suæ hac in parte securitati, nullo etiam adhortatore stante, consulturos; quod & de quolibet alio animante debet intelligi, à quo similia possunt pericula pertimeri. Quòd autem generaliter non probetur modus deferendi Eucharistiam ab equitante Parocho, si noctu ita fieri opus sit, non videtur generaliter admittendum, si iter ordinariè sine dictis periculis sit solitum confici, præsertim lunæ splendore solis supplente claritatem. Licet autem aliquando contingere quidquam possit, ex quo in Sacramentum irreuerentia aliqualis possit redundare, id non curandum, quia de rarò contingentibus erit, quæ regulam non faciunt. Sic enim [Ratio contingentia non curanda.] aliquando accidit ab ægrotis Sacramentum euomi, nec propterea est illis denegandum, si competentia experimenta præcesserint. Et in casu equitationis idem accidere potest, si cum diei luce clarissima fiat. Quod quidem Rituale præfatum non obscurè significat, dum deferendum Sacramentum supponit, etiamsi longius aut difficilius iter sit obeundum, idque equitando: in longo siquidem & difficili, & multò magis in longiori & difficiliori itinere, manifestum est posse aduersum quidpiam accidere, quod quia non frequens, negligendum sanè, & cum Bono Pastore ouis per desertum quærenda, cui & ille agnus sit pariter, sua illam & carne refecturus & sanguine, & sublatam in humeros ad cœlestia pascua subuecturus. Noctu ergo, si neceßitas vrgeat, in ciuitate, & extra illam Sacramentum Sanctissimum ad infirmos deferendum. Et expositio à docto data Magistro, nescio an sit cuiquam ritè rem expendenti placitura, quia & necessitas extra ciuitatem potest vrgere: & si propter aliquam rationem, ad ciuitatem deberet dispositio talis adstringi, ea equidem esset, quæ ex equitationis nocturnæ potest desumi periculis: hanc autem non obstare iam vidimus; cùm supponat Pontifex iter & longius & difficilius esse aliquando futurum: & difficultatis ratio inter alias esse potest illa, quæ accidit ex nocturna equitatione. Et ita agunt Euangelici Operarij, ex quibus nonnullos possem nostri Iesuitici Commilitij memorari, quibus nihil in faustum accidit, Deo ipsorum zelum ad ipsius Gloriam attentum & intentum fortunante.

Circa eamdem quando pro longè distantibus postulatur.

AN scilicet, si distantia sit quatuor aut [Duplex sententia circa necessitatem recipiendi Eucharistiam.] quinque leucarum, teneatur Parochus pro eo requisitus Eucharistiam eo deferens modo, quem Rituale præscribit, petenti infirmo ministrare. Vbi non iam de obstaculo noctis agitur, de quo nuper, sed etiam diei claritate suffragante. Pro cuius resolutione duplex sententia proponitur. Prima est asserentium Eucharistiæ receptionem in re aut in voto esse necessariam ad salutem æternam necessitate medij, ita vt sine illa nequeat obtineri. Quam quidem, bonis pro ea allegatis patronis, dicit esse probabilem. Secunda, quam communiorem, & magis receptam inter Doctores asserit, ex quibus plures refert, tenet solùm esse necessariam necessitate præcepti. Et concludit vtramque esse probabilem, ac propterea posse quemlibet quam maluerit amplecti. Et nihil prætereà pro quæstionis sub præfatis terminis à se propositæ Seßione 6. doctus Auctor addendum iudicauit.

Videtur ergo innuere eum, qui iudicat [Ex illis non satisfieri quæstioni.] necessitatem solùm esse præcepti, quod & ipsi magis videtur arridere, non teneri ad laborem illum itineris subeundum, quia infirmus pro adimplendo præcepto est impeditus, vnde & pro assecutione æternæ salutis ex ea parte nullum potest ipsi obstaculum resultare. Sed doctrina ista præsenti casui non videtur conuenienter applicari: licet enim receptio Eucharistiæ solùm sit necessitate præcepti necessaria, Parochus tamen tenetur sub mortali ad illam in mortis articulo ministrandam (quidquid de alijs sit temporibus) id quod Auctor Seßione 3. & fatetur, & probat, nec dubitari circa illud potuit, cùm sit veritas irrefragabilis. Deinde, eo ipso quòd admittatur esse de necessitate præcepti, euidenter infertur obligatio tali præcepto respondens; quia fideles adimplere illud nequeunt nisi à proprio Pastore administretur, aut ab alio eius vices supplente, qui si obligatus non sit, enerue esset tale præceptum. Prætereà distinctio præfata de necessitate medij aut præcepti, non videtur ad caussam præsentem opportuna: quia etiamsi dicamus esse necessitatem medij, ad consecutionem tamen gloriæ sufficit Communio in voto, quod votum satis exprimit infirmus, dum interpellat Parochum pro reali receptione: Ergo si stante tantum necessitate præcepti non tenetur ad Sacramenti administrationem, neque etiam stante modo alio necessitatis. Hæc cum adeò manifesta sint, videtur quidem (vt id quod est magis decorum & condecens asseramus) aliquid præsenti Resolutioni deesse ex incognito accidenti.

In qua consequenter ad ea quæ sunt à Nobis in Thesauro dicta Tomo 2. Tit. 16. nu. 72. & seqq. Statuendum Parochum sic vocatum teneri Eucharistiam ministrare, non obstante labore itineris, nisi fortè in populo pestis grassetur, & vt succurratur vni, multorum sit necessitas posthabenda, quod neque iustitia, neque charitas patiuntur. Et quidem quando sic vocatur Parochus Eucharistiam delaturus, communiter censetur ad audiendam etiam Confessionem vocari, ad quod teneri se conferre sub grauissima obligatione ibidem est manifestè demonstratum, etiam quando labor non leuis futurus, immò quandôque cum vitæ periculo. Et iuxta obligationem dictam procedit Ritualis Romani dispositio, supponentis teneri Parochum Eucharistiam deferre ad longè dissitos, & ita equo vsurum, quando iter longius aut difficilius sit futurum. Et quæstio quidem grauis illa est apud Doctores, an Parochus teneatur ministrare Eucharistiam cum vitæ periculo? In quo sunt qui negent, addentes tamen id intelligi si de ægroti spirituali salute non valde dubitaretur. Plures autem & grauissimi affirmant, quos adducit & sequitur D. Petrus de Ezpeleta de casibus in morte occurrentibus Tract. 6. Resol. 56. Nullus autem circa laborem aliquem in administratione subeundum dubitauit, neque in considerationem venit an Eucharistiæ receptio sit necessitate medij, aut præcepti necessaria. Et cùm de Indorum necessaria dispositione ad æternæ vitæ introitum dubitari valde possit, nulla relinquitur in casu præsenti via ad eximendum Parochum ab huiusmodi Sacramentorum administratione, quæ stare sine lethali peccato possit.

De ebrio, qui post transactam ebrietatem, sensuum remansit destitutus Officio. Vbi & de alijs Sacramentis.

DE hoc disserit, qui & suprà Seßione 7. [D. Quitensis. Asserta circa quæstionem propositam, & inter aliqua compugnantia.] & præsupposita inuiolabili veritate de non administrandis Sacramentis ijs, qui in statu mortalis peccati versantur, & in ipsius peccati actu sensum amiserunt; obseruat non facilè credendum ebrietatem in casu occurrente fuisse peccatum mortale, quia sine illo stare potest, neque facilè probari valet oppositum, eo quòd testes in eadem damnatione sint, scilicet compotationis. Duo prætereà asserit, quæ inuicem videntur repugnare. Primum nu. 4. vbi ita scribit: Si aliquod dubium sit, an fuerit aut non, quispiam in peccato mortali, non sunt ei Sacramenta deneganda, vt aiunt Paludanus, S. Antoninus, Nuñus, Sotus, Antoninus Ragucius (corrige Antonius Ragucius) Vasquez Tomo de Eucharistia Disput. 209. Cap. 2. n. 13. (adde & 14.) Posseuinus Cap. 5. n. 16. & ad probandum clarè Indum in ebrietate commisisse peccatum mortale, magna est difficultas &c. Secundum num. 8. vbi hæc habet: Sed si Indus, qui dum biberet, lethaliter vulneratus est, morti sit proximus, quamuis sufficiens adsit dubium an sit rationis vsu priuatus, absoluatur sub conditione, quia instat periculum; sed non potest ei conferri Communio ob irreuerentiæ periculum, eo ipso quòd dubium de ebrietate sit. Hæc ille, qui & Extremam vnctionem ministrandam num. 7. præmiserat, eo quòd facere possit de attrito contritum, & ita morituro summi possit esse momenti.

Ex quibus præferendum id, quod postre [Præfertur negans dandam Communionem.]mò circa Eucharistiam protulit, ob fundamentum ab eôdem propositum, periculum scilicet irreuerentiæ, & est penitus Rituali Romano conforme in Animaduersionibus pro Eucharistiæ ad [Rituale Romanum.]ministratione, ibi: Id tamen diligenter curandum, ne ijs tribuatur, à quibus ob phrenesim, seu ob aßiduam tußim, aliumue similem morbum, aliqua indecentia cum iniuria tanti Sacramenti timeri potest. Sic ibi. Potest autem in casu præsenti timeri, quia ebrij in vomitum sunt proni, vt experientia constat &c. Pro quo & facit doctrina Cardinalis de Lugo de Sacramentis Disput. 13. nu. 64. vbi ita loquitur: Absolutionem faciliùs impendimus cum qualibet dubitationis vmbra: parùm enim refert quòd verba sub conditione proferantur, quæ conditione non [Cardinalis Lugo.] existente, Sacramentum non Conficient, & aliôquin extrema neceßitas vrget ad adhibenda remedia, etiam cum spe illa tenerißima. Christi vero maiestas & tanti mysterij cultus cogit ad non temerè illud in sterquilinium proijciendum. Non ergo repugnat aliquem inueniri, cui, vrgente iam exitu, absolutio sub conditione detur propter maximam neceßitatem, & qualecumque dubium pœnitentiæ volitæ, cui tamen Eucharistia, propter indecentiam & irreuerentiam dari non debeat. Hæc ille.

Videtur autem citatus Præsul ab admi [D. Quitensis non admissa doctrina.]nistratione huius Sacramenti non penitus abhorrere, dum post præfata verba sic subdit: In omnibus Confessarij prudentiæ remittitur, qui ex circumstantijs, verbis, & actionibus, an talis, qui occurrerit, adeò sublimis Sacramenti sit capax, deprehendet. Sic ille. Vbi videtur suppositum quæstionis destrui: agitur enim de eo, circa cuius capacitatem dubitatur: Si ergo capacitas deprehendi potest, quæstio cessabit. Si autem dubium perstat, ratio pariter negandi Sacramenti perstabit, periculum videlicet irreuerentiæ in ebrio. Præstat sanè in dubijs huiusmodi, quidquid de alijs sit, ne ante porcos mittatur cœlestis margarita, vt dictum aliàs, & conculcationis iniuriam patiatur. Nec videtur sine scandalo stare posse, vt sic affectis Communio tribuatur, vnde apparet eius inæstimabile pretium depretiari; nec accedere ad illam etiam zeno turpitudinum deturpatissimi verebuntur.

De nonnullis, quæ restant circa idem Præceptum.

SEßione 8. & seqq. Communes quædam [De cessatione obligationis transacto Paschate minùs verosimilis assertio.] resolutiones sunt, licet in earum Titulis mentio Indorum habeatur, probabilibus opinionibus propositis. Ex quibus illa minùs videtur verosimilis, de qua Sessione 9. n. 5. vbi ait eum, qui ex legitima caussa Paschali tempore præceptum Communionis non adimpleuit, liberum vsque ad Pascha sequens ab huiusmodi obligatione manere: quia præceptum tale est affirmatiuum, & quæ talia sunt, tempus determinatum habent, quo elapso cessat obligatio, vt in ieiunio, Horis Canonicis, obseruatione festorum, & similibus videre est. Et ita tenere ait Armillam, Fabienam, Victoriam, Sotum, Syluestrum, & alios, quos sequuntur Bassæus verb. Communio n. 7. & Bonacina de Sacramentis Disput. 4. Quæst. 7. Punct. 2. n. 3. Sic ibi.

Circa quod in primis, Bassæus & Bona [Pro opposita nubes scriptorum proposita.]cina dictam sententiam non sequuntur. Ille enim veram & tutam in praxi contrariam esse testatur: hic autem cùm dicat illam probabiliter posse sustineri, oppositam non solùm probabilem, sed valde etiam probabilem, asserit, vnde manifestè eam præferre conuincitur, quam & grauissimi huius sæculi Scriptores amplectuntur, vt videri apud citatos potest, & etiam apud Dianam Parte [Fauere Dianam.] 3. Tract. 4. Resolut. 41. & Parte 5. Tract. 13. Resol. 3. quem malè aliqui pro contraria allegant, cùm ille solùm pro illius probabilitate militet. Et citata Resolut. 3. in fine doctrinam Cardinalis Lugo valde commendet, qui Tomo de Sacramentis Disp. 16. Sect. 4. censet, & validè probat non extingui obligationem elapso Paschali tempore, licet non vrgeat pro determinato aliquo, dummodò ante elapsum annum præceptum impleatur; quem penitus sequitur P. Bernal Disput. 34. de Sacramentis n. 76. & 77. P. Martinon Tomo 4. Disp. 36. n. 16. & seqq. P. Bonæ Spei Tom. 6. Disputat. 7. de Eucharistia n. 111. Sed obligationem pressiorem defendunt alij, teneri scilicet talem quamprimùm possit ad Eucharistiæ receptionem, in quibus P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disput. 70. Sect. 2. P. Vasquez Tomo de Pœnitentia Quæst. 90. Arti. 3. Dub. 2. nu. 13. P. Præpositus Tomo 3. Quæst. 80. nu. 62. & 63. P. Tannerus Tomo 4. Disput. 5. nu. 118. & seqq. P. Gaspar Hurtadus Disput. 10. de Eucharistia Difficult. 3. in fine. & Disput. 7. de Pœnitentia Difficult. 12. P. Layman Lib. 5. Tract. 4. Cap. 5. n. 8. P. Arriaga Tomo 7. Disput. 47. Sect. 4. subsect. 1. P. Lessius in Resolutionibus posthumis Quæst. 80. n. 34. vers. Aduerte Quartò P. Fagundez de 3. Ecclesiæ præcepto Lib. 1. Cap. 6. num. 2. P. Palaus Parte 4. Tract. 21. Disput. vnica Puncto 15. n. 7. P. Azor Tomo 1. Lib. 7. Cap. 40. Quæs. 1. P. Filliucius Tomo 1. Tract. 4. num. 58. Villalobos Parte 1. Tract. 7. Difficult. 42. n. 8. Mag. Bacus in Summa Præceptorum Decalogi Disput. 16. Cap. 4. & quamplures alij.

Deinde non est animus priori illi senten [Exigua in opposita probabilitas.]tiæ probabilitatem omnimodam denegare, quamuis non defuerit qui Dianæ ab ipso assertam exprobrârit. Esse autem exiguam indicant Doctores aliqui, dum eam non esse improbabilem attestantur, vt Bassæus, P. Lessius, & P. Præpositus, qui indicat improbabilem quidem esse, sed dum ait non esse omninò talem, aliquid ipsi probabilitatis adscribit. Pro quo & P. Suarez ita scribit: [P. Suarez.] Hæc ergo sententia est sine dubio vera, & rationabilis, magisque fauens bonis moribus fidelium: nec dubitari potest quin in sensu explicato potuerit hæc lex dari: nec rationem probabilem video, ob quam existimemus non esse hanc Ecclesiæ intentionem. Sic ibi. Qui inferius de eo, qui in Natali Domini communicauit, & non in Paschate sequenti, sic loquitur: Respondetur, quòd de hoc fortasse posset minùs improbabiliter id defendi: nihilominùs mihi non placet &c.

Et cùm hæc ita se habeant absolutè lo [Improbabilis dicendi modus excusantium culpabilem, non verò inculpatum omittentem.]quendo; si distinctiones illæ Auctorum quorumdam accedant, ex quibus nonnulli censent eum, qui ex legitima caussa Communionem omisit, teneri ad illam quamprimùm possit; alij nescio qui è conuerso, minùs profectò apparet probabilitatis in illis: & ita P. Ægidius de Sacramentis Quæst. 80. nu. 110. ita scribit. Tertia verò sententia non videtur probabilis. Nec est vlla ratio cur Ecclesia [P. Ægidius.] velit potiùs obligare ad communicandum proxima data occasione eum, qui omisit sine peccato Communionem in Paschate, quàm eum, qui peccando hoc omisit, cùm hic magis compulsione indigeat quàm ille. Sic ille, quidquid secus sentiat P. Herincx Tom. 4. Disput. 6. n. 46. cum Armilla, & nonnullis alijs, [P. Herincx] qui tamen nu. 44. Sic ait: Estque indubiè hæc doctrina valde probabilis, & in praxi omninò admonendi seu vrgendi sunt fideles vt Communionem neglectam statim suppleant, cùm id sit securissimum & saluberrimum; quidquid sit de rigoroso præcepto. Hæc ille, iuxta quæ de intentione Ecclesiæ, & vi præcepti conuenientiùs potuit iudicare.

Sententia autem, quæ è conuerso asserit [Sicut & alius è conuerso procedens.] teneri eum, qui culpabiliter Communionem omisit, non verò qui inculpatè, non minùs claudicat, immò plus multò, quia auctoritate est penitus destituta: illi enim Scriptores, qui pro ea citantur, & à Bassæo ac Bonacina adducuntur, non hanc, sed priorem illam sententiam tradunt, obligantes eum, qui ex iusta caussa Communionem omisit, & excusantes transgressorem. Rationem autem diuersitatis ex eo reddunt; quòd is qui est præceptum transgressus, iam nequeat illud implere, quia alligatum tempori, eorum adinstar, de quibus dictum: Qui autem inculpatè omisit, id fecit quod in præcepto ipso permittitur: vt scilicet differri Communio possit, non autem penitus omitti: vnde respectu talis præceptum habet tractum successiuum. Erit ergo sententia dicta magis improbabilis iuxta præfatos Doctores, licet minùs præiudicialis quàm opposita, eo quod transgressores præcepti non patiatur ab obligatione liberos affirmari, qui, vt nuper dicebat P. Ægidius, magis compulsione indigent. Iuxta quæ ferendum iudicium de assertione præfata, quod ego doctis malim relinquendum.

Ibidem n. 4. affirmat eum, qui præuidet [Falsò adscripta sententia P. Suario circa anticipationem Communionis.] impedimentum futurum in Paschate, non teneri anticipare Communionem, & concludit sic: & adeò est certum non debere quempiam in casu proposito anticipare Communionem, vt dicat Suarez non inueniendum Auctorem, qui dicat teneri ad anticipandum præceptum. Sic ille. Vbi quidem mirari iuuat id P. Suario adscribi, quod est penitus ab eius mente peregrinum, dum oculo legitur properante. Tractat ille citata Sect. 2. vers. Tertium dubium, quæstionem dictam, an scilicet sit obligatio anticipandi Communionem, quod negat, & probat, quia tempus adimplendi præceptum nondum adest: vnde si quis communicauit ante illud, tenetur posteà, si impedimentum cessauit, præceptum adimplere. Obijcit tamen sibi præceptum iam fuisse adimpletum ex rationabili adimplendi voluntate: & sicut adimpletur differendo Communionem iuxta Confessarij Consilium, ita & anticipari posse, per quod meliùs, cùm sit anticipata solutio, videtur adimpleri. Quam rationem ait esse probabilem, sicut & sententiam pro obligatione stantem: addit tamen se non ausurum talem excusare; quia cùm lex ipsa hoc expressè præcipiat, Communicare scilicet in Paschate, non videtur cur sit omittendum, cùm seruari possit. Et sic addit: Vnde neque aliquis Doctorum [P. Suarez.] aliud docuit, neque aliud est in vsu Ecclesiæ. Sic ille, de casu locutus speciali cessantis impedimenti, de quo idem statuit P. Gaspar Hurtadus Disput. 7. de Pœnitentia Difficult. 13. vers. Addimus. Neque P. Suarez ita vt dicitur affirmare potuit, cùm probè sciret scriptores aliquos ipso antiquiores, qui videri possunt apud P. Martinon suprà ita censuisse nu. 8. Deceptus est etiam ex deproperata lectione Diana dum Resol. 42. citati Tract. 4. negans in casu prædicto obligationem Communicandi, pro eo citat P. Suarez eo ipso in loco, vbi eum vidimus oppositum adeò apertè tradidisse.

Indicus alius scriptor, de quo supra verb. [Concessio Pontificia circa Communionem falsò asserta, & quæ illa sit reuera.] Indi Peruani Sect. 6. nu. 16. ita scribit: Si fuerint Communionis Capaces, debent intra duas hebdomadas communicare: Si autem intra eas non potuerunt, liberi manent ab obligatione Communionis, ex priuilegio Pij IV. & ex Concilio Limensi Secundo Sessione 3. Can. 94. Sic ille: qui videtur immemor priuilegij Vrbani VIII. de quo ipse Sect. 2. num. 14. Quod autem additur ex priuilegio Pij IV. ex æquiuocatione prolatum: priuilegium enim huius Pontificis circa lucrandas versatur Indulgentias, de quo à Nobis dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. n. 223. & seqq. Neque aliud sibi Concilium voluit, cùm talis concessio non sine graui inconueniente constaret.

SECTIO XXVII.

Circa Præceptum Quartum de Ieiunio.

DE illo Dom. Quitensis Lib. 4. Tract. 5. in quo iuxta probabiles sententias (sicut aliàs) quæ ad ieiunium generaliter spectant doctè prosequitur, nonnullis circa Indos adiectis, de quibus & Nos in Thesauro Tomo 1. Tit. 5. n. 226. & seqq. & n. 259. & seqq. & Tomo 2. Tit. 12. Cap. 18. Parte 1. n. 60. & 601. & Parte 2. n. 31. Aliqua percurramus.

Circa Chocolaticam potionem.

APprobat illam in Prologo Tractatus dicti [sumptio chocolatæ à quibus approbata.] nu. 7. citans aliquos apud Machadum Tomo 1. Lib. 2. Parte 4. Tract. 3. (adde, Docum. 1. n. 8.) & Turrianum in Summa Parte 1. num. 156. Dub. 14. Conclus. 4. (adde & corrige, In Summa Theologiæ moralis Parte 1. Cap. 256. Dub. 24. Conclus. 4. & 7.) De quo & dictum à Nobis in Additionibus ad Tomum 2. Thesauri num. 318. & 319. & quod ibi dictum iuuat etiam hoc loco reposuisse; non esse scilicet cur circa hoc diutius hæreamus, cùm potio ista adeò sit generali plausu probabiliter licita iam admissa, bonis adstipulan [Iam sine fructu improbari.]tibus Auctoribus, vt omninò inutile fuerit, & forsitan etiam perniciosum, scrupulum bona fide operantibus iniecisse. Cùm domesticæ casuum resolutioni ante annos plures præsiderem, vt certissimum mihi resolui licitam non esse huiusmodi potionem, quia reuera potus non est. Pro quo & iuuat lepidam rationem adiecissem, quam dum essem iuuenis in Conferentia casuum hebdomadaria audiui à viro magno redditam, P. Francisco Cœllio, de quo dictum à me Tomo 1. Thesauri Tit. 1. n. 111. Non est potus (dicebat ille) quia pro sumendo potu non assumuntur mappula & cochlear, vt pro sumendo Chocolato videmus adhiberi.

Sed non conandum contra ictum fluuij [Diana impugnator cedit.] Eccli. 4. v. 32. verbis diuini spiritus admonemur. Diana semel & iterum contrarius vsui, scilicet Parte 4. Tract. 4. Resolut. 194. & Parte 5. Tract. 5. Resolut. 11. tandem Parte 8. Tract. 7. Resolut. 54. ita pro sententiæ oppositæ probabilitate stat, vt eam etiam amplecti videatur. Nam adductis Caramuele, Machado, & P. Escobar, sic prosequitur: Sed dato, & non concesso, quòd Chocolate quasi cibus frangat ieiunium &c. Non ergo videtur velle concedere esse cibum. Et Parte 11. Tract. 6. Resolut. 54. magis ex professo probabilitatem defendit & statuit contra Lezanam in Consultis, consulto 48. n. 88. Quibus addendus P. Iosephus de Acosta Libro 3. de Procuranda Indorum [P. Acosta pro eo stat.] salute, Cap. 22. vbi Chocolatum potionem esse agnoscit, quod scilicet ex Cacao fit, & inter alias enumerat, ieiunio constat non esse contrarias: Sic autem loquitur: & reuera si aut vinum decenter & sobriè vsurpatum, & valetudini, & robori, & lætitiæ confert, quæ qui detrahit, iniuriam prouidentiæ Dei facit insignem, emendare volens quæ ille sapienter fecit: ita planè siceræ Indicæ potiones vtilitates habent non contemnendas, quas qui prorsus adimit, non mediocriter miseros premit. Nam & robustam & salubrem, & assuefactis iucundam esse siceram, (sic enim iam dudum voco istam vulgarem Indorum potionem, siue Maycio, siue Cacao, siue quouis alio genere constet) nullo modo negare possunt quicumque ista experti sunt; genus verò hominum inops & tenue nullas alias delitias agnoscens, hoc vno alimento priuare velle, inhumanitatis est. Hæc & elegantissimus & grauissimus scriptor.

Conatur autem Diana præfatas senten [Vt concordari sententiæ queant.]tias ad concordiam reuocare Resolut. 54. citata Par. 11. ex eo quod qui affirmant frangere ieiunium, & oppositum esse improbabile, loquantur quando ingredientia comestibilia sunt in maiori quantitate, tunc enim improbabile est ieiunium non violari: qui autem negant, id asserunt quando prædicta sunt in minori. Sed est etiam sententia affirmans potum dictum vt communiter fit in Hispania, ieiunio esse contrarium, si su [D. Acacius Moral quam sequatur.]matur in magna quantitate: Sic enim valde nutritiuum est, & corporis sustentationi peraptum. Vnde videmus aliquos negotijs oppressos, ne prandio tempus absumant cum illorum detrimento, potum huiusmodi sumere in considerabili quantitate, & ita diem integrum sine debilitate transigere. In itinerantibus quidem id ipsum est certissima experientia compertum. Admittit autem sententia hæc non frangendum ieiunium, si ingredientia comestibilia pro vna, quam vocant Xicara, duas non excedat vncias, aut parùm plus. Ita Illustrissimus Acacius de Velasco Tomo 1. Resolut. moral. Resol. 32. cum Remigio circa Quartum Ecclesiæ præceptum, Tract. 3. Cap. 4. nu. 2. Quod & tradit Diana cum eodem Remigio, Thoma Hurtado, P. Escobar, Murcia, & Leandro altero.

Et addunt Præfati sine scrupulo ita su [Peccatum veniale vt vitari in vsu queat.]mi posse. Vbi quidem si de scrupulo mortalis peccati loquantur, est id consequenter dictum, non verò si de scrupulo venialis. Discurrunt enim illi iuxta satis receptam doctrinam de duabus cibi vncijs, quibus ieiunij præceptum lethaliter non violatur: quod in casu præsenti etiam admittit Mag. Bacò de Præceptis Decalogi Disp. 15. Cap. 4. [P. Bacò.] cum Enriquez Augustiniano Sect. 16. Quæst. 17. Violari autem venialiter Communis est Theologorum sensus, de quo nequit dubitari. Aliquid ergo addendum, vt cesset scrupulus: multi enim sunt delicatæ conscientiæ, qui veniale peccatum deliberatè non audebunt ob rem quamlibet mundi perpetrare. Dicendum ego videtur quantitatem illam paruam, etsi per se sumpta violationem præcepti venialem induceret, dilutam tamen eidem non esse contrariam: hac enim ratione potus alij ebibi sine scrupulo veniali possunt. Præterquam quòd aliquid est vsui potus prædicti tribuendum, qui bonorum cùm sit, licitus etiam comprobatur. Alium mixtionis modum ex P. Verricelli dedimus citato Additionum loco: neque videtur res ista ad pondera, & mensuras exactissimas transigenda, cum nequeant coquinæ administræ stateram ad manum habere. Bona ergo fide procedendum, neque enim excessus non magnus grauem transgressionem inferet, vt ex Dom. Acacio positum; & forsan nihil sibi vult amplius P. Verricelli.

Circa potiones alias, & specialiter de Guarapo.

DE quibusdam agit Auctor Seßione 1. [Notandum in Guarapo discrimen, vt non omne liceat vendere.] circa quas nulla occurrit considerabilis difficultas. Et inter eas est, quæ vocatur Guarapo, & de qua à nobis dictum in Thesauro Tomo 1. Tit. 9. Cap. 12. §. 9. Circa quod obseruandum est, aliud esse illud ab eo, de quo P. Acosta Lib. 3. de procur. Indorum salute, Cap. 20. vbi ita scribit: Insulani nonnulli serui Saccareum succum quibusdam medicamentis ita inficiunt, vt vehementissima potio euadat, quam illi Guarapum nominant. Sic ille. Talis autem cùm sit potio dicta, satis rationi consonum statim apparet, non posse illam Indis & alijs non firmi capitis in quantitate magna venditari. Et circa huius generis potionem, licet non medicamentis roborantibus infectam, vehementissimam tamen, vt vendi nequeat, graues extant prohibitiones. Sed non tale Guarapum illud, de quo à Nobis actum, cùm nihil in eo sit, quod illam possit vehementiam inducere, ex qua sit certa in potaturis ebrietas, licet repetiti haustus illius esse caussa possint, quod in liquoribus alijs communioris vsus etiam reperitur.

Circa illud Indicus scriptor de quo suprà [Indis vt vendi liceat.] verb. Indi Peruani, Sect. 7. nu. 20. sic habet: Indis potionem inebriantem (vulgò dictum Guarapo) vt ad populum suum ferant licitum est vendere: vni autem ad bibendum tantam copiam dare, vt probabiliter inebriandus sit, illicitum est. Sic ille, ex bono vt asserit, Magistro. Et quod vendi possit Guarapum Indis in populum deportandum, conuenienter dicitur, sicut & dicendum bibituro hîc & nunc vsque ad certam ebrietatem non esse vendendum. Si autem ille tantùm probabiliter inebriandus, vt dicitur, credatur, non videtur damnandus venditor, quia etiam est probabile non esse inebriandum, & eam sequi partem potest; sicut eam sequitur quando Guarapum vendit in populum deferendum: verosimile enim valde est aliquos inebriandos. Est autem pro excusandis venditoribus ratio alia ex eo desumpta quòd non facilè probari possit ebrietatem in Indis (& idem est de alijs similis conditionis) semper esse peccatum mortale, iuxta superiùs dicta, pro quo Dom. Quitensis luculentum testimonium exhibere vidimus Tract. 4. Seßione 7. n. 4. vbi doctos pro eo patronos adducit. Illud certum (de quo aliàs) si videat [Notanda doctrina pro venditione facta ebrijs.] venditor in Indo iam rationis lumen obscuratum, petentem tamen pocula ampliora, illa minimè posse tribuere, quia iam ille est incapax contrahendi: vnde si tribuat, nequit pretium accipere, accipiensque ad restitutionem remanet obligatus. Nec dici potest id, quod tribuit, fuisse accipienti vtile, ad voluptatem inquam ab ipso dum empturus accessit, expetitam: nam licet voluptas interuenerit, illa tamen non vtilis, sed noxia fuit. Et prætereà inuoluntaria; ex qua, etiamsi vtilis esset, nequit pretium reportari. Quemadmodum si Indo poculum dedisset illud de emptione non agenti, non posset ratione vtilitatis pretium exigere, quia contractus defuit. Cum hoc tamen stat, vt si Indus accedat pretium offerens pro determinata aliqua poculi quantitate, quam velit ille quomodolibet haurire, siue sana, siue turbata iam mente, & caupo tantumdem tribuat etiam iam ebrio, sed ad petendum habili, ad restitutionem non teneatur, quia iam contractus stare potest ex antecedenti illa voluntate, quamuis malè faciat præiudiciali illa exhibitione liquoris.

Circa ætatem pro Ieiunij obligatione.

DE hoc Seßione 2. de quo & à Nobis [Indorum ætas vt agnoscenda.] satis superque citato Tit. 5. Thesauri. Circa Indos est quidem verissimum, quod & Æthiopibus etiam commune est, nonnullis exceptis inter Europæos educatis, annos suæ ætatis ignorare. Pro eorum autem sciendo numero in ordine ad obligationem, de qua agimus, & incipit vigesimo primo anno expleto, indicium dicitur sumendum à tempore tributi, quod anno decimo octauo solet exigi, & alia onera personalia pariter inchoantur. Poterat etiam dici ad Baptismi libros recurrendum, quando commodè fieri possit. Et posset etiam indicium illud prius senibus accommodari, quia post quinquagesimum annum onera solent prædicta cessare, quamuis & in hoc computo eorum potest memoriæ fragilitas vacillare. Stante autem ignorantia non teneri, qui [Ignorantia vt excuset ab obligatione ieiunij.] vigesimum primum impleuit, teneri autem qui circa Sexaginta est dubius, ex communi doctrina resoluitur de possessione, quæ in priori casu stat pro libertate, in posteriori pro lege, vnde melior est conditio possidentis. Quam distinctionem licet aliqui conentur conuellere dicentes solùm habere locum in materia iustitiæ, solidissima tamen est, vt superiùs ostensum, & nullis est aduersantium quorumlibet impugnationibus euertenda.

Addo tamen pro Indis possessionem stare, [sexagenarios etiam stante ignorantia excusandos.] etiamsi de Sexagennio incepto non constet, quia licet materialiter non sit tale, est tamen, vt sic dicam, formaliter, virtualiter, seu æquiualenter, ob labores, ob naturæ fragilitatem, ob Ecclesiæ maternam Indulgentiam. Sicut enim illa in ordine ad dies eximium illis priuilegium indulsit, nouem tantum per totum annum obligatorios assignans, licet non in ordine ad carnium comestionem, in quo cum alijs currunt: ita & circa ætatem aliquid est credendum verosimiliter indulsisse. Vnde Parochi & Confessarij eorum considerato statu poterunt sine scrupulo illis, si quis fortè insit, dubium eximere. Cùm aliàs sint qui censeant post annum quinquagesimumquintum præceptum ieiunij non obligare, vt videri potest apud Victorellum in Additionibus ad Cardinalem Toletum Lib. 6. Cap. 4. verb. Senes, quod Mag. Bacò non videtur displicere in Summa de Præceptis Decalogi & Ecclesiæ. Disput. 15. Cap. 8. vers. Remigio, cùm proponat, nec reijciat. Immò [Quid pro inchoatione obligationis in adolescentibus.] existimare aliquis posset etiam circa exordium obligationis aliquid huiusmodi posse concedi, eo quod obligatio aliorum præceptorum in Indis, & alijs Neophytorum nomine comprehensis, tardiùs veniat. Sicut & venit vsus rationis, vt dictum supra: ergo & circa præceptum, de quo agimus, vt seruetur proportio. Cùm sint etiam qui ab huiusmodi obligatione exemptos affirment eos, qui vigesimumquintum annum non expleuerunt, vt videre licet apud P. Fagundez de Quarto Ecclesiæ Præcepto, Lib. 1. Cap. 8. n. 2. Quod quidem si in aliquibus admittendum, in his maximè, de quibus disceptatio ista procedit.

Circa vnicam Indorum comestionem, vt possit adimpletio Præcepti constare.

SEßione 6. num. 6. Sic Dom. Quitensis [Qualia Indorum prandia.] Indorum prandia describit: Su comida ordinaria es en Quaresma Maiz tostado, ô cocido con algunas yerbas: el que alcanza pan, se tiene por dichoso, y quatro mates de Chicha, conque se acauò la fiesta: el trabajo es &c. Stante autem labore, de quo ibidem, manifestum est non esse Ecclesiæ præcepto constrictos. Quia tamen accidere po [Pro ieiunis videntur sufficientia.]test vt non ita laborent, dubitari potest an prandium dictum sit illis sufficiens, ita vt eo non deficiente, teneantur ieiunare. Et ratio dubitandi est, nam iuxta eorum consuetudinem illud est prandium sufficiens: neque enim eorum prandia debent Europæorum prandijs exæquari. Sic namque feminis minus est pro prandio necessarium, vnde si aliquid desit, ex cuius defectu in viris obligatio cessaret, non ideò in illis cessare dicenda est: & similiter facta inter viros diuersi status & conditionis comparatione. Vnde prandio dicto & sani sunt, & vegeti, atque ad labores idonei, plusquàm illi, quibus in diebus etiam ieiunij promptuaria sunt plena, eructantia ex hoc in illud. Quibus addi potest Indos in vsu potus excedere nutrimento apti, quia ex re cibaria conficitur, sicut & vinum, propter eamdem rationem.

Qui discursus videtur profectò verosi [& quomodo intelligendum.]milis, si ex leguminibus & alijs competens sumatur quantitas, & non ea tantùm, quæ pro serotina sumi possit refectione, vnde & censeretur prandium aut cœna, quæ in diebus ieiunij etiamsi meridie sumatur, cœna dicitur, vt constat ex benedictione mensæ, quæ non prandij, sed cœnæ est, vnde minùs pro illa sufficit. Nihilominùs P. Thomas Sancius Tomo 2. Consiliorum Lib. 5. Cap. 1. [Oppositum iuxta quorumdam sententiam. P. Thomas Sancius.] Dub. 15. num. 3. ita scribit: Nota Primò, quòd licet inueniant panem, & pomorum fructus & olera, non tenentur ieiunare, quia hæc regulariter non sunt sufficiens prandium. Sic Angles ibi (scilicet in Floribus mat. de Ieiunio. 1. p. fol. 404.) & prædicti Iuniores. Sic ille. Iuniores autem illi sunt, de quibus n. 2. docti quidem, sed innominati. Eum secutus P. Leander à Murcia Cap. 2. super Cap. 3. Regulæ D. Francisci §. 2. num. 38. quem adducit nec improbat Diana Parte 9. Tractat. Resolut. 14.

Circa quam sententiam id obseruan [Quæ Indis non videtur fauere.]dum, quod apud P. Thomam, extare iam vidimus, dum sic locutus: Quia hæc regulariter non sunt sufficiens prandium. Vnde si regulariter loquendo apud aliquos ex fructibus, herbis, leguminibus, & oleribus, adiuncto pane prandium sufficiens censeatur, videtur eo stante ieiunij præceptum obligare; quod apud Indos est ita se habere compertum, iuxta dicta: quibus pro pane est Maizium, validum quidem alimentum, vnde in multis Hispaniæ locis, ad quæ faciliter delatum, cum in illis abundè proueniat, pro pane habetur, & pretiosiore quidem quàm alij, qui ex notis granis fieri solet. Vnde ex præfata sententia non videtur Indorum caussa firmari, cùm aliàs adeò pauci sint dies, pro quibus obligatio talis incumbit, nouem inquam. Et ita quidem videtur in rigore dicendum. Nihilominùs in eorum fauorem [Faborabilis pro illis resolutio.] dici potest præfatam sententiam esse ipsis adaptabilem: prædictum siquidem prandium ideò iudicatur sufficiens, quia comestio potest iterari, cùm interdiu sæpiùs comedant, & etiam cœnent. Et quia eorum parsimonia non debet in eorum grauamen redundare, & quia minùs sunt soliti comedere, peioris sint futuri conditionis, quam illi, quibus si non plura alimenta suppetant, ieiunij præcepto minimè tenebuntur.

De Coca, an eius vsus Præcepto Jeiunij contrarius.

AGit de illa citatus Antistes Seßione 7. [Sumptionem Cocæ non esse præcepto ieiunij contrariam ostenditur.] & quod ad praxim Indorum attinet, res videtur nullius ferè difficultatis; illam enim pro leuamine in labore sumunt, quia reuera vires confert, quod mirum non debet, aut certe incredibile videri, cùm in Chocolato, de quo nuper, simile aliquid reperiamus: cùm autem labor, cui sumptio talis adiungitur, eius generis sit, vt ieiunij obligationem excludat, certum est sumptionem dictam non esse ieiunij Præcepto contrariam. Quod autem extra laborem sumpta, si quando id contingat, idem sit dicendum, ex eo ostenditur, quod per modum cibi non sumitur, sed potius medicamenti præseruatiui pro lassitudine, & debilitate, vt sit quoddam genus electuarij his gentibus familiaris. Qua ratione existimare aliquis posset Chocolatum non frangere ieiunium, quia scilicet rationem medicamenti habet pro viribus reparandis. Et de Coca vt dixi, agit doctus Auctor Seßione citata, & iuxta dicta decernit, non esse inquam ieiunij Præcepto aduersam, eo quòd in eius vsu paruitas materiæ interueniat, neque traijciatur in Stomachum, nisi per modum saliuæ, vnde iudicat pondus dimidiæ libræ non esse Præcepto contrarium. Vbi stante efficacia rationis præfatæ, quòd scilicet per modum saliuæ traijciatur, non est circa quantitatem scrupulosiùs arbitrandum. [Prohibitio sub excommunicatione vt stare queat.]

Affert etiam prohibitionem Quitensi in diœcesi vigentem Episcopali edicto sub pœna excommunicationis latæ sententiæ reseruatæ: quam in diœcesibus omnibus Indiarum fore expedientissimam protestatur. Quæ quidem pœna ad Indos non extenditur, quibuscum censuris agi nequit, vt probat ipse Lib. 4. Tract. 2. Seßione 9. n. 4. De quo & Nos in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 482. & seqq. Solos ergo Hispanos, & eo gaudentes apud Indias nomine comprehendit, apud quos, & apud feminas maximè, abusus increbuit, eo quod folium istud contra reumata vtile sit experientia compertum, sicut & ad dentium firmitatem. Et constante experientia dicta difficile videtur quomodo possit contra eam ita vniuersalis sententia proferri, aut eo non obstante talis vsus excusari. Hic enim communes doctrinæ satis receptæ concurrunt, de lege inquam in præsumptione fundata (vti hic superstitiosus præsumitur in multis repertus abusus) de ea, cuius finis cessat, etiam in particulari, de naturali iure ad vitanda propria incommoda contra humanas leges præualente. Quod vt posset conuenienti tempe [Vt stare commodè illa possit.]ramento componi, ita prohibitio statui posset, vt ad vsum talem licentia peteretur, sine qua prohibitio & pœna procederet, tunc locum habitura, quando paruitas materiæ, sicut in præceptis alijs, non excusaret. Et facultas talem licentiam concedendi, Parochis & Confessarijs indulgeri. Sic enim in Religionibus quibusdam alia huius generis prohibentur, quæ eo quòd reuera esse vtilia saluti possunt licentiæ suffugium adhibetur. In alijs quidem diœcesibus prohibitio talis non extat, quia neque est visa conueniens, licet ad superstitiones non rarus sit vsus huiusmodi foliorum. Sed & aqua benedicta, sacris imaginibus, & rebus alijs minimè prohibilibus malitia humana ad execrabiles molitiones abutitur, quod in Actibus S. Tribunalis Inquisitionis frequenter audimus.

Circa laborem Parochorum Indicorum in audiendis Confessionibus.

EXcusat illos, vtpotè ab obligatione Præ [Exemptos qui in titulo iuxta receptam doctrinam statuit Quitensis Præsul.]cepti exemptos, cùm defatigatio est grauis, qui & suprà Seßione 11. & quæstio quidem communis est, circa quam aliqui cum distinctione respondent, vt ij, qui ex obligatione audiunt, non teneantur ieiunare, si defatigatio sit notabilis, secus alij, qui se sponte labori tali vsque ad defatigationem impendunt. Sed quia probabilius vtrosque eximi, ita cum P. Thoma Sancio decernit Tomo 2. Consilior. Lib. 5. Cap. 1. Dub. 13. & ita quidem admittendum, si absolutè loqua [Quid circa praxim difficultatis occurrat.]mur. In ordine autem ad praxim videtur non ita licentia prolaxanda. Cùm enim Parochis familiaris sit potio Chocolatica, cuius ea est virtus, quam paulò superiùs vidimus, sumptione huiusmodi poterit ante meridianus labor sustineri. Pro vespertino succedit prandium, quod solet esse sat lautum. Sed quia post illum defatigatio superuenit, videtur illi opportuno cœnæ remedio subueniendum. Verum enim verò rara erit defatigatio, quæ post præfata subsidia nequeat Serotina collatione leuari: si addamus posse ordinariæ aliquid addi, vt videmus in Religionibus sanctè & prudenter ordinatis ita cum magistris, Confessarijs, & alijs laborantibus labore non ordinario, aut communi omnibus. Si & addamus non esse in diebus ieiunij leuamina illa quærenda, quorum beneficio fiat, vt nihil fatigationis & molestiæ ieiunantes patiantur: quod benè à præfato scriptore obseruatum Seßione 6. cum Ioanne San [Ioannes Sancius.]cio Disput. 51. n. 9. Leges enim positiuæ cum aliquali obligant labore & detrimento. Id repetens quod Lib. 1. Tract. 7. Seßione 3. n. 5. dixerat eodem Auctore laudato, & eiusdem appositione verborum; in qua & præcedenti de potestate Parochorum in ordine ad dispensationem in ieiunio egerat. Et quidem tot sunt iam opiniones circa Serotinam refectionem, vt rarus futurus sit, qui cum aliqua ex illis, si prætereà additamentum illud intuitu laboris accedat, non possit defatigationi mentali potiùs, quàm corporali, qualis ea est, quæ in Confessarijs, sufficienter subuenire.

Et hæc quidem, si ita transigantur, non [Dispensatio in dubio cui Parocho tribuenda, & à quo ipsi.] erit opus dispensationibus: pro illis tamen in casu dubij affirmat doctus & grauis scriptor Parochum posse à suo Coadiutore dispensari, ex quo manifestum apparet, posse Parochum Coadiutori dispensationem impartiri, sicut & Confessarijs alijs, quos pro Quadragesimæ labore conduxerit. Sed quo iure, cùm nullus ex prædictis erga alium iurisdictionem habere videatur? Circa Indos quidem id præstare potest, & etiam Europæos, qui solent etiam in Paræcijs Indorum degere, iuxta communem sententiam, de qua ipse loco nuper citato, & etiam hîc Sessione 30. de quo & Nos Tomo 2. Thesauri Tit. 12. nu. 444. Conuenientius videtur si dicamus Parochum secum dispensare posse, quandoquidem & potest cum alijs, iuxta receptam doctrinam, quam & Nos amplexi citato Titulo n. 189. Erga Coadiutores autem, quia subditi quodammodò sunt, eius enim directioni in Sacramentorum administratione subduntur, nec debent esse peioris conditionis quàm alij, erga quos dispensatio potest adhiberi.

Sed quid si Indi videant illos opiparè cœ [Scandalum Indorum videntium cœnantes, vt vitandum.]nantes ieiuniorum tempore, & ipsa etiam Maiori hebdomada? & visuros est certum, cùm famulitio alio non vtantur? An non hîc scandalum pusillorum penitus euitandum? & famuli quidem rem non patientur ignotam, sed facti notitia protinus ad populos permanabit. Hic certè hærere necessum est, & conscientias reconuenire Pastorum. Apostoli, qui & ipse inter Pastores eximius, verba illa sunt 1. Cor. 8. v. 9. & seqq. Videte autem [1. Cor 8. v. 9. & seqq.] ne fortè hæc licentia vestra offendiculum fiat infirmis. Si enim quis viderit eum, qui habet scientiam, in idolio recumbentem: nonne conscientia eius, cùm sit infirma, ædificabitur ad manducandum idolothyta? & peribit infirmus in tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est. Sic autem peccantes in fratres, & percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. Quapropter si esse scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in æternum, ne fratrem meum scandalicem. Hæc ille: ad quæ quidem scio quid sit quorumdam Theologia dictura; sed nescio an apud Pastorum Principem admittenda responsio, immò & vereri possum reijciendam. Si ergo cœnandum, fiat id sine scandalo. Si ita fieri nequit, fidendum Deo, qui dat lasso virtutem, & his, qui non sunt, fortitudinem & robur multiplicat Isaiæ 4. v. 29. Cùm alias sua adminicula corpori sat congrua concedamus.

SECTIO XXVIII.

De Quinto Ecclesiæ Præcepto circa Decimas & Primitias.

DE illo agit Quitensis Præsul Lib. 4. Tract. 6. de quo, & Nos Tit 12. Thesauri Cap. 19. Tomo 2. Neque occurrit quòd dictis addere oporteat; cùm & doctrinæ consonent, nec noui aliquid obuersetur apud doctum scriptorem, quod vti aduersum, titulo propriæ defensionis sit opus impugnare. Circa [Pauperes non teneri ad decimas, quomodo intelligendum.] pauperes quidem affirmat Sessione 3. n. 12. & seqq. non teneri illas soluere, si extremam aut quasi extremam necessitatem patiantur. Et cùm de necessitate graui non statuat, videtur tamen illam sufficientem iudicare, dum ex Cap. Licet de Censibus, probat quando necessitas est grauis, ita vt quis non habeat quo se aut familiam sustentet, posse decimas retinere. Et ex P. Suario Lib. 1. Cap. 16. n. 16. & 18. addit non teneri talem manifestare decimas, si credat sibi non remittendas. Neque enim Ecclesia, quæ pijssima est mater, credenda est ita suos velle vexari filios, vt fame sua ministrorum subseruiant satietati, qui eam sunt ex aliorum congruis decimationibus habituri. Et Nos quidem citato in Capite num. 450. adducto etiam Doctore Eximio, & alijs, idem comprobauimus, vnde videtur dicendum grauem necessitatem sufficere vt pauperes ab huiusmodi præstatione valeant excusari. Quæ autem sit grauis necessitas à Doctoribus de Eleemosyna tractantibus explicatur, ex quibus videri possunt idem P. Suarez Disput. 7. de Charitate Sect. 1. num. 4. & P. Arriaga Tomo 5. Disput. 43. n. 20. & seqq.

Et Cap. Licet de decimis non agit, sed de Collectis, à quibus excusandum cœcum statuit Pontifex, non quidem Innocentius Tertius, vt dicitur, sed Gregorius, aut Magnus, aut VII. aut IX. vt videri potest in Glossa marginali ibi, & in Cap. Licet multùm, de restitut. spoliat. Æquiuocatio autem circa Innocentium Tertium ex eo processit, quòd apud P. Suarium suprà num. 15. citatur Innocentius in Cap. Licet. Sed modus ipse citandi satis indicat de auctore Decretalis non esse sermonem, sed de alio, Innocentio inquam, Quarto in illam scribente, sic enim ibi: Hæc de [P. Suarez.]claratio & moderatio suit antiqui cuiusdam Doctoris Canonistæ, vt Innocentius refert in Cap. Licet &c. Sed quidquid de hoc sit, quamuis prædictum Caput non de decimis, sed de Collectis statuat, eius tamen ratio, quia generalis est, bene induci pro caussa præsenti potest, sic enim Pontifex: Dixit [Cap. Licet de Censibus.] quoque prædictus Cœcus, quòd ad Collectas inter alios pariter compellatur, quòd fieri non permittas: quia eum, quem cœcitas sua grauat, inhumanum est nimis in Collectione affligere, cui debuerat ex Collectis, si esset necessitas, misereri. Sic ibi. Et aliàs indubitatum est cœcos ad decimas teneri, quia potest eos non grauare necessitas, sub qua suppositione Pontificia decisio procedit, si esset necessitas.

[Casus extremæ aut grauis necessitatis vt queat accidere.]

Videri autem alicui posset casum istum de extrema & graui necessitate, ex ijs esse, qui moraliter occurrere nequeunt. Qui enim peculium habet, ex quo decima separari possit, si illam Ecclesiæ soluat, nouem alias retinet portiones, ex quibus sustentari potest, neque videtur ex illius defectu in graue aliquod nocumentum incursurus, grauis scilicet, quamuis non lethalis infirmitatis, quo pacto grauem necessitatem Doctores explicant, vt videri potest apud P. Arriagam suprà n. 22. Quæ quidem obiectio non videtur leuis: & quod ad extremam necessitatem attinet, ita forsitan asserendum: Sed ea tamen non obstante resolutioni est stabilitæ à Nobis incumbendum: nam nouem illæ partes adeò tenues esse possunt, vt licet pro aliquo temporis spatio sufficiant, non tamen pro omni: & ita necessarium erit Indos, quod non rarò vidimus, in annis sterilibus, vel quia defecerunt pluuiæ, vel quia gelicidio sata perierunt, ad herbas, & radices aridas atque insuaues confugere, ex quo infirmitates non leues possunt pertimeri: Sic enim experientia docuit sterilitati pestes succedere, aut certè morbos aliquos graues inter damna grauissima computandos. Et vt demus damna infirmitatum non esse formidanda, ipsa certè alimenti congrui necessitas per plures dies, damnum profectò graue est, quod expedit pauperem præcauere, vbi & pariter dicendum; cui debuerat ex Decimis misereri, sicut dictum à Pontifice de Collectis.

Et præfatæ difficultati alia apud eum [Obligatio solutionis in casibus necessitatis an penitue extinguatur.]dem succedit, de qua n. 5. vbi rogat, an qui hoc anno ob extremam aut grauem necessitatem decimas non soluit, debeat sequentibus, in quibus vberiores prouentus, defectum huiusmodi resarcire. In qua pro parte negante adducit P. Suarium suprà, scilicet locis à se citatis, videlicet nu. 16. & 18. Sed non videtur exactè perlectus: id [P. Suarez.] enim quod negat in nullo ex præfatis Paragraphis est, sed 17. vbi de extremam patiente necessitatem agit. In fine autem nu. 18. negat de graui. Pro affirmatiua autem citat D. Thomam 2. 2. q. 87. arti. 4. & Caietanum ibi; sed S. Doctor eo loco ad 4. solùm ait pauperes teneri dare decimas, & de extrema aut graui necessitate nec verbum, sicut neque Caietanus. Sed cum Scoto, [D. Thom.] in 4. dist. 15. q. 2. arti. 4. asserit, si is, cui decimæ erant soluendæ, non erat in simili necessitate, non esse obligatum, secus, si erat: nam debitore ac creditore in necessitate pari existentibus, potiùs est ius creditoris, quia dominium habet in eo, quod à debitore debetur, & insumptum est ab ipso, & ita semper vrgebat obligatio. Pro quo citat Paludanum in 4. q. 4 Constitut. 1. Vbi, quidquid de citationibus sit, in quibus sæpè, & nescio, Auctori minimè tribuenda peccatur, resolutio non videtur consentanea alteri, quam Seßione 2. præmiserat, probans ante separationem decimæ [D. Quiten. cum distinctione loquitur, quæ non est eius consentanea doctrinæ.] ex aceruo nullum in ea Ecclesiam dominium habere: vnde concludit satis vtili documento, post adductum ex tributis exemplum sic locutus: Luego de la misma manera, antes que los Indios diuidan sus frutos, y paguen la Costa, que le toca à la Iglesia, no podran los Diezmeros tomar del monton cosa alguna, porque no tienen dominio alguno en el, y por esto ay tantas prouisiones despachadas en las Reales Audiencias para que estos tales no se entremetan por su autoridad à coger de los ganados y sementeras los Diezmos, antes aguarden que los Indios se los paguen. Sic ille allegans Glossam, Rebuffum, & Monetam. Et vtinam sicut ab ipso ita dictum benè, sic etiam & benè factum generaliter videremus, vt locus iteratis querelis minimè præberetur.

Cùm ergo fundamentum decisionis de [Debitum extingui auctoritate firmatur.]ficiat, videtur dicendum obligationem extingui, quod & alij Auctores tenent, scilicet P. Lessius Lib. 2. de Iust. & Iure Cap. 10. n. 20. vt probabile, & forsan verius, quando debitor creditorem in necessitatem parem non coniecit. P. Palaus Disput. 1. de Iustitia Commutatiua Puncto 17. n. 6. vbi id de habente dominium, quasi certum videtur statuere. Et n. 7. cum P. Lessio sentit, vt certius addens idem stare, si priùs quàm creditor in necessitatem deuenisset. P. Coninck 2. 2. Disput. 27. n. 171. P. Arriaga Tomo 5. Disput. 44. n. 19. & 20. P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum Lib. 7. Cap. 26. n. 3. & Cap. 27. n. 7. vbi de necessitate extrema P. Vasquez Opusculo de Eleemosyna n. 72. & alij apud ipsos. Vbi addendum non videri casum hunc moraliter possibilem: quòd scilicet is, cui decimæ soluendæ sunt, sit in extrema aut graui necessitate, quæ sit paucitate fructuum ab Indo aut simili subleuanda: quandoquidem decimas potest ab alijs accipere, quæ pro sustentatione sufficiant. Neque de his plura, cùm circa decimas multa sint etiam à Nobis dicta Tomo 1. Thesauri, & præcedenti Tomo Auctarij, dum pro Religionibus actum est eo ab onere liberandis, vel saltem pro illo piè & amicabiliter temperando: pro quo à Societate humiliter apud Regiam Maiestatem in eius Regio Indiarum Consilio supplicatum: seruire enim Ecclesijs desiderat non spiritualibus tantùm laboribus, sed & subsidijs temporalibus, etiamsi huiusmodi contributionibus non leuia sit incommoda perpessura.

CIRCA PRIVILEGIA PRO INDIIS.

DE illis tractat Dom. Quitensis Lib. 5. Tract. 1. de quibus & Nos fusiùs Tomo 2. Thesauri Tit. 12. Quia verò circa nonnulla à Nobis dicta diuersum aliquid occurrit, non est iteratus labor recusandus, cum fructu impendendus, quia & cum maiori dictorum firmitate, & luminis accessione. Sit ergo

SECTIO XXIX.

Circa dispensationem in Bigamia quæ in Indijs potestas.

SEssione 2. adducitur priuilegium Pij [Priuilegium Pij V. circa dispensationem in Bigamia vt accipiant aliqui.] V. die 4. Augusti an. 1571. in quo conceditur Archiepiscopis & Episcopis Indiarum facultas ad dispensandum cum quibuscumque personis in Indijs degentibus in omnibus irregularitatibus quacumque ex caussa contractis, excepto homicidio voluntario, extra bellum commisso, & Simonia. Et quia in Bulla dicitur priùs absoluendos à culpis, ob quas irregularitatem contraxerunt, salutaribus ipsis pœnitentijs iniunctis, ex eo sequitur facultatem dictam ad dispensandum in bigamia ex delicto non contracta non extendi, sed ex indecentia, quam secum affert, & ita tenet, quem citat, Dom. Felicianus in [D. Felicia.] suis lucubrationibus pag. 185. n. 11. qui perpendit pœnitentiam iniunctam ita debere impleri, vt si non impleatur, nulla sit futura dispensatio. Adducit insuper P. Acostam 7. Parte Disput. 8. Dub. 4. Conclus. 7. cuius verba sunt: Nec possunt dispensare Episcopi Indiarum per priuilegium Pij V. rela [P. Auila.]tum in Concilio Limensi an. 83. nam hoc priuilegium tantùm est ad irregularitates prouenientes ex delicto: & hæc conceßio (corrige Conclusio) apud me est omnino certa. Sic ille. Et quia Episcopi ex concessione Concilij Tridentini Seßione 24. Cap. 6. de Reformat. possunt dispensare in omnibus irregularitatibus ex occulto delicto prouenientibus, & ita etiam in prædicta, & priuilegium aliquid debeat speciale concedere, illud quidem speciale habetur, vt etiam in foro externo possit dispensari. Et apponit exemplum in eo, qui viuente vxore cum alia contraxit: quod admittit Dom. Felicianus. Concludit, in Indijs, si vrgeat necessitas, vt semper vrget ratione distantiæ, posse in omni bigamia dispensari, sicut Doctores generaliter asserunt in legibus omnibus Pontificijs & Conciliaribus, circumstantijs huiusmodi concurrentibus, necessitatis videlicet & difficilis recursus cum periculo in mora.

De quo dictum à Nobis in Thesauro Tomo [Probabile esse ad eam, quæ non est ex delicto, extendi.] 2. Tit. 19. n. 77. & 78. & in Additionibus ad eumdem locum n. 136. vbi probauimus probabile esse dictam Concessionem ad irregularitatem bigamiæ etiam ex delicto non contractam extendi, pro quo & boni laudati patroni. In alligatione autem inducta P. Acostæ manifestus est error, dum pro P. Auila est ille propositus. Et quidem incredibile apparet velle Pontificem dispensari publicè cum eo, qui viuente vxore Sacrilegum cum alia connubium celebrauit, qui aut à S. Inquisitionis Tribunali iusta animaduersione perculsus, aut eidem necessarium est obnoxium reremanere, & ad Ordines sacros assumi; non tamen eum, qui duo honesta matrimonia cum virginibus contraxit. Et iuxta id, quod vltimò additur, res videtur penitus explorata; dum dicitur ratione necessitatis ministrorum posse in Indijs in irregularitate dicta & similibus dispensari. Atqui Pius V. in adducta concessione eodem est ductus intuitu, necessitatis inquam: Ergo de primo ad vltimum liquet concessionem ad omnia prædicta pertinere. Nihil autem ex eo in solitum & abhorrendum haberi, ex facultatibus constat, quæ Episcopis Indiarum cum limitatione temporis conceduntur, inter quas illa est, Vt in bigamia vera [Facultas pro eo specialis.] dispensare poßit, si neceßitas operariorum vrgeat: de quo & dictum à Nobis citato loco. Rara autem sunt talis dispensationis exempla; vnum tamen ante annos plures in Cuicensi Diœcesi vidi, in bigamo, non Sacerdote tantùm, sed & Parocho, dicto communiter Licenciado Capitan.

SECTIO XXX.

Circa facultatem ad dispensandum cùm Illegitimis.

PRo illa adducitur Seßione 1. Bulla [Posse dispensare vt asserat D. Quitensis.] Gregorij XIII. die 24. Ianuar. an. 1575. & Sessione 3. tamquàm probabile proponitur virtute priuilegij Pij V. de quo nuper, & facultatis à Concilio Tridentino concessæ citato Cap. 6. Session. 24. posse Episcopos cum illegitimis dispensare: virtute quidem Concilij in foro secreto, si occultus sit defectus: virtute autem priuilegij in vtrôque foro: quia licet de irregularitatibus ex delicto sit sermo, id verificatur ratione delicti parentum, vt tenet P. Auila de Censuris Parte 7. Disput. 3. Dub. 7. cuius sententiam probabilem reputari asserit à Coninck, Layman, Diana & Barbosa, quos adducit Machadus Tomo 1. pag. 191. n. 4. in margine lit. H. Sed non soli illi probabilitatem defendunt, sed plures alij, quos recenset Diana Parte 2. Tract. 15. Resolut. 21. & Parte 4. Tract. 2. Resolut. 64. & Parte 7. Tract. 2. Resolut. 24. & Parte 10. Tractatu 11. Resolut. 24. licet P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 50. Sect. 5. n. 5. improbabilem pronuntiârit. Quamuis autem Diana probabilitatem tueatur, contrariam tamen penitus amplectitur præsertim postrema Resolutione.

Et siquidem Doctores de Episcopis lo [Concilium Tridentin. & Pius V. vt faueant.]quuntur iuxta facultatem ipsis à Concilio attributam pro foro secreto. Videtur autem iuxta tenorem Bullæ id obstare; quòd Concilium de imponenda pœnitentia non agit, vnde non videtur delictum generaliter attendisse, secus autem Pontifex, quandoquidem pœnitentias iniungendas esse præscribit, vt Sectione præcedenti vidimus. Ad quod dici potest iniungendas quidem pœnitentias quando commodè id stare potest, ob proprium scilicet delictum, non vero si illud non extet: dispositiones enim tales intelligendæ sunt iuxta capacitatem materiæ. Vnde si quis peccatum suum iam confessus, & proportionatam pœnitentiam à Confessario impositam executus, dispensationem petiturus accedat, non est necessarium nouam pœnitentiam imponi, quia non debet bis puniri peccatum, quæ vox est Dei, & Iuris sacri ac Ciuilis. Lucraturis Iubileum aut Indulgentiam Confessio solet indici: & tamen iuxta communem sensum Doctorum illa necessaria non est, si conscientia lethali non sit onerata peccato. De quo à Nobis dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 19. num. 67. & seqq.

Contra quod insurgit difficultas, quam [Difficultas ex rehabilitatione.] Dom. Quitensis proponit, ex verbis Pontificis emergens, dum de dispensandis ait, Rehabilitentur, & restituantur ipsam petentes ad Beneficia obtinenda & obtenta. Iuxta quæ ij qui dispensantur, per dispensationem reuocantur in eum statum, quem ante dispensationem habuerant, duplici habilitatione significata nomine rehabilitationis, ad Beneficia scilicet, & priùs ad Ordines. Ergo nequit concessio Pontificia de Illegitimis intelligi. Illatio constat, quia Illegitimi non possunt ad statum restitui in quo illegitimi non fuerint, & ita non habiles in eo habendi stante caussa irregularitatis: vnde concessio præfata de illis non procedit, sed de alijs culpabilem defectum patientibus.

Sed ad hoc dici potest in primis verba Pontifi [Multipliciter expedita cum vtili doctrina.]cis illa esse, quæ à Nobis data citato loco Thesauri n. 72. vbi & Reponendi verbum additum, & intelligenda iuxta nuper traditam explicationem, de qua & nu. 74. rehabilitandos scilicet, restituendos, & reponendos, distributione accommoda, qui scilicet rehabilitari, restitui, & reponi possunt, non ita alij: quæ exponendi ratio videtur satis expedita. Deinde dici potest rehabilitationem non dicere duplicatam habilitationem modo explicato, quia non semper Re additum verbis aut nominibus duplicationem insinuat. Sic enim dicitur reualidari matrimonium, quod validum non fuit, & ita validationis nomine potuit sufficienter designari. Rescindi contractus dicitur, qui priùs non scissus, sed validus. Et sic aliàs. Iuxta quæ rehabilitatus dici potest, qui habilis redditus. Sicut etiam quatenus per dispensationem habilis factus ad Ordines, etiam ad Beneficia est habilis constitutus, rehabilitatus dici potest, id est, etiam habilitatus. Quod ad restitutionem attinet, non plus vrget: dum enim dicitur rehabilitandos & restituendos ad Beneficia obtinenda & obtenta, respectiuè est accipiendum, vt primum generaliter procedat, posteriùs autem de ijs, qui Beneficia habuerant, licet sine Canonico titulo, quibus restituenda dicuntur, pariter cum habilitatione. Et ad hoc referendum verbum Reponendi. Vnde præfatus Antistes nihil circa præfata verba obijciendum habuit Lib. 1. Tract. 1. Seßion. 19. probabilitatem in ordine etiam ad Curata Beneficia pro Hispanis agnoscens.

Sessione 5. agit ille de Bulla Gregorij [Circa Bullam Greg. XIII. vbi vigere illam, etiam si finis non penitus extet.] XIII. & statuit suo in robore permanere, etiamsi illud amisisse videri possit, eo quòd iam finis concessionis cessauerit, penuria inquam Sacerdotum Idioma Indicum percallentium, & nonnullæ etiam extent schedulæ Regiæ, quibus Episcopi ne tales ordinent, admonentur. Nam quod ad primum attinet, reuera adhuc penuria est, licet non tanta, & Regiæ schedulæ priuilegij nullam faciunt mentionem. Hinc colligit eum, qui ad titulum linguæ Indicæ ordinatus est, peccare mortaliter, si obligationi suæ desit, neque Confessiones audiens, neque doctrinæ Indorum insistens. Pro quo inducit quamdam P. Thomæ Sancij doctrinam lib. 8. de Matrim. Disput. 30. nu. 12. & aliorum asserentium dispensationem, quæ à principio valida fuit, quia motiuum pro ea allegatum verè extitit, eo cessante vim suam amittere. Sic qui ad non ieiunandum est dispensatus propter morbidum quidquam, illo cessante, nequit vlterius vti dispensatione.

Ad quæ quidem, quantum ad priuilegij [De ordinato ad titulum linguæ Indicæ, nec valente ministrare.] permanentiam spectat, libenter annuimus, plura enim & vrgentiora pro huiusmodi positione à Nobis data citato nu. 64. & seqq. Circa id autem quod de Ordinato ad prædictum titulum dicitur, difficile apparet quomodò possit ei præfata doctrina de cessatione dispensationis applicari. Verum quidem est talem non attendentem sibi & doctrinæ, iuxta Apostoli monitum, peccare mortaliter, & ita non posse celebrare: at quòd irregularis sit, nullatenus videtur admittendum. Quid enim si postquàm obligationi suæ aliquandiu defuit, ministerium suum iam studeat implere? an noua indigebit dispensatione? Quis hoc dixerit? Pro quo stat irrefragabilis doctrina P. Suarez su [P. Suarez.]pra nu. 14. vbi ita scribit: Denique non oportet fingere dispensationem irregularitatis ad reincidentiam, [Dispensationem irregularitatis non esse ad reincidentiam.] quia in Iure nullum fundamentum habet, neque est in vsu: neque ea, quæ de absolutione à Censura traduntur, ad irregularitatem applicanda sunt, vt sæpe dixi. Sic ille: cuius assertum amplectitur D. Barbosa Lib. 1. de Iure Ecclesiast. Cap. 42. nu. 192. Neque opus videtur reincidentia tali ad infidelem illum agendi modum meritò puniendum, quandoquidem recusantem laborare contra fidem præstitam potest Episcopus perpetuò suspendere, quæ suspensio quantùm ad effectum prædictum irregulari penitus exæquatur. Et fortè Dei erit obsequio conuenientius, vt talis à ministerijs cesset, propter deprauatam hominum istorum indolem, de qua dictum à Nobis citato loco n. 69. quam, vt deessent alia, is, qui in re tanta fidei datæ deest, satis manifestat.

SECTIO XXXI.

Indis ad quid sit opus bulla Cruciata.

DE hoc Dom. Quitensis Sessione 7. grauem, & valde inter scriptores agitatam asserens esse quæstionem, An pro dispensatione impedimentorum matrimonij in Indis, votorum commutatione, & absolutione à reseruatis, sit Bulla necessaria. Et pro resolutione præmittit priuilegia Religiosis concessa, dicens primum esse Vrbani VIII. conceden [Priuilegia Religiosorum circa caussam præsentem.]tis in perpetuum Religiosis Societatis IESV, eorum scilicet Prælatis, & alijs quibus ipsi vices suas commiserint, facultatem ad dispensandum cum Indis in foro conscientiæ in omnibus impedimentis matrimonij non prohibitis iure naturæ, sed Ecclesiastico, in quo Religiosi alij idem poterunt, si priuilegio gaudeant communicationis. Secundum Adriani VI. Clementis VII. & Pauli IV. virtute cuius possunt Mendicantes, & gratiam communicationis habentes absoluere fideles quoscumque à quibuscumque excommunicationibus, & peccatis etiam in Bulla Cœnæ reseruatis Sedi Apostolicæ. Pro his ergo est difficultas, an scilicet pro illorum vsu Bulla opus dispensaturo & dispensando. Et pro parte affirmatiua facere ait clausulam, in qua solùm excipiuntur, quæ concessa sunt Ordinum Mendicantium superioribus, quoad eorum Fratres tantùm. Et adducta eorum sententia, qui ita censent, contrariam pro [Licet non fauere videantur, contrarium statuitur.]ponit vt probabilem, grauibus pro ea scriptoribus compellatis, quia non est credendum Sedem Apostolicam Mendicantibus Ordinibus adeò propitiam, eorum priuilegia velle, nulla de ipsis expressa facta mentione, reuocare.

Circa quæ verum quidem est grauem [Pro Indis certa resolutio ex priuilegio Greg. XIII.] illam, & valde inter Doctores agitatam esse quæstionem, si generaliter loquamur, de qua & Nos in Thesauro Tomo 1. Tit. 5. n. 309. & seqq. vbi probauimus, & adductis Doctoribus ac rationibus stabiliuimus id, quod citatus scriptor vt probabile defendit. Et ibi citatis addendus Auctor Tractatus de Bulla Cruciata additus Medullæ Theologicæ P. Bussembaum Dub. 17. arti. 3. nu. 13. Sed verò de Indis loquendo res est penitus explorata ob priuilegium Gregorij XIII. de quo citato Thesauri loco n. 315. Id quod etiam probatum Tomo 2. Tit. 12. n. 485. & seqq. de Indulgentijs, ijs exceptis, quæ in Bulla ipsa specialiter conceduntur: vnde circa hoc non est, cur diutiùs immoremur. Citat præfatus Præsul Fr. Ioannem Baptistam in Animaduersionibus pro Confessarijs Indorum fol. 100. vbi post adductam sententiam negantem necessitatem Bullæ generaliter loquendo, quam tenet Fr. Emmanuel Tomo 1. qq. regular. q. 61. arti. 4. vbi eam affirmatiuæ præfert, quam in Explicatione ipsius Bullæ tenuerat, ipsam confirmat fol. dicto & seqq. vbi priuilegij non meminit, quia fortè quando id scribebat, ad eius notitiam non peruenerat, aut memoriæ non occurrit. Habet tamen illud fol. vltimo. vbi & illud videre præfatus Dominus potuit. Sed non vidit. Quid inde? Videndis alijs sanctè forsitan occupatus.

Nescio autem an idem dici possit de pri [Falsum assertum circa Vrbani priuilegium, quia non visum.]uilegio Vrbani VIII. circa dispensationem in gradibus prohibitis, dum ait concessam ab eo facultatem pro omnibus gradibus Ecclesiastico iure prohibitis. Siquidem Vrbanus primum consanguinitatis & affinitatis gradum excepit quocumque sit ille iure prohibitus, vt videri potest apud P. Quintanadueñas Tomo 2. Tract. 6. Singul. 2. de quo & dictum à Nobis Tit. 12. n. 390. Quomodò autem ea non obstante limitatione dispensari in primo gradu ab Ecclesia prohibito possit, ex concessionibus alijs probatum eodem Titulo n. 382. & seqq. Quod licet ita sit, laudandus tamen ingenuus tanti Præsulis spiritus, qui Religiosorum priuilegia, cùm Religiosus ipse non sit, amplianda potiùs quàm restringenda contendit: in quo quidem caussam ille agit suam, dum adiutorum suorum ex Pontificia prouidentia, amplificat potestatem. Vtinam alij sic saperent & intelligerent. Sed sapient proculdubio & intelligent, de quibus semper iuuat sperare nobis obsequentissimis meliora.

Quia verò liber P. Ioannis Baptistæ vix [Priuilegium Gregorij Decimitertij.] iam inuenitur, sicut & codex alius, ex quo ille hausit quod exhibuit, operæ non erit inutilis pretium eum num. 23. Sic loquentem excepisse: Decima nona Conclusio. Archiepiscopi & Episcopi harum Indiarum, & quibus ipsi commiserint, auctoritatem habent absoluendi omnes & quoscumque Indos tam viros, quàm mulieres, ab hæresis crimine, & ab alijs quibuscumque criminibus, exceßibus & casibus reseruatis, tam in foro interiori, quàm in exteriori. Sic conceßit Gregorius XIII. ad instantiam Catholici Regis Philippi Secundi, pro vt refertur in Confeßionario Concilij Limensis auctoritate confecto anno Dom. 1583. sub finem, his verbis: Por Bulla de [P. Ioannes Baptista.] Gregorio Decimo tertio à instancia de la Magestad Catholica se concede à todos los Arzobispos y Obispos de las Indias, y à las personas à quien ellos en esta parte cometieren sus vezes, que puedan absoluer de crimen de heregia, y Idolatria, y otros qualesquier casos reseruados, asi en el fuero de la conciencia, como en el fuero exterior, à qualesquier Indios hombres y mugeres, y asi mismo à los que fueren nacidos de Indios y Mauras, ô de Mauros y Indias, imponiendoles alguna penitencia saludable conforme à su culpa. Y declara su Santidad que quanto à esto no estorua el auer declarado, que por la Bulla de la Cruzada no se concede absoluer de caso de heregia. Porque quanto à los Indios, y personas dichas, no se deroga el dicho priuilegio y facultad de poderles absoluer de heregia, y de los demas casos reseruados. Ex Litteris authenticis Gregorij XIII. datis 1. Ianuar. an. 1583. Fue enuiado este Breue por el Comissario General de la S. Cruzada Don Thomas de Salazar, y añadiose à los priuilegios vistos por el Santo Concilio Prouincial por mandado del Reuerendissimo Metropolitano. Hæc ibi. Sic dictus Pater. Quibus statim addit diligens scriptor ex P. M. Alfonso à Veracruce, ea quæ Pontifex præfatis concedit, Religiosis esse communia, aliorum Pontificum concessionibus, de quo & dictum citato num. 315.

Quamuis autem concessio præfata tan [Ad quæ illud extendatur præter absolutionem à reseruatis Sedi Apostolicæ.]tùm de absolutione procedat, & non sit in ea de impedimentorum matrimonij dispensatione, & commutatione votorum mentio expressa, ad omnia hæc debet extendi, quia cum id, quod est maximum, concedatur, & fauore quidem religionis, atque ad Monarchæ adeò sublimis instantiam, circa minus non est rationabiliter dubitandum. Præterquam quòd ita inuenitur à S. Cruciatæ Tribunali dispositum, iuxta ea, quæ habet citatus P. Ioannes Baptista fol. 102. vbi postquàm narrasset ex relatione insignis Dei serui, & docti Patris Fr. Ioannis à Leone tentatum à dicto Tribunali, vt Indi pro dispensatione impedimentorum sua contributione concurrerent, assignata pro dispensationis qualitate determinata pecuniæ summa, ab huiusmodi est dispositione recessum, pro quo sic subditur: Mas despues tratando yo con [P. Ioannes Baptista.] el dicho Señor Arzobispo, (Don Petro de Moya y Contreras) de aquesta materia, me dixo que aquello se ordenò pensando que fuera de algun prouecho; mas viendo que de nada seruia, y que los Indios no tenian talento para tantas cosas, dexaron las dichas dispensaciones à los Prelados de las Ordenes, para que ellos conforme à sus priuilegios hagan lo que vieren conuenir, y asi se quedo como estaba antes &c. Quæ ratio in votorum commutatione pariter militat, vnde indubitatum relinquitur Indos ad nihil aliud Bulla indigere, nisi vt lucrentur Indulgentias, quæ in eadem continentur.

SECTIO XXXII.

An virtute Bullæ Pij V. poßint Episcopi dispensare cum Simoniaco vt retineat Beneficium Simoniacè acquisitùm, illud ipsi iterùm conferendo.

SIc habet quæstionis titulus Seßione 9. [Circa quæstionem duæ oppositæ sententiæ.] quæ quidem non videtur quomodo possit procedere, supposita Bullæ ipsius dispositione. Cùm enim in illa excipiatur irregularitas, quæ ex Simonia contrahitur (sic enim eam vocat Pontifex, licet aliqui irregularitatem non esse dicendam velint, sed inhabilitatem) quo pacto stare queat, vt virtute Bullæ pos [P. Henriq. Lib. 13. de Excommunicat. Ca. 56. n. 1.]sit illa dispensari? Vnde quæstio aliter videtur instituenda, an scilicet non obstante exceptione dicta, possit aliàs dicta irregularitas seu inhabilitas dispensari, virtute scilicet concessionis factæ Episcopis à Concilio Tridentino Seßione 24. Cap. 6. de Reformat. ad quos terminos illam reducit citatus Antistes: qui plures & graues scriptores adducit negantes ad id extendi concessam à Concilio facultatem. Pro affirmatiua autem P. Henriquez Cap. 56. de Excommunicat. n. 1. Libro non citato, sed est ille n. 3. vt inferius habet, sed 13. qui Cap. 37. eiusdem libri in fine, Lit. D. vrgentissimam necessitatem ad dispensandum requirit, vt Auctor subdit, quod tamen non admittere ait P. Thomam Sancium Lib. 1. Consilior. Cap. 4. (corrige 3.) Dub. 120. (adde num. 16.) Adducit etiam Sayrum de Censuris Lib. 2. Cap. 5. n. 21. & Trullench in Bullæ Cruciatæ expositione Lib. 2. §. 2. (corrige 3.) Dub. 2. n. 15. Post quæ concludit, quòd si cum paupertate Beneficiati, quæ maxima esse debet, ita vt aliàs nequeat congruè sustentari, aliæ graues & vrgentes concurrant caussæ, iudicio viri prudentis, qualis esset euidens Ecclesiæ vtilitas; poterit Episcopus dispensare reualidando titulum in foro conscientiæ tantùm, sicut in omnibus alijs Pontificijs legibus, & casibus reseruatis.

Vbi quidem quod ad Auctores attinet, [Qui faueant exactè discussum.] Pater Henriquez reuera ita sentit, excipiens tamen Simoniam confidentialem, quem allegans Trullench assertum huiusmodi probabilissimum arbitratur. Sayrus autem in terminis non loquitur quæstionis, solùm enim agit de eo, qui excommunicatus aut suspensus cùm sit, Beneficium acquirit, cum quo dispensare posse Episcopum affirmat, ablata excommunicatione ab eo, qui potest, nulla Simoniæ facta mentione: cùm tamen constet de illa singularem esse rationem. Vnde illius dispensationem Pontifici esse reseruatam fatetur idem Auctor Lib. 3. Cap. 30. n. 6. Videtur ergo sententia ista ab auctoritate parum quidem, oppositæ comparatione, firmari. Pro qua tamen addi potest id, quod habet P. Suarez Tomo 1. de [P. Suarez.] Religione Tract. 3. Lib. 4. Disput. vltima Cap. 61. n. 11. vbi inquirens an in præsenti casu Concessio Concilij Tridentini locum habeat, & proposita ratione dubitandi, sic subdit: Sed verius est non extendi. Vbi verius idem est quòd verosimilius & probabilius vt constat: & ita sententiæ oppositæ videtur probabilitatem agnoscere, licet contrariæ adhæreat, pro qua & Cardinalium Declarationes adducit.

Sed licet ita affirmari possit generaliter [Difficultas specialis ob exceptam à Pontifice Simoniam, cum eiusdem discussione.] loquendo, at in terminis quæstionis nostræ, videtur esse peculiaris difficultas, quia Pontifex huiusmodi irregularitatem aut inhabilitatem excipit: ergo non licet dispensatio circa illam; aliàs nullius momenti talis exceptio fuisset. Circa quam difficultatem nihil dicitur, cùm tamen non leuis videatur esse momenti. Dici ergo potest concesssionem Pontificiam esse pro foro externo absolutè loquendo, & in eodem foro dictam exceptionem adhibitam, vt nequeat notorius Simoniacus dispensari. Quod autem ad secretum forum spectat relictum esse iuris communis dispositioni. Quod ex eo comprobari potest: nam concessio Pontificia absolutè est fauorabilis: ergo non est credendum ea voluisse negare Pontificem, quæ aliàs poterant validè & licitè fieri, saltim probabiliter, sine iuris eiusdem contrauentione. Cui [Obstantia quædam.] discursui opponi potest tempore concessionis non fuisse probabile posse irregularitatem dictam in foro interno dispensari: ad id enim sufficiens desiderabatur auctoritas, quandoquidem ij, qui pro valida dispensatione citantur, post concessionem dictam sua opera typographiæ beneficio promulgarunt, omnes inquam num. præced. citati. Posse enim sententiam aliquando non probabilem ad gradum probabilitatis temporis decursu, & diligentia Scriptorum ascendere, dogma est Theologis præsertim nouioribus, grauissimis tamen inconcussum. Pro quo & faciunt citatæ nuper Declarationes Cardinalium, quæ iuxta communem tunc sensum processerunt. Quod quidem licet vrgere videatur, non ideo est penitus probabilitas deneganda, quam doctus Præsul agnoscit, licet nullus ex Scriptoribus inductis in terminis quæstionis nostræ loquatur.

Et ille quidem motiua pro dispensatione [Quæ ad dispensandum debeant caussæ concurrere.] adeò efficacia proponit, quibus stantibus negari nequit quo minùs pars ista vt satis verosimilis debeat sustineri. Circa quod P. Henriquez ita philosophatur, vt multò minùs requirere videatur. Licet enim Cap. 14. Libri citati n. 3. dicat dispensandum cum bene merito, & pro ratione status indigente, & cui sine scandalo vix liceat deserere Beneficium, & qui ob paupertatem non habet commodum recursum ad Papam; non tamen exigit euidentem necessitatem; immò nec omnia illa à se proposita, iuxta suæ sententiæ fundamentum. Non enim in ea tantùm potestate fundatur, quæ Episcopis competit in raris quibusdam euentibus, iuxta quod à P. Thoma Sancio videtur impugnatus, sed in facultate amplissima à Concilio Tridentino attributa, vt videri potest citato Cap. 56. in Glossa Lit. F. Nam ea, quæ sic competunt, ad sui executionem non exigunt magnum illum circumstantiarum apparatum, sed rationes, iuxta quas possit prudens iudicium efformari. Et ita circa irregularitates alias habetur satis vsu comprobatum, sicut & circa casus reseruatos. Non desinam tamen hîc adijcere, casum præsentem cum circumstantijs dictis non videri moraliter possibilem. Nam isti, cui Beneficium [Casum non videri moraliter possibilem.] dimittendi obligatio potest & debet indici, capax est alterius, vt communis sententia Doctorum firmat, si ab Episcopo ab excommunicatione reseruata absoluatur, vt potest absolui virtute dictæ concessionis, pro quo P. Thomas Sancius suprà nu. 40. laudat P. Henriquez sic cum alijs asserentem. Cùm ergo Episcopus paupertati, meritis, & Ecclesiæ necessitati possit Beneficij alterius largitione succurrere, omnes illæ pro conseruando Simoniacè accepto cessant rationes. Neque enim spatio illo intermedio tanta potest esse necessitas, vt ad reualidationem tituli debeant coarctare.

SECTIO XXXIII.

An Religiosi in Indijs frui possint concessis Episcopis facultatibus.

DE hoc agit citatus Scriptor Seßione [Priuilegium Pij V. vt Religiosi possint quæ Episcopi.] 10. in cuius nu. 5. agnoscit priuilegium Pij V. quod asseruari ait in archiuio Metropolitanæ Limensis Ecclesiæ, vt Religiosi in Indijs dispensare possint & absoluere in omnibus ijs, in quibus iure aut consuetudine id possunt Episcopi. Pro quo & refert Bullam Adriani VII. ad instantiam inuictissimi Regis nostri Caroli V. quam tamen specialem habere limitationem affirmat, ab eo non expressam. Sed addit priuilegium prædictum non extendi ad casum [Limitatum à Dom. Quitensi.] hæresis, licet vt extendi queat, bonum asserat esse argumentum, sed non conuincens, quia iuxta P. Henriquez Lib. 3. de Pœnitentia Cap. 14. casus, qui per specialem commissionem committuntur Episcopis ad dispensandum, absoluendum &c. non dicuntur Episcopales, vt debeant censeri communes, quia Episcoporum attenditur industria & auctoritas. Pro quo in Glossa lit. P. citat Emmanuelem Rodericum in Expositione Bullæ §. 9. nu. 135. in fine. Citat etiam P. Quintanadueñas Tract. 9. Singul. Cap. n. 5. (corrige Singul. 1. n. 6.) Id quod in omnibus etiam casibus procedere asserit, in quibus Episcopus dispensat ratione necessitatis: pro quo citat D. Philippum Diaz Decanum Guatimalensem Consil. 44. n. 36. citantem Ludouicum Lopez. Circa quod

Dico Primò. Quod ad hæresim attinet, [Assertio 1. negans in absolutione ab hæresi.] omnino tenendum est non posse Religiosos virtute dicti priuilegij ab illa absoluere, nisi Indos, & alios, qui Neophytorum nomine veniunt, de quibus inferiùs, generaliter & pro omni loco ac tempore loquendo. Probatur, quia circa hoc sunt specialissimæ prohibitiones; de quibus in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. nu. 301. & seqq. An autem absoluere possint ab irregularitate propter illam contracta, dicemus Assertione 3.

Dico Secundò. Satis verosimiliter dici [2. in alijs concedens.] potest virtute dicti priuilegij posse Religiosos id, quod illius tenor præsefert, tam in absolutioni [Vide Part. 3. Sect. 12.]bus, quàm in dispensationibus. Id probari potest Primò ex eo quòd dictus Præsul circa hæresim protulit, vt vidimus nu. 449. cùm enim pro parte affirmatiua arguat ex eo quòd hæresis sit iam casus Episcopalis, & tales in Bulla citata concedi, ita subdit: Buen argumento, pero no conuence en esta [D. Quiten. vt faueat.] ocasion. Quamuis ergo non conuincat in hæresi, respectu aliorum negari nequit quo minùs bonum argumentum sit, licet non conuincat: hoc enim habent omnes rationes probabiles, quòd scilicet bona sint argumenta, sed non penitus conuincant, aliàs essent euidentes, quæ solæ omnem valent conuincere intellectum. Deinde ita tenet doctus Mag. Alfonsus à Veracruce, quem adducit P. Ioannes Baptista in Animaduersiones pro Confessarijs Indorum fol. vltimo pariter cum eo sentiens. [Ratio pro eo efficax.] Prætereà, si aliqua ratio esset cur tenor præfati priuilegij non deberet vt sonat recipi, illa profectò quæ adducitur ex P. Henriquez, ex industria & auctoritate requisitis desumpta: Atqui illa non vrget: ergo nihil est quod obstet. Maior admittitur, & Minor ostenditur. Rogo enim an in prædicto priuilegio aliquid speciale concedatur Religiosis, quod de iure Episcopis competat, sitque illis commissum? Id quidem negare est sanè à ratione alienum, sic enim priuilegium esset vmbratile, quòd cùm multa præseferat, nihil reuera contineat eorum, quæ verba apertè designant. Stet ergo concedi aliquid: ex quo fit iam Religiosorum industriæ & auctoritati confidi sicut & Episcopi. Ast nihil determinatum assignari potest, quod concessum sit, alijs denegatis, cùm concessio generaliter procedat: ergo dicendum est ad omnia extendi. Neque enim dici potest concedi ea, quæ Episcopis de iure conueniunt, & censentur casus Episcopales, de quibus P. Henriquez nu. 4. & 5. quia casus dicti sunt Religiosis communes, vnde pro illis specialis illa limitatio adhibetur ab Auctore præfato. Atqui pro Indijs aliquid magis speciale concedere intendit Pontifex, vt est compertum.

Item, sententia est plurium generaliter, [Ex sententia generaliter id Religiosis concedente vrgetur.] & non de Indijs tantùm loquentium, Religiosos virtute suorum priuilegiorum, ac eorum inter se communicationem, id in foro interno posse quòd Episcopis à Concilio conceditur, quos adducit Diana Parte 11. Tract. 2. Resolut. 26. & Tract. 4. [Bruno Chassaing.] Resolut. 3. ex quibus Bruno Chassaing de priuilegijs Regularium Tract. 5. Cap. 4. Proposit. 3. aditione 3. omnium nouissimus id luculentiùs alijs pergit ostendere, non obstantibus ijs, quæ apud Dianam legerat citata Resolut. 3. in qua sic concludit: Sed [Diana.] his minimè obstantibus, ego nolo esse Auctor huius opinionis; immò contrariam expressè & absolutè teneo. Asseueranter itaque Regularibus dico, ne omninò tali priuilegio vtantur: nam opinionem affirmatiuam minimè admittendam esse puto. Sic ille; cuius ego consilium libenter admitto; Sed cùm Consilium sit, erunt qui non admittendum censeant, dum superioris non superuenit iudicium potestatis. Ex eo autem quòd sic docti censeant damnati à nemine, arguere in caussa præsenti possumus, vbi priuilegium expressum habetur, negotium religionis agitur, & nullum in illius vsu inconueniens apparet: ergo maius est pro illo fundamentum, cùm aliàs deficiant caussæ, propter quas facultas illa generalis à multis denegatur, non negaturis profectò in casu nostro, in quo adeò verosimiles concurrunt rationes ad aliter iudicandum.

Dico Tertiò. Regulares virtute dicti [3. pro irregularitate ex hæresi contracta.] priuilegij dispensare possunt in irregularitate ex occulta hæresi contracta, præmissa absolutione ab excommunicatione ab eo, qui illam conferre potest. Sic colligitur ex grauibus Scriptoribus, quos adducit & sequitur Diana Parte 1. Tract. 15. Resol. 15. & Parte 11. Tract. 2. Resolut. 25. qui id tribuunt Episcopis, etiamsi facultas absoluendi ab hæresi ipsis denegetur: vnde consequens est pro Religiosis resolutio, pro qua & Diana Resol. 3. citata vers. Sextò, possent. Ratio est quia dispensatio talis non est expresso aliquo canone reseruata: neque sequitur reseruari illam, eo ipso quòd sit hæresis reseruata, quia diuersa vincula sunt, vnde ex vno ad aliud non fit illatio. Quemadmodùm, vt vidimus Sect. præced. in inhabilitate pro Simonia contracta iuxta receptissimam sententiam dispensare nequit Episcopus, cùm tamen Simoniacus ab excommunicatione possit ab illo absolui.

Dico Quartò. Ea quæ Episcopis conce [4. de competentibus Episcopis ratione necessitatis.]duntur ratione necessitatis dici verosimiliter potest Religiosis præfati priuilegij virtute competere. Id probari potest ex eo quòd talia dici possunt Episcopis iure ordinario conuenire vt probaui in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 463. Facultas enim talis conuenit ratione Officij, nec pro illa est specialis commissio, sed est perpetua, sine peculiari ob industriam & auctoritatem facta electione personæ. Nam reuera ad Pastorale Officium spectat non solùm in communiter accidentibus succurrere, sed etiam in vrgentibus necessitatibus, immò in his maximè, vt videtur exploratum.

Dico Quintò. Pro Religiosis Societatis [5. pro Religiosis Societatis doctrina peculiaris.] ad vsum prædictæ facultatis non videtur peculiaris communicatio R. P. Generalis necessaria, quæ neque conuenienter valet concedi, proptereà quòd non de re agatur omninò certa, sed sub opinione constituta. Et quia aliqua esse talia possunt, Prouincialibus Indiarum videntur communicata, quatenus vsus talis poterit ad statum Christianitatis in Indijs promouendum deseruire. Prouinciales ergo subditis ita conferre præfatam facultatem possunt, vt nouis Sacerdotibus iniungant, si quid difficile circa absolutionem aut dispensationem occurrat, doctiores vt consulant, & eo in negotio peritiores: doctis autem pleniorem attribuant potestatem, & quia noui Sacerdotes euadere etiam docti possunt, cùm ad eum peruenerint statum, id poterunt quod talibus concedi solitum. Videantur dicta citato Tit. 12. nu. 185. & seqq. vbi de priuilegijs non contentis in Compendio, sed in Bullis recentioribus, pro quibus à RR. PP. Generalibus instructiones nullæ, nec peculiares concessiones aut limitationes.

Neque omittendum quod ex Bulla A [Ex Bulla Adriani VI. amplius pro Assertionibus fundamentum.]driani VI. ad caussam præsentem satis accidit opportunum, cuius tenoris partem exhibet citatus Scriptor n. 22. ex quo illud: & quòd præfata auctoritas extendatur etiam quoad omnes actus Episcopales, qui non requirunt Ordinem Episcopalem, donec per Sedem Apostolicam aliud fuerit ordinatum. Cuius concessionis singularem magnitudinem ingenuus Præsul agnoscit, addens nu. 23. ita intelligendam, vt non excedat concessiones, quæ ordinariè Legatis fieri consueuerunt, sed metiendam cum ijs, quæ raro concedi solent, scilicet absolutio à casibus in Bulla Cœnæ contentis, dispensatio in votis castitatis, & impedimentis matrimonij, atque administratio Sacramentorum. Vbi quidem sensus est obscurus, an scilicet prædicta concedenda sint, an neganda. Equidem si nihil rarum conceditur, nihil magnum, cum ea singularitate, quam talis expositor recognoscit. Quidquid de Legatis sit iuxta ordinarium stylum; legatio, de qua agebat Pontifex, erat singularis, & pro negotio adeò raro, conuersione inquam noui mundi, vt nihil ita singulare ab Ecclesiæ fuerit fundatione peruisum. Ergo rara aliqua oportuit concedi legatis pro foro animæ: & talia illa, quæ Pontificijs verbis exprimuntur.

SECTIO XXXIV.

Qui censeantur Neophytorum nomine ad vsum Priuilegiorum.

CItata Seßione 10. n. 7. & seqq. censet [Non licere vsum priuilegiorum in infantia baptizatis, vnde probari queat.] qui & suprà non licere vsum priuilegiorum Neophytis concessorum erga eos, qui ex Christianis sunt orti parentibus, & in infantia baptizati, vt iam sunt communiter Indi: cùm aliàs iuxta communem Doctorum sensum decem anni à Baptismi susceptione sufficiant, vt quis desinat esse Neophytus. Vnde in Concilio Mexicano dispositum inuenitur Indis etiam naturalibus dicta Beneficia prouidenda (curata inquam & Patrimonialia) præmisso priùs examine & [Concilium Mexicanum vt Indis faueat.] oppositionè iuxta formam & laudabilem consuetudinem in Episcopatu Palentino hactenus obseruatam. Id quod generaliter in Indis admittendum ex Christianis ortis parentibus infallibili ait conclusione deduci, circa Sacerdotium, Beneficia, & dignitates Ecclesiasticas, ac munera publica quæcumque alia: non enim vult Deus acceptionem esse personarum. Nihilominus nu. 10. asserit se magis ad ita sentiendum accommodare, vt necessaria sit Pontificia declaratio, sicut erga matrimonia obtenta fuit à Gregorio XIV. ad supplicationem PP. Societatis. Addit priuilegia quæ habentur in ordine ad conuersionem infidelium, circa prædictos locum non habere, sed ad summum in remotissimis partibus cum recenter conuersis: vbi de dispensatione circa gradus prohibitos specialiter loquitur.

Dico Primò. Indi omnes, & transmari [Indos & similes esse Neophytos ad dictum effectum.]narum regionum indigenæ naturales, etiam ab infantia baptizati, & ex Christianis progenerati parentibus, ad effectum fruendi priuilegijs pro ipsis concessis sunt reputandi Neophyti. Constat ex dictis à Nobis in Thesauro Tom. 2. Tit. 12. n. 441. vbi Innocentij X. verba dedimus, ex Breui, cuius adhuc aliquæ vigent concessiones vsque ad an. 1674. Est autem tenor verborum idem in Breuibus Pauli V. Vrbani VIII. & Clementis IX. nunc temporis ad gubernaculum Ecclesiæ Seden [Quid in Breuibus Pontificijs videatur obstare.]tis; vtinam & diu ad magnum Ecclesiæ ipsius decus & ornamentum. Dico autem videntur in illis obstare. Primum verba Pontificum ad concessionem tantùm in Breuibus eisdem contentam referri, ibi: Ad conceßionis huiusmodi effectum esse & intelligi debere Neophytos. Secundum, concessionem dictam ad matrimonium tantùm videri directam: post verba enim prædicta, sic habetur: Dictosque Presbyteros cum huiusmodi vt vel matrimonio coniungi &c.

Sed hæc non vrgent. Ad Primum enim [Fit illis satis.] dicimus ex concessione huiusmodi colligi quid sit circa indulta alia sentiendum. Cùm enim hæc quasi vniuersalis priuilegiorum complexio sit, & in ea Pontifices reputandos esse velint eos, circa quos decernunt, satis ex eo habetur compertum, quid sit de priuilegijs alijs asserendum. Item, stando rigori litteræ, nihil in Compendio Indico occurrit, præter ea, quæ ad matrimonium spectant, quod non contineatur in dictis Breuibus, vt videri potest verb. Compositio, verb. Dispensatio §. 2. & 4. Ad Secundum intellectus prædictus est prorsus incongruus: post varias enim gratias à Pontificibus impartitas ita sequitur: & insuper quia à nonnullis dubitatum seu hæsitatum fuit an omnes indigenæ illarum regionum oriundi & naturales, & Christianorum indigenarum & baptizatorum filij &c. Quibus statim conclusio præfata superadditur: Ad conceßionis huiusmodi effectum &c. Non ergo supra matrimonia tantùm cadere potuit, vt est compertum. Stet ergo firma & inconcussa præfata positio.

Dico Secundò. Quod ad Sacerdotium, [Circa Sacerdotium Indorum.] & eidem adnexa attinet, indubitatum est quod assumitur, iuxta ea, quæ de Æthiopibus dicta Sect. 20. Si videlicet in Indis ea reperiri contingat, quæ sunt pro Sacro illo statu necessaria: Sicut in Sinis & Iaponibus reperta scimus: Vnde & eorum aliqui ad eum promoti, & Euangelici facti ministri historia dignissimi. Ex quibus Pater Didacus Yuki, de quo P. Ioannes Nadasi in An [P. Didacus Yuki illustris Martyr Iapon.]no dierum memorabilium Societatis IESV die 8. Februarij ita scribit: A puero in Iaponico Societatis Seminario educatus post Philosophiam, Theologia morali triennio eruditus, humaniores disciplinas tradidit quinque annis. Daifusanæ furore proscriptis è Iaponia Socijs, perstitit ipse dißimulata persona in patria, magnis pro re Catholica itineribus, magnis laboribus exantlatis. Viua nascentis Ecclesiæ, ac heroicorum illorum temporum imago in illo eluxit &c. Februario mense (an. 1636.) Ozacæ totius tridui suspendio pronus capite pependit in foueam, certauitque legitimè fortis ad mortem vsque seruata fide, quam vt alij quoque Christiani seruarent, tam longinquis itineribus, laboribus, ærumnis effecerat. Sic ille. At in nostris Peuuigenis & alijs ea non concurrere manifestis est notum argumentis, de quo dictum citato Tit. 12. Cap. 13. & quamuis Mexicanum Concilium ita illis, vt vidimus, faucat, non tamen scimus aliquem hucusque vel prima Tonsura decoratum, quod neque à Dom. Quitensi præstitum.

Dico Tertiò. Priuilegia concessa pro [Concessio pro conuersione fauet omnibus etiam iam diu Christianis.] Indorum conuersione absolutè fauent omnibus, qui in Bullis Apostolicis Neophytorum veniunt nomine. Probatur. Quia circa Indos semper aliquid agi potest, quo in fide retineantur, & à Gentilicis superstitionibus penitus arceantur: vnde dici verissimè potest de eorum agi conuersione: quidquid de quibusdam sit inter Europæos degentibus, in fide, & Christiano stylo satis radicatis & fundatis, qui non debent proptereà deterioris esse conditionis in priuilegiorum fruitione. Quando autem ratio motiua priuilegij aliquomodo perstat, vim etiam suam illud retinet, vt cum multis ostendi in Thesauro Tomo 2. Tit. 19. num. 68. Pro quo & ipse Dom. Præsul num. 35. Si quid autem circa agentes in remotissimis partibus alicubi inueniatur dispositum, verbis priuilegij standum, aut peculiari Instructioni, iuxta stylum Societatis.

SECTIO XXXV.

An ad mixtim progenitos Neophytorum priuilegia possint extendi.

DE hoc Seßione eadem nu. 12. & seqq. [Non extendi priuilegia iuxta sensum quæstionis ostenditur.] vbi negatiua est resolutio, quidquid nonnulli aliter censuerint, quia reuera tales Mixti Indi non sunt. Id quod & Nos probauimus in Thesauro Titulo 5. n. 244. & seqq. Ex quo infert Religiosos Indorum Parochos non posse talibus in locis suarum Paræciarum degentibus Sacramenta administrare, pro quo adducit Doct. D. Philippum Ruiz (alibi Diaz) del Corral Decanum Guatimalensem, de praxi testantem dum Episcopatus dicti esset Gubernator, vnde & matrimonia declarata nulla, ob Parochi proprij defectum, nisi Indus aut Inda ad Paræciam pertinerent, quod sufficiens iudicatum. Arguit ex Pontificia declaratione, quæ iudicata est necessaria, & exhibita à Gregorio XIV. Paulo V. & Vrbano VIII. vbi & addit auditum à se Innocentium X. cuius scribebat tempore, eamdem ad decem vlteriùs annos prorogasse: in quo notitiæ manifestatur obscuritas, mirabilis profectò, cùm materiam attingat dispensationis in exteriori foro ad eumdem pertinentis, siquidem declaratio & concessio Innocentij non ad decem tantùm, sed ad viginti procurrit annos terminata anno proximè præcedenti 1670. quoad aliqua, & quoad alia anno 1674. terminanda, vt ostendi in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. Cap. 4. Circa quod Seßione 27. n. 2. & 28. nu. 5. affirmat cum Mestizia posse dispen [Mestiziam cum Hispano posse contrahere vnde probetur.]sari in Secundo gradu vt cum Hispano cognato contrahat, quia licet hic nihil habeat Indici sanguinis, habet tamen Mestizica, & eo ipso quòd illa capax dispensationis sit, potest cum quocumque contrahere, quia cognatio est relatio & mutuus respectus, & in vno per dispensationem ablata, per necessariam consequentiam, aufertur in alio. Quod firmari ait ex quinquagenaria praxi Sanctorum ac sapientium Episcoporum, quæ & iurisdictionem conferre valet.

Dico Primò. Mixti nequeunt generali [Assertio 1. extensionem præfatam negans cum quadam limitatione.]ter priuilegijs Indorum perfrui. Probatur ex dictis citato Thesauri loco. Dixi, Generaliter loquendo, nam mixti generis plures vtriusque sexus ita inter Indos degunt, vt nihil neque in vestitu, neque in modo agendi diuersum in illis videatur, vnde & ab Europæis Indorum more tractantur. Tales enim, cùm aliàs quasi dimidiati Indi sint, & quod deficere videtur sanguinis, alijs, de quibus diximus, concurrentibus exæquetur, æquissimum apparet vt Indorum priuilegijs potiantur. Vbi applicari potest, quod de Nouitijs Communiter Scriptores affirmant, de quo & Nos citato Tit. 5. nu. 258. Scilicet eos Religionis priuilegijs gaudere, licet Religiosi non sint, quia in omnibus vt Religiosos se gerunt, vnde cum onus sentiant, æquissimum est pariter sentire fauorem. Reg. 55. Iur. in 6.

Dico Secundò. Quod ad matrimonia [2. Religiosos Parochos posse assistere matrimonijs Mixtorum.] attinet, illis possunt assistere Religiosi Indorum Parochi, si intra Paræciam degant. Sic constat ex Regia Schedula an. 1585. de qua nos in Thesauro Tomo 2. Tit. 17. n. 13. vbi pro ipsis sunt verba illa ad Indicos Episcopos directa: Administrando los Sacramentos no solamente à los Indios, sino tam [Regia Schedula.]bien à los Españoles, que se hallaren viuir entre ellos. A los Indios, por los Indultos Apostolicos sobredichos, y à los Españoles por Comision vuestra, para lo qual se la aueis de dar &c. Si ergo Hispanis, multò id potius Mixtis, vnde & vsus ita habet. Id quod concedit D. Antistes ratione necessitatis, quando scilicet alius Parochus non est; sed non est cur sit ad eum titulum recurrendum, quandoquidem Prælati commissionem debent pro talibus tribuere, vtpotè Paræcianis. Vnde praxis illa Decani Guatimalensis non videtur iuxta æquitatem debitam processisse, ex defectu fortè notitiæ circa præfatam Regiam dispositionem. Et laudanda prorsus tolerantia Religiosorum illorum, de quibus ibi, qui fortè armis opportunis, quibus caussam suam defenderent, caruerunt.

Dico Tertiò. Quod de matrimonio di [3. Negans extensionem ad Mestixiam cum Hispano.]citur Mestiziæ cum Hispano, non leuem patitur difficultatem: neque rationes, quæ adducuntur, multùm videntur vrgere. Quod enim ad consuetudinem quinquagenariam attinet, quæ iurisdictionem possit conferre, contra se habet illam non esse adeò certam, & deinde in ijs, quæ sunt Principi reseruata, vti est Pontifici impedimentorum dispensatio, requiri immemorialem consuetudinem, ex Cap. Super quibusdam §. Prætereà de verbor. significat. pro quo Marcardus multos adducit & sequitur de Probation. Conclus. 424. nu. 40. Licet etiam communis resolutio sit potestatem dispensandi latè esse interpretandam, pro quo P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrim. Disput. 2. nu. 1. vbi quamplures congerit, de quo & Nos suprà Tit. 12. nu. 462. ex Felino tamen id temperandum esse ait vt extensio fiat ad consecutiua, etiam separabilia, in quibus sit eadem vel maior ratio. Quod quidem in casu nostro non accidit, vbi nec consecutio, nec maioritas, immò neque identitas rationis, vt est luce clarius. Quod autem de relatione cognationis dicitur, est quidem verissimum, quia nullus est cognatus sibi ipsi, sed alterius: debent tamen esse termini habiles, & quales à Pontificibus designantur, scilicet mixtim progeniti, quod de Hispanis dici nequit. Sic dispensatum à doctis & sanctis Præsulibus non negamus, Præsule ita testante similium qualitatum, qui non potuit non de Episcopatu suo sufficientem notitiam habuisse, in quo huius generis copia dicitur esse fecundior. De hoc in quo dego, nihil habeo, quod testari possim, quia vix tale quidpiam audiui, sicut neque de alijs. Mihi semper amplificationes huiusmodi displicuerunt, neque me annuente aut celebratum est vnquam matrimonium, aut celebrabitur in hoc vitæ, quod superest, spatio, quod nequit esse non breue, septimum agenti supra septuagesimum annum, sed desideranti vt quantum sit illud futurum, ad Dei gloriam, & proximorum vtilitatem expendatur.

SECTIO XXXVI.

Circa Bullam Adriani VI. vulgo Omnimodam, & caussas dispensationis.

SEssionis citatæ n. 33. clausulam illam [Notanda clausula Bullæ Adriani VI.] satis notandam adducit: Concedimus vt omnimodam auctoritatem nostram in vtrôque foro habeant, tantam, quantam ipsi, & per Nos deputati, de fratribus suis (vt dictum est) iudicauerint opportunum & expedientem pro conuersione dictorum Indorum, & manutentione ac profectu illorum in fide Catholica &c. Circa quam sequenti num. aliquorum existimationem profert, quibus visum est concessionem dictam in regnis Peru & [Priuilegia etiam post Indorum conuersionem vigere.] Nouæ-Hispaniæ, atque alijs iam ad fidem conuersis vim suam amisisse, deficiente illius fine, conuersione inquam, iuxta receptum de priuilegiorum finitione doctrinam. Sed n. 35. ex quo citatus à Nobis num. 461. prudentissimè philosophatur, id ipsum firmans, quod à Nobis est num. præfato stabilitum, sic enim ille: Fortis quidem ratio esset ista (Latinum facimus omnibus profuturum) Si conuersio Indorum totalis & adæquatus fuisset finis; sed non ita est: Nam Pontifex illam conceßit, vt illi fidem reciperent, & post ipsam susceptam eos protegerent, & in recepta continerent: vtrumque enim duæ relatæ Bullæ (Leonis inquam X. cuius in alia mentio) Quantam ipsi iudicauerint opportunam & expedientem pro conuersione Indorum, & manutentione ac profectu illorum. Itaque & modò etiam in regnis ac Prouincijs, quæ fidem susceperunt, poterunt vti suis priuilegijs, cùm conueniens visum fuerit, vt perseuerent & proficiant in lege Christi. Sic ille.

Addit num. 36. vt dispensationes ritè [Dispensationum futuras caussas rationabiles.] procedant debere caussas concurrere speciales, quia sine caussa neque ipse licitè dispensat Pontifex, & nonnullas assignat Indis adaptabiles; ex quibus infertur negotium hoc viri prudentis arbitrio esse remittendum. Casum adducit, qui extat apud P. Fr. Ioannem Baptistam in Animaduersionibus citatis fol. 141. licet non ita fideliter, amanuensis fortè incuria, referatur. Sic enim ille: Præsenti anno 1599. dispensatum est cum quodam Indo Clemente nomine Solucano, vt matrimonium [Circa quamdam specialem.] duceret, & de facto duxit cum quadam muliere, quam in Confirmatione tenuerat. Neque alia dispensandi caussa interfuit, quàm quòd illa pauper, hic verò aliquantulùm esset diues, qui poterat eam honestè sustentare. Sed aduerto quòd talis dispensatio non fuit facta per Superiores nostri Ordinis, sed per [Fr. Ioannes Baptista.] alios. Hæc ille. Apud Auctorem nostrum sic: En Mexico dispensò cierto Prelado Año de 1599. con vn Indio llamado Clemente Sulicano, el qual se casò con vna India Ahijada suya de Confirmacion, sin mas causa que ser ella y el Indio algo ricos, que la podia sustentar &c. Vbi quidem variatur casus: paupertas enim ratio esse potuit, propter quam licita & conueniens fuerit dispensatio, iuxta communem Doctorum sensum, pro quo P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrim. Disput. 19. n. 18. & præfatam dispensationem non improbat P. Ioannes Baptista, licet à Superioribus suæ Religionis non emanasse testetur, si quis fortè illam velit improbare, immò probare videtur, dum ita scribit: Quod est maximè notandum propter multos Hispanos, qui, cùm sint in gradibus ab Ecclesia prohibitis coniuncti, & vitam ducant inter huius terræ incolas, qui pacificè amplexantur Euangelium, ad contrahendum dispensationem à Prælatis Ordinum extorquere conantur. Cum quibus nullo modo dispensandum est, nisi in ordine ad bonum Indorum directè vel indirectè. Cùm Indis verò non ita difficilè dispensatur, nam præsenti anno 1599. dispensatum est cum quodam Indo Clemente &c.

Verum quidem est ad dispensationem [Quid circa cognationem spiritualem.] in cognatione spirituali plus aliquid videri necessarium, quia spiritualis est, & à nobiliori orta principio, vnde & cum maiori difficultate solet ab Apostolica Sede concedi, de quo dictum in Thesauro Tomo 1. Tit. 12. n. 384. & 385. Sed nihilominùs iuxta ibidem dicta tenendum dispensationem huiusmodi esse posse & validam & licitam, pro qua & possunt conuenientes occurrere rationes, & in Indis minùs multò est exigendum, iudicio viri prudentis regulandum. Vbi dignum obseruatione succurrit in dispensatione cognationis ortæ ex Confirmatione, minus quàm in ea, quæ ex Baptismo oritur, requirendum: minus enim nota est, nec ita nata parere offensionem, vnde & facilius solet ab Ecclesia concedi. Et ita in facultatibus Episcopis Indiarum concedi solitis nona sic habet: Dispensandi in impedimento cognationis spiritualis, præterquàm inter leuantem & leuatum. Vbi circa Confirmationem nihil reseruatur.

SECTIO XXXVII.

Circa dispensationem in homicidio, & alijs virtute quorumdam Indicorum Priuilegiorum.

DE his Seßione 11. & seqq. in quarum [Priuilegium speciale Iulij Tertij.] prima ait doctus Antistes à Iulio Tertio an. 1555. concessum fuisse priuilegium Religiosis Nouæ-Hispaniæ vt possent dispensare in irregularitate contracta etiam ex homicidio voluntario, & absoluere ab omnibus casibus, à quibus possunt Episcopi. Et quòd Prouinciales cum Definitorio possent assignare duos aut tres in quolibet Conuentu Pœnitentiarios, qui absoluere valeant ab omnibus casibus reseruatis Diœcesanis (sic corrige, vbi Diaconos) Cuius priuilegij mentionem facit Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus citatis fol. 364. & asseruari ait originale Mexici in Conuentu S. Francisci. Et difficultatem mouet an sit commune Peruuianis, & alijs Indiarum incolis, quæ augetur ob declarationem Leonis X. ex qua habetur non communicari priuilegia localia aut personalia, sed quæ vniuersæ alicui sunt Religioni concessa, vt aduertunt Collector priuilegiorum, Miranda, & Gregorius (corrige Hieronymus) Rodriguez. Nihilominus adducit resolutionem Mirandæ, qui Tomo 2. q. 47. arti. 7. præmissa Declaratione dicta, ea non obstante affirmat quòd in communicatione priuilegiorum veniunt intelligenda ea, quæ speciali alicui loco seu Conuentui sunt concessa, & his positis nihil addit, vnde videtur Mirandæ sententiam amplecti, aut aliquid resolutioni deficere.

De præfato priuilegio dictum à nobis in [Quid circa illud sentiendum.] Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 295. & seqq. Vbi obiecimus fuisse viuæ vocis Oraculum, quod tamen à nostro non est Auctore obseruatum, qui Seßione 10. n. 31. & 32. talia esse reuocata determinat, etiamsi generali priuilegiorum confirmatione videantur roborata, vt aliqui voluerunt, de quo & Nos citato Tit. 12. nu. 219. Quomodo autem reuocatio talis aliunde suppleri possit loco priùs citato vidimus: licet quod ad homicidium voluntarium spectat, stare reuocatio videatur, nisi dicamus homicidium voluntarium posse intelligi, quod voluntate quidem criminosa est commissum, sed non cum illis circumstantijs, quæ si concurrant, dispensatio circa illud Episcopis denegatur, nomine homicidij voluntarij, iusidiosi scilicet aut meditati: Seßione 24. Cap. 6. de Reformat. Sic enim Pius V. in priuilegio, de quo Sect. 32. concedit facultatem dispensandi in irregularitate contracta propter homicidium voluntarium extra bellum factum, supponens posse illud esse tale etiamsi per insidias non sit, aut præmeditatum, sed criminosa quacumque patratum voluntate. Agit etiam Seßione 13. de priuilegio PP. Prædi [Aliud PP. Prædicatorum.]catoribus concesso à Pio V. die 1. Octobris an. 1571. in quo tamen Pontifex excipit illegitimè natos, & voluntarios homicidas. Vbi homicidium fauorabiliter potest intelligi de insidioso & meditatè commisso, iuxta multorum expositionem, vt aliud non ita perpetratum, non debeat exceptum reputari, de quo & citatus Præsul Seßione 14. communem circa illud sententiam amplexus. & Nos Parte 1. n. 348. & seqq.

Agit itidem Sessione 12. de bigamia, & [Quo bigamia potest dispensari.] quia excepta non inuenitur in dicto priuilegio PP. Prædicatorum, cum alijs, quos refert, dispensabilem arbitratur à PP. Prouincialibus in Festis suorum sanctorum specialiter designatis. Simoniam autem negat posse dispensari, quia non est irregularitas, sed inhabilitas. Vnde P. Suarez [Sed non Simonia.] Tomo 1. de Religione Lib. 4. Cap. 61. nu. 11. in fine Declarationes Cardinalium adducit, vt neque Episcopi possint in illa dispensare in vim facultatis à Concilio Tridentino eisdem attributæ: & materiam eamdem prosecutus Sessione 13. in eo perstat; licet cum P. Auila censeat posse dispensari irregularitatem, quæ ex prauo vsu Ordinum resultat in Simoniaco, quod & Episcopi & Cruciatæ possunt Commissarij. Circa infamiam verò notorij Simoniaci, ex qua sua etiam irregularitas emergit, probabile censet posse dispensari, sed probabilius non posse, quia semper infamia cri [Quid de irregularitate ex infamia, propter illam.]minis turpissimi perseuerat, vnde & irregularitas. Adducta autem sententia Nauarri in Manuali Cap. 25. n. 73. & 77. & Dianæ Parte 4. Tract. 2. Resolut. 103. asserentium infamiam emendatione vitæ purgari, & ita cessare irregularitatem, rem indecisam relinquit, immò & mutilam. Modus enim ille dicendi Y aunque dixo Nauarro &c. Aliquid addendum indicat, quod tamen desideratur. Nisi dicamus illud Y perperam additum, cùm deberet dici: Aunque dixo Nauarro. Et concludit, quantumuis irregularitas vitæ emendatione purgetur ex Simoniæ infamia contracta, non tamen esse in sic emendato ius aliquod ad Beneficium, quia remanet irregularitas ex Simonia contracta à solo dispensanda Pontifice, & ita tenetur Beneficium dimittere, & pariter fructus perceptos. Seßione 15. asserit irregularitatem ex defectu lenitatis non esse dispensabilem virtute priuilegij Pij V. generalis pro Indijs, sicut neque ab Episcopis, quia non est ex delicto, & ita neque à Commissario Cruciatæ, vt tenent Trullench, alijque ab ipso allegati. Sed P. Auilam sentire contrarium, quia non excipitur, & ita pro vtrôque foro est illius facultas. Quod fundamentum non vrgere asserit, quia Commissario tantùm conceduntur quæ ex delicto proueniunt cum notoria exceptione. Concedit tamen virtute priuilegij PP. Prædicatorum posse dispensari, quia in eo non est concessio ad contractas ex delicto coarctata, vnde & ad bigamiam extenditur.

Circa quæ in eo quòd Auctor inhabili [Auctoris de quo supra variatio circa Simoniacam inhabilitatem.]tatem ex Simonia prouenientem negat esse irregularitatem, sibi videtur esse contrarius. Vt enim ex ipso constat Sessione 2. n. 1. ex Simonia iuxta mentem Pontificis irregularitas contrahitur, sic enim ibi loquens de Bulla Pij V. ad dispensandum in irregularitatibus: Fuera de homicidio voluntario extra bellum commisso, y de la irregularidad que viene por Simonia. Quod & tenet P. Thomas Sancius Lib. 2. Consil. Cap. 3. Dub. 120. num. 4. & alij. Et hoc quidem quoad nomen: quod ad rem autem attinet dictum Sect. 32. circa priuilegium modò memoratum Pij V. & facultatem à Concilio Tridentino concessam Episcopis, quatenus & potest Religiosis esse communis. Alia au [Beneficium & fructus vt restituenda.]tem adducta probabilia sunt: circa id autem quod de dimittendo Beneficio cum fructibus profertur, videnda quæ diximus Tomo præcedenti Parte 3. n. 215. & seqq. Et addendum, si talis Simoniacus obligationibus Beneficij satisfecit, posse retinere iustam laboris compensationem. Sic P. Henriquez Lib. 13. de Excommunicat. Cap. 3. num. 3. & Cap. 14. n. 3. in fine. Et P. Thomas Sancius suprà Dub. 15. n. 10. & alij, quos adducunt. Quòd si fructus omnes erant competens ministeriorum merces, omnes poterunt retineri. Item, si obtineat reualidationem tituli, poterit integrè fructus retinere, quia poterat eos restituere legitimo possessori: ipse autem est primus & legitimus possessor post reualidationem. Sic citati. Prior locis adductis. Et alter Dub. 19. n. 11. Quòd si pauper sit, idem dicendum, retinere inquam posse, quod sibi & suis necessarium esse iudicabit. Sic ijdem Auctores: ille citato Libro Cap. 13. n. 4. hic dubio eodem n. 14. cum allegatis ab ipsis.

Vbi & addendum quod idem P. Thomas [Valde notanda doctrina.] Sancius tradit Dub. 123. n. 2. quòd si habens Beneficium Curatum absoluatur ab excommunicatione, & irregularitate, quam contraxit celebrando, vel ministrando Sacramenta, potest, si res sit occulta, & statim mittat pro dispensatione, remanere in eadem administratione Beneficij per illud breue tempus, dum venit dispensatio, quia cùm defectus tituli sit occultus, habet veram iurisdictionem, & verè administat Sacramenta. Breue autem tempus videtur censendum, etiamsi à Romana Sede sit expectanda dispensatio, quandoquidem hi Doctores ab ea sola posse obtineri illam arbitrentur. Iuxta quæ si distantia sit magna, neque opportunitas statim mittendi suppetat, eôdem modo philosophandum videtur. Neque graue apparet inconueniens in administratione, ex eo quòd substantialis aliquis defectus possit obrepere. Quod quidem valde notandum, quia in casibus peculiaris vrgentiæ poterit deseruire. Et P. Thomas aliquos pro huiusmodi positione doctos Iuniores, sed innominatos adducit: reliqua sunt consequentia, quæ & pro Indijs esse poterunt opportuna, quando iuxta verosimiles sententias poterit intra ipsas pro obtinenda absolutione ad alios præter Pontificem, commodus haberi recursus.

SECTIO XXXVIII.

Circa duo Priuilegia alia, & de viuæ vocis Oraculis.

SEssione 19. adducitur priuilegium [Priuilegium Limano Archiepiscopo concessum.] concessum Limanis Archiepiscopis à Gregorio XIII. die 15. Aprilis an. 1583. cuius meminit Dom. Felicianus à Vega in Relection. Canon. pag. 194. n. 154. dicens iuxta illud praxim aliquoties viguisse, absoluendi scilicet in vtrôque foro ab omnibus delictis, excessibus & peccatis Sedi Apostolicæ reseruatis, etiam in Bulla Cœnæ contentis, ratione laborum, sumptuum, itinerum, & periculorum in longis adeò nauigationibus. Item & insigne aliud concessum à Paulo Tertio (corrige IV. an. 1558. die 28. Nouemb. intimatam) Hospitali Diuæ Annæ eius [Aliud Hospitali S. Annæ.]dem Ciuitatis, simul cum Iubileo, virtute cuius potest Confessarius commutare vota præter illa, quæ excipi solent, & dispensare in omnibus irregularitatibus sine restrictione aliqua, in foro tamen interno. Cui cùm obijciat reuocationem, [Quomodo illi non obstet reuocatio Oraculorum.] eo quod viuæ vocis Oraculum fuerit, eo non obstante affirmat doctus Antistes tamquàm probabile non esse reuocatum, quia reuocatio non est parti iudicialiter intimata, quod est ad reuocationem priuilegij necessarium, vt tradit P. Thomas Sancius Lib. 3. de Matrim. Disput. 30. num. 13. & P. Azor Tomo 1. Lib. 3. Cap. 22. Quæs. 7. vbi ait quòd si priuilegium factum fuerit Parochiæ, satis sit vt promulgatio promulgetur in Parochia. Et dum hoc non fit, probabile est vsum priuilegij licere.

Sic ille sentit, in quibus quod ad priuile [Quid circa prius in casu hæresis.]gium Limano Archiepiscopo id addendum quod ad hæresim spectat. Licet enim absolutè loquendo probabile sit, facultate pro casibus Cœnæ concessa, venire hæresim; stantibus tamen Pontificijs declarationibus videtur excipienda. Et quamuis probabile etiam sit posse Episcopos quando est occulta, foro in eodem absoluere, iuxta facultatem à Concilio Tridentino eisdem attributam, id quidem proptereà accidit, quia ipsis ratione Officij competit omnibus & singulis: at facultas prædicta merum priuilegium est, quod etiam alijs non Episcopis plerumque conceditur; vnde more aliorum debet se gerere sic priuilegiatus. Et quidem cùm priuilegium dictum pro vtrôque foro sit, fiet ex eo etiam in foro externo posse hæreticum absolui, quod constat dici non posse, vbi est S. Inquisitionis Tribunal. Pro interno autem necessarium non est, iuxta dicta: ergo non est opus circa hoc anxiè contendisse.

Illud discussione dignum, an si D. Ar [An committi alteri absolutio possit.]chiepiscopus sibi persuadeat ratione facultatis à Concilio impartitæ se non posse ab hæresi absoluere, ob multiplicem prohibitionem, & nihilominùs dictum priuilegium posse locum habere, committere valeat alteri absolutionem, sicut posset iuxta facultatem à Concilio concessam, si non esset reuocata? & ratio difficultatis est non leuis, quia potestas dicta est delegata, & ea quæ sic pro absolutione committitur, non potest alteri delegari, vnde Confessarius huiusmodi priuilegio gaudens nequit committere alteri eam, quam ipse habet potestatem, vt est receptissimus Doctorum sensus. Nihilominùs verosimile apparet oppositum, quia eadem ratio, quæ Concilium mouit vt Episcopis facultatem absoluendi cum ampliatione dicta concederet, in casu præsenti præualet, non posse scilicet illos semper ad hæc per se ipsos attendere, & fidelium ad ipsos accessum futurum difficilem: quod tamen nequit Confessarijs priuilegiatis conuenienter applicari, vnde diuersa est ratio.

Facultatis alterius Ecclesiæ & Hospitali [Circa priuilegium Hospitalis D. Annæ ampla explicata facultas.] D. Annæ concessæ mentio etiam à Nobis inducta in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 224. in fine. vbi eius singularis ex cellentia commendata, cùm an maius aliquid in toto Orbe Christiano sit penitus nesciamus. Neque id proptereà sic prolatum, quòd circa casus reseruatos maius non occurrat aliud, quandoquidem in eo casus Bullæ Cœnæ inueniuntur excepti, sed in ordine ad irregularitates, nulla siquidem excepta in eo, vnde circa bigamiam & homicidium specialiùs exortæ quæstiones. Et variæ circa illas virorum doctorum sententiæ: quidam enim negant, ex regula Iuris notissima, quòd in generali concessione non veniunt ea, quæ quis non esset in specie verosimiliter concessurus, & tales sunt irregularitates prædictæ. Concedunt alij ob dicta citato Tomo Thesauri Tit. 19. n. 77. & 78. gratis enim videtur dici non concessurum Pontificem, quod scimus ab ipso fuisse quandôque concessum. Et specialiter cùm de Indijs agitur: sic enim & circa homicidium & circa bigamiam concessa facultas in ijs, quæ Indiarum Episcopis cum limitatione temporis conceduntur. Et n. 469. vidimus priuilegium Iulij Tertij circa eadem Religiosis Nouæ-Hispaniæ concessum.

Videtur quidem circa homicidium sem [Circa homicidium quæ tenenda moderatio.]per moderatio illa tenenda quam Pontifices adhibent in præfatis facultatibus, sic enim num. 2. Si tamen quoad homicidium voluntarium ex huiusmodi. dispensatione scandalum non oriatur. Semper autem scandalum orietur, quando homicidium fuerit insidiosum, & cum circumstantijs illis, de quibus dictum num. 470. vnde circa hoc non est verosimile facultatem attributam. Quamquàm id videatur cessare ex eo quòd potestas dicta sit tantùm pro foro conscientiæ; sic enim scandalum esse nequit, cùm supponatur delictum fuisse occultum. Nihilominùs id stare potest, quia homicidium esse potest & insidiosum & occultum, eo quòd in iudicio non potuerit probari, licet aliqui illud norint, & sit homicida diffamatus; tunc enim ex dispensatione scandalum orietur, quod in homicidio alterius generis non erit, quo non solent homines infamari; immò aliquando honorari potiùs, quia per illud cum ostentatione animositatis honori consultum, non quidem diuinis, sed mundi legibus obsequendo.

Quod autem ad concessionis firmitatem [Firmitas concessionis, non ex defectu notifcationis, eo quòd Oraculum.] spectat, id quod dicitur de notificationis defectu non videtur admittendum: quia licet notificatio necessaria sit in reuocatione eorum, quæ sunt in particulari concessa, non verò in ea, quæ generalis est, & quæ concessa sunt omnibus & singulis comprehendit, in quibus eadem est ratio. Hoc enim fieri posse à Pontifice, (sicut & ab alijs superiorem potestatem habentibus) indubitatum est. Sic autem fieri quando generalem reuocationem statuunt, nequit etiam dubitari, cùm eorum verba sic indicant, & negotium esset difficillimum, notificationes ita multiplicari, vt omnibus priuilegiatis iudicialiter innotesceret reuocatio. Et in casu præsenti res videtur compertissima ex tenore verborum. Sic enim Gregorius: Nec in posterùm cuiquam suffragari posse, vel debere, nec aliquem de ijs de ceterò vllo modo posse vti, etiamsi expressa & specifica mentio, etiam de verbo ad verbum de his facienda esset, decernimus & declaramus. Vrbanus autem post similia & vrgentiora, ita subdit: Volumus autem quòd eædem præsentes litteræ, siue earum exemplar, ad valuas Basilicarum prædictarum, & in area Campi Floræ huiusmodi similiter affixæ omnes, quos concernunt, perinde arctent ac afficiant, ac si vnicuique personaliter intimatæ fuissent. Sic illi: quibus nihil dici potuit dilucidius.

Commodior videtur expositio, si dica [Sed ratione Iubilei, quia Indulgentiæ non reuocatæ.]mus concessionem dictam non esse reuocatam, quia per Iubileum, seu Indulgentiam plenariam habetur: talia enim non reuocari, vt pium & probabile proponit P. Quintanadueñas Tomo 2. Tract. 5. Singul. 2. n. 9. cum Iuniparo Disput. 5. Quæst. 3. Cap. 1. qui specialiter de Religionibus loquuntur. Est autem eorum ratio alijs communis, quòd scilicet gratiæ nomine, de qua in præfatis Bullis, non veniunt Indulgentiæ, quod quidem ex Bullæ Cruciatæ potest tenore probari, in qua Indulgentiæ, gratiæ, & facultates vt diuersæ proponuntur, de quo à Nobis dictum in Thesauro Tomo 1. Tit. n. 280. & 307. Licet autem dispensationes dictæ non sint Indulgentiæ, veniunt tamen vt quid accessorium ipsis, & ita ad genus illud concessionis spectant, circa quod reuocatio non procedit. Habet insuper priuilegium dictum [Item ex clausulis pro firmitate in fauorem fidei.] speciales pro perpetuitate clausulas, vt neque Constitutionibus ex certa scientia & motu proprio emanatis debeat intelligi reuocatum. Et licet Bullæ prædictæ reuocatoriæ omnes huiusmodi derogatorias robore penitus declaret destitutas: quia tamen hæc in fauorem fidei militat, & Indorum conuersionis, quam Pontifices enixè desiderant, non videtur generalibus illis clausulis comprehensa, in quibus de hoc mentio nulla.

[Auctores in contrarium adductos non aduersari. P. Thomas Sancius.]

Non est autem omittendum id quod ad firmandum doctrinam de reuocatione spectat, Auctores scilicet adductos minimè contrarium docuisse. Nam P. Thomas Sancius de Vicario Episcopi loquitur, qui non censetur reuocatus donec ipsi intimetur reuocatio, quod tamen multi negant. Vnde casus est diuersus, vbi de supremo agitur Principe, qui non est Iuris regulis alligatus pro inferioribus alijs stabilitis. P. Azor citato [P. Azor.] Tomo, non Libro, sed 5. ita scribit: Respondeo, ex communi sententia priuilegium personæ, si reuocetur [Quæ intimatio reuocationis necessaria.] à Principe, tunc finiri, cùm peruenit ad notitiam priuilegiarij. Sotus lib. 1. de Iust. q. 1. arti. 4. Medina 1. 2. q. 90. arti. 4. pon. conclus. 5. Quare si priuilegiarius antequàm nouerit abrogatum esse priuilegium, eo fuerit vsus, nec peccat, nec debet factum rescindere, & adducto exemplo potentis eligere Confessarium, sic prosequitur: Hoc tamen intelligitur, si Princeps priuilegium velit esse abrogatum statim ab eo tempore, quo ipse reuocat, vel à certo tempore elapso, vel ab eo die, quo reuocatio priuilegiorum fuerit publicè promulgata. Sic ille. Et hic est casus præsentis quæstionis, cui non obstat id, quod de Parochia addit sic dicens: Porrò si priuilegium sit concessum vniuersitati, Collegio, vel cuilibet alteri Communitati, satis est, si ipsa Communitas certior fiat de reuocatione priuilegij, non est necessè vt singuli fiant certiores. Si priuilegium datum fuerit Prouinciæ, Ciuitati, Parochiæ, vel alteri loco, satis est si reuocatio promulgetur in Prouincia, Ciuitate, Parochia, vel in loco. Hæc ille; quæ quidem verissima, sed extra præsentem casum, vbi non de speciali reuocatione agitur, sed de generali, in qua prior huius scriptoris resolutio proculdubio tenenda, cùm de Pontificis constet voluntate. Neque Parochiæ nomen Ecclesiam designat, sed Communitatem Parocho alicui subiectam, aut etiam pluribus.

Et iuxta prædicta accipiendum est, quod [Petrus Marchant. vt accipiendus circa intimationem.] habet Petrus Marchantius in Tribunali Sacramentali Tract. 1. Titulo 8. in fine. vbi ita scribit: Dixi (vtpotè quia eis obligatoriè intimata non est) non enim quæuis notitia legis, vel promulgationis legis, quemlibet obligat, sed debet obligatoriè intimari, nimirùm per eos, ad quos regimen populi, Diœcesis, siue Congregationis spectat, & quibus credere & acquiescere obligor. Quod dicendum fuit propter aliquos, qui cùm particulari notitia aliquid audiunt Romæ promulgatum, statim obligationem proclamant, non expectantes vt ordinatè lex per Nuntios Apostolicos, vel Episcopos intimetur. Et hæc omnia apertißimè declarari possunt ex ijs, quæ Auctores tradunt de ignorantia inuincibili & probabili à peccato excusante, quam diximus etiam inueniri posse in lege diuina positiua, immò & in nonullis ex lege naturali tantùm deductis. Et hoc modo iustè & rationabiliter concordari possunt variæ opiniones de legum sufficienti promulgatione & obligatione. Aliud enim est legem esse sufficienter promulgatam, & vim obligandi habere; aliud est illam has vel illas personas, immò & Communitates de facto obligare. Sic ille: intelligendus sanè quando in ipsa lege terminus obligationis non assignatur, tunc enim alia non est opus intimatio, vt in præsenti casu.

SECTIO XXXIX.

Circa iura funeralia, vbi de Parochis, & Religiosis.

DE his doctus Præsul Seßione 29. vbi [Decreta Pontificum à Religiosis aduersus Parochos impetrata.] Pauli V. Decretum inducit ad instantiam R. P. Commissarij D. Francisci, vt Parochi ampliora iura non exigant pro ijs, qui in eorum Ecclesijs sepeliuntur, in quo & alia continentur. Et aliud Clementis VIII. idem in parte complectens. Et recentius Vrbani VIII. iuxta quæ contendere Religiosos asserit consuetudinem abolere Quitensi in Episcopatu vigentem, vt cùm aliquis in eorum Ecclesijs sepelitur, idem in Parochia fiat Officium, quod fit in Conuentu, stipendio leuato iuxta Missæ & vigiliæ qualitatem: cùm tamen ipsi eleemosynam decuplo maiorem accipiant, quàm sint stipendia Parochis contributa. Et absolutè statuit Breuium [Quid de illis D. Quiten. sentiat, & Parochorum consilium.] dictorum posse ab Episcopo executionem suspendi ob subreptionem & obreptionem, eo quod preces non fuerint veritate nixæ, iuxta notoriam Iuris dispositionem, & receptissimam scribentium doctrinam. Nihilominùs ait à Parochis non esse contrauentum, sed admissum Breue Vrbani, quia sibi magis expediens iudicarunt: sic enim iura sibi assignata certiora reddita, medietate eorum, quam remittere solebant vlteriùs sine remissione suscepta, dimissisque septem Octoregalibus, qui statutæ iurium taxæ fuerant adiecti, cùm funera ad Religiosos pertinerent. Et ita quidem Synodali fuerat constitutione decretum, quam defendit, tum ob Auctorum eximiam probitatem & sapientiam; tum etiam quia Parochis debita est congrua sustentatio, & ex sepultura extra Paræcialem Ecclesiam electa non leuia detrimenta patiuntur, oblationum, anniuersariorum, & aliorum, quæ solent funus, in Ecclesia ad illud præelecta comitari. Cùm tamen Religiosi Conuentus habeant diuites & opulentos, vti magna & pulchra ædificia ostendunt, quæ ex superfluo ingentium prædiorum, & pinguium ac multiplicium Capellaniarum, quotidie videntur extruere; quæ licet ad diuinum dirigantur cultum, id tamen accidit post valde honestam & sufficientem Conuentualium alumnorum sustentationem.

In Concilio Limensi Tertio (quod per [Quorumdam illorum abusus in Indorum sepultura.] errorem dictum secundum) Actione 2. Cap. 38. & in Synodo Diœcesana Quitensi an. 1594. decretum habetur vt Parochi Indos sepeliant nullis ab eisdem pro sepultura iuribus requisitis. Circa quod nonnulli litteram, pessimi quidem interpretes, amplexi, ita id præstant, vt adducta defunctorum corpora ab ijs, ad quos spectat, & ad oram foueæ sepulchralis admota, eidem faciant inferri, breui aliquo precum suffragio, nihil de alijs curantes, quæ iuxta Ecclesiæ ritus, & veterem consuetudinem, ac Romani Ritualis præscripta, debent adhiberi. Quem inhumanum abusum idem Præsul congrua verborum grauitate condemnat, adducens etiam Synodum diœcesanam Limensem anno 1613. & etiam vrgens auctoritate Ritualis Romani, in cuius dispositionibus nequeunt Synodi aut Concilia Prouincialia dispensare. Circa quæ

Dico Primò. Quod ad suspensionem [Assertio 1. Breuium executionem impedire Episcopus potest subreptitiè impetratorum.] Breuium attinet, si reuera ita sit, quòd minimè preces veritate nitantur, verissimum est posse Episcopum id, quod citatus affirmat Antistes: neque circa hoc quidquam occurrit, quod discussionem exigere prolixam videatur. Concilium Tridentinum ita statuit Seßione 13. Cap. 5. de Reformat. vbi de gratijs per subreptionem impetratis. Licet enim decisio talis circa illos procedat, qui delictorum impunitatem falsa narratione conquirunt, de alijs est ratio eadem, meræ inquam fundamentum falsitatis, pro qua repellenda grauissimè profatur Concilium, Sacris & Canonicis textibus ad marginem allegatis. Pro quo & est omnium expressissimum in Cap. Ex parte de Rescriptis, vbi Alexander Tertius Cantuariensi rescribit Archiepiscopo verbis illis; Si preces veritate nitantur. Circa quæ Illustrissimus Barbosa plurimos congessit Auctores.

Dico Secundò. Si aliquid in precibus, [Assertio 2. Non posse quando circa præcipuum stat veritas.] quod momenti sit præcipui, veritate nitatur, non potest Episcopus, etiamsi alia non ita sint veritati conformia, executionem Breuium Pontificiorum impedire. Sic multi, quos adducit & sequitur P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrimonio Disput. 21. n. 42. Quid autem sit præcipuum, quid non, tenor ipse precum, & rerum ipsarum conditio, reddet sincerè expendentibus manifestum. Et in casu quidem, de quo agitur, negari quidem nequit. Religiosorum intentum eo dirigi præcipuè, vt Parochi ampliora iura non exigant, quàm sint illis pro funeribus suis in Ecclesijs celebratis designata. Et ampliora reuera exegisse nequit dubitari. Quidquid ergo circa circumstantias alias minùs veritati consonum appareat, non est curandum. Neque ego credam apertè & omnino mentitos, sed vt generaliter receptum enarrasse, quod alicubi, aut aliquoties experientia comprobarunt. Prudenter ergo à præfato factum Antistite, dum Breuis executionem non esse retardandam iudicauit.

Dico Tertiò. Decretum Synodi Qui [Assertio 3. Decretum Synodale de augendis iuribus Parochorum improbatum.]tensis pro augendis Parochorum iuribus meritò potuit improbari. Id constat Primò, quia à Pontifice contrarium est, vt vidimus, impetratum. Secundò, quia sine partium citatione processit, & ab ijs, qui in sua caussa iudices fuerunt, cùm esset certum Religiosis incommodum ex tali decreto creari. Tertiò. Quia contra partes, contra quas ob priuilegium exemptionis non poterat Synodus iurisdictionem etiam indirectam exercere. Quartò, Quia contra Religiosorum priuilegia, quibus sine vllo grauamine à Sede Apostolica est illis funeralis in suis Ecclesijs concessa celebritas, suis iuribus tantùm Parochis reseruatis: ergo vltra iura aliàs debita nihil illi valent exigere. Quintò, Quia quod de congrua sustentatione dicitur, euidenter conuincitur non vrgere: nam sublato augmento illo septem octoregalium, iudicarunt Parochi plus sibi inde commodi resultare, quia sic stipendium integrum, nulla facta remissione, erant obtenturi. Tandem, si qua sequuntur incommoda, ea quidem satis perspecta habuere Pontifices: & quia Religiosi adiutores opportuni sunt Parochorum, non dubitarunt eos, etiam cum aliquali temporario detrimento illorum ministeria promouere, spiritualibus subsidijs abundè in animarum vtilitatem præstitis compensato. Quemadmodum & in decimarum concessione videre est, ex quarum perceptione Curati detrimentum aliquod patiuntur: quia sicut isti, ita & illi operarij in vinea Domini sunt, & dignus est operarius mercede sua.

Dico Quartò. Quòd Religiosi habeant [Assertio 4. circa pingues redditus, & ædificia Religiosorum.] sufficientia pro sua sustentatione subsidia, & quibus etiam possint ædificia pulchra construere, incongruè in præsenti caussa videtur adduci, vbi de iure partium agitur, siue habeant, siue non habeant, quæ obijciuntur, conseruando. Sacerdos habens vnde sustentari honestè & lautè possit, stipendium pro dicenda Missa iustè accipit, quia ius ad illud habet, & nemo, iuxta Apostolum suis debet stipendijs militare. Ipsi etiam Episcopi præter pingues decimarum & Quartarum funeralium redditus, minutiora accipiunt iura pro Monitorijs, & subscriptionibus in caussis ordinariæ expeditionis. Quod honestè & sufficienter alantur, adeò est pro religiosa obseruantia necessarium, vt sine illo adaptari ipsi Propheticum possit effatum: Dixi: Perij. Thren. 3. v. 54. Vnde Concilium Tridentinum Seßione 25. Cap. 2. de [Concilium Tridentin.] Regularibus præcipit vt eorum supellex statui paupertatis, quam professi sunt, conueniat: nihilque superflui in ea sit; nihil etiam, quod necessarium, eis denegetur. Sic illud.

Quod autem ad ædificia attinet, non [Pro fabricis vnde necessaria suppetant.] semper illa superfluas arguere valent facultates: aliquoties enim strictiùs circa victum agitur, vt in templi splendidam fabricam id quod detrahitur, impendatur: pro quo aliqua experimenta non desunt. Accedit multorum liberalitas Christiana, & ideò quandôque occulta, sed Deo sic prouidente ad multorum ædificationem tandem manifesta. Et quidem cura hæc æstimatione est non vulgari dignissima, templorum enim & Sacrarum domorum fabricis, non solùm Dei augetur cultus, sed & illustrantur ciuitates, vt est luce ipsa manifestius, vnde in eo exornando non est cur ad vtiliora pergentes immorari debeamus. Sua ergo sit Religiosis laus de Republica multipliciter benemeritis. Et ego quidem in hac parte Caussam Societatis non ago, quæ de iuribus cum Parochis certauit numquàm, & cui obijci nequeunt redditus magni pinguium Capellaniarum: Sed id comprobo, de quo & in Thesauro egi Tomo 2. Tit. 16. n. 20. vbi pro Franciscanis Patribus dixi aliquid, & modò addendum à quodam Patre Guardiano ante annos non plures me accepisse Conuentum præcipuum viginti millium Octiregalium debito laborasse; quod summæ ipsi erat curæ, cùm perdifficile esset æqualem summam solutioni suppetere Creditorum instantia fatigato; fidelium siquidem largitiones hisce temporibus nimis quantùm decreuerunt, quæ communis est Religiosis querela.

Dico Quintò. Quod ad sepeliendos In [Assertio 5. Circa Indorum sepulturam damnabilis abusus condemnati.]dos spectat meritò à pio & zelante Præsule in Parochis nec pijs, nec zelo bono præditis condemnatum. Rituale Romanum §. 1. de Exequijs sic habet: Pauperes verò, quibus mortuis nihil, aut ita parum suppetit, vt proprijs impensis humari non possint, gratis omninò sepeliantur, ac debita lumina suis impensis, si opus fuerit, adhibeant Sacerdotes, ad quos defuncti cura pertinet, vel aliqua pia Confra [Rituale Romanum.]ternitas, si fuerit, iuxta loci consuetudinem. Sic ibi. Et §. in quo de Exequiarum Ordine, nullo inter pauperes & alios facto discrimine, ea habentur quæ Parochi nequeunt ignorare. Sed quod ad Crucem altam, vt dicunt, attinet, ita alicubi ex Maiorum dispositione agitur, vt non in omnium exequijs præferatur. Sed eorum qui cum ea voluerint sepeliri, pro quo specialis est taxa designata, sed non æqualis illi, quæ est pro Hispanorum exequijs constituta. Quamquàm Parochi defunctorum voluntatem in suum commodum interpretantes, cùm ita Crux petitur, iura integra, quæ pro Hispanis sunt designata, reportant. In quo quidem manifesta iniustitia committitur, & cum onere restitutionis heredibus faciendæ. Et dispositio præfata circa Crucem, dum eam non patitur omnibus esse communem, cuiuscumque fuerit, videtur penitus abroganda, cùm sit Pontificiæ dispositioni contraria, in qua, vt doctus Præsul affirmat, neque Synodus, neque Prouinciale potest Concilium dispensare. In quo quidem veritati conformiùs pronuntiatum ab ipso, quàm alibi, vbi obligationem vtendi Romano Rituali est inficiatus, de quo suprà Sect. 4.

SECTIO XL.

Censuris Ecclesiasticis an possint Indi percelli. Vbi & de Æthiopibus.

DIctum de hoc à Nobis in Thesauro [Quid circa quæstionem censeat D. Quitensis.] Tomo 2. Tit. 12. n. 482 & seqq. de quo & Dom. Quitensis Lib. 5. Tract. 4. Seßione 1. 3. & 4. & in Prima quidem num. 2. verba quædam adducit P. Henriquez, per errorem P. Filliucio adscripta. Ille enim Lib. 6. de [P. Henriq. vt Indis à Censuris excuset.] Sacramentis, & 3. de Pœnitentia Cap. 14. num. 1. ita loquitur: Christianus, qui incidit in casum Cœnæ, sed præ ruditate, vt apud Indos, excusatur ab inobedientia & excommunicationis ratione, non reseruatur Papæ. Sic ille, qui in Glossa Lit. G. pro eo alios adducit. Ex quo infert citatus Scriptor Indos, qui ab inobedientia & contumacia ratione ruditatis non excusantur, obnoxios esse Censuris, nisi priuilegio aliquo pro immunitate ab ipsis potiantur: quod tamen se non inuenisse post diligentem inquisitionem Sessione 3. testatur; licet Concilium Limense non esse erga illos Censuris vtendum statuat, eo quòd eorum minimè perspicacia ingenia spiritualium pœnarum non valeant iustum conceptum efformare: vnde videtur supponere non esse pro eo priuilegium aliquod, quod allegasset quidem, neque caussam in defectum perspicaciæ reuocaret. Et ita concludit Seßione 4. erga Indos satis capaces, qui multis possint Hispanis exæquari, Censuris posse agi, & sic factum à quodam Quitensi Præsule (cuius nomen per incuriam amanuensis omissum) erga Caziquium quemdam: pro quo & Decanum Guatimalensem allegat Doct. D. Philippum Ruiz. Circa quod

Dico Primò. Indi, præsertim Peruuiani, [Assertio 1. Priuilegium aliquale pro eo extare.] dici possunt generaliter loquendo priuilegium aliquale habere, vt Censuris minimè percellantur. Id probari potest ex dictis citato loco Thesauri n. 484. Nam Concilium Limense Tertium Censuris erga ipsos agi optima reddita ratione prohibuit. Quod decretum, sicut & alia, diligentissima est à deputatis pro eo Cardinalibus examinatione perpensum, & ita à Sixto V. confirmatum: Atqui hoc priuilegium dici potest, cùm sit priuata lex in eorum fauorem: ergo dici possunt aliquale priuilegium habere.

Dico Secundò. Priuilegium dictum ad [Assertio 2. Illud etiam Censuris à Iure latis procedere.] Censuras à Iure latas extenditur. Probatur efficaciter, quia id videtur consequens ad præcedentem decisionem. Nam Pontifex Concilij iudicium amplexus iudicat Indos non esse afficiendos Censuris ob rationem ab eôdem Concilio redditam, quòd scilicet Indi sint faciles, & minimè perspicaces circa spiritualem censuram: Atqui Censuræ à Iure latæ eamdem habent rationem, & minùs dignosci ab Indis possunt, vt est compertum: ergo eisdem ligari nequeunt.

Dico Tertiò. Etiamsi Indi sufficienti [Assertio 4. Indis etiam capacibus id competere.] sint capacitate præditi, & ita per se loquendo Censuris obnoxij, vt dixi citato loco esse complures, non tamen sunt contra illos decernendæ. Probatur, Quia ratione maioris capacitatis non variatur obligatio, stantibus priuilegijs pro ipsis, vt constat in ieiunijs, Festis, matrimonijs, & alijs: Ergo neque in ea immunitate, qua circa Censuras gaudent: aliàs circa omnia prædicta etiam erit discretio statuenda, neque debent capaciores peioris esse conditionis, & naturæ beneficium in eorum grauamen redundare. Item excommunicatio fulminanda non est, quando aliter potest id; de quo agitur, obtineri, vt ex Concilio Triden [Concilium Tridentin.]tino habemus Seßione 25. Cap. 3. de Reformat. præcipiente, vt quandocumque executio realis vel personalis propria auctoritate fieri potest, abstineant se (iudices Ecclesiastici) tam in procedendo, quam in definiendo à Censuris Ecclesiasticis, seu Interdicto. Et statim modus executionis proponitur. Atqui erga Indos ita procedi potest, qui facilè valent ad imperata exequenda compelli: Ergo à Censuris debent se Ecclesiastici iudices abstinere. Quæ ratio non solùm conuenientiam ostendit, sed etiam defectum videtur euincere potestatis.

Quia verò rationes dictæ pro Censuris [& pro Censuris etiam à Iure latis.] à Iure latis non videntur vrgere, ex eo vrgendum quòd maior capacitas non est sufficiens ratio vt contra Indos censuræ ab homine decernantur, etiam stante eorum capacitate, vt probauimus: ergo neque vt latis à Iure percellantur. Consequentia probatur: Quia discrimen hoc nullibi extat, & sine fundamento confingitur. Prætereà quòd etiam capaces sint à Censuris immunes ratione priuilegij habetur, vt vidimus, quo stante nequit inter Indos discrimen tale constitui, sicut in priuilegijs alijs non inuenitur: Ergo similiter est de illo sentiendum in ordine ad Censuras à Iure constitutas. Neque argui potest ex Pontificijs concessionibus ad absoluendum à Censuris; de illis enim iam diximus citato n. 484. esse conditionales. Id quod etiam circa Bullam Cruciatæ dicendum, ex quibus nec videtur congruum argumentum deduci: siquidem pro Indis speciales non conficiuntur Bullæ, sed ex illis sumunt, quæ pro Religiosis, pauperibus, & alijs minimam eleemosynæ taxam contribuentibus imprimuntur: vnde non est necessarium omnia in illis contenta verificari pro singulis, sed iuxta accipientium conditionem. Sic Bulla cum viris loquitur masculino vtens genere, vt videre est in forma absolutionis, ibi: Y de las penas, que por ellos estas obli [Bulla Cruciatæ.]gado à padecer. Et tamen certissimum est feminas Bullæ gratijs vsquequâque gaudere.

Dico Quartò. Si quis Prælatus censeat [Assertio 4. conuenientia etiam stante iudicio circa potestatem denegata.] se ita posse agere, & ita Censuras contra Indos decernat, animaduertat oportet id non esse certum, quod intentat, & ita se periculo exponere nihil reipsa faciendi. Quod cùm ita sit, ex eo inferri potest modum hunc agendi minùs esse conuenientem. Et idem dicendum est circa declarationem incursæ Censuræ à Iure latæ, vel ab homine generaliter: pro quibus necessitas nulla, cùm Indi ad satisfactionem sint proni, si grauius aliquid sit ab Ecclesiasticis iudicibus puniendum.

Dico Quintò. Æthiopes eôdem iure [Assertio 5. circa Æthiopes.] gaudent circa prædicta, iuxta ea, quæ à Nobis stabilita citato Tit. 12. nu. 442. de communibus ipsis cum Indis priuilegijs. Quia verò S. Inquisitionis Tribunal de aliquorum caussis cœpit agnoscere, & his diebus vid mus vnum satis capacem, quia inter Europæos & natum & educatum, & viuente vxore cum alia contraxerat, pari cum alijs eiusdem criminis reis pœna mulctatum, & pariter absolutum; quod tamen erga Indos factum hucusque non scimus: ipsius iudicio standum, vnde & venefici, & pactum cum dæmone habentes denuntiandi: Sic enim & factum nouimus, & denuntiationem admissam: licet denuntiati non admodùm essent capaces, & superstitionibus laborabant, quas natiuo in solo cum lacte combiberant, & herba nescio qua assumpta extra septa volitabant, & ad loca habitationis facillimè reuertebant.

Scriptor Indicus, de quo aliàs, verb. Indi [Indici Auctoris contraria ex parte assertio depulsa.] Peruani Sect. 7. nu. 17. ita scribit: Indi, qui vulgo Ladinos dicuntur, iuris communis excommunicationes incurrunt. Verbi gratia, Si Clericum percutiant, & sic de alijs. Alij vero, qui an sit, & quid sit excommunicatio numquàm audierunt, nullam excommunicationem incurrunt, qui vt Limense Concilium docet, non spiritualibus, sed corporalibus, si delinquant, plectendi sunt pœnis. Sic ille, qui ex bono id, sicut alia, depromptum testatur Auctore, sed manuscripto, quem potuerit qui voluerit sequi. Illud minùs videtur exactè dictum, eos, qui an sit, vel quid sit excommunicatio numquàm audierunt, nullam excommunicationem incurrere; quo insinuari videtur eos, qui & quòd sit, & quid sit, audierint, eam incursuros: quod quidem nequit admitti: nam & audire id possunt, neque sufficientem formare conceptum, vt Concilium satis indicat, dum minimè perspicaces ad spiritualium censurarum cognitionem affirmat. Vnde & multos passim videmus ex ladinis, quos dicimus, qui circa spiritualia natiuam redolent ruditatem; immò quandoque circa hæc imperitiores alijs, quia cùm scioli reputentur, & magis sint occupationibus negotiosis immersi, de Christiana addiscenda doctrina minùs curant, obliti eorum, quæ, dum essent paruuli, didicerunt. Vnde vt Censuræ decernantur, non est exterior quæuis verbiloquentia sermonis Hispani pensanda, sed multa alia non facilè reperienda; vnde expediet potiùs Pastoralem pietatem à fulminibus istis temperare, quæ, vt ait Concilium, parùm proficere poterunt, plurimùm tamen onerabunt. Cùm autem casus occurrerit patrati criminis ab Indo capaci, cui in Iure Censura respondeat, absoluendus quidem ille sub conditione, saltim mente concepta, aut verbis illis ordinariæ absolutionis, quæ in Rituali Romano proponitur: Dominus noster IESVS [Forma absolutionis Romani vsus.] Christus te absoluat: & ego auctoritate ipsius te absoluo ab omni vinculo Excommunicationis, suspensionis, & interdicti, in quantùm possum, & tu indiges. Vbi & benè aduertitur, quòd si pœnitens sit laicus omittitur verbum suspensionis, vt in casu nostro.

SECTIO XLI.

Pro Indulgentijs opportunæ additiones.

TOmo 2. Thesauri Tit. 12. n. 500. & 501. [Indulgentiæ pro assistentibus Processionibus.] Indulgentiam proposui in Bulla Innocentij X. Sic post alios concedentis inuentam tenoris sequentis: Eos quoque qui in singulis diebus veneris cuiusuis Quadragesimæ deuotè Proceßionibus publicis, in partibus & locis transmarinis ad orandum pro conuersione Gentilium & hæreticorum prædictorum, iuxta ritum Ecclesiæ Romanæ institutis interfuerint, trium annorum: reliquis vero omnibus eisdem Processionibus præsentibus, contritis & confeßis vnius anni Indulgentiam elargimur. Circa quam ea dixi, quæ non penitus ad eam spectant, sed ad aliam inferiùs propositam, & circa Processiones etiam versatur, sic se habens: Ac eisdem Christi fidelibus vtriusque Indiæ transmarinorum limitum, qui Processionibus & precibus iuxta ritum Sanctæ Romanæ Ecclesiæ à prædictis Presbyteris de Ordinariorum licentia instruendis & agendis, Indorum & Æthiopum, seu quorumuis aliorum Neophytorum, ac aliorum Christianorum interfuerint, & eas associauerint, Christianam doctrinam cum eisdem Presbyteris, vel ab eis deputatis recitauerint, vel priuatim docuerint, quoties id fecerint, septem annos, & totidem quadragenas. Sic concessio, ad quam id, quod de Christiana docenda doctrina est à Nobis dictum constat pertinere, non ad priorem, cui videtur non ita conuenienter applicatum.

In qua tamen dubitari meritò potest, [Discrimen quoddam inter illos explicatum.] quomodo ijs, qui interfuerint, trium annorum Indulgentia concedatur, nullo alio præter interessentiam requisito; præsentibus autem contritis & confessis, vnius tantùm anni? Quod quidem congrua explicatione clarescet. Interesse siquidem non vtcumque assistere est, sed associando, vt in posteriori expressum concessione, Interfuerint, & associauerint. Sine associatione autem stare præsentia potest, dum quis in Ecclesia aut exeuntibus, aut redeuntibus assistit, pro Gentilium conuersione pariter deprecatus. Quod autem de contritis & confessis dicitur, ad omnes est ibidem contentos referendum, iuxta id, quod num. 489. cum P. Suarez, & P. Filliucio est dictum, contritionem scilicet sufficere, cùm contritis & confessis Indulgentiæ conceduntur.

Est insuper concessio alia in eadem Bulla, [Concessio alia de Altari Animæ.] cuius est tenor vt sequitur: Necnon vt quicumque ex prædictis Presbyteris Societatis prædictæ tantùm, Sacrosanctum Missæ Sacrisicium defunctorum pro animabus Christi fidelium, qui ex hac vita in charitate Christo coniuncti decesserunt, in singulis Ecclesijs Societatis IESV ad vnum illorum superiorum arbitrio semel deputandum Altare celebrauerint, per modum suffragij, ijsdem animabus prosint. Hæc citato loco prætermissa, sed in hoc meritò addenda, cùm sit & commemoratione & æstimatione dignissima. Vbi deputatio Altaris à superiore facienda dicitur, nullo in speciali designato, vnde à loculibus siue in Professis Domibus, siue in Collegijs, ac Residentijs fieri poterit: immò & in Ecclesijs Seminariorum, iuxta dicta alias. Vt autem dubium, quod esse circa illos potest, submoueatur, Superiores, quibus illi subsunt, poterunt Altaria deputare: & si vnum tantùm sit, in eo etiam fieri deputatio, sicut & in locis alijs Societatis, in quibus Ecclesiæ sunt. De Oratorijs autem videnda quæ diximus Tomo 1. Thesauri Tit. 5. num. 302. & seqq.

Semel autem deputatio facienda dici [Semel faciendam deputationem.]tur, vnde non licebit variare, iam enim deputatio non erit vna, sed multiplex, ex quo Indulgentia locum habere non poterit. Quantùm autem prodesse sic sacrificantes possint, non exprimit Pontifex. Et quod possit singulis Sacrificijs liberari [Concessio ad quid se extendat.] vna, & requiem ad æternam conduci, verosimile satis est, quia sic Indulgentia concedi solet, quando Altaria pro suffragio huiusmodi deputantur, vt videri potest apud Dianam Parte 9. Tract. 2. qui est de Altari priuilegiato, cuius Resolutiones id videntur supponere. Item. Ex concessione in eadem Bulla contenta, de qua nu. 502. vbi expressè liberatio animarum conceditur toties quoties id, quod pro eo exigitur, fuerit adimpletum. Est autem multò maioris pretij Missæ Sacrificium, quàm tertiæ partis Rosarij, aut vnius Coronæ recitatio. Sed licet certa liberatio non sit, maximi tamen erit momenti suffragium, vt citiùs animæ ex purgatorio ergastulo ad cælestia tabernacula sustollantur.

Circa modum autem offerendi Sacrifi [An Missa debeat pro animabus offerri.]cium, stante confusa illa ratione incerti fructus, seu indeterminati, idem videtur dicendum, quod in casu certæ applicationis pro determinati defuncti anima, aut etiam indeterminata, de quo Diana cituto Tract. 2. Resolut. 5. vbi inquirit an in Altari priuilegiato celebrans, vt animam eruat, debeat pro illa Sacrificium offerre. Et adducit P. Suarium Tomo 4. in 3. p. Disput. 53. Sect. 4. n. 3. dicentem in rigore id non esse necessarium, nisi quando in priuilegio inuenitur expressum. Quem sequuntur P. Palaus Tomo 4. Tractatu 14. Disp. vnica Puncto 10. num. 9. P. Quintanad. Tomo 1. in Appendice Tractatus 1. Dub. 15. num. 5. & alij: quod & Diana ipse videtur amplecti. Et idem est quoties aliud opus pium ad eumdem postulatur effectum. Iuxta hæc ergo in casu nostro videtur dicendum debere Missam pro animabus offerri, quia, vt vidimus, in concessione ita præscriptum inuenitur: Sacrosanctum Missæ Sacrificium defun [Plures posse animas vnica Missa liberari.]ctorum pro animabus celebrauerint.

Sed est quod vtiliter addere valeamus, dictum scilicet concessionis modum, dum dicitur, Iisdem animabus prosint, ita esse posse proficuum, vt non vna tantùm anima, sed plures, vna possint Missa liberari. Si videlicet illæ suæ sint iam proximæ libertati; in quo non plus obtineri videtur, quàm si vna aliqua anima prolixioris supplicij rea, Missæ Sacrificio liberetur. Vnde existimare aliquis posset, cùm liberatio vnius animæ Sacrificij Eucharistici oblatione conceditur, si fortè illa, pro qua oblatio fit, proxima sit felicitati, posse oblatione eadem prodesse alteri. In quo tamen offerentis est intentio necessaria, vt ad omne se id extendat, quod potest concessio Pontificia complecti. Sine applicatione enim Indulgentiæ stare nequit illius effectus: Vnde etiam quando Sacrificium non offertur, iuxta nuper dicta, intentio tamen applicandi Indulgentiam deesse nequit, & ita aliquomodo pro anima illud offertur, id est, ponitur vt necessarium pro liberatione animæ, pro quo P. Suarez suprà.

SECTIO XLII.

Religiosi Indorum Parochi an Censuris possint circa ea, quæ sui sunt muneris, ab Episcopis coërceri.

QVæstionem præsentem proponit [Posse affirmat D. Quitensis, cuius laudatur opus.] Dom. Quitensis Lib. 5. Sessione 9. Tractatus 2. qui est de Visitatoribus & satis quidem doctus, iuxta verosimiles ac receptas sententias resolutionibus adhibitis: vnde circa illas non est cur actum, & feliciter quidem actum, agentes, (quod displicuit semper) immoremur. Præsertim cùm Tractationem eamdem in Thesauris simus non perfunctoriè prosecuti Tomo 2. Tit. 17. vbi & præsentem quæstionem nu. 50, & seqq. de qua & Tomo præced. Parte 1. nu. 353. & Parte 4. nu. 169. vbi & ostensum id non posse Episcopos, de quo titulus inquirit, cùm tamen citatus Præsul ita concludat: No se como se pueda [Illius verba.] negar que pueden los Obispos descomulgar y suspender à los Dotrineros Religiosos. Pro quo D. Solorzanum adducit, cuius & armis pugnat.

Primò. Quia Concilium Tridentinum [Probat. 1. ex Tridentin.] Seßione 25. Cap. 11. de Regularibus Religiosos curam animarum habentes iurisdictioni, administrationi (corrige visitationi) & correctioni Episcopi absolutè subijcit: Atqui iurisdictio talis ad Censuras etiam extenditur: Ergo &c.

Secundò. Quia Consilium etiam cùm de Cen [2. ex declaratione Cardinalium.]suris aut potestate delegata, decernit, iuxta Congregationis Cardinalium Declarationes, illarum vsum concedit, eo ipso quòd eisdem subijciantur, vt circa Processiones, de quo plures Scriptores, vnde pro alijs eadem est ratio, & maximè in casu quæstionis.

Tertiò. Quia Consilium de Religiosis ac sæ [3. ex eodem.]cularibus pariter loquitur: Personæ tam Regulares, quàm sæculares huiusmodi curam exercentes subsint [Concilium Tridentin.] immediatè iurisdictioni &c. Atqui sæculares ita subsunt, vt Censuris agi erga eos possit: ergo & Regulares: æquiparatorum enim eadem est ratio l. 1. de legat. iuxta adnotata per Vgolinum & Iosephum Aldrete. Nec potest allegari priuilegium, quia in quantùm Curati non sunt priuilegiati, sed vt sæculares omnino se habent, iuxta varias Declarationes.

Quartò, Ex Cap. 1. de priuileg. in 6. vbi Reli [4. ex Cap. 1. de priuileg.]giosorum priuilegijs immotis, circa Censuras additur: Ratione tamen eorumdem Prioratuum dicti Ordinarij sua iurisdictione in ipsos etiam quoad præmissa, quamdiu morantur in illis, licitè vti possunt. Qui Textus à Nobis adductus & expensus citato Thesauri loco.

Quintò, Quia Sacra Congregatio Cardina [5. ex responso S. Congreg. Cardin.]lium sic respondit Archiepiscopo Limano, vt refert Aldana in Compendio Resolut. Canonicar. lib. 2. tit. 18. n. 20.

Vnde concludit iuxta dicta, in omnibus, in [Generalis assertio eiusdem.] quibus Concilium Tridentinum Religiosos Episcopis subijcit, posse Censuris vti, & etiam Parochis præcipere ne iurium taxam excedant, pro quo & Declarationem allegat à Barbosa adductam in Collectaneis ad citatum Concilij Caput, eidem Archiepiscopo directam, pro qua & citat Seller in Select. Canon. num. 11.

Tandem ex Constitutione Gregorij XV. in [Ex Constit. Greg XIV.] qua id apertè statuit, eam vim Concilio Tridentino cuius refert tenorem, adijciens. Circa quæ tamen

Dico Primò. Ex ratione subiectionis in [Assertio 1. negans, vbi de Curatis non agitur.] ordine ad ea, quæ animarum curam non concernunt, nequeunt Religiosi ab Episcopis coërceri Censuris, nisi vbi id eis specialiter concessum inuenitur. Hoc probatum efficaciter citatis locis, & sufficiat modo Responsio Eminentissim. Cardinalium Innocentij X. auctoritate suffulta, de qua specialiter n. illo 169. Partis 4. in caussa tantopere decantata cum Episcopo Angelopolitano. Interrogatio enim sic se habebat: An Episcopus posset cum Censuris procedere contra Regulares exemptos, [Decretum Innocen. X.] si inobedientes fuerint in Confeßionibus audiendis, vel prædicatione verbi Dei? & hoc an vigore Concilij Tridentini, vel per quem Canonem? Ad quam sic: Respondit, posse procedere, non quidem in vim Concilij Tridentini, sed in vim Constitutionis Gregorij XV. quæ incipit Inscrutabili D. p. Quo nihil euidentius dici potuit. Ex quo & apparet omnia quæ in contrarium sunt adducta, nullius esse momenti. Declarationes inquam alias Cardinalium, quæ sine vllius auctoritatis fundamento citantur: Decretalem de priuilegijs, & plenitudinem iurisdictionis. Constat siquidem Decretalem, cùm sit antiquior, priuilegia non infringere nouiora. Et cùm Tridentinum iurisdictionem confert, cum ea limitatione accipiendum, quæ possit cum priuilegiorum fauore componi, de quibus vt reuocentur, mentio est necessariò facienda, aut tali tenore vti, qui non patiatur aliter arbitrari: de quo Parte 1. n. 107. & quod iurisdictio limitata esse possit, vt non liceat vti Censuris dictum à Nobis citato Tit. 12. n. 71. iuxta doctrinam à P. Suarez Tomo 4. de Religione Lib. 2. Cap. 9.

Dico Secundò. Religiosi etiam Curati [Assertio 2. negans etiam de Curatis.] nequeunt in rigore Censuris vrgeri. Id probo, Quia tale quid non habetur ex vi Concilij Tridentini in citato Decreto; nam explicationem eamdem admittit, quam Decreta alia, de quibus dictum. Item quando Concilium voluit ea potestate gaudere, id expressit, vt constat ex locis adductis à P. Thoma Sancio Lib. 7. de Matrim. Disp. 33. nu. 23. Ergo cùm in præfato Decreto id non fecerit, signum est eos non ita seuerè tractandos voluisse. Prætereà, si aliquid specialiùs vrgeret, maximè Constitutio Gregorij XV. citata: Atqui illa non vrget: Ergo nihil. Maior admittitur, cùm ex eo arguatur, & Minor ostenditur: Nam Constitutio talis est reuocata ab Vrbano VIII. pro regnis Hispaniæ, vt constat ex adductis Parte 1. num. 353. & seqq. & Parte 4. num. 158. & seqq. Licet autem Bulla reuocationis huiusmodi non fuerit Romæ inuenta, licet diu & diligenter quæsita tempore litis cum Episcopo Angelopolitano, & ita sententia non ipsi conformis prodierit: cùm tamen posteà fuerit inuenta, neque vllo modo reuocata, eidem standum, si res sincerè & secundùm Deum, ac semotis sint affectibus transigendæ. Sed quia hoc non est facile ita sperare, cùm non defuturus sit pertinax aliquis contradictor, qualem citato num. 158. vidimus, id sanè curandum, quod à Nobis dictum num. 53. Tit. 17. ne scilicet ad extrema ista veniatur, cedendo, ne cædamur.

Vbi & addendum id quod Dom. Qui [Operantes iuxta opinionem probabilem non posse punire, vnde efficax ad hominem argumentum.]tensis affirmat & probat citato Tractatu Seßione 8. Scilicet non posse Visitatorem punire Parochum, si probabiliter iudicet eum non habere congruum stipendium pro sustentatione, & ita contractibus vsum Parochis prohibitis. Cùm enim probabiliter sit operatus, & consequenter non peccauerit, nequit pœna affici, quæ peccanti potest tantùm infligi: Vbi quidem licet de probabilitate, quam Visitator habet, ad probabilitatem Parochi ipsius fiat transitus; cùm tamen hic non probabiliter, sed per certam experientiam sciat quid sibi pro congrua sustentatione sufficiat; sit illud tamen vt dicitur, nam pro præsenti caussa id est satis, vt ex eo illationem vrgentissimam deducamus. Nam Religiosi probabiliter saltim censent se non posse ab Episcopis Censurarum inflictione compelli: ergo in earum contemptu, secluso scandalo, non peccabunt: & ita neque Episcopi poterunt in earum declaratione procedere, cùm illis, iuxta præfatam doctrinam, certum sit in tali non peccare contemptu. Potest quidem declarari excommunicatus, non obstante appellatione, vt decernitur in Cap. Pasto [Cap. Pastoralis, de appellat.]ralis de Appellat. Sed qui verè est excommunicatus, & consequenter grauis peccati reus: At in nostro casu secus accidit, cùm constet Religiosos vti opinione probabili; ergo nequit ad declarationis actum, stante doctrina prædicta, de qua Nos aliàs, nisi per manifestam iniuriam deueniri. Vtantur ergo Episcopi pœnis alijs, de quibus citatis locis dictum.

Sed numquid pecuniarijs? Factum sic [Mulctæ pecuniariæ an queant imponi.] audio, sed communiter non probatum, quia neque in vsu, & optima quidem ratione subnixo. Sunt enim Religiosi statu pauperes: vnde & Curati Bullam. Cruciatæ assumentes maiorem non debent quàm alij eleemosynæ contribuere quan [Vide P. Suarez Tom. 4. de Relig. Lib. 2. Cap. 9. n. 3. Approbantur, cum per modum restitutionis imponuntur.]titatem. Sunt insuper Prælatorum suorum visitationibus obnoxij, in quibus non leues fieri sumptus consueuerunt: & huiusmodi pœnalis compulsio vereri potest ne in grauamen Paræcianorum miserabilium conuertatur. Potest autem accidere vt Curatus talis perperàm administrauerit, & ex eo grauata ipsius conscientia ab Episcopo comperiatur. Et tunc quidem mulcta potest pecuniaria eidem imponi, sed quæ per modum restitutionis sit, Indis & Ecclesiæ facienda, nec in opus aliud pium conuertenda, quia hoc est vnum spoliare altare vt aliud vestiatur, quod vulgaris paræmia condemnat. Nec videtur ex alio titulo posse huiusmodi pœnam infligi, quia quod ad mores spectat, Episcopalis iudicij non est, nisi vt proprium Prælatum admoneat, qui solus valet remedium competens adhibere. Quod & faciendum etiamsi videat Curatum sua industria pingue acquicisse peculium: Si illud sine detrimento Parochialis curæ stetit; quod rarò accidit: Si quid enim in eo peccatum, à proprio est Prælato castigandum: Si autem cum defectibus in ea commissis, iam dictum à Nobis, quibus [Ecclesijs & pauiperibus vt fieri valeant.] fieri debeat restitutio & quòd defectus doctrinæ Ecclesijs Indorum debeat cedere à Concilio est Limensi constitutum Act. 3. Cap. 14. de quo & dictum à Nobis citato Titulo 15. num. 32. vbi & de pauperibus. Sed cùm in eo non solùm pauperes, sed omnes defraudati sint, ad eos certè videtur præcipuè obligatio dirigi, qui stipendium præstiterunt. Eorum tamen voluntatem interpretatum videtur Concilium, vt sint restitutione modo dicto facta contenti, quæ & non facilè fieri singulis poterit defraudatis, qui & ipsi ad Ecclesiæ fabricam, & pauperum subuentionem aliqualiter obligantur. Et quod ad pauperes attinet, parùm quidem solent Indi de eorum esse subuentione soliciti; vnde merito potuit Concilium dispositione præfata talem supplere defectum, in quo viri & pij & docti, qui interfuere ipsi, scrupulum nullum habuerunt.

PARS SEPTIMA.

De nonnullis alijs ad res Indicas spectantibus, & dictorum aliàs confirmationem & illustrationem.

Circa S. Inquisitionis Officium. SECTIO PRIMA.

De Ministro S. Tribunalis turpe aliquid aut infame cuiquam imponente.

IN Clementina 1. de hæreticis §. [Num. 1.] Verùm quia, sic habetur: Episcopo, & Inquisitori prædictis, ac alijs, ad [Clement. 1. de hæreticis circa impedientes in officio S. Inquisitionis, vt veniat exponenda.] dicti executionem officij substituendis ab eis, in virtute Sanctæ obedientiæ, & sub interminatione maledictionis æternæ præcipimus, vt sic discretè & promptè contra suspectos vel diffamatos de huiusmodi prauitate procedant, quòd malitiosè, aut fraudulenter tantam labem, siu quòd ipsos in Officio S. Inquisitionis impediat, falsò alicui non imponat. Et inferius. Aut obtentu eodem prauitatem ipsam aut impedimentum Officij sui alicui imponendo, eum super hoc præsumpserint quoquomodo vexare &c. Quam quidem Pontificiam præceptionem adducens Tomo 2. Thesauri Tit. 20. nu. 19. Sic exposui vt id, quod de impeditione officij dicitur, intelligi debeat, quando alicui imponuntur ea, quæ obstare possunt, quo minus Officium tale possit ab eo comparari; vt si opponatur esse de impuro sanguine, aut simile aliquid. Sed certè genuina Pontificis mens alia est, vnde & expositio debet alia eidem conformari, quòd videlicet imponatur cuiquam eum Officiales S. Tribunalis in eorum officio impedisse: pro quo grauissimæ sunt pœnæ à Pontificibus constitutæ, quas innouauit & auxit Pius V. celebri Constitutione, quæ incipit, Si de protegendis, quam exposui in Additionibus Tomo 2. Thesauri num. 196. & seqq. Id autem tenor ipse verborum videtur ritè perpendentibus indicare.

Sed inquiri vlteriùs potest, an qui id, quod [Difficultas specialis circa imponentes infamiam Officio contrariam.] diximus, alicui imposuerit, similem incurrat pœnam. Et videri non inuerosimiliter potest ita esse; quia maius quid est in communi æstimatione impuri sanguinis infamiam pati, quam Ministrum S. Tribunalis in officio violenter impedisse, quod non rarò nobiles quidam aggressi, sed suo periculo: qui tamen pro vitanda infamia impuri sanguinis, non solum cum facultatum dispendio, sed cum vitæ ipsius discrimine, immò & sæpe animæ, decertabunt. Licet autem in pœnalibus non debeat fieri extensio de crimine ad crimen, sicut neque de persona ad personam; id tamen posse stare stante identitate, & multò potiùs, maioritate rationis, graues scriptores affirmant, vt dictum Titulo eodem n. 77. præsertim vbi fidei negotium agitur. Vnde Pontifex contra huiusmodi excessus intentus, id se facere protestatur, Ad Dei [Clement. citata.] gloriam, & augmentum eiusdem fidei §. Propter. Quod vrgeri potest ex eo quod Pontifex in eos etiam sententiam profert, à quibus sub pietatis specie grauantur innoxij: ergo multò magis in eos, qui aperto maleuolentiæ telo innoxios feriunt, dum illis impuritatem sanguinis, aut infame aliud impedimentum imponunt.

Nihilominus dicendum videtur ad præfa [Negatiua pars proponitur cum opposita probabilitate.]tos, Pontificiam pœnam non extendi, iuxta dicta citato n. 77. & etiam 70. quia iuxta communiorem Doctorum sensum pœnales dispositiones ad eos præcisè, de quibus agunt, sunt coarctandæ, nec odiosæ extensiones faciendæ, pro quo Doctores locis citatis adducti. & Tomo etiam 1. Tit. 3. num. 28. & Tit. 5. n. 10. & 162. & quidem si in casu præsenti talis est admittenda extensio, in alijs multis similiter est idem faciendum, quæ ad idem Tribunal spectant, ex quo multa grauamina communiter non recepta suborientur. Probabile tamen est contrarium, & sic aliquando procedere valde poterit esse conueniens ad maleuolos animos ab huiusmodi diabolicis nocendi artibus deterrendos. Et talem quidem infamiæ impositorem affirmare possumus esse aliquomodo impedientium nomine comprehensum. Cum enim possit S. Tribunal, & quandoque velit quempiam ad ministerium aliquod eligere, ab electione impeditur; & eius quidem, qui fortè esset alijs de puritate sanguinis gloriantibus, & benè notis vtilior, quod & de alijs est qualitatibus similiter æstimandum. Expositio ergo præfata non ideò [Expositio prior qualiter improbanda.] improbanda est, quòd repugnantem absolutè veritati doctrinam contineat, cùm sit illa verosimilis, sed quia directè litteram non attingit, sitque alia Pontificis mens in terminis ab ipso expressis, de impedientibus scilicet generaliter S. Inquisitionis Ministros suo in officio, vbi Ministri nomine etiam præcipuos ipsos iudices constat comprehendi, siue cum de imponentibus infamem maculam agitur, siue cùm de impeditis.

Pro firmando autem eo, quod diximus, de [Ex sententia circa solicitantes masculos instructa probatio.] extensione aut potiùs inclusione in lege, quando est eadem aut maior ratio, facit, quod de solicitantibus masculos, de quibus non locuti Pontifices, scilicet Paulus IV. Pius IV. Clemens VIII. & Paulus V. sed tantùm de feminis, habet P. Sebastianus Salelles Tomo 1. de materijs Tribunalium [P. Salelles.] S. Inquisitionis, Regula 129. Scilicet in eorum Decretis comprehensos, quidquid nonnulli fuerint ante Constitutionem Gregorij XV. in qua id expressum, probabiliter refragati. Et ita in Tribunalibus S. Inquisitionis, obseruatum, quæ ad Coronam Hispaniæ spectant, probabiliorem sententiam amplexis. Regula enim de non extendenda lege pœnali ita accipienda, vt verum quidem communiter habeat, sed limitanda sit quando pro limitatione tenor ipsius legis vrget, aut aliunde illa potest deduci. Sic autem accidit in Constitutione Pij IV. cuius verba sunt: Nos in [Pius IV.] animum inducere nequeuntes, quòd qui de fide Catholica rectè senserint, Sacramentis in Ecclesia institutis abutantur, & illis iniuriam faciant &c. Constat autem maiorem iniuriam fieri Sacramento Pœnitentiæ, si in eo solicitentur masculi, quàm si feminæ, cùm multò maius crimen à solicitantibus committatur. Non sit tamen id verbis expressis propositum ex quadam honestate, quia scandalum est audire, quòd Confessarij solicitent pueros ad nefandum crimen in Sacramento Pœnitentiæ. Et ita quidem citatus scriptor ex P. Sancterello, qui controuersiam dictam alijs copiosius prosecutus: pro quo & videndus Diana Parte 4. Tract. 5. Resolut. 33. & P. Palaus Tomo 1. Tract. 4. Disp. 9. Puncto 2. vt inde id, quod de probabilitate positionis præcedentis est dictum, possit roborari.

SECTIO II.

Nonnulla pro Confessarijs solicitantibus, pro casus contingentia.

S. Inquisitionis Tribunal quemdam Sa [Reus solicitationis iustè à S. Tribunali damnatus ostenditur.]cerdotem iustissima sententia damnauit ob quædam absurda erga feminas in Pœnitentiæ administratione eommissa, ex quibus aliqua apud scriptores non inueniuntur expressa, & quæ manifestè mortalia crimina non apparebant, ex quibus praua voluntas colligi non posset inhonesti operis, quam semper negauit reus. Vnde non defuerunt, qui circa hoc rigorem iudicum condemnarent. Sed quidem immeritò: Licet enim non omnia, quæ potest malitia humana confingere apud scriptores extent, ab illis tamen principia tradita, ex quibus ea, quæ de nouo emergunt, possunt expediri. Quòd si aut verba aut actiones ex se talia sint, vt lasciuum affectum indicent, quamuis expressa solicitationis verba desint, est quidem Confessarius talis reus solicitationis habendus, quia talia nata sunt lasciuos motus in audientibus excitare, quod est plusquàm oporteret manifestum: vnde licet illi in se ipsis voliti non sint, id tamen habent in caussa.

Est insuper sententia P. Palai Tomo 1. Tract. [Solere venialibus non dari locum denuntiationi, sententia quorumdam. P. Palaus.] 4. Disput. 9. Puncto 3. n. 3. dicentis quòd si constet Confessarium noluisse ad vlteriora procedere, dum ad actus tantùm venialiter inhonestos solicitat, qui ex circumstantia Sacramenti, de quo agitur, conditionem non mutant; non sit denuntiandus. Quam quidem licet vt non improbabilem proponat; cùm tamen pro ea arguat, & contraria fundamenta dissoluat, absolutè videtur amplecti, vnde pro illa communiter, & præsertim à Diana citatur, qui illam impugnat Parte 1. Tract. [Contraria multorum, quia mortalia. Diana.] 4. Resolut. 21. Parte 4. Tract. 5. Resolut. 5. Parte 5. Tract. 5. Resolut. 9. Parte 10. Tract. 14. Resolut. 44. & Parte 1. Tractatu 6. Resolut. 53. vbi multos refert contra eumdem sentientes, quibus addendus P. Salelles Tomo 1. Regula 132. & quidem dictus Pater pro sententia dicta num. 2. verba Pij IV. in sua Constitutione asserentis, quòd ita solicitantes loco reconciliationis cum Deo, grauiori peccatorum mole eos onerant, & in manibus diaboli tradunt. Quæ verba (inquit ille) necessariò respiciunt actus [Pius IV.] inhonestos, qui peccata mortalia sunt; nam per venialia nec traduntur in manibus diaboli, nec grauiori mole onerantur. Sed verò prædicta verba contra eum potiùs militant, quatenus supponitur in solicitatione graue semper peccatum inueniri, & ita grauiori peccatorum mole grauari mulieres, & in manibus tradi diaboli, nulla inter actus inhonestos adhibita distinctione.

Et vt demus sententiam dictam esse tolera [Vrgetur ex eo quòd non constat de veniali tantùm Confessarij voluntate.]bilem, quando scilicet constat voluntatem Confessarijtalem esse, videlicet vlterius non progrediendi, nec pœnitens habet periculum incidendi in graue crimen; quod stare nequit nisi ex eo quòd Confessarius ipse ita se dispositum protestetur, & ita ex circumstantijs colligatur; quando ergo non constat, denuntiandus est, iuxta eumdem Auctorem, quia præsumitur voluntas vlteriùs progrediendi, vnde & peccatum plusquàm veniale. Tunc sic. Cùm denuntiatur aliquis, non constat S. Tribunalis iudicibus de voluntate huiusmodi, sed de inhonestis actibus & verbis; neque ex circumstantijs quidquam in eius fauorem conijci potest, quandoquidem denuntians ideò ad actum denuntiationis progreditur, quia in prædictis graue scandalum subijt; ergo meritò ad pronuntiandam contra ipsum sententiam possunt deuenire, vt in casu accidit, de quo agimus.

Deinde. Id quod dicitur de circumstantijs, [Non credendum illius protestationi.] ex quibus constare queat Confessarium voluntatem habere vlteriùs non procedendi, non est ita vt confidenter videtur affirmari, sed falsæ innixum persuasioni. Nam protestatione stante de sincero agendi modo; cui videantur fauere circumstantiæ, stare non rarò potest, vt Confessarij sit deprauata voluntas, eo vtentis artificio ad explorandam pœnitentis voluntatem. Si enim se facilem ostendat, intentum habetur: Si secus, in tuto se iudicat collocatum, vt & bonæ suæ opinioni consulat, & denuntiationis periculum amoliatur. Neque enim solicitationes, nisi in perditissimis nonnullis, ab aperta expostulatione consummatæ turpitudinis solent incipere: & talis illa, cuius sine lenociniorum præmissione dictum S. Iosepho audimus alloquium Genes. 39. Dormi meum. [Genes. 39. D. Ambr.] De qua D. Ambrosius Libro de eôdem Cap. 5. sic locutus: Huius tamen iniuriæ auctor est mulier, sed mulier Ægyptiorum, quæ procaces cum viris solita miscere sermones. Sic ille.

Prætereà, licet animus progrediendi ad [Solis impuris sermonibus casum Inquisitionis committi, sine voluntate vlteriùs procedendi.] consummatam impuritatem desit; si tamen inhonesti sermones misceantur, casus est S. Tribunalis, vt expressè habetur in Constitutione Gregorij XV. ibi: Aut cum eis illicitos & inhonestos sermones seu tractatus habuerint. Quod quidem post declaratam solicitationem appositum. Pro exemplo autem turpium sermonum iuuat rem nusquàm aliàs forsitan auditam, sed auditam tandem, & iudiciali perculsam sententia, protulisse. Si Confessarius scilicet iniungat pœnitenti, vt cùm opus fuerit de partibus genitalibus agi, eas non circumloquendo, vt honestè nominentur, sed vocabilis incomplexis exprimant, quibus à vilissimis & inuerecundis solent explicari, sic enim facilius percipitur quod ad Confessionem adducitur, auribus Confessariorum minimè delicatis. Et quis obsecro, si Sacerdotem, aut Religiosum ita cum femina in loco quantumuis prophano audiret, non graue in eo scandalum pateretur, & in suspicionem veniret insignis impuritatis dictos animos occupantis? Quid ergo dicendum quando in loco Sacro, & ad turpitudinum fœditates detergendas destinato, talia contigerit vsurpari.

D. Paulum ad Ephes. 5. v. 3. & 4. Sic lo [Ex Apostolo probatio.]quentem audimus: Fornicatio autem, & omnis immunditia, aut auaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet Sanctos: aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas &c. Post quæ ita prosequitur: Hoc enim scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus &c. non habet hereditatem in regno Christi & Dei. v. 5. De turpitudine & immunditia verborum fuerat locutus, & statim ad opera progressum facit, & caussas esse æternæ damnationis exponit, cùm de verbis nihil tale protulerit: vt intelligamus & verborum & operum eamdem esse rationem, quia de illis ad ista certus transitus esse solet. Vnde D. Ioannes Chrysostomus homilia 17. in citatam Epistolam sic breuiter huiusmodi consequentiæ caussam videtur reddidisse: Sermones enim rerum sunt viæ. Nolo autem castis auribus parcens alia subiungere, quæ non sine adstantium rubore maximo audiri potuerunt.

Item. Quamuis non numquàm ex pro [Cumulus verbalium aut realium leuitatum, deprauatam ostendere voluntatem.]cessatis aliqua videri leuia possint, cumulus tamen verbalium obscœnitatum, non potest non (vt omittamus actiones) animum turpissimè affectum declarare: vnde & quæ videri venialia aliàs possent, de lethali malitia merito debent haberi suspecta, quidquid Confessarius talis de venialitate proclamet, immò & si se illis adnumeret, de quibus Apocal. 14. v. 4. Hi sunt, qui cum mulieribus non sunt coinquinati. Quod erit vrbanum credere: cum eo tamen stare potest circa inquinamenta mentis vnam ex fatuis esse virginibus, patique circa hæc lamentabiles deceptiones. Et Sanctum Tribunal ex huiusmodi excessibus verosimilem posse captare præsumptionem benè obseruatum & traditum à docto & experto Inquisitore D. Escobar del Corro à Diana adducto citato Resol. 44. Par. 10.

Vbi tamen obijci illud potest; præfata [Obiectio ex solicitatione quando non fit, sed simulatur Confessio, nec in loco ad illam deputato.] quidem locum habere, quando in Sacramenti Pœnitentiæ administratione miscentur, secus quando de illo non agitur, sed in Confessionali aut loco alio, qui non habet specialem ad Sacramentum tale respectum, in quo Confessio simulatur, absurda dicta perpetrantur. Tunc enim quod ex se veniale est, non videtur ad grauioris malitiæ gradum ascendere: id quod probari potest. Primò ratione à Pontificibus reddita, iniuriæ inquam, quæ fit Sacramento, vt vidimus n. 4. Vbi ergo Sacramentum non est, locum habere nequit iniuria. Secundò, Quia ea, quæ committuntur dictis modis aut locis, ex vi Constitutionis Gregorij XV. ad sanctum sunt aduocata Tribunal: illa autem in Hispania recepta non est pro regnis Coronæ subiectis, vt testatur P. Salelles citata Regula 129. adducta attestatione P. Palai Tomo 1. Tract. 4. Puncto 1. cui circa hoc præcipuè adhibendam fidem asserit, quia & qualificatoris & Consultoris munere in Hispania functus: tum quòd affirmet se id audiuisse à Doctore Isidoro de San-Vicente Inquisitore Cæsaraugustano. Et rationem non admissionis, ex eo reddit, quòd in Constitutione præfata pares fiant Episcopi & Inquisitores circa huius criminis cognitionem: cùm tamen Inquisitores Hispaniæ ex aliorum Pontificum concessione sint illius iudices priuatiui. Et licet dicta Constitutio nonnulla addat, ad quæ se potest iurisdictio Inquisitorum extendere, ijs certè sibi non esse opus existimant, quia ante Bullæ prædictæ promulgationem, ad ea probabiliter se iurisdictio eorum extendebat iuxta dicta n. 4.

Sed hæc non obstant. Et ita dicendum etiam [Fit illi satis quoad priorem partem, de simulata Confessione.] quando non est vera, sed simulata Confessio, & in loco quocumque ea, quæ sunt à Nobis dicta & probata perpetrentur. Et ad Primum respondeo, etiam in simulata Confessione iniuriam fieri Sacramento secundùm se sumpto: simulari enim illud ad inhonesta tractanda contra debitam ipsi est reuerentiam: sicut iniuriam regi inferret, qui ad turpe aliquid patrandum se regem simularet. Ex quo habetur quocumque id loco fiat, grauem in eo esse malitiam. Habet autem Confessionale prærogatiuam specialem, vt maior ei reuerentia debeatur: vnde in eo solicitans, etiamsi Confessionis simulatione non fiat, denuntiandus est iuxta Decretum Pauli V. de quo P. Salelles supra [Decretum Pauli V.] Regula 134. n. 155. licet sint nonnulli, qui id negent existimantes Decretum dictum à Gregorio XV. in sua Constitutione restrictum, dum simulatam pro obligatione denuntiandi exigit Confessionem, quod Diana improbat Tract. 5. citato, Resolut. 38.

Ad Secundum nego quod assumitur, Con [Constitutionem Greg. XV. in Hispania esse receptam.]stitutionem scilicet Gregorij XV. non esse in Hispania receptam: oppositum enim communiter scriptores supponunt, & S. Tribunalis edicta continent, vsusque indubitanter persuadet. Præcipuè ab anno 1633. die 29. Aprilis in quo à supremo S. Inquisitionis Hispanæ Consilio, Maiore tunc Inquifitore Reuerendissi. Dom. Fr. Antonio de Sotomaior, mandatum prodijt, vt Constitutio dicta admitteretur, legereturque cum alijs, quæ ad S. Tribunal pertinent Feria. 6. annorum sequentium post Octauam Assumptionis Deiparæ: quod inuiolabiliter obseruatur. Pro quo Thomas [Thomas Hurtadus.] Hurtadus Tomo 1. Resolut. moral. Tract. 4. num. 13. & 13. Diana etiam Parte 1. Tract. 4. Resolut. 25. de Sicilia testatur, & pariter ita habere DD. In [Trullench.]quisitorum edicta: Resol. 13. pro quibus & Trullench Tomo 1. in Præcepta Decalogi Lib. 1. Cap. 3. Dub. 18. num. 4. vbi tenorem Edicti Valentini exhibet, & generale esse in Hispania significans. Quibus addendus Illustrissimus Acacius de Ve [D. Acacius de Velasco. Leander Tomo 1. Tract. 5. Disput. 13. Quæst. 3.]lasco in Resolutionibus moralibus Tomo 1. Resolut. 198. in fine. vbi ita scribit: Pero mi sentir es, que dado que en algun tiempo no estuviese admitida, oy sin duda lo està: pues vemos, que todos se aprouechan de ella, y executan lo que en ella se manda. Sic ille.

Ex quibus quid circa P. Palaum sit dicen [Quid circa P. Palaum.]dum habemus: Scripsit enim ille ante præfatum Consilij supremi mandatum. Et quidem etiamsi mandatum tale non extaret, minimè sufficiens fundamentum extabat, vt ex illius attestatione non esse Constitutionem præfatam generaliter in Hispania receptam crederemus. In primis enim ille tantùm asserit sibi maximè probari receptam non esse, id est placere sic ipsi attestantis assertionem, quia in ea nescio quas conuenientias inueniebat, non tamen ita reuera esse contestatur. Tantùm ergo fidem facit alieni testimonij, quod esse sufficiens præsertim pro foro externo, est qui affirmet nullus: immò nec testem vnum de consuetudine sufficere, communis sententia est, pro [Vnus doctor de consuetudine testificans an faciat fidem.] qua Diana Parte 6. Tract. 5. Resolut. 28. Neque P. Salelles multùm caussam promouet, adeò remotus ab Hispania scribens, Melitæ inquam, & sola P. Palai testificatione contentus. Sicut nec Dom. Quitensis in Itinerario Lib. 1. Tractat. 13. Seßione 2. num. 3. Videndus etiam Ioannes Sancius in Selectis Disputat. 11. num. 66. 67. & 68. [Ioannes Sancius.] vbi & de edicto Castellæ: qui tamen pro denuntiando eo, qui in Confessionali non simulata Confessione solicitauit, Decreti Pauli V. non meminit, vnde contra illum ibidem pronuntiauit.

SECTIO III.

Casus peculiaris, denuntiare Confessarium solicitantem, cui præstiterat consensum, an debeat pœnitens.

QVando res sic accidit non teneri ad [Pœnitens solicitationi consentientem non teneri denuntiare qui sentiant. P. Palaus.] denuntiandum affirmant aliqui. Et hoc, vt vim addens assertioni suæ de non recepta in Hispania Constitutione Gregorij XV. P. Palaus assumit: quia non leuis est difficultas, vt ille ait, qua ratione Sacerdos simulans audire Confessionem, & pœnitentem solicitans debeat ab isto denuntiari. Nam vel pœnitens simulationi illius cooperatur, vel non? Si socius est simulationis, nullo modo obligari potest denuntiare Sacerdotem, quia obligaretur denuntiare se ipsum. Quòd si ipse pœnitens simulationi non cooperatur, sed Sacerdos fingens se paratum Confessiones audire pœnitentem bona fide accedentem solicitat, iam hîc Sacerdos in Confessione, seu proximè ad illam censetur solicitare. De quo casu Hispaniarum Inquisitores cognoscunt, & pœnitentes obligati sunt denuntiare Confessarium sic solicitantem. Sic ille philosophatus. Pro quo & facit id, quod habet Puncto 8. nu. 2. & tenent etiam Portel in Additionibus ad dubia Regularium. verb. Denuntiatio nu. 10. & verb. Solicitare feminas nu. 15. Sousa de Confessar. Solicitant. Tract. 2. Cap. 7. num. 4. & multò id potiùs quando solicitatio à pœnitente simulato ortum habuit, pro quo Acuña de Confessar. Solicitant. q. 11. nu. 1. Ioannes Sancius Disputat. 11. num. 26. Peyrinus Tomo 2. Constitut. 4. Greg. XV. §. 3. nu. 10. & alij apud Dianam infra Resolut. 11.

Teneri tamen censent Bonacina, & P. [Oppositum sentientes.] Sanctarellus absolutè loquendo, Acuña & Peyrinus, cum exceptione dicta, apud Dianam Parte 1. Tract. 4. Resolut. 9. qui tamen addunt non teneri lapsum fateri suum; quod tamen asserit Freytas apud eumdem Parte 4. Tract. 5. Resolut. 31. quem ille reijcit, cum prioribus sentiens, sicut & P. Salelles Tomo 1. Regula 130. num. 77. & seqq. Pro quo & facit Epistola Cardinalis Mellini missa Cardinali Federico Borromæo Archiepiscopo Mediolanensi iussu Vrbani VIII. quam adducit Diana citata Resol. 31. cuius est summa teneri pœ [Epistola Cardinalis Mellini circa modum denuntiationis.]nitentem solicitatum denuntiare Confessarium, etiamsi consenserit, sed tacito consensu: quem si expresserit, non scribendum in actis, sed reijciendum vti ad propositum minimè conducentem. Quòd si pœnitens renitatur, & in renitentia perseueret, Episcopum, vel Inquisitorem suam Confessario auctoritatem conferre expediens & sibi placens sanctitatem suam declarare, vt ille in scriptis iuratam denuntiationem excipiat, tradendam statim ei, à quo est auctoritas accepta. Et si aliquid graue occurrerit, propter quod nequeat pœnitens ad denuntiandum induci, velle sanctitatem suam, vt scribatur, & responsum expectetur, interim tamen supersedendum absolutioni renuentis denuntiare.

Quid ergo de pœnitente dicendum, cui [De renitente denuntiare, & quæ pro eo ratio.] intimata est à Confessario huiusmodi obligatio, & nihilominùs denuntiationi renititur, etiam temperamento illo proposito de facienda illa coràm Confessario? Quia etiam illo modo non videtur infamiæ incommodum euitari. Cùm enim propositus sit casus ei, qui potest auctoritatem ad excipiendam denuntiationem conferre, à Confessario sine expressione nominis, dum denuntiatio dicto modo fit, necessariò exprimendum est, quia aliter nequeunt testificationes recipi; vnde non vitatur id, quod vitandum pœnitens curat, suæ famæ dispendium arbitrata. Immò videtur [Vide Dianam Parte 1. Tract. 4. Resolut. 7.] minus congruens talis denuntiationis modus: nam si ipsa se Inquisitori sisteret, posset benè à Confessario instructa, solicitationem detegere, nihil de suo consensu proferens. Quando autem denuntiatio coràm Confessario fit, iam consensus notitia præcessit, ideo enim potestas dicta conceditur, quia difficultas accedendi ad Iudicem in pœnitente ratione consensus agnoscitur. Atqui pœnitens non tenetur se prodere, vt communiter tradunt Doctores, & dispositio ipsa Pontificia supponit: ideò enim tot cautiones adhibendæ præscribuntur, vt eius famæ consulatur, sitque hoc pacto superabilis difficultas, quæ in hoc negotio interuenire solet, ne crimen adeò execrabile impunitum relinquatur.

Prætereà, licet cautiones dictæ adhibean [Roboratur ampliùs.]tur, metuere pœnitens potest suæ turpitudinis detectionem à Confessario solicitante profecturam, qui vt criminis sui excuset grauitatem, dicere poterit occasionem solicitationi sua facilitate pœnitentem tribuisse, cùm initio parùm quidem decenter, sed non manifestæ improbitatis significatione ipsi blandiretur. Tales enim excusationes non semel audimus, & in casu præsenti verosimiliùs timeri potest ob indignationem solicitantis ex denuntiatione conceptam. Ad quæ vnum illud dici potest, solicitanti ad iudicium vocato, cùm primùm ante Tribunal sistitur, iniungendum nequid de consensu pœnitentium proferat, vt sit illud statum præambulum ante Confessionem talium delinquentium excipiendam: quod quidem ad vitanda incommoda prædicta ita videtur faciendum. Sed certè difficilè hoc sibi poterunt feminæ persuadere, sicut & alterius sexus infirmior ætas, in qua propter maiorem criminis fœditatem, maior etiam manifestationis potest esse formido, & inde etiam difficultas, quam probè Pontifex recognoscit. Postquàm enim de non interrogando pœnitente circa consensum statuit, & de certiore reddendo ipso circa huiusmodi veritatem, ad casum progreditur magnæ in denuntiando difficultatis, non obstante promissa securitate, & id quod vidimus, de facienda illa coram Confessario disponit. Quid ad hæc?

Dico Primò. Communiter loquendo, id [Assertio 1. teneri generaliter loquendo pœnitentes ad denuntiationem.] quod Pontifex in Epistola citata decernit, faciendum est, quando pœnitens Confessarij solicitationi consentit. Id constat, quia satis conueniens est; & licet non sit dispositio ad totam Ecclesiam generali decreto directa; cùm tamen dubitari de illa nequeat, nequit similiter de conuenientia dubitari, quæ in eo vertitur, ne criminis huius execrabilis patratores impunitate habita, in eo cum grauissimo animarum fidelium damno progrediantur. Et quidem pro generali obligatione non leue fundamentum est ex identitate rationis, & quia fauorabilis est fidei & Sacramento; dispositio enim quæ talis est secundùm eius finem præcipuum, etiamsi aliquomodo in præiudium alterius sit, extendenda est, vt tenent graues scriptores, quos adducit & sequitur P. Palaus supra Puncto 2. n. 3. Licet ergo dispositio dicta quatenus obligationem pœnitenti complici iniungit pœnalis videatur, & præiudicium aliquod eatenus continere; ex allatis tamen titulis generaliter extendenda est, quia nulla est ratio cur debeat ad diœcesim specialem coarctari, cùm vniuersum mundum tali remedio constet indigere; nec videatur credibile à Sede illud Apostolica prætermissum.

Dico Secundò. In summa aliqua diffi [Assertio 2. limitans in summa aliqua difficultate.]cultate potest pœnitenti condescendi, & ei absolutio impertiri volenti se opinione Doctorum, de quibus n. 16. tueri. Probatur. Quia opinio talis non est hucusque vt improbabilis reprobata, pro qua & faciunt, quæ à Nobis adducta sunt, quatenus Pontifices volunt neminem cum suæ famæ detrimento denuntiare. Vnde cùm in casu particulari quis nequit sibi persuadere denuntiationem sine infamiæ periculo futuram, perinde est ac si reuera tale periculum extaret; quia sicut non tenetur denuntiare quando certum periculum infamiæ imminet, eo quòd res valde esset difficilis, ad quam Ecclesiæ pietas non vult fideles adstringere; ita & quando periculum quomodocumque sibi imminere præsumit, quia summa tunc difficultas superanda est. Et quidem quando de crimine infando agitur, difficillima sanè res est, ex quo ad alia crimina fieri potest illatio, siquidem pro discrimine inter illa constituendo in ordine ad denuntiationem, nullum est solidum fundamentum.

Dico Tertiò. Quando solicitatio à pœni [Assertio 3. limitationem esse certiorem, quando pœnitens solicitationem inchoauit.]tente ortum habuit, id, quod Assertione præcedenti est dictum, verosimiliùs poterit ad praxim applicari. Id constat, quia durius quid est, & maius proculdubio infamiæ incurrendæ periculum, quantumuis pœnitenti de non propalando eius peccato securitas promittatur: quandoquidem Confessarius ad sui consensus excusationem potest solicitationem prædictam declarare. Neque verum apparet, quod cum Sousa affirmat Diana Parte 4. Tract. 5. Resolut. 14. ex quo & P. Salelles suprà num. 66. solicitationem scilicet feminæ per accidens se habere, quia Confessarius non solicitat eo quod solicitatus sit, sed ex propriæ incontinentiæ prauitate. Nam reuera potest aliter accidere, vt Confessarius nullo modo in solicitationem prorumperet, nisi solicitatione feminæ prouocatus. Vbi nec videtur posse illi silentium iniungi circa pessimæ inductricis crimen, quia illius expressio ad ipsius defensionem conducit, quæ non potest secundum iura vniuersa denegari.

Vbi obseruandum occurrit Auctores de [Obseruatio peculiaris circa solicitationem ex parte Confessarij.] hoc agentes, & obligationem denuntiationis vrgentes, supponere ex parte Confessarij esse solicitationem, quia semper videtur actio aliqua ex parte illius intercedere in ordine ad prauum aliquid obtinendum, aut in loco, in quo sedet, aut alibi, commodiori & tempori & loco consummatione turpitudinis reseruata. Potest autem ca [Etiam merè passiuè se habentis.]sus fingi, in quo ille merè passiuè se habeat, admittens oscula aut impudicam contrectationem. Sed neque in hoc solicitatio deest, quia bestialis illa, vt alicubi Diuus Bernardus loquitur, patientia, virtualis, aut moralis, solicitatio est; sicut de facilitate pœnitentis superiùs dicebamus. Et negari profectò nequit esse illos illicitos & inhonestos tractatus, de quibus Gregoriana Constitutio. Si autem sic solicitatus consensum celaret suum, & pellicientem dimitteret, ac posteà de exequendo prauo consensu tractaret, non est casus S. Tribunalis in Decretis Pontificijs contentus, quia tunc ex parte eius nulla extitit prouocatio immediatè post Confessionem; quo etiam euentu non est obligatio denuntiandi, iuxta communem scribentium sensum, pro quo Diana Parte 1. Tract. 4. Resolut. 14.

Ad id autem, quod ex P. Palao num. 16. [Constitutionis Gregor. XV conuenientia declarata & comprobata.] pro conuenientia non admissæ in Hispania Constitutionis dicta dicebatur, respondetur conuenientissimum illam posse locum habere, quia quando Confessarius & pœnitens in crimine complicantur, complex tenetur Confessarium denuntiare iuxta dicta Assert. 1. cum prædictis cautionibus, & difficultatem illam, de qua diximus, omnibus non esse communem, pro qua etiam superanda multùm valet Confessarij prudentis industria. Item, licet Tribunal sanctum vtens probabilibus opinionibus multa præstaret, pro quibus expressè Constitutio præfata disponit, non plenè obtinebatur Apostolicæ Sedis intentum, nec remedium prorsus efficax cernebatur. Quia licet S. Tribunal probabiliter procederet circa denuntiatos, etiam probabilibus vtentes opinionibus plurimi non denuntiabant, cùm difficilis semper appareat comparitio coram iudicibus S. Tribunalis, vt etiam quando certa est obligatio, multùm sit cum pœnitentibus, vt obligationi satisfaciant, laborandum.

Additio vtilis cum peculiari doctrina.

[Feminam solicitantem denuntiandam, sicut & solicitatos ad alia crimina extra Venerem, & in alijs Sacramentis qui sentiant.]

DIxi num. 23. casum ibi adductum non esse S. Tribunalis secundùm decreta Pontificum, vbi videtur innui posse dari casum, qui ad S. Tribunal spectet, & tamen iuxta Pontificum decreta sit, sed aliunde veniat denuntiandus, quam uis in illis non inueniatur expressus, varijs circa inclusionem Auctorum sententijs extantibus. Quod quidem in casu, de quo superiùs dictum, feminæ inquam solicitantis Confessarium ostendi potest. Nullum enim extat Pontificum decretum, iuxta quod debeat femina talis denuntiari; & nihilominùs affirmat P. Salelles citata Regula 130. n. 75. vbi ait ex vi generalis facultatis, quam Inquisitores habent ad procedendum contra quemcumque de hæresi suspectum, sub iurisdictione illorum esse, quatenus abutitur Sacramento, sicut & Confessarius, dum simulatione Confessionis flagitium tale committit. Quæ quidem resolutio est ei conformis, quam Regula 127. vt probabilem statuit de quomodolibet abutente Sacramento, in quo ratio eadem sit, quæ in genere Venereo, vti est in solicitante ad grauia alia quæcumque peccata, sicut & de solicitante in Sacramentis alijs. Pro quo adducit Pegnam, Lælium Zechium, Emmanuelem Moura, & P. Castrum Palaum, quem ait Tomo 1. Tract. 5 Disp. 9. Puncto 5. n. 4. optimè specificare quòd competat hoc ex generali facultate, quam habent Inquisitores à iure diuino & Communi. Et hoc quidem specialius quoad priorem partem de criminibus extra Venerem: circa posteriorem autem de illis in vsu aliorum Sacramentorum, ac præsertim de Venereis, eam probabilem iudicare viros doctissimos inquit à se consultos, & præcipuè Illustrissimum ac Reuerendissimum Dom. Fabium Chisium Inquisitorem & Delegatum Apostolicum Melitæ, & in locis adiacentibus, innitentes doctrinæ Pegnæ, Castro Palai, & aliorum firmiter stabilitæ. Ex quo infert S. Tribunal ante omnia Pontificia decreta, de casibus in ijs contentis cognoscere potuisse, quos tamen fuit satis conueniens, ob rationes ab ipso adductas, expressisse. Circa quæ

Dico Primò. Probabile est denuntian [Assertio 1. circa solicitantem Confessarium statuens id probabile.]dam feminam (idem erit de quocumque alio, si fortè accidat) quæ solicitauerit Confessarium. Sic Bellochius & Paramus, quos adducit Diana Parte 1. Tract. 4. Resolut. 23. Ratio est iam adducta, ex abusu scilicet Sacramenti, cum suspicione hæreticalis circa illud sensus. Licet autem femina non accedat animo accipiendi Sacramentum, iniuria tamen ipsi irrogatur, dum specie Confessionis, & signis pro ea adhiberi solitis, acceditur, vt de Confessario solicitante dictum n. 13. Quamuis autem hoc verosimile appareat, communiter tamen Doctores contrarium tenent, vt videri potest apud eumdem Dianam citata Resolut. qui ita sentiendum asserit ex eo quòd Constitutiones Pontificum in Confessarios tantùm diriguntur ad illorum audaciam & iniquitatem comprimendam: cumq́ue hoc scelus in feminis rarò contingere constet, de illo non actum; quia leges humanæ ea, quæ frequenter accidere solent, considerant. Quam rationem refellit citatus P. Salelles, & reuera non admodùm firma videtur: quia licet humanæ leges ita se habere soleant, non tamen diuinæ: & hic de lege diuina agitur, correctionis scilicet. Et licet Confessarius corrigere possit & debeat, id non videtur sufficiens ad audaciam mulierum retundendam, vnde ad iudices est in caussis fidei recurrendum, qui efficacius possunt adhibere remedium. Dici etiam potest Constitutiones Pontificum ad Confessarios directas ob rationem dictam; non tamen excludere id, quod iuxta ius Commune dispositum inuenitur circa suspectos de hæresi, quales videntur hæ filiæ diaboli, ab eo ad scelus adeò execrabile prouocatæ. Aliud ergo videtur solidius fundamentum conquirendum. Pro quo

Dico Secundò. Denuntiatio in casu dicto [Assertio 2. vsum non esse conuenientem.] non videtur conueniens. Et ideò à summis Pontificibus in suis decretis videtur prætermissa. Hoc probo. Nam denuntiatio à Confessario facta in negotio Confessionis, etiam simulatæ, valde periculosa est: occasionem siquidem præbere audientibus potest existimandi sigillum esse violatum, & quòd ea, quæ ad pœnitentes spectant, ab illis ad Tribunal S. Inquisitionis adducuntur: nec facilè est omnibus satisfacere, ad quos rumor talis potest deuenire. Neque enim sperari potest rem ita secretè transigendam, vt inconueniens dictum vitari queat: cùm secretum mulieres seruare nesciant: vnde Propheticum illud: Ab ea, quæ dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui. Mich. 7. v. 5. [Mich. 7. v. 5.] Impleat ergo Confessarius correctionis præceptum reprehensione grauissima, & minacibus verbis, ibique sistat. Vnde & videtur dicendum non solùm in decretis Pontificum, & commune ius circa Inquisitorum iurisdictionem, hoc haberi, sed etiam ex diuino, quia noluit Christus Sacramenti huius institutor cum præfato inconuenienti correctionem solicitantis peragi, qui de sigilli inuiolabili obligatione persuasionem volebat haberi firmissimam.

Dico Tertiò. Probabile etiam est, & valde [Assertio 3. valde esse probabile denuntiandum Confessarium ad crimina extra Venerem prouocantem.] quidem probabile, Confessarium solicitantem ad alia peccata extra Venerem esse denuntiandum: Sic enim tenent Pegna in Directorio Inquisit. Parte 2. Comment. 8. vers. Ille quoque. locutus ante Constitutionem Gregorij XV. in qua maius pro eo fundamentum. Lælius Zechius in Summa Tomo 1. Tract. de fide Cap. 11. num. 5. §. Tertia suspicio. Emmanuel Moura Opusc. 1. de Ensalmis, & incantat. Sect. 3. Cap. 3. num. 17. Citat etiam P. Salelles, vt vidimus P. Palaum, qui tamen adducto loco nec verbum. Et quia error circa Punctum esse poterat: in 5. siquidem difficultas alia tractatur, & sit intelligendum in 6. in quo difficultas, de qua est sermo, disquiritur, de solicitante scilicet ad alia peccata extra Venerem, neque in eo id occurrit, quod ipsi dictus Pater adscribit: Solum enim asserit Confessarium solicitantem ad aliquod maleficium esse denuntiandum suo superiori, vt illum corrigat, & iniuriam Sacramenti caueat; seruatis tamen conditionibus requisitis in denuntiatione facienda, de quibus in materia correctionis fraternæ, & denuntiationis iudicialis, id [P. Palaus vt faueat, prauè licet citatus.] quod de casu Assertionis sequentis etiam asserit. Nomine autem superioris minimè Inquisitorem intelligit, cùm absolutè teneat crimina extra Venerem ad eorum Tribunal minimè pertinere. Potest autem in fauorem Assertionis præsentis adduci ex eo quòd num. 2. Sic statuat: Verùm & si probabiliter dici poßit ob facultatem generalem Inquisitoribus datam cognoscendi de hæresi suspectis, cognoscere posse de his solicitantibus, si deferantur: At credo nullo modo teneri &c. Diana Parte 1. Tract. 4. Resolut. 20. ita probabilitatem videtur agnoscere, vt cum speciali formidine oppositum amplectatur: Sic enim ibi: At his non obstantibus sub censura tamen, censeo dictum Confessarium non esse vigore Bullæ Gregorij XV. denuntiandum. Pro quo plures alios ibidem adducit, sicut & Parte 4. Tract. 5. Resolut. 17. Accedit citatus cum alijs doctissimis Illustrissimus & Reuerendissimus tunc Inquisitor & Delegatus Apostolicus Dom. Fabius Chisius, posteà æterna dignus memoria Pontifex Alexander VII. Ostendi autem probabilitas potest, tum ex auctoritate, de qua dictum, tum ex ijs, quæ nu. 4. & 20. sunt à Nobis adducta de identitate rationis, inducta ex Bulla Pij IV. grauissima coniectura.

Dico Quartò. Similiter est probabile so [Assertio 4. idem statuens de solicitante in alijs sacramentis.]licitantem in administratione aliorum Sacramentorum esse denuntiandum. Et quidem licet minùs auctoritatis habeat, eo quòd pauciores positioni huiusmodi absolutè assentiantur obligationem denuntiandi simpliciter enuntiantes, vt videri potest apud P. Palaum suprà num. 3. & Dianam Parte 4. Tract. 5. Resolut. 16. vbi pro ea solùm adducit Emmanuelem Mouram: nullus tamen probabilitatem negat, vnde & videntur confiteri. Ratio autem eadem est, quæ & præcedentis. Fuit ante annos plures religiosus Sacerdos in hoc regno, qui pellici suæ ex condicto sacram Eucharistiam sua in Ecclesia ministrabat, vt sic illius frueretur aspectu, & amplius aliquid lasciuus animus obtineret. An non hic denuntiatione dignissimus? Denuntiatus equidem, & seuerissimè castigatus. Quòd si malitia ad hunc potest audaciæ verticem in Sacramentorum maximi administratione conscendere, quid de alijs timeri non possit; cum semper mundus monstra ista parturiat.

Dico Quintò. In supremo S. Inquisitio [Assertio 5. vt liceat vsus opinionum dictus in Tribunalibus S. Inquisitionis.]nis Tribunali possunt omnia prædicta ad praxim adscisci, non verò in alijs, in quibus vsus non extitit talis. Id probo: Nam, vt vidimus nu. 4. 16. & 24. S. Tribunal probabilibus opinionibus vti consueuit: ergo & præfatis vti licebit. Quòd autem inferioribus Tribunalibus id non liceat, si apud supremum in vsu non sint, videtur compertum, quia inferiora Tribunalia nequeunt exercere iurisdictionem, nisi cum subordinatione ad illud: Atqui illud non communicat iurisdictionem, nisi eo exercendam modo, qui apud ipsum est in vsu: ergo ab eius nequit consuetudine deuiari. Neque obstat si dicatur Inquisitoribus inferiorum Tribunalium non conferri iurisdictionem à supremo, sed posita legitima electione à Iure, vel à Pontifice illam haberi: nam licet ita sit, neque Ius, neque Pontifex aliud volunt, nisi quod diximus; vt scilicet iurisdictionem habeant, sed cum subordinatione dicta, ad felicem in negotio tanto processum omnino necessarium. Quod etiam de ipsa diuini Iuris dispositione dicendum iuxta D. Pauli doctrinam Rom. 13. v. 1. [Rom. 13. v. 1.] Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: Non est enim potestas, nisi a Deo: quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt. Dixi autem, In quibus talis vsus non extitit: quia si viget in aliquo, continuandus est: credibile enim est id non nisi sciente & approbante supremo Consilio esse introductum.

Iuxta hæc nihil eorum, quæ P. Salelles [Quid circa prædicta P. Salelles præstiterit.] affert, nouum reuera est, sed tantùm opinionibus apud suos Auctores extantibus, & iam notis, non tamen ita receptis, vnde neque in vsu 8. Tribunalis, suum assensum accommodat. Quanto autem cum fructu id futurum, videbunt qui post Nos viuent. Illud certum, quod ipse testatur nu. 17. in Tribunali Melitensi, in quo ipse per triginta annos Consultor astitit, inauditum prorsus fuisse, quòd quis denuntiauerit talem abusum, ad furtum, homicidium &c. cùm tamen permultæ caussæ solicitationis ad Venerem fuerint in eo tractatæ, multique Confessarij puniti.

Id autem quod de iurisdictione ex iure [Iurisdictio ex iure diuino vt explicanda.] diuino dicitur, proptereà asseritur, quia Apostolis, & eorum in munere successoribus, Episcopis videlicet, à Christo est impartita ad procedendum contra hæreticos, ac alios de hæresi suspectos, iuxta id, quod Auctor habet Prolegomeno 2. Licet autem Inquisitoribus id non videatur competere ex Christi institutione; id tamen habetur ex potestatis plenitudine Diuo collata Petro, vt possint eius in Sede successores vicarios sibi in ea potestate designare, qui sint Episcopis pares, immò etiam superiores; & ita ad illos deferenda crimina, vtpotè ad competentes iudices, qui possint opportunum remedium adhibere; vbi & Episcopi etiam suo funguntur munere, vt numquàm iurisdictio diuino competens iure desiderari possit.

SECTIO IV.

An violatio sigilli Confessionis sit casus S. Inquisitionis, cum doctrina peculiari.

NOn multos ante dies ad me Religio [Casus specialis propositio.]sus quidam venit consulturus quid illi esset faciendum, eo quòd à Confessario suo id fuisset detectum, quod in magnum eius præiudicium redundabat, dum id, quod detectum est, ad alium etiam spectabat, qui indignationem magnam contra ipsum ex tali notitia conceperat, partum formidabilem habituram. Et deliberabat quidem de vrgenda denuntiatione coràm S. Tribunali; cui id dixi, quod tunc mihi est visum opportunum, de rei exitu nihil vlterius assecutus. In quo quidem difficultates occurrunt aliquæ quas erit operæ pretium sequentibus Assertionibus expedisse.

Dico Primò. Crimen violati sigilli respe [Assertio 1. violationem sigilli Confessionis non esse casum S. Inquisitionis.]ctu eorum, qui Episcopali sunt iurisdictioni subiecti ad Episcopale Tribunal spectat. Sic communiter scriptores, ex quibus videri possunt Diana Parte 4. Tract. 8. Resolut. 95. Cæsar Carena de Officio S. Inquisitionis Parte 2. Tit. 17. §. 23. n. 91. Molfesius in Summa Triplic. iur. Tomo 1. Tract. 7. Cap. 23. num. 68. & P. Salelles Tomo 2. Regula 408. num. 865. Probatur, Quia ita videtur esse in vsu S. Tribunalis, crimen hoc Episcopis remittentis, dum in Edictis nulla illius habetur mentio. Cur autem ita fiat, nequit à Nobis ratio reddi, in qua animus penitus conquiescat: nam crimen hoc maximè Sacramenti Pœnitentiæ administrationi videtur aduersum: & plus multò quàm solicitatio, nec dubitari potest quin minùs peccatum sit, & aliquem consequenter secum afferat de hæresi suspicionem. Sed ita factum, & ritè factum debemus æstimare.

Dico Secundò. Probabile est crimen di [Assertio 2. Oppositum esse probabile.]ctum posse S. Tribunali pro illius cognitione legitima denuntiari. Probatur Primò, Quia sic tenet Alfonsus de Leone Tomo 1. de Officio Confessarij Resolut. 22. num. 12. Casu 2. Deinde, Quia ratio adducta est sanè non leuis; & Carenam quidem asserentem ex eo non oriri hæresis suspicionem impugnat P. Salelles, & nihil ad argumentum, quod ex eo ab Alfonso de Leone instruitur, cuius vim agnoscit ille, respondet, immò eidem videtur assentiri num. 867. Maius est crimen, quàm solicitatio, in quo & suspicio hæresis: ergo ad S. Tribunal spectat; discursus est satis vrgens. Cùm verò in vsu S. Tribunalis non sit, eo modo philosophandum circa ipsum, qui est à Nobis propositus in simili num. 30.

Dico Tertiò. Prælati Religiosi in caussa [Assertio 3. In Religionibus ad Prælatos spectare.] criminis talis possunt procedere, & iuxta probationum merita delinquentem castigare, iuxta pœnam etiam à Iure talibus constitutam. Probatur, Quia Religiosi exempti id circa correctionem subditorum possunt, quod Episcopi circa suos: pro quo videndus P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 8. Lib. 2. Cap. 9. n. 3. & toto Capite 10. Quia vero casus hic solùm per testes singulares probari potest, id in eo videtur obseruandum, quod circa solicitantes Doctores tradunt, circa quod magna est varietas opinionum, de quibus Diana Parte 4. Tract. 8. Resolut. 55. Benè verum est Doctores de sufficientia testium agentes, in ordine ad capturam, & incarcerationem loqui. Vt verò inquiri possit, & interrogari reus, testis non contemnendæ auctoritatis sufficit, quod casui est nostro etiam applicandum.

Dico Quartò. Si Prælatus inferior cog [Assertio 4. Quid si illi negligant.]nitionem caussæ renuat, aut frigidè & oscitanter tractet, ad Prælatum est ipsi superiorem recurrendum. Quod si & iste negligat, iuxta opinionem, de qua Assert. 2. poterit quis delinquentem S. Tribunali denuntiare: Domini autem videbunt, quid circa illud fieri oporteat, & saltim hortamentis grauibus dormitantiam Prælatorum excitabunt. Et quidem de se non bene sentiendi plusquam leue motiuum exhibent, qui in re tanti momenti, & in qua est de hæresi suspicio, ita negligentes comperiuntur. Erit autem talis denuntiatio, in qua Prælati inuoluendi veniant, satis rara, cùm eorum indignatio ex denuntiatione futura meritò debeat formidari. Enim verò, si res vrgeat, & graue incommodum timeatur, nihil tentare nocebit, nec S. Tribunalis pietas defensionem pauperis Religiosi recusabit. Vbi & necessitatis titulus suum etiam locum habere poterit, quæ lege caret; cùm tamen hîc verosimile sit illam suffragari.

Circa Parochos Indorum.

DE illis actum à Nobis Tomo 2. Thesauri Tit. 16. & 17. modò autem addenda nonnulla, quibus ibidem dicta ampliùs illustrentur, occasione eorum, quæ à D. Quitensi in suo Itinerario pertractantur Lib. 1. Tract. 1. resolutionibus doctis, exactis, & suo sanè auctore dignissimis. Pro quo sit

SECTIO V.

Circa Parochos linguam Indorum ignorantes nonnulla vtiliter discutiuntur.

SEßione 9. statuit id quod est absolutè lo [Asserta D. Quitensis circa ignorantes Indorum linguam.]quendo verissimum, eos scilicet, qui linguam ignorant, peccare mortaliter Paræcialem curam assumentes, si alij eam callentes sint; addens insuper collationem esse nullam. Seßione 10. cum P. Fr. Ioanne Baptista affirmat non teneri Beneficium dimittere si socium sibi adsciscat cum sufficientia necessaria ad debitè administrandum. Pro quo etiam adducit Naldum verb. Beneficium num. 13. quantum ad dimissionem, quòd scilicet non teneatur statim dimittere, licet titulo legitimo careat: potest enim retinere, sed vt non suum vsque ad honestam & commodam dimissionis occasionem prudenti arbitrio disponendam. Et quòdsi per alium administrauerit, fructus possit suos facere ex Bonacina, P. Henriquez, & alijs apud Machadum Tomo 1. Parte 3. Tract. 3. Lib. 1. Docum. 10. n. 8. Item ex P. Acosta in Manuss. non teneri dimittere, qui seriò de addiscenda lingua agit, licet in eo biennij laborem insumat, immò & quadriennij, si propter hebes ingenium eius fuerit diligentia desiderato exitu defraudata. Nec huiusmodi prolixis possessionibus regulam Cancellariæ de triennali pacifica possessione fauere, quia ab Ecclesia nequit tituli suppleri defectus, cùm circa rem versetur ex naturali & diuino iure requisita, in quo nequit Pontifex dispensare. Seßione 11. asserit posse talem Parochum, etiamsi reuera talis non sit, assistere matrimonio propter communem errorem talis impedimenti, & titulum coloratum, quia Ecclesia potest hunc supplere defectum, sicut etiam in coadiutore ab ipso assumpto, in quo prædicta concurrunt. Seßione 12. vt probabile proponit, in eo, in quo ob ignorantiam linguæ fuit collatio nulla, reualidari titulum eo ipso quòd illam addiscat, sine alia collatione; dummodò impedimentum tale sit occultum, & addit cum eius sententiæ Auctoribus, id habere locum quando in concursu ad Beneficium alij linguæ periti non fuerunt; Si enim fuêre, semper cum iure ad illud manent, quia sic ignoranti in eorum præiudicio non potuit reualidari titulus. Circa hæc

Dico Primò. Assertum P. Fr. Ioannis Bap [Assertio 1. Ignorans vt sustineri in Beneficio queat.]tistæ ita accipiendum, vt à Nobis est dictum citato Tit. 16. num. 2. quando scilicet electio ignorantis habuit omnia alia requisita, & idoneus alius non est inuentus, etiamsi linguæ peritus, quia in eo defectus non tolerabiles deprehensi: tunc enim licitè & validè fit collatio, & institutio canonica, si præsertim per alium sic institutus possit Indorum necessitatibus prouidere. Id autem quod ex Naldo additur parui, aut nullius ferè momenti [Naldus.] est, quia omnes ita debent fateri, scilicet retinendum Beneficium à non legitimo possessore tamquàm non suum cum voluntate dimittendi illud quàm citò commodè & honestè potuerit: pro quo citat Nauarrum Consilio 2. de homicidio, & refert se ad dicenda verb. Clericus in fine, vbi de eo nihil. Et de habente irregularitatis impedimentum loquitur, non in casu, de quo agimus, in quo supponendum est posse per alium ministrare: Si enim ille desit, nec aliunde, iuxta dicenda, obligatio vrgeat, magis est acceleranda dimissio, quia in alijs irregularitatibus impedimentum potest esse morale, ratione scilicet prohibitionis, in præsenti autem est physicum; si reuera est talis, vt volunt multi, de quo citato loco adhibita adnotatio.

Dico Secundò. Quod ad fructuum resti [Assertio 2. Quoad fructus quid verosimile; adhibita distinctione.]tutionem attinet dictum supra num. 472. & adhibenda distinctio. Si socius, qui administraret, non est assumptus, & Parochus ipse per se aliqua est executus ministeria, ratione illorum poterit aliquid retinere iudicio prudentis computandum. Si socio assumpto ministrauit, similiter dicendum, potiori socio exhibita portione. Quod nihil videtur impossibile; nam saltim cura vt socius suo non deesset muneri, & nonnulla alia, quæ videntur inexcusabilia, nec non Indorum protectio, aliquod etiam stipendium promeretur. Et vt scrupuli cessent, amicabilis inter eos poterit esse conuentio.

Dico Tertiò. Quod ad P. Acostam spe [Assertio 3. Circa P. Acostæ Pronuntiata.]ctat, ipse Lib. 4. de Procuranda Indorum salute Cap. 6. & tribus seqq. grauiter, eruditè, eleganter & robustè materiam est istam prosecutus & Cap. 7. ita quidem scribit: Atque accipiat licet quiuis vt volet, quod dicam; rigidum & morosum appellet, nihil moror. Ego eum Sacerdotem, qui linguæ Indorum ignarus, non nisi cum animæ suæ iactura Parochi Officium suscipere posse iam pridem & opinor & assero: quod etiam manifesta ratione demonstro. Duo sunt de neceßitate salutis. Fides & Pœnitentia. Fidem docere ac prædicare non potest, sermonis expers. Pœnitentiæ Sacramentum administrare non potest, qui neque quæ confitetur Indus, intelligit; neque quæ præcipit ipse intelligitur. Et nonnullis interiectis [Quando liceat ignaro Parochiam admittere.] sic subdit: Cùm ergo alij peritiores, melioresque non suppetunt, licet sanè, immò verò expedit, hos vocare, illisque iniungere, vt Sacrificio, Baptismo, Matrimonio iuuent suos. Pœnitentia etiam animam iam agentes, vt dixi, vitia publica amputent, exemplo ac beneficentia efficere adnitantur, quod minùs sermone possunt. Porrò interdum accidit vt eiusmodi Sacerdotes elingues quidem, sed manu alioqui prompti, plus in Indorum conuersione effecerint, quàm alij vsque ad loquacitatem diserti. Quòd si non ea paucitas sit ministrorum; Episcopus tamen tuus te eam prouinciam subire iubeat, debes imperitiam omninò tuam opponere, teque ineptum excusare. Sin adhuc pergat iussa vrgere, tutò Prælato obedis, tutò oues, qua potes, facultate pascis. Debes tamen copiæ interim sermonis parandæ non indiligentem operam dare. Viderit verò Episcopus quam Pastori magno, qui eduxit oues in sanguine Testamenti æterni (Hebr. 13.) rationem redditurus sit, qui nisi maximè idoneos suis præficiat, sanguinis sine dubio apud æternum iudicem reus erit. At hi, qui iubente nemine, nemine vocante, ipsi se intrudunt, ipsi Indorum Parochias anhelant, lucro prorsus intenti, nihil aliud, quàm quæstum existimantes pietatem, cùm sint aliôqui ineptißimi, muti, elingues, qua ratione & lege excusentur, quòd speculatores se constituerint, qui clamare non norunt Ezechiel. 3.) alij iudicent. Ego certè tantam temeritatem, tantum Dei animarumque contemptum excusare nec volo, nec possum. Hæc ille.

Iuxta quæ docti est Patris conformanda [Conformitas doctrinæ in illis cum dictis aliàs.] doctrina, vt id stet quod de biennio aut quadriennio dicitur asseruisse. Supponuntur enim non intrusi, sed Episcopis scientibus & volentibus, ac Beneficium sic Conferentibus in Parochijs constituti. Hos autem ille legitimos Pastores agnoscit, & ita videntur sine limitatione temporis tolerandi, & absoluendi, cum linguæ defectu curam vt possunt prosequentes. Nihilominùs ita est exponenda sententia, vt electi quidem & canonicè instituti ab Episcopis, pergant suo in munere; sed quia ita instituti sunt, vt obligationem addiscendæ linguæ subierint, si id assequi non potuerint, debeant Episcopos admonere, & Beneficium dimittere; sin minus non absoluendi. Sed quid si Episcopi renuant? Hoc equidem Auctor non tetigit: sed iuxta ipsius mentem videtur proculdubio dicendum posse in cura Paræciali procedere, adscito aliquo muneris adiutore. Hæc autem tunc locum habere poterunt, cum in nouis conuersionibus penuria fuerit Sacerdotum, aut in locis remotissimis: vt verò res modò se habent, prædicta vix locum potest habere doctrina: iuxta Regiam siquidem dispositionem, Pontificijs indultis roboratam, examen debet circa linguæ notitiam exactum præmitti; quòd si tale sit, non erit locus huiusmodi quæstionibus. Pro quo & dictum Tomo præcedenti Parte 4. nu. 151. & 152. Sed quia contingere potest vt Examinatores cum graui conscientiarum pondere suo desint non semel Officio, pro eo docti Patris doctrina non subleuat, qui aperiendam imperitiam dicit Episcopo. Et videri alicui posset incredibile ea cognita, & peritioribus erga illam suppetentibus cum requisitis alijs, Episcopum Paræcialem curam ea ex parte inepto largiturum, aut Patronum id scientem ad præsentationem processurum.

Nihilominùs casus est possibilis, nec adeò [Praxis non tolerabilis explicata.] rarus, vt non aliqua detestanda exempla experientia ministrârit. Familiarem suum cupit Episcopus Beneficio munerari, qui vix linguæ rudimenta pernouit. Id agnoscentes Examinatores ita rem disponunt, vt ad examen accedens, quid sit interrogandus prænoscat, & periti alicuius iuuamine breuiculam Euangelij alicuius explicationem obtrudat. Obtenta ergo approbatione, nominatione ad Patronum delata nihil de collusione scientem, euadit Parochus ab Episcopo canonicè institutus: ab Episcopo inquam, qui ignorare defectum vix credi possit, sed exercitio Paræcialis curæ, & Indorum conuictu, meliora sibi promittit. Sed quàm infelici fiducia, id ostendit quod à Nobis dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 13. Cap. 6. num. 4. & in sic electis P. Acostæ doctrinam locum habere non posse satis est manifestum.

Dico Quartò. Iuxta dicta Asserendum [Assertio 4. Non semper in præfatis esse irritam collationem.] est non semper collationem impensam linguæ imperito, aut Canonicam institutionem esse irritam. Ex quo & habetur talem non esse irregularem; vnde & aliquando, etiam suppetente peritorum copia, alicui est Paræciale munus exhibitum, iniuncta obligatione linguæ intra semestre addiscendæ, sin minus auferendum. Quod comprobari potest ex sententia, quam cum alijs tenet P. Palaus Parte 5. Disput. 5. Puncto 4. num. 7. collationem scilicet factam irregulari non esse irritam, sed irritandam, pro quo inter alias illa adducitur ratio, quòd irregularis possit procurare dispensationem, & interim Beneficio per alium deseruire, eiusque muneri satisfacere. Quod quidem quantùm ad dispensationem attinet hic propriè locum non habet propriè loquendo: benè tamen quantùm ad similitudinem in eo quòd potest tolli impedimentum, si videlicet Beneficiarius linguam addiscat. Quoad satisfactionem autem per alium magis congruis alijs irregularitatis generibus non potest per se ipsum ministrare, quod tamen linguæ Indicæ ignarus, potest in multis, vt vidimus, præstare. Et hoc quidem etiamsi dicamus esse irregularem; ex quo & probari potest non esse talem, quia ministrare scilicet in multis potest, & impedimentum sine dispensatione remouere, si videlicet linguam addiscat, quod non ita accidit irregulari.

Dico Quintò. Sublato impedimento per [Assertio 5. sublato impedimento noua non esse oput collatione.] linguæ peritiam obtentam non est noua collatio Beneficij necessaria. Hoc constat Primò si iuxta Assertionem præcedentem stet collationem irregulari impensam esse validam. Pro quo P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 40. Sect. 2. num. 36. vbi id ita probabile asserit, vt non parùm in assensum videatur inclinare, dum etiam num. 30. fundamentis contrariæ sententiæ luculenter satisfacit. Deinde si valida non sit, idem stare posse dictum à Nobis Tomo præced. Parte 3. num. 219. & pro eius probabilitate stant P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrim. Disp. 7. num. 12. apud quem plurimi absoluti Assertores. P. Coninck apud Dom. Quitensem Lib. 8. Disp. 7. n. 12. penitus erratica citatione, cùm sit illa P. Sancio propria, sed eo non citato, vt apud P. Lessium occurrit. Tenet ergo P. Coninck Disput. 14. n. 73. quod ad probabilitatem spectat, sicut & P. Lessius Lib. 2. de Instit. Cap. 34. num. 119. qui pro hac sententia citat P. Henriquez Cap. 13. de Excommunicatione, scilicet Lib. 13. vbi tamen nihil tale habet, sed Cap. 14. num. 1. apertè oppositam dicens per dispensationem impedimenti non reualidari titulum, sed à Collatore iterum conferendum.

Et habet pro se sententia ista commodum [Commodum exemplum ex matrimonio petitum.] exemplum ex matrimonio petitum cum impedimento dirimente contracto, cuius dispensatione pro foro occulto comparata, secundùm probabilem sententiam, non est necessarium solemnitatem iam adhibitam iterare. Quod & in consensu asseritur: si vnus enim ex contrahentibus sit tantùm impedimenti conscius, est quidem probabile, & graues pro se Patronos habet, vt videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 2. Disput. 36. n. 9. Si autem vterque sit conscius, id est probabilius, & pro eo stat communis sententia Doctorum apud eumdem n. 6. videndum etiam Disp. 37. Cui non factum satis ab aliquo, quem viderim. Si enim proptereà necessaria dicitur iterata collatio, quia Beneficij collatio fuit nulla, & ita debet iterùm collatoris voluntas accedere, quæ non extat, dum receptionis nullitas ignoratur, quia ignorantia facit inuoluntarium: similiter videtur in matrimonio dicendum; siquidem Ecclesia in illius celebratione suum etiam præstat assensum, dum auctoritatem illi præbet, quod non nisi sciendo & volendo stare potest. Ideo autem non esse nouum necessarium asseritur, quia ex parte Ecclesiæ iam est id præstitum, quod est ex eius parte necessarium, & in eadem perseuerare censetur voluntate. Atqui hoc etiam dici in casu præsenti potest, præsentans enim & conferens in eadem voluntate persistunt, & ex parte sua totum illud exhibuerunt, quod ad Beneficij legitimam receptionem & continuationem erat reipsa sufficiens: Ergo non est noua præsentatio aut collatio necessaria. Quæ consequentia legitima est, aut quod de matrimonio dicitur, non est, contra tot Doctorum receptissimam sententiam, admittendum. Et vrgentior quidem illa si de contrahentium consensu loquamur; ideò enim nouus non iudicatur necessarius, quia iam initio præstitus perseuerat, & copula confirmatur: nam reuera copula consensus non est, vnde & stante ablatione impedimenti sine consensu esse potest.

Dico Sextò. Si linguæ Indicæ ignarus [Assertio 6. & locum habere etiamsi in concursu sit Beneficium obtentum.] Beneficium Paræciale recepit in concursu aliorum callentium ipsam, & eam addiscat vt possit sufficienter ministrare, probabiliter dici potest ex ea parte non esse nouam præsentationem, aut collationem necessariam. Id probo: Quia Doctores asserentes esse necessariam, proptereà id statuunt, quia dispensatio impedimenti non conceditur cum præiudicio tertij, & ita eam impetranti prodesse nequit. In casu autem nostro de dispensatione non agitur, quæ necessaria non est, sed de impedimenti cessatione, qua posita, nihil est quod obstet retentioni. Ad summum enim [Quid de obligatione circa magis dignum.] haberi potest alium fuisse digniorem: atqui collatio minùs digno facta valida est, & sine obligatione restitutionis, iuxta satis probabilem opinionem, pro qua P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 6. n. 1. qui & nu. 6. & 8. de Beneficijs agens, quæ sunt iuris patronatus, statuit minùs dignum à Patrono præsentatum debere confirmari, & eius præsentationem esse validam. Licet autem discrimen constituat inter Beneficia, quæ iuris patronatus sunt, & ea, quæ sunt liberæ prouisionis Episcopi, & hæc dicat inualidè minùs digno conferri; oppositum tamen tenet Nicolaus Garcia de Beneficijs Parte 9. Cap. 2. à nu. 235. Vgolinus de Officio Episcopi Cap. 50. §. 23. nu. 4. & alij plures. Tum etiam quia licet demus collationem minùs digno impertitam non esse validam, nullus tamen tenetur se talem credere, sed Episcopi stare iudicio securè potest, vt notant graues scriptores, quos adducit & sequitur P. Palaus Parte 2. Tract. 13. Disput. 2. Puncto 11. §. 5. num. 1. Vnde in ordine ad praxim sententia opposita parùm commodi videtur importare.

Præstat autem pro huiusmodi Pronun [Non esse obligationem dimittendi Beneficium ab irregulari.]tiato id adiecisse quod habet P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 40. Sect. 2. num. 11. vbi ita scribit: Neque etiam ratio naturalis per se sumpta ampliùs probat; immò multi existimant indignum non teneri, etiam ex iure Canonico ad dimittendum statim [P. Suarez.] Beneficium sua sponte, donec à Superiore cogatur: dummodò poßit, & studeat se dignum reddere, & interim aliorum iuuamine suo muneri satisfacere. Idem ergo dici potest de irregulari: nam potest dispensationem procurare, atque hoc modo impedimentum tollere. Sic ille, quod casui nostro venit verosimiliter adaptandum.

Dico Septimò. Quod ad actus iurisdi [Assertio 7. validos esse actus iurisdictionis in illo.]ctionis attinet, etiamsi dicamus collationem factam linguæ Indicæ ignaro esse inualidam, si exerceantur validi sunt. Si valida sit collatio, sine difficultate resolutio procedit, vt benè ostendit P. Suarez suprà num. 41. & 44. Pro casu autem inualidæ collationis suffragatur recepta doctrina de errore communi cum titulo colorato. Videtur autem error talis locum habere non posse: quia cùm Indi quotidianis experimentis compertum habeant Parochum eorum linguam ignorare, quomodò stare queat communis error? Vnde addendum posse nihilominus errorem interuenire, eo quòd communiter vt verus Parochus habeatur, etiamsi linguam Indorum ignoret. In quo quidem probabiliter proceditur, & proptereà expediet potiùs Parochum ea se opinione tueri, iuxta quam, vt vidimus, collatio irregulari facta valida est, quod est magis accommodatum tali eius statui, dum quidem in Officio sustineri potest, & de melioris status adeptione pertractat.

SECTIO VI.

Circa Religiosos, an Simoniaci, qui Prælatis munera pretiosa offerunt pro nominatione ad Indorum Doctrinas, quæ Patrono exhibetur.

DE hoc præfatus Antistes Seßione 4. [Affirmat D. Quiten. quod in titulo quæritur.] num. 10. & seqq. Vbi & affirmando concludit. Primò, quia nominatio est actus iurisdictionis Ecclesiasticæ, cùm à Prælato vt tali fiat, & non alio titulo, atque à subdito vt Ecclesiastica persona etiam admittatur ex obedientia debita ratione voti, sine quo collatio esset nullius roboris, ad quam vti ad rem maximè spiritualem ordinatur nominatio. Ergo cùm omnia spiritualia sint, quidquid pretij interuenit, venalitatem continet, & ita Simoniacam prauitatem. Contra quod tamen obiecerat nominationem huiusmodi non videri actum iurisdictionis Ecclesiasticæ, sed œconomicæ potestatis: qualis esset si quis pretium offerret Prælato vt illum eligeret futurum Principi à regimine conscientiæ: aut pro designatione ad assistendum exequijs personæ nobilis extra oppidum, ad quas certus Religiosorum numerus postulatus, sic opportunitatem visitandi cognatum, aut simile aliquid habiturus. Ad quæ quidem respondet negando assumptum, [Sicut & in exemplis nonnullis.] quòd scilicet non sit actus iurisdictionis Ecclesiasticæ, & etiam asserendo in adductis exemplis committi Simoniam contra ius diuinum naturale, quia iurisdictionis Ecclesiasticæ actus sunt, vtpotè qui ad spirituale aliquid diriguntur. Quod confirmat ex P. Lessio Lib. 2. de Iust. Cap. 35. nu. 13. & P. Villalobos Tomo 2. Tract. 37. Difficult. 8. n. 3. asserentibus vendere prædicationem, & decisionem casuum, pro leuamine conscientiarum, esse Simoniam: quod & sentiunt Hostiensis, Paludanus, & Syluester. Et traditur à Salomone Pro [Prou. 3. v. 15. & 23. v. 23.]uerb. 3. (pro quo erraticè Cap. 13.) sic dicente: Pretiosior est cunctis opibus: & omnia, quæ desiderantur, huic non valent comparari. Sapientiæ inquam. Et Cap. 23. n. 23. Noli vendere sapientiam, & doctrinam, & intelligentiam. Circa quod

Dico Primò. Munus pro nominatione [Assertio 1. affirmans etiam.] dicta offerre Simoniaca videtur turpitudo. Probatur excommuni Doctorum sensu circa actus iurisdictionis & potestatis Ecclesiasticæ, pro quibus pretium offerri sine labe simoniaca nequit, vt videri potest apud P. Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 4. de Simonia Cap. 20. P. Thomam Sancium Tomo 1. Consilior. Lib. 2. Cap. 3. Dub. 17. P. Vincentium Tancredi de Religione Tract. 2. Disput. 14. & obuios alios. Atqui actus prædictus talis est, vt apparet ex eo quod Prælatis vt talibus ea est nominatio commissa, vtpotè ijs, qui circa mores & requisita alia ad Paræciale munus, meliùs inquirere valent, quod quidem ipsis vt Prælatis competit. Ergo simonia in munerum oblatione committitur. Tum etiam quia nominatio ab Episcopo facta, ab eius spirituali potestate proculdubio ortum habet, vnde pretium offerre pro ipsa, manifesta esset simonia. Atqui id quod Episcopo respectu subditorum sæcularium competit, Prælatis est Religiosorum erga suos commissum: ergo similiter est philosophandum de illis. Item pretium pro præsentatione offerre simonia est, vt est certa & inuiolabilis, Iure sic indicante, sententia, pro qua P. Suarez suprà Cap. 28. num. 15. & non alia ratione, nisi quia à iure patronatus oritur præsentatio, quod spirituale quid est in patrono, cui immediatè Canonica institutio respondet: Atqui nominatio, de qua agimus, est immediata præsentationi, quatenus quid spirituale illa est: ergo simoniaca est pro illa pretij cuiusuis oblatio: & ita non habet locum discrimen illud de iurisdictionali & œconomica potestate.

Sed quidem non videtur illa sine aliquo [Pro contraria positionæ quid videatur facere ex discrimine iurisdictionalis & œconomicæ potestatis.] fundamento conficta: dici enim non inuerosimiliter potest actum illum non esse iurisdictionis, seu spiritualis potestatis, sed gubernationis politicæ, quatenus Prælatis Ecclesiasticis conuenire potest, & eam supponit, sed non (vt ita loquamur) formaliter influentem. Tales enim actus esse benè ostendit P. Thomas Sancius Lib. 5. in Decalogum Cap. 4. nu. 78. & 79. iunctis ijs, quæ habet Lib. 3. de Matrimonio Disput. 21. per totam, de admittente Professionem, cùm sit excommunicatus, assistente matrimonio, & id committente alteri: sicut & de celebrante contractus, qui actus superioritatem supponunt, & Ecclesiasticam potestatem, & tamen ea non influente semper necessariò fieri valent, ac proptereà in Prælato excommunicato sunt validi, in quo tamen omne est iurisdictionis exercitium impeditum: pro quo & actus alij possent aggerari. Quòd autem nominatio præfata talis esse queat ex eo potest ostendi quòd Prælatis eatenus committatur, quatenus ipsi quod ad mores & sufficientiam eligendorum attinet, meliùs possint dignoscere quàm alij: hæc autem notitia à superioribus haberi potest, sicut & illam habent patres familiàs, & Abbatissæ, quibus iuxta receptissimam sententiam nihil de spirituali competit potestate. Quod ergo à Prælatis hoc in negotio præstatur nihil est aliud, quàm iudicium idoneitatis, quod quilibet alius nominatum agnoscens præstare posset, sed non cum ea auctoritate, qua Prælati, à quibus exigitur; sed ita vt non debeat ei necessariò deferri; vnde ab Episcopo examinandi sunt, & ex eo potest, quod est dictum, ampliùs roborari; quia nominatio dicta nullum ius certum confert, & ita si in examine non deprehendantur idonei, alij erunt necessariò designandi. Ex quo intelligendum venit iudicij huius discrimen à iudicio Examinatorum: hi enim quando approbant ius sua approbatione conferunt, cui non potest ab Episcopo contrairi. Videtur ergo hoc non penitus inuerosimile, sicut non insolubiles in contrarium adductæ rationes.

Et hoc quidem non leuiter confirmant [Exemplis comprobatur.] exempla, de quibus suprà, in quibus immeritò dicitur Ecclesiasticam iurisdictionem secundùm formalem eius conceptum exerceri. Designans siquidem futurum principi à sacris Consilijs id agit, quod ab alio præstari posset, qui non esset Prælatus: si videlicet Princeps alicui confidentiario suo curam explorandi iniungeret, quinam Religiosi in tali inuenirentur cœtu, ex quibus conscientiæ suæ posset moderatorem eligere. Aliud autem de eunte ad exequias minùs est verosimile, quia licentiam talem dare etiam Abbatissæ possunt in Monasterijs, in quibus adhuc non est admissa clausura. Ex eo autem quod in illis spirituale aliquid admisceatur, argumentum nequit firmum instrui, quia assistens matrimonio, Sacramento assistit, sicut & Professionem admittens contractui maximè spirituali. Quomodo autem discerni queat quando actus, licet rem spiritualem concernat, non tamen sit spiritualis potestatis, & ita pro temporali munere factus non sit Simoniacus, res est non ita facilis explicatu, & ita non calami properantis: circa quod seria est & attenta lectio præcipuis auctoribus adhibenda, & ei ante alios, qui inter caput extulit omnes, Quantùm lenta solent inter viburna Cupreßi, P. Francisco Suarez, ex cuius fontibus, qui post eum prodierunt, aquam limpidæ doctrinæ hauserunt quidem, sed non exhauserunt.

Dico Secundò. Videtur non improbabile [Assertio 2. non esse improbabile.] in nominatione muneribus obtenta non committi Simoniam. Sic potest colligi ex P. Thoma Sancio suprà Dub. 26. nu. 1. vbi sententiam quorumdam adducit, quam doctus Neotericus satis censuit esse probabilem, & à qua non abhorret Dominicus Sotus Lib. 9. de iust. q. 7. arti. 3. in fine Corporis. Et Gregorius Lopez in. l. 17. Parte 2. vers. Tenudo. Iuxta quam non est Simonia pretium mediatori tribuere; quia tunc reuera Episcopus gratis confert, sicut & de patrono asserendum, quando circa præsentationem mediatoris solicitudo versatur. Quam quidem cùm citatus proponat Pater, nec tamen sequatur, nihil circa ipsam addit, ex quo inferri possit illum de eius probabilitate dubitare. Hoc autem præsenti casui potest adaptari, in quo neque patrono, neque Episcopo quidquam datur; sed simplex interuenit nominatio, vt ex designatis possit eum, qui libuerit, præsentare, vnde accidere poterit, vt qui pretio nominationem obtinuit, minimè præsentationis, quam desiderat, sortem assequatur.

Dico Tertiò. Licet Simonia in rigore sum [Assertio 3. esse tamen in eo graue peccatum.]pta prædicto in casu non inueniatur, at regulariter loquendo graue admiscetur peccatum. Probatur ex eo quod de mediatore, ex quo argumentum est circa probabilitatem instructum, habet P. Thomas suprà ita scribens: Aliqui censent non [P. Thomas Sancius.] esse Simoniam, sed esse peccatum mortale, quia est turpißima solicitudo ad parandum Beneficium: & sic non incurrere sic facientem pœnas Iuris, nec restituendi obligationem. Sic ille. Et hoc quidem generaliter loquendo; cùm tamen in Religiosis aliquid magis speciale occurrat, vitium scilicet plerum que proprietatis, dum occultas pecunias habent (& idem est de auro atque argento infectis, ac rebus alijs pretiosis), quas pretium Beneficij faciant, licet non ita proximè, vt in rigore Simoniaci veniant reputandi. Si dicatur cum legitima licentia habitas, & ita Prælatis manifestas: illæ quidem ad Conuentum spectant, in quo habitant, quia Religiosus Monasterio acquirit; ergo si dentur Prælato, Monasterio per summam iniuriam auferuntur. Si addatur esse à Parochis acquisitas, & labori aut peculiari industriæ respondere, de hoc dictum in Thesauro Tomo 2. Tit. 17. n. 55. & seqq. Et quidem si iam conuentui alicui sunt applicatæ, eadem est, quæ de alijs, ratio. Si nondum; necessariò tamen applicandæ, vnde nequeunt turpi negotiationi, vt ea est, de qua loquimur, applicari. Et hæc quidem ex parte tribuentis: ex parte autem recipientis est in primis graue scandalum, & tales inter suos Simoniaci reputantur, quod & aliquando publicitus in faciem exprobratum. Deinde cùm conuentuum necessitates graues deprehendantur, pecuniæ tales non illis subleuandis seruiunt, sed aliò diuertuntur. Quin etiam de correctione ambientium huiusmodi, dum in Doctrinis versantur, minimè agitur, & aliquando charitas, de qua meritò dicere possit Christus non sibi placere, iuxta veterem historiam, operit multitudinem peccatorum. Ex quo aliud sublucet absurdum, Doctrinas scilicet dignioribus non conferri, sed plus dantibus, qui non solùm minùs digni, sed & indigni, vel ex hoc detestabili agendi genere comprobantur.

Dixi Regulariter loquendo, nam impossibile [Quomodo aliquando veniat excusandum.] non apparet posse munus interuenire, nec tamen graue in eo peccatum admitti: nam & vbi actiones esse materia simoniæ possunt, eius potest abesse malitia, si venalitatis respectus penitus remoueatur, vt benè adnotat P. Thomas Sancius suprà Dub. 11. num. 9. quia multis titulis potest temporale dari, inter quos vnus est ad ineundam gratiam alicuius: tunc enim non datur temporale vt pretium pro spirituali. Vnde si ministrans spiritualia accipiat temporalia, non detorquendo intentionem, id est, non cum intentione emendi, vel vendendi, sed dicendo, Accipio hoc, sicut solent Clerici probi accipere, non est Simonia. Verba illius sunt. Sic ergo, si Religiosus id, quod cum licentia pro suo habet vsu, Prælato offerat, (ad quem spectabit videre quomodo id debeat expendi) vt eius ineat gratiam, & sperans, non tamen petens aut significans pro obtinenda id nominatione fieri, sed sincerè professus se eo modo dare tantùm intendere, qui licitus sit, non videtur in eo graue esse peccatum. Doctrinam autem honesto desiderare potest intuitu, vt scilicet subueniat parentibus, aut sororibus grauiter indigentibus, vel fine alio, coram Deo, & non consultis carne & sanguine tantummodò, pessimis quidem consultoribus, approbando.

SECTIO VII.

Doctrinæ Indicæ an dari queant sine residentia earum prouentus habituris, vel cum onere pensionis. Vbi de Religiosis.

SEßione 7. nonnulla habet citatus scri [Negat absolutè & merito D. Quitensis quod primò quæritur.]ptor, pro quibus iuuabit aliquid contulisse. Ait ergo Doctrinam non posse quoad Beneficij proprietatem Patribus grauibus conferri suis in præcipuis Conuentibus remansuris, seruiendi cura alijs demandata, qui emolumentorum considerabilem quantitatem sint Proprietarijs largituri. Et id quidem meritò, quia contra expressum est Concilij Tridentini decretum Sessione 23. Cap. 1. de reformat. vbi Parochi residentia strictè requiritur ad faciendos fructus suos. Pro quo P. Angelus Verricelli de Apostolicis Mißionibus Quæst. 98. nu. 237. vbi cum alijs, quos citat, talem detestatur abusum, Regijs etiam rescriptis reprobatum: & collationem esse nullam firmat, de quo & dictum à Nobis Tomo 2. Thesauri in Additionibus nu. 322. Quòd verò ad nullitatem collationis attinet, non est ita certum ob dicta Sectione præced. etiamsi linguam Indorum ita prouisus ignoret: facillimo autem Episcopi & patroni decreto prouisio poterit irritari.

Deinde asserit, cùm Religiosi graues apud [Secundum item negat, & eius fundamenta.] Prælatos intercedunt, vt aliquos nominent erga ipsos benè affectos, (quos suæ deuotionis appellant) cum obligatione tribuendi fructuum aut emolumentorum benè visam eisdem portionem, simoniam committere, quia in eo pro re spirituali, nominatione inquam, temporalis offertur, pensio inquam; intercessioni etiam, quæ est cooperatio ad illam, id tantùm temporalis retributionis respondere potest, quod cum labore huiusmodi habeat proportionem, & ita simoniacus videtur excessus. Item Religiosi Prælati non habent potestatem imponendi pensionem: quia vel Beneficium est, cùm secum afferat obligationem diuini Officij recitandi: aut Beneficij pars: quod quidem sine diuisione Beneficij non stat minimè Religiosis Prælatis possibilis, cùm sit superioris potestatis. Prætereà superior sic Beneficium per nominationem inchoatè conferens, simoniacam contrahit prauitatem, siquidem id facit ob pensionem, si non sibi, nominato tamen applicatam. Concludit adducens circa præfatos abusus verba Doctoris D. Didaci de Leon Pineli Primarij Sacrorum Canonum Professoris in Limana Academia, & Indorum Protectoris, à me alibi, sed numquàm pro merito collaudati.

Dico Primò. In præfato intercessionis [Assertio 1. Oppositum vt verosimile proponens.] modo non admisceri simoniam verosimiliter potest affirmari. Probatur, Quia intercessio neque circa Episcopum, neque circa patronum versatur, sed apud Prælatum, cuius nominatio actionem omnem Episcopi & patroni præcedit, vt dictum Sect. præced. Quando autem sic accidit, vt erga mediatorem intercessio versetur, cui non incumbit eligere, conferre, aut præsentare, non est simonia pro ea temporale munus accipere, quia datur pro re merè temporali, nec paratur via immediatè & proximè ad Beneficium. Quod quidem esse probabile affirmat P. Thomas Sancius suprà Dub. 26. num. 8. qui nu. 7. pro eo adducit P. Vasquez in casu disputato Matriti. Ex quo infert non esse simoniam, nec peccatum, iuxta prædictam sententiam, dare aliquid famulo Auditoris, vt obsecret suum herum, vt dantem proponat Regi ad Beneficium; quod & poterit multis alijs applicari.

Dices vt suprà, posse quidem aliquid ac [Obiectio ex improportionata retributione diluitur.]cipi, sed proportionatum labori, quale non est pensio. Benè quidem: at si sponte detur cessat difficultas: sic enim si Notarius plus recipiat, quàm ipsi debeatur, non est simoniacus, si sponte offeratur, vt videri potest apud eumdem P. Thomam Dub. 20. n. 5. vbi alios adducit: pro quo & P. Lessius Lib. 2. de Iust. Cap. 35. num. 62. & quidem cùm aliquid possit pro labore recipi, si compensatio notabilem habeat excessum, erit quidem iniustitia, sed non simonia, quia peccatur in materia, quæ iustitiam concernit. Sic Sacramenta, & spiritualia alia administrans, recipere aliquid potest titulo sustentationis, in quo si excedat, non erit simoniacus, sed iniustus, vt obseruat P. Lessius l. c. n. 51.

Et ex hoc fit satis obiectioni propositæ, si [Item ex defectu potestatis circa pensiones.] videlicet Prælatus tale non imponat onus, sed gratificationem benefactoris sui eius relinquat voluntati. Si autem nominet cum onere pensionis, ex eo iustificari potest, quod verà pensio non sit, secundùm communem & Ecclesiasticam acceptionem, iuxta quam id habet, quod in obiectione dicebatur, vt Beneficium integrè aut partialiter sit, cum onere recitationis Officij Sacri: sed determinatio quædam circa id, quod Parochus tenetur facere, superflua videlicet largiri pauperibus, inter quos vnum aliquem designat Prælatus, Religiosum videlicet Benemeritum, & subsidijs huiusmodi iudicio eiusdem indigentem. Accedit id quod habet Illustrissimus Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 85. num. 11. vers. vlt. vbi postquàm de Episcopis locutus fuisset potentibus pensiones imponere vsque ad vitam onerati, ita scribit: Amplia in quolibet Regularium Superiore in Benefi [Illustriss. Barbosa.]cijs suæ Religionis, quæ ad proprietatem non transeunt in Religiosum, vt fuit dictum in Troiana pensionis 25. Iunij 1610 &c. Licet autem Doctrinæ Indorum Beneficia sint, vt diximus citato Tit. 17. Cap. 3. & ita respectu illarum videantur Religiosi Parochi habere proprietatem; quia tamen proprietas Regijs Schedulis denegatur, vt ibidem visum, neque id adeò certum sit, vt pariter ostensum, iuncta subiectione, quam Parochi huiusmodi respectu suorum seruant inuiolabiliter Prælatorum, vt nequeant pro libitu de fructibus emolumentisque disponere, perinde se habent quoad effectum dictum, ac si nullam haberent proprietatem.

Quibus addendum id quod Auctor idem, [Posse illas ab Episcopis imponi, & quibus de caussis. Ex quo pro Religiosis.] bonis productis patronis, habet citata Allegatione, vt iam insinuauimus, Episcopos scilicet posse pensiones imponere temporarias, ad vitam scilicet Beneficiariorum, aut breuius ad tempus ex honestis caussis, quas summatim recenset vers. Circa eamdem: inter quas recenset, dantibus operam litteris subuenire, & titulum remunerationis ac paupertatis, circa quos eruditè profatur. Hoc autem respectu Religiosorum Prælatorum iure est asserendum potiori, quia Parochi sæculares absolutè sunt fructuum ac emolumentorum Domini, vel saltim habent plenam administrationem; quod tamen respectu Religiosorum dici nequit, iuxta dicta citato Tit. 17. num. 55. & seqq.

Iam quod ad simoniam spectat ex parte [simoniam in Prælatis nominantibus non inuenit.] Prælati, non plus vrget, quia non procedit ad nominationem respectu aliquo, qui venalitatem sapiat; sed disponendo id, quod licitè potest: applicando scilicet partem emolumentorum pro subleuandis benemeriti Religiosi necessitatibus, quæ solent esse non paucæ, neque exiguæ, vt eos audimus possim, præsertim in morbis grauibus & prolixis conclamantes, & Societatis nostræ, erga omnes singularem prouidentiam commendantes, quam & illi non semel experiuntur. Sic cessante pacto ex Officio mandare potest Episcopus, quòd recipiens Beneficium pinguius soluat aliquam pensionem suo tempore duraturam ad coæquandos fructus vtriusque Beneficij permutati, vt cum multis tenet citatus Dom. Barbosa ibidem. vers. Potest Episcopus. Cùm enim absolutè possit ita præcipere, non officit, si ea sub conditione Beneficium conferat, non paciscendo, sed præcipiendo, omni venalitatis semoto respectu. Licet autem non ita expressè semper Prælati significent, eo tamen modo eorum est dispositio accipienda, quia credendi sunt ita agere velle, vt probi Prælati solent, sicut in simili dictum n. 56. quod & de intercedentibus asserendum.

Dico Secundò. Si in contributione præ [Qualiter peccari in eo queat.]dicta sit notabilis excessus, licet non sit simonia, peccari in eo grauiter potest, Primum ostenditur, quia excessus dictus vel subtrahitur congruæ Parochi sustentationi, vel Ecclesiæ, vel pauperibus, quorum necessitatibus succurrere inter primarias eius est obligationes. Quòd si dicatur ex industria conquisitum contractibus applicita; id etiam excessus arguit grauitatem, cùm legibus Sacris sint Ecclesiasticis prohibiti contractus negotiosi, & maximè Religiosis. Ex quo etiam pullulant Indorum grauamina, vt tot possint miseri Parochi contributionibus satisfacere. Secundum autem probatur ex dictis num. 60. & quia generaliter loquendo quando aliquid dare simonia non est, quia in eo venalitatis respectus non apparet, neque in excessu esse potest, quia magis & minùs non variant speciem. Sicut è conuerso & contrario; Dare magnum aliquid vt pretium, simonia est: Vnde etiam & minus eodem dare titulo simoniacam continet prauitatem: quia, vt diximus citato num. 56. ex modis dandi debet qui sit simoniæ proprius inferri. Et ita grauissimi scriptores censent in peccato simoniæ non dari paruitatem materiæ, ex quibus P. Suarez Tomo 1. de Relig. Lib. 4. de simonia Cap. 3. num. 5. & seqq. & alij apud Dianam Parte 5. Tractat. 5. Resolut. 2. Licet negent nonnulli apud eumdem.

SECTIO VIII.

An sola Prælatorum assignatione posßint Religiosi Paræcialem curam exercere.

NEgat, & merito doctus Antistes [Negatiuè statuitur quod inquirit titulus.] Seßione 13. de quo & Nos in Thesauro Tomo 2. Tit. 17. n. 22. & seqq. vbi priuilegij Gregorij XIV. mentio nulla, quod tamen ab ipso affertur, id omne continens & confirmans, quod à Pio V. fuerat circa Sacramentorum administrationem sine Episcoporum licentia requisita concessum, an. 1591. propter quod ab illis inducta praxis, de qua testantur Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus sæpiùs citatis Parte 1. verb. Religiosos. & Parte 2. fol. 172. vers. His suppositis. Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. q. 35. arti. 1. & 2. parte Summæ Cap. 9. Conclus. 6. Remesal, Veracruz, Alfonsus Fernandez, & Alfonsus de Noreña qui omnes & alij, ijs & alijs priuilegijs attentis, de quibus citatus Fr. Ioannes Baptista citato vers. & seqq. id esse licitum censuerunt. Sed quidem neque Emmanuel, neque Ioannes Baptista, neque Alfonsus Fernandez, præfati priuilegij meminerunt. Et ex his postremus in Historia, quam nostrorum temporum inscripsit, Lib. 1. Cap. 52. solùm asserit Pium V. ordinasse vt conuersio Indorum fieret per Religiosos & Ecclesiasticos, & non per sæculares. Al [De Alfonso à Veracr.]fonsus à Veracruce citatur in Compendio Indico manuss. in quo nihil haberi tale ex eo euincitur, quòd nullus ex citatis eum allegantibus quidquam de priuilegio tali ab eo assertum attestatur. Et scripsit ille ante id tempus, quo dictum priuilegium dicitur fuisse concessum: anno enim 1572. editum speculum coniugiorum, cùm tamen priuilegium anno 1591. concessum fuisse dicatur. Neque ex P. Remesal plus aliquid potest, quod ad intentum conferat, reportari Lib. 10. Cap. 23. n. 3. de priuilegio tantùm Pij V. locuto, vt apud Auctorem num. 6. ex Dom. Solorzano, Tomo 2. de Iure Indiarum Lib. 3. Cap. 16. num. 20. vbi citatus occurrit Lib. 10. de historia Guatemalensi Cap. 22. & 23. Tali ergo priuilegio, de quo neque alibi quidquam authenticum habetur, non est pertinaciùs insistendum, licet de illo etiam citatus Dom. Solorzanus Cap. 17. num. 16. faciat mentionem, qui & priuilegium Pij V. reuocatum ait à Gregorio XIII. sed de alio loquitur, de quo inferiùs.

Pergit Auctor, & maiorem difficultatem [Pro foro interno vt liceat, quæ videantur indicare.] in eo esse constitutam asserit, quod ad forum internum spectat, an scilicet in eo liceat iuxta priuilegia dicta Religiosis operari. Circa quod ait reuera ita videri, quia præcipua ex illis, & præsertim citatum Pij V. à nostris sunt Regibus impetrata, qui in eo politicæ tantùm gubernationis pacificum statum intenderunt. Deinde, quia argumentum, quod ex Concilio Tridentino desumitur, non vrget, dum Seßione 24. Cap. 18. de Reformat. statuit Paræcialem curam non conferendam, nisi post examen, de quo & Seßione 25. Cap. 9. de Reformat. vbi de Beneficijs iuris patronatus, pro quibus eadem forma præscribitur, & potestas Episcoporum declaratur ad repellendos eos, qui in examine non fuerint idonei deprehensi. Non inquam vrget, quia licet ibi priuilegia reuocentur, post decretum tamen dictum impetrata est Pij V. concessio, vt constat, quandoquidem Concilium Tridentinum à Pio IV. est approbatum & confirmatum, in cuius Decretis potuit & voluit Pius V. quoad contenta in illa dispensare.

Nihilominùs oppositum statuit, quia di [Negat D. Quiten. sed non vrgere ostenditur.]ctum priuilegium Pij V. à Gregorio XIV. est reuocatum vbi error apparet, cùm à Gregorio XIII. videatur dici debuisse, vt ex Dom. Solorzano vidimus. Sed non satisfacit; quia priuilegium illud ad Indias non spectabat; cùm tamen; & aliàs quod de Gregorio XIV. dicitur, stare nullo pacto queat; siquidem dicitur ab ipso priuilegium Pij V. fuisse de verbo ad verbum innouatum & confirmatum. Quidquid de hoc sit, meliùs adducitur Constitutio Gregorij XV. de qua & Nos citato Tit. 17. nu. 23. in qua priuilegia omnia reuocantur circa administrationem sacramentorum sine præuia Episcopi licentia & approbatione. Non tamen videtur intentum euinci, quia dici potest Constitutionem præfatam forum internum non tangere. Immò iuxta Emmanuelem Rodericum citata Quæst. 35. arti. 1. §. Tertio nota Constitutiones huiusmodi non reuocant Pontificias concessiones ad Indias spectantes, pro quibus tot fauorabiles Bullæ passim expediuntur. Vnde ea non obstante diximus citato Tit. nu. 25. posse Religiosos probabiliter Sacramenta ministrare: in nullius siquidem administratione quidquam timeri potest, ex quo æterna recipientium salus in discrimen possit reuocari, vt ibidem demonstratum. Approbationem tamen pro Sacramento Pœnitentiæ administrando necessariam asseruimus quidem, sed simplicem, vt solet ab Episcopis conferri ijs, qui pro Paræciali cura non approbantur.

Concludit affirmans, cùm collatio fuit [Coadiutor à Prælato missus ignoranti linguam, vt queat validè matrimonio assistere.] nulla, sicut & titulus, ob ignorantiam linguæ in priùs nominato, coadiutorem à Prælato missum non posse assistere matrimonijs, & ita futura illa in vtroque foro nulla: quia Prouincialis dare talem licentiam nequit, eo quòd priuilegia omnia circa hoc sint penitus reuocata, & ita ad solos spectat Episcopos: neque item Proprietarius, quia eius titulus est nullus, pro quo se refert ad Seßionem 12. & ita debere Prælatos licentiam ab Episcopis petere pro coadiutoribus in Doctrinas destinandis. Sed quidem cùm collationem validam esse satis probabile sit, vt dictum Sect. 5. benè poterit coadiutor à Proprietario id habere, quod ipsi denegatur. Pro quo & facitid, quod nuper dicebamus, de licita iuxta priuilegia operatione. Non videtur autem quomodo conuenienter stare possit quod de coadiutore petendo dicitur. Si enim Proprietarius dare licentiam possit, non est Episcopalis necessaria. Si autem nequit, quomodò id Episcopus patiatur? Nisi fortè dicatur ideo ita Prælatos admoneri, quia contingere potest impedimentum Proprietarij Episcopum ignorare, & ideò licentiam meritò postulandam. Quod quidem nec videtur consonum, si Episcopi visitationem, vt tenentur, obire pergant, sic enim ignorantias huiusmodi non possunt non habere perspectas. Quibus addendum id, quod cum alijs Auctor affirmat Seßione 11. & vidimus Sect. 5. Parochum inquam ignorantem Indorum linguam posse matrimonio assistere, & etiam eius coadiutorem, & matrimonium futurum validum ex communi errore, & titulo colorato: ergo non est absolutè verum, quod ab ipso affirmatur, in casu, de quo est sermo, & ita coadiutor à Prælato missus poterit matrimonio assistere, valido cum tali assistentia futuro, quia communis error, & coloratus titulus præualebunt.

SECTIO IX.

Religiosi Parochi an ex iustitia administrare debeant, an solo titulo charitatis.

IN quæstione ista id Auctor noster affir [Titulo iustitiæ administrare teneri Religiosos.]mat Seßione 14 quod & à Nobis dictum & probatum Tomo 2. Thesauri Tit. 17. Cap. 2. commoda adhibita distinctione, sub qua videtur ille loqui, scilicet loquendo de illis, qui ordinario prouisionis modo Doctrinis præficiuntur, præsentatione Patroni, & institutione Canonica, vt sæculares alij Parochi, de quibus id nequit dubitari. In hoc autem rationem discriminis circa obligationem constituit, quòd teneantur ex culpa leui, ita vt mortaliter delinquant in eo, in quo, si ex charitate tantùm administrarent, venialis eorum culpa censeretur; ita vt in materia graui mortaliter peccent, & venialiter in leui, sicut & in leuissima. Quod & de coadiutoribus asserit qui ab Ordinario sunt constituti, aut cum Parocho circa curam conuenerunt. Explicatio [Culpæ triplicis explicatio.]nem autem culpæ satis notam præmiserat, latæ scilicet, leuis, & leuissimæ, obuio apud Auctores exemplo eius, cui res custodienda est tradita, adducto P. Lessio fol. 77. Disput. 6. (pro Dubitatione) vbi adde num. 22. De quo & dictum à Nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 3. num. 65. & Tit. 5. num. 1. & [Exempla notanda.] 5. Exempla ab eo adhibita num. 6. sunt: Non benè intelligere linguam Indorum, visitationem infirmorum omittere, ab illatis iniurijs eos non defendere, non residere ita exactè in oppido suæ curæ, in Parocho peccata erunt, & non in eo, qui solùm ex charitate administrat, qui tantùm peccat quando ita in administratione se gerit, vt ea omnia non adhibeat, quæ ad eius substantiam requiruntur. Sic ille habet: qui dum ait sic administrantem non peccare, cùm tamen in eo administrationis modo, stante Sacramentorum substantia, multi possint esse defectus, & consequenter peccata, non videtur vt verba eius indicant, accipiendus. Quis enim dubitet negligentiam in administratione huiusmodi aliquomodo esse culpabilem? Vnde intelligi de mortali culpa potest: aut non esse peccatum contra iustitiam. Quod & si verum sit; si tamen grauis in eo admiscetur malitia, eadem lethalis grauitas reperitur; vnde discrimen dictum non magni videtur esse momenti. Ideò

Dico Primò. In Ordine ad restitutionem, [Assertio 1.] pro qua diuersitas dicta culparum solet attendi à Doctoribus, culpa, quæ peccatum mortale non [negans obligationem restitutionis vbi non est peccatum mortale.] sit, in negotio præsenti illam non inducit, vt scilicet teneatur Parochus, etiam in materia graui delinquens, stipendium, aut illius partem restituere. Est hoc iuxta dicta citato num. 65. vbi & Auctores dati pro eo stantes, quibus addendi ij, quos adducit P. Fagundez Lib. 1. de Iustitia Cap. 10. num. 10. qui num. 12. id esse probabile affirmat. P. Antonius Perez de Iust. & Iure, Tract. 2 Disput. 3. num. 142. dicens id procedere Secluso speciali pacto, quo scilicet velit quis se ad omnem euentum obligare. P. Esparza Tomo 1. Lib. 8. Quæst. 32. Arti. 3. P. Herincx Tomo 3. Tract. 2. Disput. 5. num. 28. & alij apud ipsum, pro quo sic arguere possumus. Nam iste, de quo agimus, coram Deo non est grauiter culpabilis: ergo neque coràm ipso grauiter ad restituendum obligatus. Antecedens constat, & consequentia probatur; Quia si coram Deo esset talis obligatio, illam profectò manifestam reddidisset: Atqui nullibi talis manifestatio extat, sed potiùs lumine & lege naturæ notum leui culpæ non esse grauem pœnam, imponendam. Si dicatur id haberi per humanas leges: id non vrget, nec satisfacit, quia illæ in præsumptione grauis negligentiæ fundantur, & oportuit hoc pacto reddi homines in administratione suorum Officiorum attentos, diligentes, & solicitos, vnde non est hoc ad forum conscientiæ trahendum, in quo iuxta rei veritatem iudicatur.

Dico Secundò. Etiamsi Religiosi in Do [Assertio 2. statuens graue peccatum esse posse etiam administrando ex charitate.]ctrinis dicantur titulo administrare charitatis, peccare grauiter possunt in adductis exemplis. Id ostenditur, Quia Parochi ex iustitia administrantes grauiter in eo delinquunt: ergo & Religiosi. Consequentiam probo: Quia si illi non præstent erga Indos omnia prædicta, miselli isti subsidijs talibus penitus destituti manebunt, quod erit eorum malum sanè grauissimum, cuius Religiosi sunt caussæ, dum se ad huiusmodi administrationem non rogati offerunt, & alios impediunt, qui ex iustitia in omnibus prædictis subuenirent, vt ex P. Ludouico Miranda dictum citato Capite 2. Tit. 17. num. 9. qui proptereà non solùm obligationem ex charitate, sed ex iustitia agnoscit, licet non ad omnia, ad quæ Curati tenerentur; ad totum tamen illud, quod fecissent ibi Clerici Curati: Ergo si id non admittitur, ex charitate tamen necessariò est admittendum; cùm constet grauem esse posse obligationem charitatis; & in defensione Indorum ab illatis iniurijs id est certissimum, iuxta receptissimam in hac materia doctrinam de innocentium defensione, pro qua P. Lessius Lib. 2. de Iust. Cap. 9. num. 88. & 89. vbi quòd etiamsi ipsi non implorent auxilium, sed pati velint etiam mortem. Dei illa vox est. Isa. 1. [Isa. 1. v. 17.] v. 17. Quærite iudicium, subuenite oppresso. Ierem. 21. v. 12. Eruite vi oppressum. Sicut & ille Psal. [Ierem. 21 v. 12. Psal. 11. v. 6.] 11. v. 6. Propter miseriam inopum, & gemitum pauperum, nunc exurgam, dicit Dominus. Indos autem miserabiles esse personas ostensum in Thesauro in Additionibus ad Tomum 1. num. 135. & seqq. Neque ad solos Parochos ex iustitia administrantes prædicta diriguntur. In hoc ergo dubitatio esse nulla potest, nec verosimile pium & doctum Antistitem aliter censuisse.

Dico Tertiò. Religiosorum Parochorum Socij sponte ab illis assumpti, annuentibus Prælatis, dici possunt titulo charitatis tantùm admi [De Parochorum Religiosorum socijs.]nistrare. Id probatur, Quia in illis non apparet vnde titulus iustitiæ possit vrgere: neque enim canonicam institutionem post præsentationem accipiunt, neque assignatum stipendium habent; neque etiam dici potest impedire eos, qui ex iustitia administrarent, quia cùm Parochi non sint, neque Parochis sunt impedimento, aut Indorum bono obstaculum exhibent: immò potiùs maius illi subsidium habent, quo, stantibus ibi sæcularibus Parochis, priuarentur, socios habere non solitis, ad quos pro confessionibus, & spiritualibus, & quandôque etiam temporalibus, necessitatibus, facilis possit esse recursus. Licet autem ex charitate administrent, in eo genere grauiter peccare possunt circa dicta, si propter eorum negligentiam graue aliquod damnum Indis obueniat; vt si vocati ad audiendas periclitantium Confessiones, moras ita nectant, & ita illi interim inconfessi moriantur. Proprietarij enim ita ipsis fidunt, vt non minorem quàm illi credant in ijs, quæ Commissa sunt, diligentiam præstituri. Et id præsertim in eorum absentia, in qua velut Parochi reputantur; aut quando Parochus non est, ob mortem, vel ab Officio legitimam remotionem, necdum alter canonicè est ad munus Paræciale prouisus: tunc enim obligatio maior, quia & stipendium solet sic administrantibus per tempus taxatum lege persolui; vnde & erunt qui dicant tunc obligationem iustitiæ ipsos vrgere: quod tamen ipsi recusant admittere, & ideò non sunt eorum conscientiæ rigidè constringendæ.

SECTIO X.

Circa digniorum electionem ad Paræcias Indorum.

PRæmissis circa hoc sententijs Seßione [Obligationem circa digniorum electionem ut tradat. D. Quiten.] 17. hortatur laudatus Auctor patronos, vt ad securitatem conscientiæ, & vt res tanta sub opinionum incerto non relinquatur, digniores vt eligant: nam ad patronos tandem prouisio tota deuoluitur. Et opinio quidem satis recepta est, cùm laici illi sunt, ad digniorum electionem non adstringi. Licet autem hortari, & non prorsus adigere videatur, eius tamen ratio strictæ obligationis onus ostendit, dum ex defectu electionum talium asserit ruinam & destructionem miserorum Indorum sequi, vt experientia in aliquibus demonstrauit Ecclesijs, in quibus Parochi assistunt falsò reputati idonei, ex eo solum quòd grammaticalem alicuius Euangelij protulerint constructionem. Et grande quidem hoc malum censeri debet, cui tantus nequeat Prælatus, neque visitatione, neque patroni requisitione, remedium penitus adhibere.

Circa quam grauissimam quæstionem dictum à Nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 1. Cap. 7. & [P. Herincx vt faueat, & specialis modus eius dicendi non probatus.] 10. & Tit. 2. num. 18. & seqq. & Tit. 3. num. 76. & seqq. & ita quidem cumulatè, vt nihil hoc loco desiderari videatur. De qua agens P. Herincx Tomo 3. Tract. 3. Disput. 7. Quæst. 3. num. 29. affirmat quidem in concursu pro Parochialibus Beneficijs, quod à Concilio Tridentino adhibendum præcipitur Seßione 24. Cap. 18. de Reformat. præferendum esse digniorem, & si secus fiat, obligationem restitutionis incumbere: concursus enim indictione videtur contineri implicita sponsio seu pactum dandi magis idoneo inter concurrentes. Addit autem quòd posset concursus alia mente institui, vt nimirùm collator non adstringatur ad aliquem ex concurrentibus, atque adeò nec ad dignissimum, sed vt deseruiat per modum inquisitionis ad prudenter, & si liberè, in collatione procedendum: quando videlicet ex aliquo capite id prudenter colligi potest. Quod quidem cùm addat post assertam obligationem dictam, & inductum Concilij Tridentini decretum, videtur innuere posse id, quod posteà adijcit, in negotio præsenti locum habere. Sed verò cùm dicat ita illud accipiendum, cùm ex aliquo Capite prudenter collatoris mens colligi possit, & in casu, de quo agimus, manifestam Concilij Tridentini mentem agnoscat, non potuit consequenter loquendo additionem illam eidem applicare. Et quidem doctrina illa de Paræcialibus Beneficijs loquendo difficilis, immò & inuerosimilis prorsus apparet. Collator enim non potest aliam seruare formam, nec habere mentem, quæ non sit Concilij formæ & menti conformis: Atqui illa pro electione dignioris stat, vt expressè indicant eius verba, sic ab Auctore accepta: ergo debet se ad dignioris electionem adstringere. Quòd si Beneficia simplicia sint, & concursum ex fundatione requirant, iuxta fundatoris est mentem procedendum, & in ijs, quæ illum non postulant, similiter faciendum. Videtur autem quòd & si non postulent, possit concursus institui, quia id est meliori modo fundatoris exequi voluntatem. Et quemadmodum alijs vijs idoneitas potest explorari, & prudens inquisitio fieri, ita & præfata assumi conuenienter potest, quæ omnium optima visa est Ecclesiæ, vnde & illam in Beneficijs Paræcialibus præcipit adhiberi.

P. Bonæ-Spei Tomo 5. Tract. 1. Disput. 20. [P. Bonæ Spei quid circa eamdem tradat quæstionem.] num. 21. eamdem obligationem eligendi digniorem agnoscit, & quando collatio proponitur per oppositionem tamquàm præmium, etiam ad restitutionem, quia simul cum iustitia distributiua, cuius violatio ad restitutionem non obligat, commutatiua violatur, ob acquisitum ius dominio æquiualens, vt in promissione acceptata, nondum secuta rei acceptatione. Cùm autem de patronis non loquatur, non videtur circa illos resolutio dicta procedere, pro qua nec videtur adducta ratio militare: quia soli Episcopi Edicta proponunt, vnde ipsos solùm vrget obligatio eligendi digniores. Nullus enim ex oppositoribus ius habet dominio æquiualens vt à patrono debeat præsentari, secluso Episcopi Edicto: post Edictum autem idem videtur dicendum in ijs, qui ab Episcopo nominantur: quandoquidem à patrono Edictum non est propositum, nec Beneficium vt præmium meritorum: & ita cuiuslibet ex illis præsentatione, suæ videtur obligationi satisfacere, & ita nullum restitutionis onus inde resultare. Sic ex præfati Auctoris doctrina licet inferre, quod si negauerit, non tamen id esse, attenta eius ratione, probabile.

SECTIO XI.

De obligatione Indicorum Parochorum circa residentiam.

DE hoc Quitensis Præsul Lib. 1. Tract. [Asserta D. Quitensis circa Parochorum Indicorum absentiam.] 2. vbi nonnulla habet Parochis communia, statuens inprimis residentiam in Parochis esse ex præcepto diuino, & intra Parochiam futuram, per se ipsos, & non penitus per alios administrationi debere incumbere, de quibus & Nos Tomo 2. Thesauri Tit. 14. Cap. 2. Illud magis speciale, quod habet Sessione 1. ex [Concilij Limensis Decretum circa illam.] Concilio Limensi, Parochos sine licentia Parochiam non posse deserere, quòd si deserant, pro singulis absentiæ diebus quatuor argenti pondera, seu Octiregales soluturos esse. Si cum licentia, stipendium non leuaturos, sed Ecclesiæ & pauperibus applicandum. In quo etiam conscientiæ Religiosorum onerantur. Item vt in Festis solemnioribus ad ciuitatem se non conferant ea celebraturi, sub pœna viginti Octiregalium soluendorum ab ipsis, & etiam à Vicarijs generalibus Episcoporum, qui eos aduocauerint. Iuxta [Illationes ex ipso.] quod decretum nequeunt indulgentia vti bimestris absentiæ, quam Concilium Tridentinum impendit. Absentiam autem vnius dici non esse sufficientem asserit, vt præfata mulcta subeatur, ex Barbosa, & alijs. Ex quibus infert. Primò non posse Episcopum à sua Parochia Parochum extrahere, vt secretarium, Visitatorem, aut Fiscalem constituat. Secundò, non posse caussa studiorum abesse. Tertiò, neque ob furentem Principem aut populum contra ipsum, pestem, capitales hostes, si alius non adsit suppleturus. Quartò, neque vt Theologiam doceant, quo euentu nequeunt facere fructus suos. Recenset deinde caussas absentiæ legitimas, sed substituto relicto, quamuis si per aliquot tantùm horas sit illa futura, neque Paræciani sint periculosè ægrotantes, in eo non sit lethale peccatum: secus si per diei spatium, præsertim in Paræcijs populos multos amplexis, nisi fortè in vrbe Paræcia sit, in qua alij suppetant sacerdotes. Hæc Seßione 1.

Circa quæ id quod ex Limensi Concilio [Quid circa illa.] adducitur, & vti obligatorium proponitur in locis Prouinciæ, in qua celebratum, nomine comprehensis, vnde & Prouinciale dictum, parui est profectò momenti, illud enim non est à Sede Apostolica confirmatum, nec Regio præsentatum Consilio, & ita eius decreta vti leges Conciliares non allegantur; licet ad rectum gubernationis modum possint deseruire. Vnde & iudices Ecclesiastici possunt præfatas mulctas imponere, cùm excessus huiusmodi contigerit inueniri. Quod ad Officia dicta spectat, regulariter loquendo, ita quidem est: Vnde & citato Capite 2. [Ad quæ possint assumi Officia.] à Nobis probatum non posse Parochum ab Episcopo Vicarium Generalem constitui; nisi eius electio ob singularem hominis præstantiam, tanti censeretur esse momenti, vt maius in ea bonum diœcesanæ Ecclesiæ, Paræciali præferendum Episcopus deprehenderet, vtpotè communius, prudenti id, non ex humano affectu prodeunte dictamine, suggerente. Quod quidem & in visitatoribus locum habere potest, vnde & vidimus doctos, & zelo sancto plenos Antistites sic egisse. [Quæ non licita, adiuncta moderatione.] Quòd si in Secretario & Fiscali idem accideret, id pariter asserendum: sed incredibile apparet defuturos alios muneribus istis idoneos. Si Parochia in ipsa Episcopali ciuitate sit, non video magnum inconueniens, si Parochus Secretarij Officio fungatur; non enim tantæ occupationis est illud, vt assistentiam & curam præcipuam impediat, adhibito pro absentiæ spatijs adiutore, vt aliquando vidimus: Aliquid enim leuaminis indulgendum Episcopo, à quo etiam communis Ecclesiæ vtilitas deriuatur. Curandum tamen vt Paræciani intelligant facilem sibi ad suum Parochum, vtique & Pastorem, futurum accessum, quoties acciderit indigere: quòd si non ita contingat, nulla, me iudice, esse poterit Parochi conscientiæ securitas. Noui quemdam & Indorum Parochum, & pariter Secretarium, qui extremo in morbo, & illo momenti maioris articulo, apertis oculis, attonito similem, vix ad ea, quæ pro illo necessaria sunt, attendere valuisse. Sic enim vsu venire solet, vt cogitationes, dum viuitur, ad multa dissipatæ, non sinant miserum cor ad vnum illud tantoperè necessarium, & numquàm auferendum, attendere, dum malè torquetur, vt dicere sicinter angustias deprehensus cum B. Iob possit: Cogitationes meæ dißipatæ sunt, torquentes cor meum. Iob. 17. v. 11. Torquentes inquam, quia dissipa [Iob. 17. v. 11.]tæ, quo ad vnum colligi & Officium, & salutis æternæ studium debuissent.

Quod de Theologiæ Prælectore dicitur, [Lectio Theologiæ vt liceat.] ita quidem admittendum vt non liceat, quando occupatio illa adeò operosa futura est, vt sufficiens pro Paræcialibus muneribus tempus non relinquat. Si autem cum illis componi queat, non est cur debeat id negari. Et quidem Illustrissimus Barbosa de Officio Curati Cap. 8. nu. 28. vbi se refert ad dicta Allegat. 53. de potest. Episcopi num. 76. ex quo id deprompsit præfatus scriptor, sicut & alia, quæ apud eumdem habentur nu. 23. & seqq. Decisionem seu declarationem S. Congregationis adducit, iuxta Gonzalez fidem Glossa 6. n. 254. idem tenentis, sicut & tenent Riccius, Armendariz, & Sanctarellus. Id tamen non obstat, quia de legente procedit Parochiam habente extra Ciuitatem, aut certè ex caussa dicta se ab ordinaria cura subtrahente, ea solùm assistentia contentus, quam solemnioribus, aut alijs quibus Festis impendit. Sic videmus in hac Limensi Ciuitate Parochum iam veterem Philosophiæ Professorem, & alium Indicæ Grammaticæ, quæ Cathedra per oppositionem confertur in Regia vniuersitate.

Circa fructus; quando Parochus non administrat per se ipsum.

SEssione 2. probat cum bonis Auctoribus [Per se non seruientem non satisfacere, & ita nec facere fructus suos.] non seruientes per se ipsos non posse, etsi materialiter assistant, facere fructus suos. Seßione 3. inquirit an sufficiat Parochum quartam partem laboris assumere. Vicario reliquis demandatis? & negatiuè resoluit cum Ioanne Sancio Disp. 47. num. 4. vers. Nec Parochis, asserente saltem æquiualentem debere esse laborem. addens non teneri ad Confessiones, quæ occurrunt in remotis opiliorum & bubulcorum casulis, cùm per periculosas eundum vias, aut ardua itinera conficienda, & nocte iam multa surgendum: ad hoc enim Vicarijs stipendia soluuntur, vt ait Posseuinus de Officio Curati Cap. 1. num. 10. Sed si nominatim Parochus aduocetur, ire tenebitur, pro quo ius habet Paræcianus.

Et ita quidem ille ex Dom. Barbosa citato [Quid Dom. Barbosa circa quæstionem.] Cap. 8. qui Posseuinum, Ioannem Sancium, atque alios adducit num. 41. vbi ita scribit: Nec etiam Parochus Officio suo satisfacit quoad Deum, si residet, sed totam curam relinquit Capellano, quem tamen potest habere in coadiutorem ad maiorem quietem: licet illi omnia ardua relinquat, veluti ire de nocte ad multas Confeßiones, & similia: dummodo tamen eo non vtatur vt homine, qui portet pondus diei & æstus, sed vt socio laboris. Ita Caietanus 2. 2. q. 185. arti. 5. Sotus de Iust. lib. 10. q. 3. arti. 5. Fr. Emmanuel in summa Tomo 2. Cap. 35. n. 2. Posseuinus de Officio Curati Cap. 1. nu. 10. vbi addit se non excusare saltem à graui veniali Parochum, si dum nominatim vocatur & expectatur, nolit ire, cùm debeat populi sui amori cum comitate & beneuolentia respondere. Hæc ille, iuxta quæ non obscurè videtur inferendum non teneri Parochum ita in administrationem incumbere, vt Vicarij sui laborem exæquet, quandoquidem ardua possunt ei cuncta relinqui: ea enim quæ ardua non sunt, non possunt illa, quæ sunt ardua vllatenus exæquare, vt in exemplis adductis videre licet. Non ergo res hæc Arithmetica est obseruatione pensanda, sed prudenti calculo disponenda.

Quando autem Parochus nominatim ad [Circa nominatim vocatum pro Confessione.]uocatur, si eo modo fiat, quem Ioannes Sancius assignat, quòd scilicet nominatim & instanter ipsemet Parochus desideraretur, non videtur à reatu mortalis criminis excusandus. Si vocatur semel, nec vadat, tolerari potest vt veniale tantùm, licet graue, dicatur esse peccatum: Si verò instanter, non video quomodo esse locus excusationi possit: nam Paræcianus iure suo vtitur in re graui, & momenti maximi, à qua potest pendere saluatio. Quemadmodùm si coniux debitum petat, & consors renuat reddere, si semel petente id fiat, stare id sine graui peccato poterit: at si instet, sine mortali esse excusatio nequit regulariter loquendo: pro quo P. Thomas Sancius Lib. 9. de Matrimonio Disput. 2. nu. 9. & seqq. & quidem Nicolaus Garcia de Beneficijs Tomo 1. part. 2. cap. 2. nu. 53. & Ledesma de statu Religioso cap. 3. fol. 28. col. 2. censent eum, qui corporaliter residet, facere fructus suos, quod non est improbabile, eo quòd videatur pœna eorum priuatio, & ideò vltra verborum tenorem non extendenda.

Hoc ergo si etiam Parochus moderatè la [Vicarij assumptio pro Parochianis etiam militat.]borans in suum patrocinium aduocet, poterit esse in conscientia securus. Pro quo & addi potest, quòd dum Parochus Vicarium assumit, non suo tantùm deseruit commodo, sed Paræcianorum etiam caussam promouet: Sic enim eorum potest necessitatibus opportunius succurrere, & ita dum suæ saluti consulit, communem tuetur. Si enim præ labore succumbat oneri, & morbum incurrat, non poterit ministerium implere suum, & Pastoris solatio manebunt Paræcianæ oues destitutæ.

Circa compositionem pro fructibus.

SVb ea suppositione quòd Parochus per [Non residentes Parochos fructus non posse componere.] alium seruiens, etiamsi assistat, non possit fructus recipere, quærit Seßione 4. an beneficio compositionis vti possint, quod Bulla Cruciatæ concedit? & negatiuè respondet, quia Concilium Tridentinum Seßione 23. Cap. 1. de Reformatione ita videtur statuere; Prohibita quacumque conuentione, & compositione &c. Ex quo id inferunt Na [Quid pro aliter receptis.]uarrus, Henriquez, Emmanuel, & Villalobos. Poterunt tamen illâ vti ob diuini Officij omissam recitationem, medietate applicationis seruata, quam Commissarius virtute Pontificiæ concessionis iniungit. Sicut etiam pro fructibus acceptis ab excommunicato & suspenso. Quòd si is, qui eos leuauit, pauper sit, omnis obligatio cessabit iuxta Nauarrum Cap. 25. num. 122. citantem Baldum & Ancharranum. Nullo autem modo erit locus compositioni, si in eius confidentia fructus fuerint vsurpati.

In quibus Resolutio circa primum est [In Commissario facultas pro prioribus.] communis, pro qua & P. Mendus in Bullam Cruciatæ Disput. 34. n. 34. Trullenck in eamdem Lib. 3. Casu 2. n. 6. quod & in vsu est sancti huius Tribunalis. Sed fundamentum, quod adducitur, non videtur adeò firmum; ex Concilio, vt vidimus, Tridentino: nam volente Commissario posset Pontificia facultas ad dictos fructus extendi. Concilium enim non excludit facultates à Sede Apostolica concedendas, qualis est Cruciatæ. Et licet in summario sola compositio circa fructus malè acceptos ob recitationem diuini Officij prætermissam memoretur; illam tamen Doctores ad aliter etiam receptos extendunt, vt constat ex dictis: & Commissarius amplitudinem facultatis agnoscens, Confessarijs multa relinquit, cùm nequeant omnia in speciali designari. En los casos y [Concessionis amplitudo.] cosas, que aqui particularmente no van expresados, atento que la facultad y Concesion à Nos dada y concedida por su Santidad es general, y comprehende otras mas cosas, en que se pueda hacer la dicha composicion, lo remitimos al aluedrio de los Confesores &c. Si ergo generalis, ad id profectò se poterit extendere, quod ad casum præsentem spectat, in quo non maius apparet inconueniens, quàm in nonnullis alijs, & sola, vt vidimus, Concilij Tridentini auctoritas videbatur obstare, circa quam dictum.

Suspensos autem & excommuni catos posse [Circa suspensos & excommunicatos.] facere fructus suos, sententia est quamplurium & grauissimorum scriptorum, si tamen ea præstent, ad quæ ex Officij obligatione tenentur, vnde & tuta conscientia eos posse retinere, ex quibus numerosum agmen exhibet P. Leander à SS. Sacram. Parte 4. Tract. 2. Disput. 9. Quæst. 28. vbi de excommunicatione, & Tract. 4. Disput. 3. Quæst. 28. vbi de suspensione: quam ille ait esse satis probabilem. Et iuxta illam non est compositione opus: nec futurum credo, qui ad deponendum scrupulum eam sit praxi quidem laudabili complexurus. Videtur autem hoc addi debuisse, cùm doctrina proponitur omnibus profutura; cùm tamen non omnes circa prædicta sint sufficienter instructi, & debeat illis quid probabiliter possint, ne erronea ex conscientia grauiter impingant, à tantæ auctoritatis Magistris liberaliter indicari.

Quod & præstari oportuit circa confiden [Circa peccantes ex confidentia Bullæ.]tiam, quæ compositioni dicta est obstare, cùm tamen iuxta communem exponentium sensum non omnis confidentia compositioni apponat obstaculum. Est enim confidentia negatiua & positiua. Illa datur, cùm quis peccat vsurpatione alieni sciens remedium per compositionem se habiturum, & eius fiducia concepta: Sed ita vt etiamsi dictum remedium non extaret, ab vsurpatione non sibi temperaret. Hæc autem quando remedij notitia ad vsurpationem mouet; vnde eo non extante ab alieni penitus contrectatione desisteret. Et hanc, non illam explodit Pontifex, quia valde iniuriosa est pijssimæ Concessioni, dum ex theriaca venenum in magnum fidelium animarum conficit nocumentum. Pro quo Trullench supra Casu 19. & Lib. 1. §. 1. Dub. 9. num. 3. vbi Fr. Emmanuelem, P. Henriquez, & Ludouicum Lopez adducit. P. Mendus Disput. 35. n. 49. & 59. Medulla Theologiæ, de Bulla Compositionis Dub. 1. Arti. 2. Quæs. 3. & alij, apud quos diuersitas dicta his terminis occurrit exposita, Peccare cum fiducia, & Peccare in fiducia, aut ex fiducia. In priori se habet concomitanter, in posteriori antecedenter & caussatiuè: quo pacto exponi ab Scriptoribus solent diuersi peccandi modi, cùm [De peccantibus cum confidentia diuinæ misericordiæ.] ante peccantium oculos diuina misericordia proponitur: quidam enim cum illiusspe peccant, sed non quia Deus misericors est; secus alij nequissimi misericordiæ proditores, volentes esse mali, quia Deus bonus est. Licet in eo discrimen notandum occurrat, quòd is qui cùm spe veniæ peccat, si illam in Deo non certò recognosceret, non peccaret, regulariter loquendo; nihilominùs, non dicitur ex confidentia in illa peccare, quia non est motiuum influens cum alijs allicientibus ad peccandum, vt in scelestissimis accidit, pro quibus illud Eccli. 5. v. 6. & ne dicas: Miseratio Do [Eccli. 5. v 6.]mini magna est: multitudinis peccatorum meorum miserebitur, vbi Palacius sic argutè & significanter locutus: Qui hoc sentiunt, Dei misericordiam faciunt lenam, & dæmonis lupanar.

De Parochis semel tantùm in anno remotiores populos adeuntibus, & de eorum Commendatarijs.

CAsus proponitur Sessione 5. specialibus [Negat Dom. Quitensis deberi integrum stipendium semel in anno Parochis visitantibus.] compellatis populis, qui ad Parochum aliquem cùm spectent, semel in anno tantùm ab eôdem inuisuntur, qui recens natos baptizat, audit confiteri volentes, matrimonio iungit, & si aliquis fortè sepeliendus occurrat, tradit sepulturæ: eorum omnium, qui per annum mortui sunt & sepulti, rationem exigens, & Parochialia iura recolligens, ac si exequijs adstitisset, sicut & oblationes, quæ in solemnioribus Festis ad Missam conferri solent: quibuscum benè nummatus ad domum reuertitur, eorum curam vsque ad finem sequentis anni penitus abiecturus. Quid de tali [Sicut & Commendatarijs circa curam dormitantibus.]bus? Quid etiam de Commendatarijs ipsorum, quibus Commenda eo est titulo attributa, vt circa præfata aduigilent, cùm tamen solùm de recipiendis tributis agitent, siue Christiani sint Indi professione & moribus, siue semipagani. Ad quæ quidem respondet Parochis non debere defectus huiusmodi imputari, quando ab Episcopis ita positi in loco sunt, vt sola obligatio dicta vnius per annum visitationis fuerit ipsis iniuncta, quia aliter consuli miseris illis non potest. Negat tamen stipendium illis soluendum, quod frequenti assistentiæ responderet. Et idem de Commendatarijs affirmat, quibus est per rescripta Regia cura similis intimata: pro quo Dom. Solorzanum adducit Tomo 2. Lib. 2. Cap. 24. n. 1.

Circa quæ difficile profectò apparet ab [Quid circa casum videatur difficile.] Episcopis ita posse curam Paræcialem impendi, vt semel tantùm in anno debeant Parochi remotos populos visitare: præsertim cùm accessus ad ipsos tot pariat lucra, & ita vtilis comperiatur, vti ab Auctore vidimus contestatum. Cùm enim vice illa pergit Vicarium equidem in Parochia relinquet idoneum, aliàs per decem dies vt dicitur, quibus assistet, præter eos, qui in itinere transigendi, abesse non poterit. Sicut ergo tunc idoneus suppetit, ita & aliquoties non deficient, vnde pariter & Indorum spirituali commodo, & temporali proprio consulet, cum conscientiæ exoneratione. Item, si ipse pergere nolit, aut nequeat, Vicarium mittat, quem lucri non poterit mouere cupiditas. Videtur sanè casus ex non [In eo tamen D. Quiten. annuitur.] moraliter possibilibus: in quo tamen resolutio dicta satis est manifesta. Cui & id, quod circa Compositionem virtute Bullæ Cruciatæ est dictum, meritò venit applicandum, vt scilicet circa emolumenta dicta quoad enormen excessum locum habere non possit, quandoquidem certæ sunt personæ, quibus fieri debeat restitutio.

Quoad Commendatarios autem admisso [Quid de Commendatarijs.] casu vt proponitur, minus est difficultatis: illis enim Commenda cum onere præfato confertur, de qua dictum à Nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 7. n. 6. 12. & seqq. Si enim cura Parochorum maior erga Indos ipsis commendatos haberi non potest, quàm vt semel in anno modo dicto videantur, solicitudo vt maior sit frustranea prorsus reputanda. Sed quidem cùm res ita disponi queant vt diximus, non videntur obligationi suæ satisfacere erga ipsam dormitantes, & proptereà ad restitutionem sunt dubio procul obligati: Sed non omnium tributorum, aliqualem tamen. In Commendatarijs enim alij sunt expendendi respectus, quoniam obligationes aliæ, de quibus Titulo citato. Et præterea Regis voluntas remunerandi ipsos propter peculiaria merita: quæ remuneratio non ita esse onerosa debet, vt in merum contractum euadat, Do vt facias, sic enim & cum non benemeritis agi potest. Neque Commenda Officium est, sed beneficium Principis cum onere aliquo, vt esse feudum solet, vnde aliter obligatio dicta explicanda est, ac ea, quæ in Parochis & Prætoribus reperitur, quibus stipendium pro labore adhibito in Officij administratione confertur. Est ergo restitutio, si qua aliquando per miraculum contingat, viri prudentis facienda iudicio, & ita vt ad Indos, qui tributa soluerunt, vtilitas ista perueniat eo modo, quem diximus citato Titulo Cap. 5.

Episcopi quomodo obligare Parochos Indorum queant ad residendum suis in Doctrinis.

DE hoc Sessione 6. vbi tamquàm cer [Vt stare compulsio valeat, de qua in titulo.]tissimum statuit posse Episcopum Indorum Parochos ad residendum pœnarum inflictione compellere. Et ex Illustriss. Barbosa in Declarationibus ad Concilium Tridentinum Seßione 23. Cap. 1. pag. 214. (corrige 217.) Col. 1. n. 15. specialiter proponit posse sub pœna pecuniaria arbitraria, quæ tamen dimidiam decimam non excedat, ne vltra biduum absint: non tamen sub pœna excommunicationis: & residere nolentem Beneficio priuandum, iuris ordine seruato. Deinde ex Concilio Limensi 2. & 3. pœnas proponit Parochis infligendas deserentibus suas Ecclesias, sicut & Episcopis eos admittentibus, non reddita ab illis omnium eorum ratione, quæ ad ipsorum administrationem spectabant, & litris traditis successori; sicut & Vicarijs Episcoporum, aut inferioribus alijs. Concludens nullum Beneficio priuandum, etiamsi eius delicta enormem habeant excessum, sine caussæ cognitione, & formatione processus, pro quo extat Regium rescriptum die 17. Maij 1619.

In quibus quod à Dom. Barbosa dictum [Explicatio amplior.] confirmat ipse Parte 1. de Officio & potestate Parochi Cap. 8. n. 57. vbi ex Nicolao Garcia, & Armendariz affirmat Constitutionem Episcopi ne Parochi per biduum absint esse validam; vbi tamen de pœna nihil; de quo tamen nequit dubitari, cùm adeò sit moderata, dimidia scilicet decima, seu dimidium scutum, decem Iulios aut Regales continens; sicut de ea, quæ à Concilio Limensi imposita, de qua nu. 76. Ea autem quæ ad priuationem spectant luculenter exhibet Auctor idem eodem Cap. n. 71. & seqq.

In Concilij Limensis verbis erit fortè qui [Circa diuersum modum loquendi Concilij Limensis.] hæreat, dum illud circa Censuras diuerso modo loquendi vtitur. De recedente sine licentia sic dicitur: Qui hanc fregerit Constitutionem, maneat ipso iure suspensus à Beneficio per annum. Et de Episcopo statim: & Episcopus, qui aliter deserentem suam Ecclesiam receperit, nec ad suum Diœcesanum remiserit, maneat interdictus per mensem ab ingressu in Ecclesiam. Et tandem de Vicario aut inferiore alio: Sit ipso facto suspensus ab Officio per quatuor menses, & incurrat pœnam centum Octoregalium. De priori ergo dicitur, Maneat ipso iure suspensus. De Episcopo, Maneat ipso iure interdictus. De Vicario, Sic ipso facto suspensus. Sed quidem quoad incursionis effectum nullum discrimen est, in omnibus enim est latæ sententiæ pœna: nam verba Ipso iure, & ipso facto, latam & non tantùm ferendam indicant, vt communiter scriptores obseruant, pro quo videri potest Leander à SS. Sacram. Tomo 4. Tract. 1. Disput. 1. Quæst. 13. Pecuniaria autem pœna, cum neque Censura, nec pars Censuræ sit, eatenus lata, & non tantum ferenda dici potest, quatenus sola sententia declaratoria opus est, ad illius executionem, antequam in conscientia non debetur.

SECTIO XII.

De obligatione Indicorum Parochorum circa Missarum celebrationem & applicationem.

DE hoc Illustrissimus Auctor Tractatu 3. eiusdem Libri 1. exactè, prudenter, & verosimiliter vt aliàs, pro quo Seßione 1. inquirit.

An Parochi Indici teneantur pro Paræcianis Missas dicere, vbi circa dies & applicationem.

PRælatis circa hæc diuersis opinionibus [Parochos ad celebrandum in Festis, & ad applicationem pro populo teneri] resoluit teneri Parochos eas Missas, ad quas diebus festis obligantur, pro Paræcianis offerre: quod præcipuè probat ex Concilio Limensi 2. Parte 1. §. 69. vbi non solùm pro Indorum Parochis, sed etiam Hispanorum, ac Præbendarijs ita disponitur: ex quibus infert Primò, Præbendarios quotidie Missam Conuentualem, pro populo & benefactoribus offerre debere: ceteros diebus Paschæ, & Festis Paræcianorum. Secundò, eos, qui diebus præfatis non ita celebrarunt, teneri alijs cum oblatione seu applicatione præfata. Tertiò, si Parochiale beneficium tenue [Limitatio circa pauperes.] sit, nec ad sustentationem sufficiens, ab Episcopo postulari posse vt Missas ad minorem numerum redigat, quod posse facere affirmat P. Suarez Disputat. 87. Sect. 4. (scilicet Tomi 3. in 3. p.) & sic posse stipendium accipere, & prætereà non solùm potest in Decretis Concilij Prouincialis, sed etiam in Pontificijs dispensare, iuxta P. Thomam Sancium Lib. 8. de Matrimonio Disputat. 17. num. 32.

De quibus dictum à Nobis in Thesauro [Qualiter id accipiendum, præsertim circa pauperes.] Tit. 16. Cap. 1. §. 2. vers. 11. & 12. vbi omnia sunt præfata comprehensa, præter maiorem circa pauperes expressionem, ideò omissam, quia cum applicatione à Concilio facta nequit doctrina prædicta componi. Si enim Missæ iam applicatæ à Concilio sunt, vbi illius viget auctoritas, vt vigere Auctor arbitratur, stipendium pro illis recipi nequit; non secus ac si ab aliquo Parochus stipendium accepisset. Nisi fortè paupertas talis sit, vt furari liceret: quod in negotio præsenti non videtur admittendum, cùm supponatur Parochum, vtpotè talem, pro tenui saltim sustentatione sufficiens subsidium habere: Vnde nec locus esse dispensationi potest. Quod autem ad minorandum numerum Missarum attinet, pro quo Episcopi habent facultatem, sit quidem ita in Capellanijs & Anniuersarijs: quòd autem Parochus pro Paræcianis celebrans possit simul pro stipendium tribuente celebrare; admitti nullo pacto potest: quia tribuenti stipendium manifesta inferretur iniuria. Quòd autem in Missis ex obligatione dicendis possit dispensatio circa applicationem pro populo minorari, verosimile quidem apparet, quandoquidem à populo id, quod est pro sustentatione sufficiens, minimè ministratur.

Et licet P. Suarez, non quidem Disp. 87. [P. Suarez. vt faueat in caussa pauperum.] in qua perperàm citatus, sed 86. Sect. 4. in fine, id quod de minuendis Missis dicitur, admittat, quando redditus sunt pariter imminuti, nec casum præsentem attingat; id tamen quod diximus, ex eius potest doctrina deduci, ob paritatem rationis: quamuis enim Missarum numerus non reddatur ex dicta dispositione minor, quia Parochus debet diebus festis Missas celebrare; minuitur tamen formaliter quoad applicationem, quia Paræciæ redditus congruæ sustentationi sunt impares. Et licet applicatio esse debeat iuxta intentionem stipendium tribuentis, id non tollit quo minùs pro populo offerre liceat, sine animo tamen tribuentem illud fructu debito vllatenus defraudandi: amplissima siquidem est Sacrificij virtus in ijs, quæ ad opus operantis spectant, iuxta communem sensum SS. Patrum & Theologorum.

Dixi autem in citato Thesauri loco Con [Applicatio à Prælatis an fieri possit, incertum, & opiniones circa illud.]cilium Limense in applicatione dicta sententiam probabilem secutum, quia reuera certum non est id, quod ab illo vt tale videtur admissum. Negant enim Prælatis huiusmodi potestatem anticipatæ applicationis, licet illam ad præcipiendam ipsam concedant, triginta Auctores, quos adducit & sequitur P. Pasqualigus de Sacrificio nouæ legis Quæst. 183. cùm num. 2. duodecim pro opposita præmisisset. Quam & tenet P. Henao de Sacrificio Missæ Parte 1. Disput. 13. Sect. 1. nu. 6. & seqq. pro qua communius stant Societatis scriptores, stante autem dubio isto, & admissa Limensis Concilij auctoritate, inde etiam receptio stipendij illicita comprobatur, quia pro certo stipendio applicatio incerta redditur, vt contra Auctores defendentes posse duplicatum stipendium recipi ratione applicationis fructus specialissimi Tomo præcedenti sumus argumentati Parte 2. num. 145. & seqq.

Et præfata procedunt supponendo citati [Circa auctoritatem Concilij Limensis 2.] Concilij auctoritatem, quæ non ea esse videtur, vt inducere obligationem grauem in conscientia queat: Concilium enim illud, vt aliàs dictum, non fuit à Pontifice confirmatum, neque in Regio Indiarum præsentatum Consilio: quod tamen fieri debere ante promulgationem legitimam, & Decretorum executionem, Regijs rescriptis est cautum, ratione Regij patronatus, & ne Religionum iura & priuilegia contingat violari, vt tradit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 7. num. 41. citans Emmanuelem Roderi cum Tomo 1. qq. regular. q. 35. arti. 2. ante finem, vbi tamen nihil ad rem. Constat autem non ita factum ex Concilio 3. Act. 1. Cap. 1. vbi ita dicitur: Quæ [Concilium Limense 3.] verò deinde per Concilium Prouinciale in hac eadem vrbe coactum an. 1567. constituta sunt, cùm ritè ac legitimè conuocatum & celebratum, atque etiam promulgatum fuisse constet, ea cum omni veneratione, dummodò Concilium ipsum Canonicum sit, & Canonici statuta contineat; præterquàm si quid rerum ac temporis ratione exigente, ab hac Synodo aliter dispositum, reuocatumue sit, saluo etiam in omnibus Iure patronatus per Sedem Apostolicam Catholico atque Inuictißimo Regi nostro Philippo, ceterisque Hispaniarum Regibus concesso, quod per omnia illæsum, conseruatumque cupimus, diuturnam insuper ac felicißimam vitam à Summo Deo nostro, pijßimæ illius Maiestati deprecantes. Hæc Concilium, quæ stare minimè possent, si Concilium Secundum Apostolicæ fuisset Sedi transmissum, & ab eadem confirmatum, & in Regio Indiarum præsentatum Consilio, atque eo annuente promulgatum: Sic enim fuisse illud Canonicum, & Canonici (aut Canonica, quæ verior apparet lectio) statuta continere. Vbi quidem verbum desideratur clausulasum sensum aperiens, scilicet Veneramur, recipimus, approbamus, aut custodienda sancimus. Et Dominus quidem Solorzanus suprà Lib. 1. Cap. 21. num. 26. non ita exactè vt oportebat videtur locutus, dum ait Concilium Prouinciale Mexicanum, & Concilium Limense 2. & 3. à Sede Apostolica sua fuisse confirmatione munita, vt constat ex Bullis eisdem præfixis.

Neque ea, quæ Cap. 2. statim habentur à præ [Idem, ex quo obiectio, quæ diluitur.]fato nos debent sensu dimouere, dum sic ibi: Præcipit Sancta Synodus, vt intra duorum mensium spatium à die factæ promulgationis in vnaquâque Diœcesi computandum, vel certè quod Ordinarius cuique præscripserit, debeant omnes siue Hispanorum, siue Indorum Parochi, atque alij quicumque Ecclesiastici iudices, tam Decreta Concilij Superioris, quàm omnia huius statuta describere, ac penes se habere. Si quis id facere neglexerit, pœna centum aureorum, & maioris excommunicationis feriatur. Sic Concilium, de quo & Actione 4. Cap. 24. sed, vt dixi, à præfato non debent dimouere sensu: Nam cùm plurima ex prædictis Decretis ab eodem Concilio confirmentur, & innouentur, oportuit illa apud prædictos extare. Et quia etiam ad conuenientem gubernationis modum conducere possunt, vt superiùs dicebamus. Et quidem Decretum dictum inter alia complura non inuenitur innouatum: vt argumento esse possit illud non penitus obligare, sic iudicante Concilio, vtpotè quod supra incertum fuerit fundamentum collocatum. Quia verò erunt fortè aliqui auctoritati Concilij dicti plus deferentes, & censentes probabile eius vigere Decreta, in suo sensu poterunt abundare, Nobis id, quod verosimilius apparet dixisse contentis. Sicut & erunt, qui pro [Expeditior aliorum agendi ratio.]babilem existimantes sententiam, iuxta quam Parochus non tenetur Missam pro Paræcianis applicare, & ita stipendium posse recipere, ab illis ambagibus adeundi Episcopum, & minuendo Missarum numero penitus abstinentes, faciliorem illam amplectantur viam: quæ & si minùs probabilis, ratione necessitatis poterit honestari, dum Concilij auctoritas non ita videtur vrgere, quod obligationi diuini præcepti circa applicationem non est credendum nouam aliam superaddere voluisse. Et diuinum ratione necessitatis solet multoties obligationem temperare, de quo obuia apud Doctores exempla, si tamen diuinum admittendum est, quod plures negant.

Quæ distantia excuset Parochum à recursu ad Episcopum.

DE hoc Seßione 2. vbi Auctor ait suffi [Spatium vltra duas diœtas à recursu excusare vt probet Dom. Quitensis.]cere spatium, pro quo percurrendo tres sint dies necessarij, ex Bulla Vrbani VIII. pro Patribus Societatis, in qua conceditur illis facultas ad dispensandum cum Indis in omnibus gradibus consanguinitatis & affinitatis iure diuino non prohibitis, & admittendas denuntiationes, & vt fieri hoc possit in vtrôque foro pro conditione apponit, vt sint in partibus remotis ab Episcopo, quod amplius explicat verbis illis, Vel in valde remotis partibus, saltem vltra duas diœtas. Item ex Clemente VIII. priuilegium concedente circa Chrisma non præsentis anni si Episcopi distent per Sexaginta milliaria, quæ viginti conficiunt leucas. Pro quo & adducit P. Thomam Sancium in Opere morali Tomo 2. Lib. 6. Dub. 20. nu. 42. vbi Episcopum dici agere in remotis, quando est extra Prouinciam vltra duas diœtas & de distantia locorum ad distantiam temporis gradum faciens ex P. Petro Hurtado 2. 2. q. 84. Sect. 4. §. 190. [Notanda sententia circa absolutionem à casis reseruato.] asserit spatium vnius noctis esse longum, & ita absente Prælato posse habentem casum reseruatum confiteri alteri peccata alia, & absolui directè ab illis, & indirectè à reseruatis. Ad quod etiam aduocari potest id, quod habet Seßione 9. vbi inquirit circa Sacerdotem, qui ob non habitam Confessarij copiam mortale non est confessus peccatum, cui à Concilio Tridentino Sessione 13. Cap. 7. iniungitur vt quamprimùm confiteatur. Et resoluit verificari illud si infra triduum fiat cum P. Coninck de Sacramentis Disput. 23. Dub. 2. num. 6. citante pro eo Gonzalez, Riccium, & Sanchez. Et colligi ait ex Decreto Cap. de Erroribus Aduocat. & l. final. C. de Iudicibus, dimissa sententia P. Vasquez, P. Suarez, & Ioannis Sancij, qui Disput. 32. num. 1. cum illis affirmat. Quàm primùm esse statim finita Missa, & P. Fagundez Tract. 3. de Præcep. Eccle. Lib. 3. Cap. 8. qui cum Molfesio & alijs asserit. Quàmprimum esse cùm primùm iterùm celebrauerit.

Vbi quidem quod ad spatium trium die [Priuilegium Vrbani Octaui non bene adductum.]rum, seu diœtarum attinet facilè concedi potest, sed exemplum ex Vrbani Bulla adductum iuxta tenorem eidem adscriptum minimè suffragatur. Hic enim Pontifex numquam priuilegium tale concessit, sed semper primum excepit gradum. Deinde distantiam quamlibet vltra duas diœtas minimè sufficientem esse voluit ad dispensandum in vtrôque foro, vt asseritur; cùm manifestè ad hoc distantiam vltra duas diœtas non minorem ducentis millibus passuum requirat, qui decem diœtas conficiunt, de quo à Nobis dictum in Thesauro Tit. 12. num. 386. & 394. Tomo 2. Verba ergo illa, quæ pro textu adducuntur: Nec non in eisdem locis, vbi non extant Episcopi, vel in valde remotis partibus, saltem vltra duas diœtas &c. Verè talia non sunt in Bullis Vrbani. Benè verum est ex Bulla Vrbani, quam adducit P. Quintanadueñas Tomo 2. Tract. 6. Singul. 2. probari posse præ [Vrba. VIII.]fati Auctoris intentum, dum sic ibi: Seu quia Episcopi in eisdem locis non sunt constituti, seu quòd illi non nisi cum maxima difficultate adiri possunt, quia vltra duas diœtas itineris degunt &c. Si ergo in ordine ad alia adeundi sint, spatium dictum erit sufficiens, vt obligatio cesset, & alia via sit necessitatibus occurrendum. Circa quod citatio P. Thomæ Sancij est prorsus erratica, circa quod non est anxiè laborandum, cùm in doctrina adeò verosimili simus.

[Vnius noctis spatium vt sufficiat ad absolutionem pro reseruatis.]

Sicut neque sententiam, quæ esse dicitur P. Hurtadi, cùm reuera non sit: ille enim post rationem dubitandi propositam, ob periculum transigendæ noctis in mortalis peccati statu, cùm adeò sit incerta contritio, neque omnibus facilis, ita subdit: At nihil audeo decernere, quia [P. Petrus Hurtadus.] quæstionem hanc vidi nullibi, nec volo alicui in alteram partem præire. Sic ille. Eam impugnat Diana Parte 5. Tract. 13. Resolut. 28. Citatur autem ab Auctore 3. p. Tract. 2. Resolut. 28. & Naldus v. Absolut. num. 15. & prius Peyrinus, Homobonus, & Beja, quatenus asserunt peccatorem non debere diu sine absolutione persistere, ac si præfati Auctores modo dicendi præfato de vnius noctis spatio videantur suffragari. Sed nihil tale apud ipsos, qui solùm de Vicario loquuntur Prælato absente, & dicunt habere illum facultatem ad absoluendum à reseruatis: quod tamen ita intelligendum ait Diana, vt superior non sit eodem die reuersurus. Ex quo videtur posse colligi id affirmari ab ipso, quod est posteà negatum: nam cùm tantùm excipiat casum dictum reuersionis eodem die: poterit absolui si alio sequenti sit reuersurus; & ita spatium noctis sufficiens erit vt à Vicario absoluatur: inter præsentem siquidem diem & alterum sola mediat nox. Quidquid de hoc sit, negat ille apertè, vt vidimus. Neque Naldus [Naldus.] citato loco quidquam habet, quod deseruiat intento: solùm enim asserit posse absolui excommunicatum habentem casus reseruatos ab inferiore, in casu quo ita eius conueniat saluti, cuius ibi circumstantias exponit, pro quo citat P. Suarium Tomo 4. in 3. p. Disput. 31. Sect. 2. & P. Reginaldum de prudentia Confessarij pag. 307.

Iam quod spectat ad obligationem quam [Circa obligationem quamprimum confitendi in Sacerdote, qui ea non præmissa celebrauit.]primùm confitendi in Sacerdote, qui ob defectum Confessarij non præmissa Confessione celebrauit, id quod de tridui spatio P. Coninckio adscribitur, non ita apud ipsum extat citato loco cum citatis ab eo Auctoribus, in quo circa materiam aliam valde diuersam loquitur, & nullum ex citatis adducit Auctoribus, quos tamen, sicut & ipsum, adducit Diana Parte 1. Tract. 14. Resol. 60. vnde orta æquiuocatio. Leges autem adductæ in Decreto non extant, sed in Codice, scilicet l. fin. C. (non Capite) de errore Aduocat. & l. fin. C. de iudicibus. In eo autem loco, vbi quæstionis opportuna tractatio, videlicet Quæst. 80. num. 24. affirmat prima data occasione debere confiteri. Ex eo autem quod de triduo dicitur, videtur contra Auctorem argui posse, vt scilicet id stare nequeat, supposita acceleratione, quam admittit, ne quis per spatium vnius noctis grauatus reseruato casu maneat. Si enim spatium istud longum est pro existente in statu peccati, multò erit longius triduanum, ob incertitudinem contritionis, & difficultatem respectu multorum. Nequit autem vllo pacto dici quamprimùm fieri, quod post longum tempus, attenta negotij qualitate, de quo agitur, executioni mandatur. Circa quod Auctores tenentes statim post peractam Missam, data opportuna occasione, debere Sacerdotes confiteri, refert & sequitur Leander à SS. Sacram. Tomo 2. de Sacramentis Tract. 7. Disput. 7. Quæst. 53. accuratè examinans, an quod quibusdam adscribitur, reuera iuxta eorum mentem sit. Præter quos id tenent P. Bernal de Sacram. Disput. 43. num. 11. P. Henao Tomo 1. de Sacrificio Missæ Disput. 29. num. 47. P. Bussembaum in Medulla Theol. moral. Lib. 6. Tract. 3. Cap. 2. Dub. 2. Arti. 1. in fine.

Non denegamus autem Auctori Asserti [Auctores dilationem intra triduum defendentes.] sui probabilitatem, sic enim tenent citati à Diana suprà Resolut. 60. qui & probabilitatem agnoscit & profitetur. Cardinalis Lugo Disput. 15. de Sacramentis num. 163. P. Martinon Tomo 5. Disp. 49. num. 89. P. Arriaga Tomo 7. Disput. 46. num. 38. qui tamen num. 39. seq. affirmat speculatiuè loquendo probabilius esse obligare dictum præceptum cùm primùm in toto rigore: quia verò verba illa admittunt hoc vt absolutè iuxta communiorem loquendi modum sint vera, non requirunt totum illum rigorem, non est (ait) cur in praxi ad illum coarctemur. Sed cùm leges accipiendæ non sint secundùm rigorem verborum, sed secundùm communiorem loquendi modum, etiam speculatiuè loquendo videtur dicendum id esse probabilius, quod tamen non esse negatur. P. Dicastillus idem tenet Tomo 1. de Sacramentis Tract. 4. Disput. 9. num. 167. & seqq. rem satis doctè & subtiliter persecutus, P. Herinex Tomo 4. Tract. 2. Disput. 6. n. 81. vers. Quòd verò, P. Bonæ Spei Tomo 6. Tract. 4. Disput. 7. num. 97.

Circa horam, in qua Jndici Parochi possunt celebrare. Vbi & notanda quædam pro alijs.

OB tribuendam Communionem infir [D. Quiten. quid circa horam celebrandi censeat.]mo periclitanti posse qualibet post mediam noctem hora celebrare cum bonis Auctoribus affirmat qui suprà Sessione 6. Circa horam vero, ad quam vsque protrahi celebratio potest, Sessione 4. asserit esse secundam pomeridianam, quia commodè nequit aliter disponi, idque ratione consuetudinis. Quod ex Villalobos probat affirmans illum Tomo 1. Tract. 8. Difficult. 12. nu. 1. & 5. asserere pro Missa solemni horam certam non esse designatam; & in Festis solemnibus, in quibus fit Processio, posse post Concionem Missam aliquam dici, graues scriptores docent scilicet Nauarrus, Petrus de Ledesma, Emmanuel Rodericus, & P. Suarez. Licet autem Pius V. in quodam Motu proprio pœnam suspensionis protulerit, eamque perpetuam, in eos, qui post horam tertiam pomeridianam celebrauerint, id intelligendum censet quando non est caussa legitima: est autem talis ne Indi sine auditione Missæ relinquantur. Et quòd dici Missa sine peccato hora præfata queat, & ita sine incursione dictæ suspensionis, sentire ait Nauarrum, Angelum, & Rosellam verb. Missa, num. 46. & hoc si absit scandalum, vt in his partibus abest ob immemorialem consuetudinem.

Circa quæ dictum à Nobis Tomo 1. The [De hora pro ministrando Viatico.]sauri Tit. 12. num. 237. & seqq. vbi quod de hora dicitur pro Viatico conferendo firmatum n. 238. sicut & de hora tertia post meridiem ob eamdem caussam num. 239. in fine & nu. 441. Quòd verò ad suspensionem attinet à Pio V. impositam, quàm sit ab instituto præsenti alienum ibidem ostensum. Angelum verò & Rosellam circa dictam suspensionem adduci, quàm sit incogruum, vnde & incuria amanuensis sic dispositum, statim apparet; Angelus enim & Baptista Trouamala Rosellæ auctor, multò sunt præfato Pontifice antiquiores, quippe qui circa annum 1480. floruerunt. Villalobos prætereà minimè affirmat pro solemni Missa non esse horam certam designatam: sic [Pro Missa solemni esse tempus designatum.] enim tantùm habet nu. 1. Mas el vso de la Iglesia està en contrario, y en las Rubricas del Missal se dice que las Missas particulares se han de decir desde la aurora hasta el medio dia, y el Concilio Tridentino manda (Sessione 22. in Decreto de obseruandis [villalobos.] &c.) que los Sacerdotes no celebren sino en las horas, que estan estatuidas &c. Ex eo autem quòd de Missis priuatis loquatur, non bene infertur circa solemnes aliter censuisse, cùm pro illis, sicut pro priuatis Rubricæ Missalis extent, scilicet §. 15. ob solemnitatem enim nihil, quod ad tempus pertinet, specialius indulget, sed tantùm id, quod ad eam conducere queat, iniungit, Tertiæ videlicet decantationem, aut etiam Sextæ & Nonæ pro Missarum varietate. Vnde per se loquen [& magis quàm pro priuata]do hora dicendi Missam magis est pro solemni, quàm pro priuata præscripta: dilatio autem ex accidenti contingit, sicut & priuatæ potest contingere: si videlicet Indorum Parochus prædicto tempore sine solemnitate celebret, vt frequenter accidit. Vt enim obseruat Gauantus circa dictas Rubricas vers. Hoc loco. Missa Parochialis sine cautu est priuata, non conuentualis, licet ad eam conueniat populus, seu loci Clerus. Pro quo & videndus P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disp. 80. vers. Vltimò inquiri. Sect. 4.

Quia verò citato nu. 238. diximus Mis [Tres Missas Natiuitatis dici posse post mediam noctem.]sas Natiuitatis posse nocte dici, iuuat hoc loco addidisse præfatum P. Villalobos id negare, & P. Suarium præsertim impugnare id probantem Sectione 4. citata vers. Tertiò inquiri. ex Cap. Nocte Sancta, de Consecrat. dist. 1. vbi sic dicitur: Nocte [Cap. Nocte Sancta.] sancta Natiuitatis Domini Saluatoris Missas celebrent Presbyteri. Quod tamen non vrget: Missas enim in plurali celebrandas dicitur, quia à pluribus sunt Sacerdotibus celebrandæ. Subditque nonnullas congruentias ab eôdem Patre adduci, quæ sufficienter non probant: & ita vsum Ecclesiæ habere apud Dei timore præditos. Pro quo & facere ait id, quod in prima habetur Missa, scilicet: Communicantes & noctem sacratissimam celebrantes &c. Verum enim verò P. Suarez non vtcumque ex [P. Suarez propugnatur.] præfatis verbis arguit, vt eidem imponitur, contendens plures dici Missas à quolibet Sacerdote posse, quia in plurali Missas celebrent ibi dicitur: sed quia nulla adhibetur limitatio. Vnde etiamsi Textus haberet Missam celebret, vt D. Thomæ tempore videtur habuisse, iuxta id, quod habet 3. p. q. 43. arti. 2. ad 4. eodem modo liceret arguere, quia etiam tunc limitatio deesset, & ita de prima non esset necessariò accipiendum. Rationes autem, quas Doctor Eximius adducit, non leues congruentiæ, sed satis vrgentes sunt, & oppositis proculdubiò fortiores, si tamen illæ fortes dici possunt; vnde concludit opinionem dictam esse satis probabilem & securam, & minùs quidem consideratè videtur dictum contrarium vsum in Ecclesia vigere apud Sacerdotes Dei timore præditos: nam oppositum est absolutè dicendum: vnde & Romæ ita fieri affirmat P. Granadus citato loco adductus, & in vniuerso orbe Christiano; licet vbique scrupulosi non desint, aut qui ex deuotione peculiari velint litteram obseruare.

Quod autem de Rubrica prioris Missæ dicitur, & noctem sacratissimam celebrantes, nullius est roboris, quia eo non obstante fatetur Au [Ex Missalis Rubrica ineptè argui, quæ & retorquetur.]ctor præfatam Missam posse post solis ortum dici, & nocte quamcumque aliam, dummodò tantùm dicatur vna. Si ergo quælibet dici potest; ergo quod de nocte sacratissima dicitur, incongruè ingeritur, cùm nihil ex ipso probetur. Et si quælibet ex tribus dici potest, vnde habetur quòd vna tantùm dici queat? Certè si ad timoratorum vsum habeatur recursus, illi non quamlibet Missam nocte sancta dicere soliti, sed priorem, vt omnino verè pronuntient, quod de nocte sacratissima esse dicendum Ecclesiæ dispositione præscribitur. Cùm ergo in hoc illorum à sic sentientibus paruipendatur exemplum, nequit profectò ex eo firmum elici argumentum; vnde neque quoad id, circa quod est concertatio; pro qua hæc satis.

SECTIO XIII.

Circa Indorum correctionem quid Parochis liceat, Vbi & notatu digna.

COncilium Limense 3. Act. 4. Cap. 7. [Concilium Limense 3. quid circa Indorum punitionem statuat.] & 8. de hoc agens, in primis statuit, quod in priori fuerat stabilitum Sessione 3. C. 115. 116. & 117. & in priori post alia sic habet: Itaque Concilij superioris salutaria de hoc decreta confirmans atque innouans, statuit hæc sancta Synodus pro culpis ad Ecclesiasticum forum attinentibus, etiam Ecclesiasticos iudices posse, ac debere Indos corripere. Qualia sunt atrociora illa idolatriæ aut apostasiæ, aut superstitionis Gentilicæ crimina. Tum Sacrilegia in Baptismum, in Matrimonium, in aliæ etiam Sacramenta admissa. Deinde & illa minora sunt necessariò corrigenda, Missæ, aut Catechismi voluntaria omissio, ebriositatis quoque & concubinatus satis istis familiaria vitia: pro talibus certè iuxta delicti mensuram potest adhiberi pœnarum modus: sed tamen paterno magis affectu, quàm iudiciaria seueritate, dum tenera est in fide Indorum ætas, correctio præstanda erit; nisi ad sedandum multorum scandalum, & frenandum licentiam peccandi, durius aliquid oporteat designare. Hæc Concilium post alia, quæ dedimus in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 483. de quo & suprà Parte 6. Sect. 40. cùm de Censurarum pœnis ageremus.

Capite autem 8. ita loquitur: Sed quoniam [alia pro eodem.] natura Indorum timida est, & nonnulli Sacerdotum præter decorum aßiduè sæuiunt, præcipit omninò sancta Synodus, ne Parochus, aut quæuis alia persona Ecclesiastica per se ipsum vnquam cædat aut puniat quantumuis delinquentem, cùm sit à Sacerdotali dignitate alienißimum: sed cùm id erit agendum, per Fiscales, ministrosque ad hoc creatos agatur. Deinde præter Vicarios & iudices Ecclesiasticos nullus Parochorum iudicium sumat de Indis sibi subiectis, nisi à Diœcesano suo habeat præscriptam legem, quam in eiusmodi correctionibus seruare debeat: quàm si excesserint, atque iræ suæ indulserint Parochi, Episcoporum, & Visitatorum conscientias oneramus, vt in huiusmodi excessum vindicent; neque percussores, & pusilli Christi gregis perturbatores impunè abire permittant, quemadmodum Apostolicis etiam Canonibus constitutum legimus. Integer est Capitis præfati tenor. Pro eo autem quod de Apostolicis Canonibus dicitur, ad marginem sic habetur: Canon. 28. d. 45. 1. Episcopum. Circa quæ id inquirendum occurrit, de quo Titulus, quid scilicet circa hoc Parochis liceat.

Et pro eo Dom. Quitensis Tract. 4. Ses [D. Quiten. asserta.]sione 11. adducto præcedenti Decreto affirmat Parochos non posse Indos supplicio afficere, attenta eorum potestate, quæ pro interiori foro tota est, & ita à superiori potestate habendam, quæ pœnarum substantiam, modumque præscribat. Quemadmodùm in Limensi Diœcesana Synodo, & etiam in Quitensi præstitum, in qua specialiter quot sint verberum ictus infligendi, designatis criminibus constituitur, & numquàm quinquaginta excedunt. Quod quidem iuxta Concilium Agathense dispositum asserit in Cap. Episc. dist. 35. pro quo & adducit P. Reginaldum fol. 250. nu. 61. Addit in fine Parochum iuxta eamdem Synodum, absente Vicario, posse delicta punire, & pro eo librum habendum ab ipso, iuxta eiusdem Synodi sanctionem. Vbi quidem quod ad citationem prædictam ex Synodo Agathensi attinet, non vnus est error, quia Dist. 35. tale Caput non extat, sed Dist. 45. neque illud ex Agathensi Concilio desumptum, sed ex Canonibus Apostolicis, iuxta iam datam marginalem citationem, & sic habet: Episcopum, aut Presbyterum, [Cap. Episcopum 45. dist.] aut Diaconum percutientem fideles delinquentes aut infideles iniquè agentes, & per huiusmodi volentem timeri, deijci ab Officio suo præcipimus, quia nusquam nos docuit hoc Dominus. E contrario verò ipse cùm percuteretur, non repercutiebat: cùm malediceretur, non maledicebat; cùm pateretur, non commi [2. Pet. 2.]nabatur. Sic ibi. In Concilio Limensi ita vt vidimus ad marginem habetur 1. ante verbum Episcopum, quid indicare possit non video, quia in prædicta Distinctione Caput aliud similis initij non habetur. Et cùm inde sit desumpta citatio, quod de Concilio Agathensi appositum, vnde potuerit ortum habere nescimus. Quidquid de hoc sit

Dico Primò. Parochus per se ipsum [Assertio 1. Parochos mortaliter peccare per se ipsos verberantes.] verberans Indos videtur mortaliter peccare. Probatur ex receptissima grauium Scriptorum doctrina. Nam Concilium verbo præcipiendi vtitur, & materia est grauis: nec momenti esset alicuius præceptum, si sub veniali esset tantum obligatio; quæ enim talis est vix curatur, præsertim ab hominibus ingenij talis, quale Concilium exponit, iuxta dicta à Nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 2. num. 3. 96. & seqq. Et quidem si verberatio immoderata sit, res est certissima, quia in eo iustitiæ violatio grauis interuenit; ratione autem Conciliaris præcepti distincta malitia superuenit: neque enim repugnantia est vlla in eo, quod diuino præcepto Ecclesiasticum superueniat, vt in præcepto circa Confessionis sigillum Doctores agnoscunt, quod & naturale, & diuinum, ac Ecclesiasticum est, in Cap. Omnis vtriusque Sexus, de pœnit. & remiss. Ex quo fit etiamsi verberatio sit ex se iusta, in illa à Parochis grauiter delinqui, si per se ipsos illam exequantur. Vbi tamen esse videtur exceptioni locus circa famulos domesticos, præsertim pueros, si verberatio moderata sit, talis videlicet, qualis parentibus congruit: licet si grandiores sint, omnino expediat per alios fieri, aut famulos aut Fiscales, vt Concilium admonet.

Dico Secundò. Parochi Indorum ad in [Assertio 2. Licere per alios, & qualiter.]fligendam moderatam verberationem pro communioribus delictis habent simpliciter loquendo potestatem. Probatur, quia correctionis, quæ in verbis non sistat, est absoluta necessitas, vt eleganter à Concilio Limensi ostenditur citato Cap. 7. tum generaliter, tum etiam indole Indorum attenta, & verberatio est magis accommodata pro ipsis pœna: vnde quasi ex natura rei sequitur vt infligere illam possint Parochi in communioribus delictis, etiamsi à superiori non sit determinata potestate: Ergo est illis & licita & conueniens. Et quidem pœna verberum in personis etiam non infimæ sortis ab Ecclesiæ vsu non abhorret, vt constat ex Cap. Cùm beatus citata Dist. 45. in [Cap. Cùm beatus Dist. 45.] quo ex Concilio Bracharensi 3. Can. 6. ita habetur: & ideò qui gradus iam Ecclesiasticos meruerunt, id est, Presbyteri, Abbates, & Leuitæ, qui exceptis grauioribus & mortalibus culpis, nullis debent verberibus subiacere, non est dignum vt paßim vnusquisque Prælatus honorabiliora membra sua, prout voluerit, & ei placuerit, verberibus subijciat & dolori &c. Quòd autem pœna dicta Indorum sit indoli accommodata, manifestum est ijs, qui eos norunt, vnde pro culpis ad forum ciuile spectantibus frequenter eisdem exponuntur. Et denique in eorum populis non est præter Parochum alius, qui possit ipsos ad eam subeundam compellere. Ergo ad illos talis modus correctionis spectat.

Neque obstat quod de potestate Parochi [Ratione necessitatis potestas competit.] dicebatur, quæ pro foro est penitus interno: nam id quidem per se loquendo ita est, quatenus Sacramentorum administratio ad animæ statum pertinet, pro quibus illi iurisdictio competit, quæ merè spiritualis est: nam id quidem per se loquendo ita se habet, ex accidenti verò ad alia se potest ratione necessitatis extendere. Pro quo facit id, quod apud P. Acostam occurrit Lib. 3. de [P. Acosta.] procur. Indor. salute Cap. 17. vbi ita scribit: Deprehensus (vt tritißimo vtar exemplo) in media via Hispanus, cibi indiget sibi, pabuli iumento, aut etiam Sarcinulis vectandis iumenti quoque. Orat Indum vt sibi subueniat, explicat caussam, pretium offert; nihil ille mouetur, neque prece, neque pretio, neque verò flocci facit vtrum viam ille conficiat, necne, immò ne si intereat quidem. Cùm eiusmodi angustiæ incidunt, aut ijs similes, quod in his regionibus percrebrum est, quid Deum timenti viro agendum sit dicam vt sentio. Primùm si potest pactione transigi, id multò prius ac melius. Vbi non potest, si commodè conueniri potest magistratus aliquis, qui publica auctoritate cogat, adeundus est. Hic quoque si desit, vt deest persæpè, ac negotij grauitas vrget, nihil aliud præcipi potest neque breuius, neque planius, quàm vt leges neceßitatis obserues, quæ tibi necessaria sunt quærens, cum quam minimo proximi detrimento. Honesta certè aliquauis atque compulsio afferri potest, & terroris quædam significatio, tamquàm puero alicui iusta & commoda contemnenti. Qua in re multùm plerumque iusti & æqui limites transiliuntur. Hæc ille. Sicut ergo in casu dicto necessitas genus aliquod iurisdictionis attribuit, vt id priuata auctoritate fiat, quod erat publica faciendum, ita & in eo, de quo loquimur, in quo ratio est multò potior ob pastoris Officium Parocho proprium, aut etiam patris.

Prætereà Parochi vbi Vicarij non adsunt, id possunt quod illi in ordine ad pœnas di [& maximè vbi Parochi sunt Vicarij, quia illi non adsunt.]ctas, vt vidimus ab Auctore assertum: Atqui in præfatis Synodis id non inuenitur in speciali concessum, vt videri in Limensi potest citatis Capitibus, & omisso Titulo, scilicet 5. Ergo quia ex se Officio tali congeneum. Et ita siue præscriptæ speciales leges sint, siue non, id poterunt Parochi quod in casibus occurrentibus prudentia zelo armata dictabit, aut zelus prudentia ac paterna benignitate temperatus: pro quo multa ex Concilijs & Patribus Distinctione citata.

Dico Tertiò. In graui oribus delictis ad [Assertio 3. Quid circa grauiora delicta.] forum Ecclesiæ spectantibus, si non sit commodus ad Episcopos aut Vicarios recursus, etiam poterunt Parochi & verbera & pœnas alias irrogare. Probatur adductis fundamentis, quæ hoc etiam videntur demonstrare. Pro quo & faciunt verba citati Capitis 7. iam adducta: Nisi ad sedandum multorum scandalum, & frænandam licentiam peccandi, durius aliquid oporteat designare. Durius autem illud ob adductos fines ab Episcopis designari potest, vt ex Cap. 8. constat. Ergo cùm Parochus nequit ad eos habere recursum, idem poterit, quandoquidem id ob prædictos fines adeò necessarium deprehenditur. Modus autem ille correctionis de quo inferiùs, per vultus seueritatem, & reticentias affectatas, nescio quomodo melior asseri possit pro grauissimis criminibus. Et videtur apud Doctrinarios quosdam ex antiquioribus locum habuisse ex mixto sanguine: ij enim grandœui facti, magni volunt videri Philosophi, & ignorantiam suam student nouis circa politicam gubernationem dogmatibus palliare.

Et hinc venit expedienda difficultas, de [Ex verberatione moderata non incurri irregularitatem, etiamsi mors subsequatur.] qua Auctor Seßione 3. vbi quærit vtrùm maneat irregularis Indorum Parochus, qui viginti quatuor verberum ictus Indo inflixit ob illius delicta, ex quibus mortuus ille? & negatiuè respondet, etiamsi quinquaginta sint ob criminis grauitatem. Pro quo adducit Bonacinam Tomo 1. Disp. 7. de Irregularitate. Quæst. 4. Puncto 7. n. 15. vbi ait iudicem, qui reum verberari iubet conformans se legi circa verberum numerum, non manere irregularem. Et iuxta P. Auilam de Censuris Parte 7. Disput. 6. Sectione 1. Dub. 5. vbi affirmat magistrum etiam ab irregularitate immunem, qui verberare discipulum iussit, si in eo excessus non extitit, etiamsi ille moriatur, pro quo & alios allegat. Additque meliorem supplicij modum esse illum, quo nonnulli benè experti Parochi vsi sunt, vultum seuerum ostendentes delinquentibus, nihil loquendo ipsis, etiam se excusantibus aut accusantibus, neque accipientes munuscula comestibilia ab illis donari solita: & hoc etiam in grauissimis delictis Idololatriæ, aut Venereæ turpitudinis.

Circa quod resolutio prædicta sic acci [Stante numero ictuum à lege præscripto vt stare possit irregularitas.]pienda, vt non solùm verberum ictus numerum non excedant, sed neque, numero prædicto constante, eorum sit rigor immoderatus: Ne fœdè laceratus ante oculos tuos abeat frater tuus. Vt habetur Deuter. 25. v. 3. & ita in Cap. Presbyterum, de homicidio, qui in castigando puero excesserat Presbyter, declaratur irregularis, morte secuta: quia etiamsi licita fuisset castigatio, debitum tamen modum excessit. Intuitu disciplinæ percußit in capite. Et est communissimus Doctorum sen [Semper illa vbi mortalis culpa, secus si venialis.]sus; si mortalis culpa in eo interuenit; si autem solùm venialis (quod in casu nostro potest accidere, dum zelo bono potiùs, quàm ira inflammatus procedit Parochus) satis probabilis sententia est non incurri irregularitatem: pro quo videri potest Leander à SS. Sacram. Tract. 2. de Irregula [Leander.]ritate Disput. 16. Quæst. 5. & 6. Auctores adducens. Qui & videndus Tract. 1. Disput. 1. Quæst. 7. & Tract. 2. Disput. 17. Quæst. 46. vbi de magistro, adductis Auctoribus, qui præfata confirmant, de nimio scilicet, aut nullo, vel leui saltim excessu. Quia verò satis est frequens vt Parochi ex immoderato iracundiæ impetu in castigationem currant, & mortaliter delinquant, si mors verberati accidat, irregulares fieri iuxta regulam præfatam euincitur, quam circa hoc proponit P. Gibalinus de Irregularitate Cap. 4. Quæst. 2. num. 7. cui nemo contradicere potest, vt idem Leander ait citata Quæst. 6. scilicet eum, qui mortaliter peccat ob non adhibitam diligentiam sufficientem pro vitando homicidio irregularem fieri illo subsecuto. Cùm enim nimius sit veberationis excessus, satis ex eo apparet sufficientem diligentiam defuisse ne mors verberandi sequeretur. Et frequentiùs [Stat illa in dubio facti circa homicidium.] quidem accidit dubium circa hoc non leue remanere: quod cùm circa factum sit, & non tantùm circa ius ex eo irregularitatem resultare in Iure habetur expressum. Cap. Ad audientiam de homicidio, in quo casus est notabilis, quia percussio, de qua ibi, leuis videtur fuisse. Et ita Doctores communiter censent apud Barbosam in Collectaneis ad citatum Caput. Et Leandrum Tract. 2. Disput. 10. Quæst. 75. & P. Gasparem Hurtadum Disput. 1. de Irregularitate Difficult. 4. qui Difficult. 3. etiam id asserit de dubio iuris cum P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 65. Cap. 3. quod tamen minus est receptum.

Vbi statim occurrit dubium circa dispen [A quo possit dispensari.]sationem: & satis probabile est esse Pontifici reseruatam, quia verum est homicidium, licet indirectè volitum, & non casuale: quandoquidem mandans verberare grauiter, consequenter vult verberationis effectum, de quo saltim debuit cogitare, ex quo irregularitas subsequitur. Id quod videtur manifestè colligi ex Cap. Is, qui, finali, de [Cap. Is, qui de homic. in 6.] homicidio in 6. in quo sic Bonifacius VIII. Is, qui mandat aliquem verberari, licet expressè inhibeat ne occidatur vllatenus, vel membro aliquo mutiletur, irregularis efficitur, si mandatarius fines mandati excedens, mutilet, vel occidat: cùm mandando in culpa fuerit, & hoc euenire posse, potuerit cogitare. Sic ibi. Et ita tenet Couarrubias in Clement. Si furiosus. Parte 1. §. 1. nu. 2. quem sequitur Sayrus Tomo 2. Thesauri, Lib. 7. Cap. 2. n. 7. Sed sunt qui oppositum teneant, eo quòd non esse homicidium voluntarium existiment, de quo Iura loquuntur, & est tantùm illud, quod animo deliberato committitur, ex proposito, & per industriam atque insidias: pro quo Leander aliquos adducit citata Disp. 10. Quæst. 19. quos & sequitur. Quidquid de hoc sit, in casu dubij videtur reo fauendum, & dicendum posse ab Episcopo dispensari. Quod quidem ego ita in praxi admittendum existimo, vt Parochus talis furiosus non sit: Si enim talis, vt ab ira passim corripiatur, vnde & timeri successus alij funesti queant, opportunius erit eum Beneficio priuare, & cum sic priuato poterit benignius agi, occasione sublata enormia huiusmodi committendi: præsertim cùm casus isti in publicam notitiam incurrant, & sine scandalo tolerantiam esse non posse manifestum videatur. Vnde in facultatibus Episcopis Indiarum concedi solitis id cautum inuenitur.

SECTIO XIV.

Quæ sit Indicorum Parochorum circa eleemosynas obligatio.

DE hoc doctus Antistes Tract. 5. Ses [Quartâ reddituum parte satisfieri obligationi eleemosynæ. D. Quiten. sententia.]sione 1. vbi & quod ad Episcopos attinet, attingit, & Dom. Solorzanum fusè circa id loquentem inducit, de quo & Nos in Thesauro Tomo 2. Tract. 13. num. 72. & seqq. Sicut & de Præbendarijs Tit. 18. Cap. 4. & adductis Doctorum quorumdam sententijs resoluit Parochum Indicum, seu Doctrinarium, vt vulgò dicitur, obligationi suæ in hac parte satisfacere, si quartam reddituum partem pauperibus eroget communibus in necessitatibus, in grauibus autem omne debere largiri superfluum congruæ & moderatæ sustentationi. Reddituum autem nomine non totum id venire ait, quod ad emolumenta spectat, sed quod ex stipendio & primitijs habet: cuicumque enim Doctrinario suum est stipendium assignatum, quod Synodus communiter dicitur. Et hoc videtur stipendij nomine designatum ab Auctore, quia illi videntur propriè redditus Ecclesiastici, ex bonis inquam Ecclesiæ ad effectum huiusmodi sequestrati.

Dico Primò. Parochi Hispanorum in [Assertio 1. de Parochis Hispanorum id negans.] Indijs non tenentur partem determinatam reddituum pauperibus erogare, licet aliàs speciali titulo ad eleemosynas pauperibus Paræcianis largiendas teneantur. Id videtur compertum supposita decimarum partitione, quæ in his partibus auctoritate est Pontificia & Regia, stabilita: ex quarta enim decimarum parte nouem aliæ fiunt, & ex ijs Hispanorum Parochis quatuor deputantur. Et sunt illæ, etiam adiectis primitijs, insufficiens prorsus pro ipsorum sustentatione subsidium: vnde quod est insuper necessarium, obuentionum accretione suppletur. Propter quam rationem citato Tomo 2. Thesauri Tit. 16. num. 15. & seqq. Dixi & probaui Parochos huiusmodi omit [Circa omissionem diuini officij notanda doctrina.]tentes diuinum Officium non teneri ad restitutionem, iuxta grauium scriptorum doctrinam: quia scilicet redditus non Officio tantùm, sed alijs etiam respondent ministerijs; cùmque tales sint, vt minimè sustentationi sufficiant, ex illius omissione restitutionis obligatio non resultat. Ergo idem etiam de eleemosynæ obligatione dicendum, & potiori quidem ratione. Quòd autem [Specialis altunde obligatio in Parochis.] aliàs ratione Officij, si superfluum suppetat, maior quàm in alijs fidelibus obligatio sit, ex Concilio Tridentino colligitur Seßione 23. Cap. 1. de Reformatione, ibi: Pauperum, ac miserabilium personarum curam paternam gerere: opitulando scilicet, vt poterunt, quemadmodùm exposcit S. Carolus Borromæus à Dom. Barbosa adductus de Officio Parochi Parte 1. Cap. 7. nu. 25.

Dico Secundò. Quod de Parochis Hi [Assertio 2. circa Parochos Indorum.]spanorum dictum, similiter est, & potiori quidem ratione, de Parochis Indorum dicendum, si decimarum partem: vnde & Titulo 16. citato num. 49. Ostendi ad restitutionem ob omissum diuinum Officium non teneri. Si dicas, etiamsi non recipiant decimalem portionem, recipere tamen stipendium, seu Synodum, ex tributis Indorum collectum, quorum hic est primus effectus, vnde & dici possunt decimæ personales: id profectò non videtur sufficere iuxta dicta Tit. 17. nu. 16. & 18. numquam enim pars ista tributi vt decimalis est habita, sicut neque id, quod tribuunt Indi, qui in aliqua Parochia habitant, ad populos alios spectantes, eo quòd ad curam Parochorum spectent, & ab eis Sacramenta recipiant, ad quorum debent sustentationem concurrere: de quo Synodus diœcesana Limensis Tit. 5. Cap. 16. vbi & de contributione pro Hospitali, & Fabrica. Quòd autem specialior, quàm sit communis Fidelium, eorum sit obligatio, ex nuper dictis habetur manifestum. Si autem stipendium ex decimis sit, circa quod supremi Indiarum Consilij post longum litigium executorialis habetur sententia, cui tamen à Vener. Metropolitanæ huius Ecclesiæ validè repugnatum, nec scimus quem sit caussa hæc finem habitura: tunc stipendij quantitas attendenda, quæ, vt videtur certum, numquàm ad Parochi sustentationem sufficiet: vbi & dici potest aliunde esse ab obligatione prædicta immunem, eo quòd stipendium sit, & ad instar distributionum, ex quibus nihil tale debetur, quando in eis tota Præbenda non consistit, iuxta dicta Tit. 18. num. 22.

Dico Tertiò. Parochi Indici Religiosi [Assertio 3. De Religiosis Indorum Parochis.] ad omne id tenentur, quod sæculares, si in eisdem Doctrinis assisterent, circa communium & grauium necessitatum subuentionem. Probatur, Quia ex eo quòd Religiosi in prædictis Doctrinis assistant, non debent pauperes peioris esse conditionis. Item cùm loco sæcularium Clericorum assistant, ad omne id tenentur, quod ratione Officij competit, vnde & ad subueniendum pauperibus, licet Domini reddituum aut obuenientium emolumentorum non sint: Sunt enim pauperes Paræciani eorum oues, pro quibus, si opus sit, vitam tenentur exponere, vnde & aliqualia præbere subsidia, iuxta boni Pastoris munus, de quo Christus Ioan. 10. & id nequeunt Prælati prohibere. De [Independentiam à Prælatis in expensione qui tribuant.] quo agens Dom. Quitensis Seßione 2. cum P. Lessio Lib. 2. de Iust. Cap. 41. Dub. 11. num. 93. & 94. Nauarrum secuto Consilio 70. de Regularibus. & Comment. 2. de eisdem num. 10. & 11. & Tract. de redditibus Ecclesiast. Quæst. 3. Monito 25. affirmat Religiosum Parochum habere liberam administrationem omnium Beneficij fructuum, & posse sine dependentia à Prælato in pia opera expendere quidquid congruæ sustentationi supersit, & ita eleemosynas erogare Ecclesijs, dotare orphanas, vestire pauperes, & cognatis egentibus de remedio prouidere.

Sed addidisse oportuit id, quod apud [P. Lessij notanda doctrina.] eumdem Auctorem, cum quo est locutus, habetur, sic enim ille num. 94. Hæc sententia est certa, si loquamur de Regularibus, qui præsunt, & non subsunt Prælato Regulari, à quo in alijs regantur. Verùm non est ita certade alijs, qui ad nutum Prælati possunt amoueri. Etsi enim Prælatus non poßit imponere Beneficio pensionem; tamen postquàm ex Beneficio inferior fructus aliquos percepit, quos in commodum suæ Ecclesiæ non erat expensurus, non videtur à ratione alienum vt Prælatus de illis possit statuere, vel præscribere modum expendendi. Vnde Franciscus Sarmiento Defensionis suæ Parte 1. Monito 11. contrarium tenet. Sed Nauarri sententia videtur verior, nisi priuilegio vel consuetudine memoriam hominum superante contrarium alicubi sit receptum &c. Quæ cùm ita dictus & doctus Pater affirmet, iuxta illius mentem in præsenti est negotio aliter ac præfatus contendit Auctor, iudicandum. Parochi enim Religiosi Indici, licet Canonicam institutionem, inuiti licet, accipiant, ad nutum quidem Prælatorum, rationabilem profectò, & religiosa temperantia moderatum, possunt, annuentibus patronis, amoueri; cùm & certum sit in alijs, Prælatis esse subiectos. Vnde ex hoc capite saltim est valde probabile eos non posse sine dependentia ab ipsis de fructibus Beneficij disponere.

Accedente autem priuilegio & consue [Priuilegium & consuetudo vt faueant in præsenti.]tudine omninò certum debet iuxta Auctorem eumdem reputari; vtrumque enim in casu præsenti concurrit: priuilegium quidem, quia quòd Religiosi Parochi esse possint, per priuilegium habetur à Pio V. concessum, qui Religiosus cùm fuisset, in nullo voluit religiosam obseruantiam violari. De vsu etiam priuilegij, seu consuetudine circa ipsum, constat, quia ita semper in praxi habitum, vt Parochi à suis Prælatis circa fructuum distributionem dependentiam obseruarent: licet Prælati multi circa hoc amplam fuerint facultatem dilargiti. Quamuis autem con [Quando immemorialis censeatur.]suetudo talis non videatur immemorialis, quandoquidem post Pium V. fuit, de cuius assumptione ad Pontificatum, & felici eiusdem fine, certa habetur notitia; id non tollit quominùs talis sit: quia immemorialis & antiquata dicitur quando non extat memoria in contrarium, vt videri potest apud Cardinalem Tuschum Tomo 2. Lit. C. [Cardin. Tuschus.] Conclus. 803. quod est in casu præsenti cernere, quia nulla in contrarium memoria extat. Vbi & addendum opinionem aliquam probabilem posse consuetudine ita firmari, vt pro certa, immò & pro lege possit haberi: pro quo Auctor idem Conclusione 912. & pro quo etiam consulenda quæ diximus Tit. 17. n. 55. & seqq.

De Eleemosyna spirituali.

DE illa doctus, & zelo sancto plenus [Obligatio pro Eleemosyna spirituali explicata, & quos vrgeat.] Antistes Sessione 4. vbi grauiter expendit obligationem Parochorum ad subueniendum Indis suæ curæ commissis, qui si remedio destituantur, in manifesto sunt damnationis æternæ periculo, ob Baptismi scilicet, aut Sacramentalis pœnitentiæ defectum. De quo à Nobis dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 16. n. 59. & seqq. 72. & seqq. & 81. ac 82. vbi & de Extrema vnctione, à qua potest aliquando salus æterna pendere: sicut & ab Eucharistiæ receptione, de quo Tit. 12. nu. 440. Fatetur autem præfatus scriptor ad huius generis eleemosynam post Reges nostros, Prælatos & Regios ministros præ alijs obligari, vnde num. 13. ita scribit: El descargar su Magestad la conciencia Real es echando esta carga y cuydado sobre los ombros de los Prelados, y Ministros [D. Quiten.] Reales, que envia, escogiendo los mas eminentes en letras, virtud, y gobierno &c. Vbi quidem, non id quod semper accidit, sed quod fieri oporteret; modestè pronuntiat. De quo cum aliàs à Nobis dictum sit, iuuat hoc loco à dicendis alijs temperare. Sed rogandus Deus vt mittat operarios in messem suam. Sic ille admonet Matth. 9. vbi sic [Matth. 9. v. 36. & seqq.] Euangelista: Videns autem turbas, misertus est eis: quia erant vexati, & iacentes sicut oves non habentes pastorem. Tunc dicit discipulis suis: Messis quidem multa, operarij autem pauci: Rogate ergo dominum messis, vt mittat operarios in messem suam. v. 36. 37. & 38.

Circa quæ obseruatione dignum in pri [Circa præfatum locum peculiares obseruationes.]mis occurrit, Dominum videntem turbas adeò miserè affectas, erga ipsas non vtcumque misericorditer inclinatum, sed ex intimis visceribus: eam siquidem vim habet vox Græci textus, vt à doctis interpretibus adnotatum. Deinde miserationem huiusmodi ipsarum expostulare periculum: oues enim sine pastore, luporum sunt rapacitati prorsus obnoxiæ. Item, sine pastore esse, quæ eum non habent, qui suo sit intentus officio. Pro quo audiendus D. Ioannes Chrysostomus hom. 33. in [D. Ioan. Chrysost.] eum locum, vbi ita loquitur: Illud autem perspice, quemadmodùm à misericordia quadam & retributione exorsus est, viscera enim expandit misericordiæ, quoniam vexatos & deiectos, quasi oues, quæ pastorem non habeant, turbas videbat. Quod quidem dictum Principum atque Pontificum accusationem habet, qui, cùm essent pastores, luporum Officio fungebantur &c. Quæ quidem ad Indorum caussam meritò potest aduocari, qui & vexati, & iacentes, seu miserè deiecti, quasi oues sine pastore multis versantur in locis. Vbi circa ampliorem applicationem non oportet ampliùs expatiari. Rogandus ergo Dominus gregis, vt mittat pastores in gregem suum: hoc enim etiam intelligendum à Domino pariter admoneri. Sed qua [Quales futuri pro Indica missione ministri.]les illi? Eminentiores quidem litteris, virtute, & gubernandi peritia, sicut à præfato dictum Antistite: neque enim qualiscumque litteratura aut virtus satis, immò nec præcellens in gubernationis hierarchicæ penitus inexperto. Pro quo etiam Diuus Pater ita scribit: Tu verò diligenter perpen [Idem.]de, quàm opportuno congruôque tempore ipsos miserit, & quòd non confestim incipiens, sed posteaquàm non omninò paruo temporis spatio ipsum secuti, defunctum viderunt ab inferis redijsse, mare sibi paruisse dæmones extrusos, paralytici membra consolidata, peccatorum nexus solutos: cùm sufficienter omnipotentiam ipsius & verbis & operibus percepissent, tunc eos mittit &c. Ad hunc ergo modum pro opere adeò sublimi ij sunt mittendi, qui non tyrones tantùm, sed probè instructi Apostolica insignia præseferant.

Quod de operarijs pro messe dicitur, ad [Operarij pro messe tali qualiter eligendi.] aliam spectat similitudinem, sed non alij operarij intelligendi veniunt, sed ij, qui tales futuri, vt à Domino missi meritò debeant reputari. Mittantur illi, quos mitteret Dominus, si ad eum electio in foro Ecclesiæ spectaret, & non mittantur ab eo reprobandi, qui scit reprobare malum, & eligere bonum iam ab ipsis materni lactis sucti temporibus Isa. 7. cùm talis electio in eius fieri debeat omnino conspectu: Et statuerunt duos. Act. 1. [Act 1. v. 23. & 24.] v. 23. Apostoli scilicet, Iosephum & Mathiam, circa quos agebatur electio. Statuerunt quidem speciali quodam ritu in Dei conspectu, vnde & sequitur: & orantes dixerunt: Tu Domine &c. v. 24. Orantes inquam eum, in cuius præsentia stabant & ipsi, & ij, ex quibus erat electio facienda. In messem suam. Non ergo qui mittuntur, suam etiam faciant, portantes manipulos suos, & non Domini, quærentes quæ sua sunt, non quæ IESV Christi, vt horrea eorum sint eructantia ex hoc in illud. O quàm id ab operarijs à messis Domino missis alienum In messem suam: in messem inquam, de qua ille: Triticum autem congregate in horreum meum. Matth. 13. v. 30. quod [Matth. 13. v. 30.] exponens sic ait: Bonum verò semen, hi sunt filij regni. v. 38. Circa hoc ergo debet operariorum labor & industria indesinenter incumbere, vt scilicet filij regni, qui & Dei, regnaturi cum ipso, felicitatem huiusmodi consequantur, de qua & inferiùs v. 43. Tunc iusti fulgebunt sicut sol in re [v. 43.]gno Patris eorum. Ad hanc ergo adeò pretiosam messem quomodò non sint operarij competentes eligendi? Quomodò negotium tantum seriò non sit & ardenter pertractandum? & erit eorum [Eorum merces magnanimis.] merces magnanimis. Si enim triticum in horrea Domini congregatum, iusti scilicet, vt sol fulgebunt in regno Patris eorum: quid de ijs existimemus oportet, qui huius messores tritici, qui horum filiorum sunt ad felicitatem adeò inæstimabilem conductores? Fulgebunt quidem ipsi vt sol? Parum profectò illud, vnde & addendum, quod Isai. 30. v. 26. habetur: & erit lux lunæ sicut [Isa 30. v. 26.] lux solis, & lux solis erit septempliciter, sicut lux septem dierum. Fulgebunt ergo sicut sol septemplicis lucis incrementis decoratus, id est multiplici, & supra modum mirabili, vt docti commentantur interpretes. Nec de his plura: vtinam di [P. Sancius.]cta dociles nanciscantur aures, sicut & ea, quæ apud præfatum Præsulem sapiens zelus, & zelans sapientia, graui & ardenti clocutione dictarunt, qui & videndus Seßione 5.

SECTIO XV.

Circa Oblationes, vt queant Indicorum Parochorum Conscientiæ prægrauari.

DE hoc scriptor idem Lib. 1. Tract. 6. [In oblationibus coactis & graue peccatum, & restitutionis onus inueniri.] vbi statuit Parochos grauiter peccare, & cum onere restitutionis, qui Indos compellunt ad Oblationes, nec posse consuetudine se tueri, quia omnia in illa desunt, quæ pro rationabili & obligatoria requiruntur: quod etiam de nonnullis alijs grauaminibus pariter procedere luculenter ostendit: de quo & Nos in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. n. 458. & seqq. Debent ergo esse oblationes, & impositiones aliæ omnino voluntariæ: & quando tales sint iudicandæ facilè deprehendent Parochi, si Deo & conscientia consultis velint iustè iudicare. Vnde pro hoc non video regulas alias, de quibus Doctores, cùm de donationibus agunt, esse necessarias; quia Indorum genium qui norunt, vt noscere supponendum est Parochos, non possunt non verosimiliter dignoscere quantùm ipsis timoris imperia Parochorum incutiant, sicut & aliorum qui erga illos aliquam superioritatem exercent, in quibus & Caciquij, & Curacæ, numerandi, quorum opera Parochi vti solent, & sic circa violentiam lauare [Caciquiorum iruculentus agendi modus.] eum Pilato manus suas. De illis ita P. Acosta Lib. 3. de procur. Indor. salute Cap. 16 Horum quippe fraude & violentia miseri plerumque suo sudore frustrantur; sæpè multò plura conferre coguntur, quàm lex ratioúe præcipiat: cùm sit subditorum [P. Acosta.] tanta imbecillitas, tanta plebis inualidæ trepidatio, vt ne mutire quidem audeant contra suos illos satrapas, sed viui ac videntes pereant potiùs, quàm illorum imperijs minimùm obloquantur. Sic ille.

Seßione 4. circa obligationem restitu [Peculiaris regula circa restitutionem ex D. Quiten.]tionis inquirit an quidquid ex oblationibus est collectum debeat integrè restitui: & negatiuè respondet, pro eo peculiarem regulam exhibens: vt scilicet Parochus iuxta id, quod Limense Concilium iubet Actione 2. Cap. 38. Paræcianis exponat oblationes esse ipsis voluntarias, meritorias tamen, neque ob earum omissionem molestiæ quidquam subituros. Quam admonitionem quater aut quinquies in actu ipso offerendi successiuè adhibeat, vt Indi experimento cognoscant assertionis præmissæ veritatem. Et tunc id, quod offerebant, quando rigide agebatur, est restituendum. Exempli gratia, Si quinquaginta erant octoregales, & posteà triginta, restitutio est viginti octoregalium facienda. Vbi quidem difficultas occurrit circa [Non videtur expedita, & pro integra restitutione arguitur.] oblationes illas successiuè factas: nam potest in illis esse varietas, vnde sexta non potest vt certum argumentum spontaneitatis assumi ad excessum restituendum. Præterquam quòd ex eo, quòd modò voluntariè offerunt, nequit certa coniectura firmari circa oblationes, quas timor extorsit: nam inuoluntariæ penitus esse potuerunt, licet quæ posteà sunt exhibitæ, voluntariæ fuerint, quia pacatis animis post violentiam expunctam, & Parochi benigna, ac verè Christiana voluntate perspecta, possunt Deo inspirante moueri, & beneuoli bono esse pastori, aliquid offerentes. Cùm ergo de præcedenti violentia constet, & de voluntate circa minorem quantitatem satis sit incerta coniectura, hæc quidem à restitutionis onere non debet releuare. Quod potest ex receptissima confirmari sententia, pro qua Diana complures Auctores adducit Parte 8. Tract. 3. Resolut. 44. dicens se non audere ab ea recedere. Dicunt illi [Donationem omnium bonorum præsentium & futurorum, etiam quoad præsentia non esse validam, ex quo instatur.] donationem omnium bonorum præsentium, & futurorum non esse validam etiam quoad præsentia, quia vt simul sumpta cum futuris reprobatur à Iure, etiamsi stare posset vt circa præsentia secundùm se voluntas versaretur, dum non constat circa illa fuisse versatam; nec quid donans esset voliturus, sed quid reipsa voluit, & volitionis modus debeat attendi. Item quid si in septima oblatione quantitas augeatur? quid si minuatur, nec tamen sit facta restitutio? Stare quidem regula prædicta non poterit: vnde verosimilius est quidquid est per violentiam acceptum penitus restituendum.

Et ita statuit Synodus Limensis citato [Item ex Synodo Limensi.] Cap. 6. ibi: Y condenado à restituir todo lo que vbiere llebado y cobrado. Licet enim dici possit condemnationem ad totum extendi in pœnam excessus: quia tamen verbo restitutionis vtitur, non obscurè indicat ad illam esse etiam sublata pœna obligationem; quod enim in vim pœnæ datur, non dicitur restitui, sed solui. Neque ex eo quòd condemnandus dicatur, obligatio in conscientiæ foro videtur excludi, vt constat ex verbis in fine Capitis additis: Demas de ser condenados à la dicha restitucion de lo que recibieren, y del daño, que vbieren hecho con el doble, y de quedar obligados à ello en conciencia. Vbi quod de duplo dicitur, tunc vrget, cùm quando Indi vt offerant vi illata compellunt, prohibito ab Ecclesia egressu, aut extra illam per ministros coacti, detractis pignoris loco palliolis: propter quod etiam latæ excommunicationis censura profertur. Sicut ergo in hoc euentu restitutio in foro conscientiæ vrgere dicitur, ita & quoties oblationes inuoluntariæ sunt, de quo priùs egerat Synodus, & ad quod se refert cùm ait: A la dicha restitucion: quod est animaduersione dignum: nam citatus Auctor Seßione 1. vbi præfatam Synodi decisionem adducit, verbum Dicha omisit, quod fortè scribentis factum incuria, sicut & omissio Tituli.

Rogat insuper Sessione 5. an Parochus [Restitutio an fieri Ecclesiæ possit pro eius ornamentis. Et negatiua assertio D. Quiten.] obligationi conscientiæ faciat satis, si id quod tenetur restituere, in Ecclesiæ ornamentis expendat, ijs, qui obtulerunt inuitis: si enim spontaneæ voluntatis significatione consentiant, nulla est quæstio, de quo Sessione 6. & negatiuè respondet ex communibus principijs circa restitutionem, iuxta quæ, quando certa est persona creditoris, & ei satisfieri potest, non licet ad pia opera debitum applicare. Adducit autem verba Ioannis Matiensi [Ioannes Matienzus.] in Tractatu de moderatione regni Peru Cap. 28. vbi ait quòd quando difficile est damna Indis illata, eisdem, qui illa receperunt in multis casibus satisfacere, monendi sunt Confessarij vt Commendatarijs iniungant, vt Indorum hospitalibus, Ecclesijs, Communitatibus, vel alijs pijs operibus, quæ eis in communi vtilia esse possint, damnorum æstimationem relinquant. Quæ quidem apud D. Solorzanum occurrunt Tomo 2. Lib. 2. Cap. 24. n. 117. cùm apud Auctorem deprauata legantur. Pro Commendatarijs enim habetur Commentarijs, & pro Indorum, Iterùm. Et quod ad priorem errorem spectat, mirari iuuat Testamentarios Commentariorum nomine designatos affirmari. Quidquid de hoc sit, subdit Auctor intelligendum id, quod à Matienzo asseritur, quando facta sufficienti diligentia non comparet persona offensa, neque illius heredes necessarij aut voluntarij, iuxta Sotum de Iust. & Iure Lib. 4. q. 7. arti. 1. ad 3. argum. Atqui in casu, de quo agimus, idem con [Affirmatiua vt stare queat.]tingere potest, vt scilicet deprehendi nequeant offerentes inuiti: quia licet de violentia constet, non tamen quinam illi sint, qui in speciali inuiti penitus obtulerunt, & quantùm quisque obtulerit, præsertim iuxta computationem dictam: ergo modus restitutionis tunc adhiberi potest, quem docti illi scriptores assignant, de quo & Nos Tomo 1. Thesauri Tit. 6. n. 18. & est ijs consonus, quod Concilium Limense præcipit Act. 3. Cap. 14. sic [Concilium Limense, circa restitutionem ob doctrinæ defectum quid statuat.] dicens: Ea, quæ propter absentiam Indorum Parochis de legitimis stipendijs subtrahuntur, quos vulgò defectus doctrinæ appellant, debent omninò in vtilitatem Ecclesiæ Indorum conuerti: itaque vel fabricæ, vel ipsius oppidi pauperibus, pro Episcopi iudicio omninò distribuantur, neque ad alios vsus vlla ratione applicentur, sicut Regi nostro Catholico placet &c. Vbi quidem restitutionis obligatione suo in rigore pensata, ijs videbatur fieri debere, qui doctrinæ sunt passi defectum, & pro illa stipendium Parochis præstiterunt: nec tamen ita faciendum à Concilio est dispositum, quia ægrè satisfactio talis posset exerceri; cùm non constet omnino eos, qui pro stipendio contulerunt in oppidis fuisse absentibus Parochis, & inquisitio circa hoc valde esset molesta, & fortè Indis ipsis onerosa; cùm & stare possit eorum aliquos tributum, vnde stipendium deducitur, defraudasse, aut integrè decimas non soluisse. Et quidem quod fabricæ Ecclesiæ tribuitur, in communem vtilitatem redundat, quod non ita videtur de pauperibus: nihilominùs idem dicendum, quia oppidanis subuentio eorum incumbit, qui distributione præfata, eo communi onere aliquatenus subleuantur, neque ita petentium molestis importunitatibus opprimuntur.

SECTIO XVI.

Parochi Indici vt dispensare in Ecclesiæ præceptis valeant.

VAlent quidem in omnibus, in qui [Generalis assertio circa illos.]bus generaliter Parochi, iuxta probabiles opiniones, nec solùm cum Indis, sed etiam cum Hispanis, qui in eorum Paræcijs degunt, & ab ipsis recipiunt Sacramenta. Et ita in ieiunio & obseruatione Festorum, de quo Auctor Lib. 1. Tract. 7. in cuius Sessione 4. difficile [Circa casus peculiaris citati Auctoris assertio. Vbi de labore in diebus festis.] aliquid occurrit: ait enim posse Indos in diebus festis post auditam Missam laborare, in domo Parochi ædificium promouendo, aut in agro circa sata alicuius Confraternitatis ea sarrientes. Pro quo tres adhibet rationes. 1. quòd huiusmodi opera ordinarijs operarijs conficienda relinqui, est eadem cum incommodo nimis prorogari. 2. quia operarijs dictis molestia infertur, si eisdem tantùm cura constructionis incumbat: suorum enim agrorum culturæ, & vtilitatibus alijs non permittuntur attendere. 3. nam parùm laborant singuli, labore inter plurimos dispertito: quod non esse peccatum asserere ait cum Sancio Dianam 3. p. tr. 5. resol. 8. cum Patre inquam Thoma Sancio in Opere morali Lib. 1. Cap. 4. n. 12. Nullus autem eorum affirmat id non esse peccatum, sed non esse mortale, cùm tamen veniale esse absolutè fateantur: idque intelligendum quando laborem necessitas aut pietas non excusat, vt habetur in Cap. [Cap. Conquestus, de Ferijs.] Conquestus, de Ferijs, ibi: Nisi necessitas vrgeat, vel pietas suadeat: quæ sunt verba Gregorij IX. ex quo capite præfatos labores immunes à peccato affirmat doctus Præsul, quia scilicet concernunt pietatem.

Nihilominùs, secluso casu de paruitate [Illius resolutio non admittitur. Vbi de operibus ex pietate factis.] laboris, in quo, vt diximus, lethale peccatum non est, & accedente dispensatione, veniale vitari poterit à Parocho conferenda, quando facilè adiri nequit Episcopus, aut Prælatus alius, ad quem id de iure spectet: absolutè loquendo, non est resolutio præfata ita inconcussa, vt non possit improbari. Communis enim & receptissima sententia est non excusari eos, qui in diebus festis agros Ecclesiæ arant, metunt, fodiuntúe, Ecclesias ædificant, vel ad ædificandas lapides & ligna ferunt; pro quo Auctores complures congerit Leander à SS. Sacram. Parte 3. Tract. 1. Disput. 6. Quæst. 64. [Leander à ss. Sacram] vnde & videmus à prædictis operibus diebus festis omnino cessari. Id quod in Paræciali domo plus vrget, præsertim vbi non iam de illius absoluta constructione agitur, sed de aliqua ipsius parte ad commodum potiùs, quàm ad necessitatem pertinente, vnde Quartò dicitur. Licet non desint apud eumdem citata Quæst. qui excusandos censeant dictis in operibus laborantes, & alij, de quibus Quæst. 54. generalius affirmantes de operibus seruilibus factis intuitu pietatis: quod tamen plures & grauiores negant, nisi congrua adhibeatur distinctio: sunt enim quæ secundùm se pietatem concernunt, quia opera miseri cordiæ sunt, vel ad Dei cultum proximè pertinent; alia autem quæ secundùm se seruilia sunt, & ad finem aliquem pium & religiosum ex deuotione operantis referuntur, de quibus multa apud Societatis Auctores à citato Leandro vtiliter collecta & digesta, vnde & vtiliter consulendus.

Et vt demus scriptori nostro id quod at [Indos non posse ad illa compelli.]tinet ad excusandum peccatum, præsertim accedente dispensatione, de qua citatus Leander Quæst. 69. illud apparet difficile, quod asserit circa Indorum compulsionem ad dicta opera, posse scilicet Parochos ad laborandum in ipsis eos compellere, quod nullo vel apparenti fundamento probatur; cùm serui non sint, neque aliunde ad talia teneantur: & vt teneri contingat, quidquid in die festo fieri potest, alijs valet etiam præstari diebus, si Parochi solicitudo non desit à coactionibus aliena. Et quidem si semel aut iterùm id accidat, poterit sine graui stare peccato, secus si frequenter, quia onus graue satis imponitur, & quod occasio esse poterit vt Indi ad Ecclesiam non accedant, & sic multa spiritualia detrimenta patiantur. Neque ex eo quòd post auditam Missam laborandum dicitur, grauamen conscientiæ remouetur, quia præcepta circa Missam, & cessationem à seruilibus, diuersa sunt. Quòd si licitus est labor, etiam ante auditam Missam licebit: immò & Missam omittere in casu, de quo loquimur, videtur asserendum. In oppidis siquidem Indorum Missa non primo manè, sed circa meridiem dicitur, & frequentissimè post illum. Cùm ergo labori antemeridianæ horæ impendendæ sint, difficile erit sic laborantes ad Missæ auditionem compellere, defatigatos equidem, & ad prandium inhiantes: cùm aliàs sint plurima in operibus, quæ commodè interrumpi nequeunt. Et in agrorum cultura specialis est difficultas, in eo scilicet quod sic laborantes opportuno tempore ad Missæ auditionem conueniant. Circa hoc ergo cautiùs, & eatenus securiùs oportet procedamus. Eo non obstante, quod Parte 6. n. 361. & 362. est dictum, quia ibi de coactione nihil, & solus titulus necessitatis inspectus, de quo Auctor. Neque dispositio circa campanæ pulsum, de quo ibidem, ad remotiores potest extendi, qui tamen sint obligati ad Missam, nec tamen possunt eiusmodi pulsum audire.

SECTIO XVII.

An Parochi Indorum confiteri Sacerdoti non approbato possint, si alius non adsit. Et quid de Paræcianis.

DIctum de hoc à Nobis Parte 1. Au [Generalis prohibitio circa non approbatos.]ctarij n. 364. & seqq. & Parte 2. num. 196. & seqq. Et circa necessitatis casum n. 209. de quo Auctor citato Tract. 7. Sessione 1. in qua, eorum sententia adducta, qui potestatem huiusmodi Parochis inesse censuerunt, etiam extra necessitatis articulum, affirmat eam iam non posse sustineri propter Cardinalium declarationem. Quia verò circa declarationes eiusmodi obuia apud plures euasio extat ex eo quòd non habeantur authenticæ, & ita non habere vim legis, non videtur sententia dicta ex ea parte penitus infirmata, vnde ad Decretum Alexandri VII. recurrendum, cuius Auctor non meminit, nec meminisse forsan potuit illius notitiam non assecutus, de quo Nos citatis locis.

Circa casum autem necessitatis, qui in [Circa casum necessitatis quid à Synodo Quiten. prouisum. Et de extensione ad Paræcianos.] oppidis Indorum remotioribus occurrere potest, id vt probabile proponit, iuxta dicta à Nobis citato nu. 209. addens in Quitensi Synodo concessum Parochis Indorum in Montanis degentibus vt confiteri possint Sacerdotibus non approbatis, quibus eò contingat appellere. Quod extendendum censet ad Paræcianos vt possint similiter confiteri, ex rationabili præsumpta Pontificis voluntate, pia inquam, & tenellis Ecclesiæ filijs perutili, quando in hebdomada sancta defatigati nimio labore Parochi adiutorio indigent, nec nisi rarò consequuntur. Quæ quidem ratio probat etiam vbi Parochus non adest: idem pariter dicendum, si tempus obligationis instet, vnde & similiter ab eodem affirmatur. Quod tamen negant Trullench in Bullam Cruciatæ Lib. 1. §. 7. Cap. 2. n. 2. P. Mendus in eamdem Disputat. 22. n. 111. & Leander à SS. Sacram. Parte 1. de Sacramentis Tract. 5. Disput. 9. Quæst. 57. qui tamen probabile censet oppositum. Et quidem si citati scriptores genium Indorum agnoscerent, de illis fortè aliter censuissent.

Vbi & inquiri meritò potest, an in casu [Quo titulo illa stare possit, & qualis videatur admittenda.] priori, quando scilicet Parochus adest, sit necessarius recursus ad præsumptam Pontificis voluntatem? Vel dici possit in Quitensi diœcesi, & in alijs, vbi idem dispositum inueniatur, approbationem Synodi ad id extendi eo ipso, quòd approbatum statuat Sacerdotem ad Confessionem Parochi excipiendam. Et generaliter quidem non videtur admittendum, quia potest eo tempore Sacerdos non approbatus accedere, quo obligatio adimplendi præceptum non instet, cùm tamen Parocho sit necessaria Confessio ob grauis criminis conscientiam. Si autem adimplendi præcepti obligatio vrgeat, videtur equidem extensio consequenter admittenda: quia magis necessaria est facultas dicta pro Indis, quàm pro Parochis: hi enim elicere actum contritionis possunt, vel qui talis ab eisdem reputetur, & sic celebrare; quod tamen Indis est perdifficile. Vnde credendum est Synodum maiori necessitati succurrere voluisse. Immò etiamsi tempus adimplendi præcepti non instet, videtur idem dicendum, quia Indi suis Parochis valdè confitentur inuiti, vnde frequentia timeri sacrilegia possunt: cui grauissimo incommodo non apparet credibile superiorum prouidentiam subtracto remedio defuisse.

Et cùm etiam graue incommodum ap [Dispositio Synodi Quitensis an omnino necessaria.]pareat in eo quòd Parochus Confessionis sit subsidio destitutus, propter quam rationem à præfata Synodo id dispositum est, quod vidimus; videtur equidem sine dispositione prædicta posse illum non approbato confiteri iuxta formam à Concilio Tridentino traditam. Licet enim contritionis actum elicere possit, id non est ita facile; & carere gratia Sacramenti adeò necessaria inter peccandi occasiones sanè grauissimas constitutum, damnum est proculdubio ingens, propter quod prædicta Synodus de remedio iam explicato prouidit. Quod quidem dici potest non ideò adhibitum, quod omnino necessarium videretur, sed ad certitudinem adstruendam approbatione Sacerdotis, qui à Parocho sufficiens iudicabitur; id siquidem oportebit ab eôdem explorari: adeò enim ineptus esse poterit, vt nequeat ipsi negotium conscientiæ debita cum securitate committi. Quamuis, si Parochus doctus sit, ea possit superari difficultas instructione præuia, vt est grauium scriptorum recepta doctrina, pro qua videri potest P. Dicastillus Tomo 2. de Sacramentis, Tract. 8. Disput. 10. n. 340. & 344. & Leander de eisdem Parte 1. Tract. 5. Disput. 11. n. 105.

Quia verò respectu Paræcianorum ea [Notanda doctrina circa casus necessitatis.] instructionis adhiberi diligentia nequit, non videtur talis ad eorum Confessiones audiendas exponi. Circa quod tamen non omittendum, quod apud eumdem P. Dicastillum occurrit num. 352. [P. Dicastill.] vbi ita scribit: Immò non desunt aliqui Recentiores, qui putent id licere in casu grauis neceßitatis, etiam non extremæ, vt si defectu aliorum Confessariorum aliquis populus longo tempore destitutus maneret: tunc enim satiùs putant confiteri sic ignoranti, quàm tamdiu manêre sine Confeßione; cum obligatione tamen posteà confitendi coràm idoneo: quod non videtur improbabile; non tamen necessarium esset sic confiteri extra extremam necessitatem, aut morale periculum incidendi in illam tempore, quo non sit neque alia, neque illa copia Confessoris. Sic ille: quod ad Indorum Parochos videtur posse pariter applicari. Cùm enim illi sciant Indos suis Parochis inuitos confiteri, & periculum sacrilegiorum, quod diximus, esse certissimum; nec sit medium aliud secundùm præsentem statum, quo illi possit obuiari, nisi copia facta Sacerdoti tali excipiendi eorum Confessiones, non videtur improbabile sic posse facere, iuxta prædictorum Auctorum sensum. Si addamus Indos sic Confessos non esse obligandos ad iterandas Confessiones, sed sua bona in fide relinquendos; ne damna, quæ præfato agendi modo vitare curatum est, obligatione iterationis exposita, cum eorum maiori detrimento recurrant. Cùm aliàs plurium ac grauissimorum scriptorum sententia sit non esse iterandam Confessionem factam cum Confessario valdè ignaro, vt videri potest apud citatum Leandrum suprà Disput. 5. Quæst. 84. qui agmen eorum adducit. Sed videat Parochus an in huiusmodi vagis sacerdotibus cum ignorantia alia morum inquinamen [Admonitio momenti magni.]ta concurrant, propter quæ solet illis approbatio denegari. Quod cùm accidit, arcendi vtpotè lupi ab ouili Christi, & maiora damna ex administratione Sacramentorum futura penitus præcauenda. Quidquid de Parochi ipsius confessione sit, in qua nullum potest timeri periculum.

SECTIO XVIII.

De obligatione Jndicorum Parochorum circa Officij Canonici recitationem, & restitutionis obligationem ex illius defectu.

Agit de hoc citatus Præsul Lib. 1 Tract. 8. & vix quidquam habet speciale, quod pro Indicis Parochis possit vt talibus deseruire, cùm sint traditæ ab eo doctrinæ omnibus communes. Nos Tomo 1. Thesauri Tit. 16. n. 15. & seqq. & n. 49. magis specialia discussimus, vnde non videtur vlteriori opus discussione. Illud quisquam fortè contrarietatis arguit, quod Seßione 1. n. 2. & Sessione 4. num. 6. [Contrarietas in Assertis D. Quiten. circa quantitatem restitutionis.] habetur: in priori siquidem asseritur Parochum, si quintam partem reddituum beneficialium restituat, satisfacere obligationi ob Officij omissionem incursæ: in posteriori autem tertiam partem esse sufficientem affirmat. Sed cùm se referat ad locum priorem, videtur error ex scribentis incuria, benignam interpretationem, & viro tanto dignam adhibendo.

Item Sessione 4. nu. 7. statuit ad satisfa [Alia circa obligationem attentionis.]ciendum obligationi, & submouendum restitutionis onus, Beneficiarium debere Officium Sacrum studiosè & deuotè recitare: Si enim voluntariè distrahatur, neque satisfacit, neque onus restitutionis euitat: id quod repetit num. 8. Sed Sessione 6. in fine adducta prædicta sententia, sic concludit. Sed licet hæc opinio sit magis communis & recepta, plures Auctores secus iudicant, arbitrati ad huiusmodi præceptum adimplendum non esse necessariam attentionem quampiam, & voluntariè distractum illi satisfacere. Fundamentum est, quia non potest prohiberi aut præcipi illud, quod nequit puniri, quia neque cognosci aut iudicari: Ecclesia autem extra actum Confessionis nequit cognoscere, aut iudicium ferre de actibus internis, & ita neque eos præcipere aut prohibere. Cumque attentio & deuotio sint actus interni & occulti, de quibus iudicare Ecclesia nequit, hinc est non posse ad actus dictos suis præceptis obligare. Sic Layman. Iuxta quæ id, quod Auctor absolutè statuerat, videtur reijcere, & contrarium placitum amplexari.

Et Patris quidem Layman locum, indi [P. Layman quæ sit legitima sententia, cui adscripta, alia circa prædictam obligationem.]cio non visi, & ita operæ pretium erit eum loquentem excepisse, & peculiarem exhibuisse doctrinam ex Lib. 4. Tract. 1. Cap. 5. nu. 10. vbi postquàm vti probabilius proposuit necessariam esse attentionem, & contrariæ sententiæ graues esse patronos asseruit, quos & recensuit, ita subdit: Hæc sententia non caret omni probabilitate: non quòd existimem, Ecclesiam internam attentionem in oratione concomitanter præcipere non posse: nam sicut Christus fidelibus lapsis præcipit Confessionem Sacramentalem, ita Deus omnibus, præsertim Clericis, per legem naturæ præcipit orationem veram: Ecclesia autem vtriusque tempora designare potest. Verumtamen non satis nobis constat vtrùm Ecclesia tanta cum obligatione præcipere voluerit, cùm ipsi sufficere videatur, si præcepto suo à Ministris obtineat vt in choro, vel extra chorum publicas orationes decenter psallant vel pronuntient; de interna autem deuotione iudicium Deo committat. Sicut S. Antoninus ait. Saltem hæc sententia ad id Confessario inseruiet, vt Beneficiatis Horas Canonicas sine vlla interna attentione persoluentibus fructuum restitutionem non imperet, sicut annotauit etiam Corduba Lib. 4. Quæstionarij q. 13. in fine. Toletus Lib. 2. Cap. 11. Castro de lege pœnali, Lib. 2. Cap. 5. Henriquez Lib. 9. Cap. 25. n. 5. Quia negari non potest hoc etiam cantu, vel prolatione externa precum ab Ecclesia institutarum, [Notanda doctrina.] & populum ædificari, & quatenus nomine & imperio Ecclesiæ funduntur, aliquid à Deo impetrari posse, non minùs quàm si Sacræ cantiones organis musicis personent, vt Corduba annotauit citato loco. Hæc ille: ex quibus habetur non posse ipsi sententiam, pro qua citatur, & eius fundamentum ab eo improbatum adscribi. De quo dictum à Nobis Parte 1. n. 559. & seqq.

Et de eodem disserens D. Michael Ferro [d. Michael Ferro Manrique.] Manrique Parte 2. qq. moralium & vicarialium quæst. 115. sic loquitur: Placet etiam mihi quòd Confessarij in Parochis & Episcopis moderentur arbitrio suo quænam pars sit restituenda proportionata cum oneribus, sicut Leßio & Toleto placuit, aduer [Regulæ circa restitutionem in materia præsenti.]tendo quòd multò maior debet esse Canonicis, & Dignitatibus Ecclesiarum; nam illi non habent onera, quæ Episcopi & Parochi habent, & sic debent plus restituere quàm isti. Præsertim debent etiam plusquàm Canonici restituere Dignitates, & adhuc omnes fructus, quia ipsi nulla onera habent, nec residere curant. Itaque moderandum est arbitrium proportionabiliter cum oneribus.

In Dignitatibus & Beneficijs simplicibus nulla onera habentibus, ad omnes fructus.

In Episcopis & Parochis vel quintam, si leuia onera; vel quartam, si grauia: possunt namque ex magnitudine locorum vel subditorum, aut ex paruitate, leuia seu grauia reputari.

In Canonicis, si Ecclesiæ fuerint multitudine negotiorum & Capitulorum plenæ, ita vt onera sint etiam grauia, quartam restituant, si verò leuia fuerint, tertiam.

Et hanc etiam tertiam restituant Beneficiarij simplices onera habentibus: (corrige habentes:) quia aut nulla habent, & tunc omnes fructus debent restituere, vt suprà n. 7. aut sunt parui momenti illa onera, & ita pro illis illam tertiam pauperibus aut fabricæ persoluant: quòd si adeò exigua sint onera Beneficiorum simplicium, ego non solùm illam tertiam imponerem, sed solùm vnam partem Beneficiario simplici relinquerem: Sed in re incerta regula fixa dari nequit, vnde prudentis Confessarij arbitrio cum eruditis assumpto relinquendum est. Sic ille: in cuius [Quid circa illas obseruatione dignum.] assertis id, quod de Dignitatibus dicitur, ad Indicos non est trahendum, eadem siquidem onera, quæ Canonici habent, vel si prærogatiuam quampiam, ea tantæ considerationis non est, vt pro statuenda differentia in ordine ad restitutionem debeat reputari. Deinde vers. In Episcopis error est manifestus, dum grauia opera pro leuibus, & leuia pro grauibus apponuntur. Postrema autem resolutio satis est rationi consona, si posset facilè deprehendi onerum quantitas; quod tamen non ita euenit, vnde communes regulæ sine scrupulo poterunt obseruari.

SECTIO XIX.

De Coadiutoribus Indicorum Parochorum.

QVæ circa hoc habet citatus scriptor [Coadiutores cum futura successione vt stet datos aliquando.] Lib. 1. Tract. 9. communia Parochis omnibus sunt; inter quæ tamen illud occurrit speciale, quod habet Seßione 1. num. 5. coadiutorias scilicet cum futura successione, licet prohibitæ à Concilio Tridentino sint Sessione 21. Cap. 6. de Reformat. (vbi reponendum Sessione 25. Cap. 7. de Reformat.) & ita obseruatum fuerit vsque ad Pontificatum Sixti V. post illum tamen in vsu fuisse, non solùm apud Pontifices, sed etiam apud Episcopos ita solitos Parochos constituere, quibus plenæ sunt Ecclesiæ: pro quo adducit Barbosam de Iure Ecclesiastico Lib. 3. Cap. 10. n. 32. & Machadum Tomo 2. Lib. 4. Parte 2. Tractatu 3. & 4. (corrige, & adde Tract. 4. Documento 1. n. 2.) addens in Quitensi Episcopatu ita factum à doctis Prælatis à viginti retrò annis: se tamen id non [Non licere statuitur.] facturum protestatur. Et iure quidem optimo, cùm manifestum sit Beneficia huiusmodi esse Regij patronatus, vnde sine Regia præsentatione nequeunt prouideri. Immò nec sufficiet eum, qui Regio nomine patronatum exercet, prouisione tali esse contentum, quandoquidem in ea debet forma præscripta seruari, præcedente scilicet concursu, & trium nominatione, ex quibus vnus eligatur ad institutionem canonicam præsentandus.

Sed dubium esse potest an disponi pro [Vtrùm seruata ordinariæ prouisionis forma, & quid pro eo faueat.]uisio queat forma prædicta seruata, ad eum modum, qui cum emeritis, aut iubilatis Professoribus in Academijs solet obseruari, vt illis dentur temporarij successores, cum competenti salarij assignatione, præcedente oppositorum concursu, eôdem sanè ritu, qui solet, cùm de proprietate agitur, obseruari. Et videtur in eo non esse apertam repugnantiam, stante praxi, de qua scriptores citati, vt scilicet viuentibus Parochis, sed impeditis, coadiutores cum successionis iure tribuantur. Vt enim in Indijs id fieri possit solùm videtur ius patronatus obstare: atqui patronus suas partes obit in prouisione huiusmodi, & à Regibus nostris Apostolica erga id concessione suffultis præstituta forma seruatur: ergo non est cur debeat talis prouisio damnari. Immò videtur meliori modo necessitati Ecclesiæ consuli, quàm si coadiutor alia ratione conferatur, quandoquidem de illius sufficientia magis constat, iudicio Examinatorum adhibito, & quod ad mores attinet, Episcopi & patroni adhiberi solita diligentia, penitius explorato.

Sed quidem licet prouisionis talis modus [Negatur absolutè, & Auctorum esse præsidio destitutum.] non videatur penitus improbabilis, non est tamen vllatenus admittendus, neque ad praxim aduocandus, quæ hucusque non extitit. Et quidem Barbosa, ex quo nonnullos allegante, & iuxta eorum mentem locuto, Machadus id protulit, quod vidimus, de coadiutoria cum iure successionis, de Parochis non locutus citato loco de Iure Ecclesiastico, neque in alijs, vbi de Coadiutoribus tractationem adornauit, scilicet de Potestate [Illustriss. Barbosa.] Episcopi Allegat. 53. n. 7. & seqq. De Officio Parochi Parte 2. Cap. 23. & circa Caput. 6. Sessionis 21. Concilij Tridentini in Declarationibus, vbi sic habet: Arguuntur hoc decreto Episcopi, qui ex caussa infirmitatis constituunt in Parochialibus Vicarios perpetuos, data etiam Rectori facultate de non residendo. Sic ille. Decretum autem Concilij sic se [Concilium Tridentin.] habet: Episcopi etiam tamquam Apostolicæ Sedis delegati eisdem illitteratis & imperitis, si aliàs honestæ vitæ sunt, Coadiutores aut Vicarios pro tempore deputare, partemque fructuum eisdem pro sufficienti victu aßignare, vel aliter prouidere poßint, quacumque appellatione & exemptione remota. Sic illud: cuius pro imperitis dispositio, ad alios similiter impeditos communiter aduocatur, vt videre etiam est apud P. Palaum Tomo 2. Tract. 13. Disput. 1. Puncto 9. nu. 5. & 6. iuxta quod locutus citatus scriptor, qui citata Allegatione 63. n. 11. sic etiam [Auctor idem.] scribit: Nota tamen vnum casum, quo Coadiutor datus per Episcopum vel Legatum, erit perpetuus: videlicet quando dabitur infirmo consentienti, cui infirmo decernuntur per Episcopum alimenta in bonis Beneficij. Abbas in Cap. Tua nos, in fine de Clerico ægrot. Gambara d. tit. (Libro scilicet 4. de Officio Legati à latere) de Coadiutoribus num. 16. Hæc ille: qui dum vnum casum excipit, alios excludit. Sed neque de perpetuitate locutus cum iure successionis, sed per contrapositionem ad paulò ante dicta in hunc modum: Potest etiam ab Episcopo dari Coadiutoria temporalis & reuocabilis, cùm Ecclesiæ, seu Beneficij Rector, qui senio, vel morbo non perpetuo nec incurabili, factus est inutilis & impeditus ministrare &c.

Habet ergo præfatus dicendi modus sa [Ex defectu necessitatis arguitur.]tis exiguum ab auctoritate præsidium, pro quo & necessitas nulla, quandoquidem id, quod per Coadiutores eiusmodi obtineri potest, valet etiam per temporalem, cuius minùs conuenientem agendi rationem potest proprietarius congrua animaduersione corrigere; quod tamen erit satis difficile cum eo, qui ius est ad successionem adeptus, à quo & timere sibi potest, ne scilicet vitæ aliquatenus insidietur: quod periculum à Iure prouisum, & ideò varijs in locis prouisio Beneficij nondum per mortem vacantis ab eo penitus reprobata. Neque obstat quod habet P. Palaus [Vt illam explicat P. Palaus.] suprà num. 10. vbi ita scribit: Quòd si vrgeas futuram successionem concedere non esse Ecclesiæ necessarium neque vtile; tametsi vtile & necessarium sit signare Coadiutorem; negandum est; sæpè enim hoc est necessarium, vel saltem vtile, vt sic Coadiutor maiori cum auctoritate munus exerceat, diligentiùs procedat, & subditis charior sit. Azor 2. p. instit. moral. c. 2. q. 2. in fine. Sic ille. Non inquam obstat, quia de prouisione loquitur à Pontifice facta iuxta dispositionem Concilij Tridentini citato Cap. 7. qui non obstantibus, quæ communiter censentur obstare, potest in Canonico iure dispensationem adhibere.

Et Pater quidem Azor id asserit, quod [Sicut & P. Azor.] citatus Auctor eidem adscribit, sic enim præfato loco: Nec desunt iustæ caussæ, quibus Romanus Pontifex id faciat. Nimirùm huiusmodi adiutor datur vt maiorem habeat auctoritatem in Ecclesiæ gubernatione, cùm sit in ea successurus. Deinde vt solicitiùs, diligentiùs, & feruentiùs suo Officio fungatur. Accedit quòd cùm habeat adiutor ius succedendi, magis amatur, suspicitur, colitur, & pluris habetur à populo sibi commisso, ac proinde ei citiùs, faciliùs, & promptiùs obediunt ac parent ij, quibus præest, & ipse maiorem curam & solicitudinem habet erga eos, quos regit, & eos magis agnoscit tamquam oues. Hæc ille: qui iustas cùm caussas inter [Qui minus exactè videntur locuti.]uenire posse asserat vt Romanus Pontifex id faciat, quod posse illum facere profitetur, nullam profectò adducit, sicut & P. Palaus, quæ non probet id esse generaliter conueniens, vt scilicet adiutor maiori cum auctoritate & diligentiùs se gerat, & subditis charior sit, sicut & subditi eidem chariores. Sed quia conuenientiæ prædictæ grauissimo incommodo optandæ, & vero etiam captandæ mortis eliduntur: dici debet Pontificem non propter illas dispensare; sic enim nullum ipsis in Iure fuisset obiectum obstaculum, sed ijs attentis contrarium disposuisset: Verùm ob rationes peculiares iudicari potest vtilis dispensatio, non obstante inconuenienti præfato, quod sibi persuadere valet Pontifex in casu, de quo agitur, non extare, attenta scilicet adiutoris conditione, sicut etiam adiuti; cùm inter eos possit vinculum speciale mutuæ beneuolentiæ recognosci, & adiutor ad petitionem adiuti veniat subrogandus, vt in casu de quo in Cap. Petisti, 7. q. 1.

SECTIO XX.

Negotiatio vt sit Indicis Parochis prohibita, vbi & generalior doctrina.

DIctum de hoc à Nobis in Thesauro [Extra Parochiæ terminos nequit Parochos Indos agri laboribus occupare.] Tomo 1. Tit. 9. Cap. 12. §. 3. 4. 5. & 7. de quo & Quitensis Præsul Lib. 1. Tract. 13. Sessione 3. & seqq. vbi inter alia affirmat Parochum, qui vt pœnas Concilij 3. Limensis euadat, de quibus Act. 3. Cap. 5. agrum emit, vt sementem in eo faciat, aut gregem pascat, extra Parochiæ terminos, sed Indorum suorum adminiculo, reuera in legem committere, & pœnis obnoxium remanere. Quod probat, Quia licet id in speciali prohibitum non appareat, & lex quia pœnalis odium præseferat, & ita restringenda videatur; re tamen vera odiosa non est, sed fauorabilis potiùs, cùm ad Indorum commodum ordinetur, quibus vti iniuriam patientibus potiori [Lex pœnalis vt obliget ob identitatem rationis.] est rationi fauendum. Præterquam quòd lex pœnalis ob identitatem rationis extenditur ad casum non expressum, & multò magis ad eum, in quo legis ipsius ratio magis deprehenditur militare: pro quo ex Antonio Gomez circa l. 80. Tauri nu. 28. exempla nonnulla producit. Ita Sessione 5. n. 2. Sed verò doctrinæ præfatæ non sunt ita certæ, vt negari probabiliter non possint; vt negat Auctor adductis etiam exemplis quod ad legem pœnalem spectat, & de Synodalibus statutis loquens Lib. 5. Tractatu 4. Seßione 8. n. 3. neque illis est opus in præsenti, vbi generalis decisio casum prædictum manifestè comprehendit verbis illis: Aut agros colere. Siue ergo illi intra Parochiæ limites sint, siue extra illos, prohibitio vrget, cùm [Genuinum fundamentum Assertionis.] generalis sit, & magis extra limites dictos, quam intra illos vrgeat, ob maiorem laborem, & euidentiora incommoda à proprijs laribus remotiorum.

In eadem Sessione nu. 4. asserit non esse [Circa emptionem animalium vt meliorata vendantur.] negotiationem Clericis prohibitam, si vitulos & mulas emant in pascuis nutriendos, & maiori vendendos pretio, cum Barbosa, P. Molina, P. Palao, & Carolo de Grassis, de quo & Nos suprà n. 152. Id autem Parochis non licere; sic enim citatum Concilium: Neque pecora quæcumque alere præter necessaria ad victum. Videnda autem, quæ citato loco à Nobis dicta, vbi aliquæ pro equis & mulis moderationes adhibitæ. Præter citatos autem Auctores, quamplures alios adducit D. Mi [Vt eam impugnet modernus Auctor.]chael Ferro Manrique Parte 1. qq. moral. q. 94. qui tamen oppositam sententiam vti probabiliorem defendit. Et nu. 7. testatur quemdam Parochum ob negotiationem dictam condemnatum, ex eo quòd animalia præfata in locis communibus populi sicut ceteri laici nutriebat, fuisseque illi præceptum, vt in posterùm se abstineret. Addit autem n. 8. quòd si pascua essent propria, non ita repugnaret, quamuis scrupulo non careat ob occupationem Clericorum in lucris talibus, cùm animalia aliquo anni tempore transeant ad alia loca, ex quo eueniat illos à suo retrahi ministerio. Fundamentum ex dispositione Iuris assumit, in quo permissio tantùm illius lucratiuæ contractationis habetur, quæ ex artificio consistit, quando scilicet res emptæ mutata forma venduntur, vt videre est in Cap. Numquàm de Consecrat. dist. 5. vbi ponuntur exempla: cùm tamen in prædicta negotiatione artificij nihil appareat: vnde quia casus iste in lege omissus, dispositioni Iuris communis relinquitur ex Textu in l. Commodissime, de liber. & posthum. & ita standum dispositis toto Titulo Ne Clerici vel Monachi. & Cap. finali de vita & honest. Clericorum. Sic n. 9.

Sed hæc non vrgent; nam in Iure ipso [Ab eo adducta non vrgere.] pro licita huiusmodi contractatione fundamentum habetur, scilicet Cap. Eijciens, 88. dist. vbi ita dicitur: Sed omnes homines videntur esse mercato [Cap. Eijciens 88. dist.]res. Ostendam ergo quis non sit negotiator, vt qui talis non fuerit, eum intelligat esse negotiatorem. Quicumque rem comparat, non vt ipsam rem integram & immutatam vendat, sed vt materia sibi sit, [Quis dicatur negotiator.] inde aliquid operandi, ille non est negotiator. Qui autem comparat rem, vt illam ipsam integram & immutatam dando lucretur, ille est mercator, qui de templo Dei eijcitur. Sic ibi. Atqui in casu nostro res immutata non venditur, vt constat: Ergo. Si dicas in eo non emi materiam, ex qua aliquid emptor operetur. Contra est, quia benè stare potest talis loquendi modus, quandoquidem emptor industria sua ex equino pullo facit equum, & sic in alijs; vnde est materia, circa quam per se, aut per alium, operatur. Neque proprium requiritur artificium cùm sufficiat cura circa mutationem, quæ quidem maior esse possit, quàm in canistro, de quo citato Cap. Numquàm ex D. Hie [D. Hieron.]ronymo sic dicitur in Epistola ad Rusticum: Vel canistrum lentis plecte viminibus. Vimina siquidem in canistro sub propria apparent forma, cum aliquali tantùm inflexione; cùm tamen equus perfectus à se pullo valde diuersus habeatur.

Quod autem ex citato Cap. Numquàm [Cap. Numquam congrua expositio, vt Assertioni non obstet.] profertur, satis est leue: licet enim ibi casus præsens non videatur inclusus, non ideò tamen excludendus; aliôqui præter fiscellas iunco textas, canistra viminibus plexa, lina piscibus capiendis aptata, conscriptos exempta charta libros, nullius alterius artificij opera licebit diuendere; quod constat quàm sit absurdum. Non ergo hîc locum habet, quod de casu omisso dicitur, qui relinquitur dispositioni Iuris communis. Id enim tunc accidit, cùm casus omittitur, in quo non est eadem ratio, quæ in alijs ratione exempli propositis, ex quibus potiùs ad similia desumendum argumentum, vt ex multis probat Tiraquellus l. Si vnquàm. vers. libertis, n. 37. C. de reuocand. donat. Pro quo & Marius Antonius Lib. 2. variar. resolut. in 56. n. 26. citans Glossam in Cap. Quod Dei timorem, de statu Monachorum, vbi nec verbum, quod, vt admonui aliàs, apud Iurisperitos est frequens textibus sine delectu congestis. Vt omittam quod Glossa citati Capitis obseruat ex ipsa D. Hieronymi attestatione deductum, scilicet ibi de Monachis esse sermonem, & quod de illis dicitur, ad Monachos non pertinere.

Ex quibus videtur colligi eum, qui emit [Circa ementes metalla, uvas, triticum &c, quid tenendum, cum mutata venduntur.] glebas metallicas, ex quibus eliciat argentum, vuas ad vinum conficiendum, triticum pro panibus, & lanam pro pannis non esse negotiatorem, quia res emuntur, vt mutatæ, nec parùm profectò vendantur. Negat id tamen Dom. Quitensis cit. Sessione n. 5. ex eo quòd ad confectionem dictam conducuntur operarij, quorum labor emitur. & ita lucrum est fructus emptionis à Iure prohibitæ. Si tamen emptor habeat familiares domi, quorum opera id præstare possit, aut ipse circa aliqua sit industrius proprijs manibus disponenda, non esse negotiationem affirmat cum P. Palao Tom. 2. Tract. (corrige 12.) Disput. vnica. Puncto 11. n. 16. qui P. Molinam adducit, quem & Nos citato §. 7. n. 177. Sed id Parochis Indorum non esse concedendum subdit ob Concilij Limensis prohibitionem. Et attenta quidem præfata doctrina, de qua nu. 151. illatio videtur penitus admittenda, siue conductis, siue non conductis administris prædicta fiant, dummodò scandalum absit, quod non debeat paruipendi. Et quidem cùm admittatur Clericum per se, aut per familiares posse præfata conficere, ratio discriminis satis videtur infirma; nam vt familiares laborare possint emenda sunt instrumenta, & talis emptionis fructus est lucrum ex venditione reportatum: & hoc non obstat: ergo nec illud. Et quod ad panes attinet videndus citatus Ferro Manrique Parte 2. Quæst. vltima.

Seßione 6. probat Parochum tenue sti [Parochus tenuè stipendium habent vt possit negotiari.]pendium habentem posse ex dispensatione Episcopi negotiari; & etiam sine illa, si commodè nequit adiri, attenta necessitate, quæ latè patet, cùm Parocho non solùm necessaria sint quæ ad victum spectant, sed etiam quæ ad decentiam status, solutionem Quartæ funeralis, & contributionem pro Seminario. Addit tamen id sine scandalo faciendum, & necessitatem futuram ineuitabilem, claram, & patentem. De quo à Nobis dictum citato §. 5. & speciale illud hoc adijciendum lo o iuxta docti Præsulis assertionem, scilicet debere Parochum Episcopum adire, & eius dispositioni stare. Tunc sic. Episcopus necessitatem claram & patentem esse deprehendit: ergo & iudicare debet non teneri Parochum ad ea, ad quæ stipendium se nequit extendere. Tunc vltra. Ergo & non teneri ad funeralis Quartæ solutionem; & ita immeritò inter necessarias obligationes illa computatur. Dispensare autem vt Parochus habeat, vnde soluere illam possit, nullo modo videtur admittendum. Immò etiamsi Parochus talis per negotiationem id obtineat, quod & ad victum, & ad decentiam status est ipsi necessarium, ad Quartæ solutionem non videtur obligandus, quia pro solutione huiusmodi solius stipendij est quantitas attendenda.

Clericos & Parochos posse per alios ne [Circa negotiationem per alios.]gotiari dictum à Nobis citato Cap. 12. num. 147. 148. & 155. cum grauissimis scriptoribus. Circa quod citatus Ferro Manrique Part. 2. Quæst. 102. contrarium tenens Theologos sibi aduersantes sine debita moderatione sugillat, ita scribens: Sed cùm hæc quæstio purè Canonica sit, & ex regulis [Ferro Manrique negat Theologis huiusmodi tractationem, & eas quæ ad forum conscientiæ spectant.] Canonicis inferenda sit obligatio quo ad peccatum in foro conscientiæ, cur Theologus in illam manum mittat? Si Iurisperitus aliquam quæstionem de Trinitate, seu Incarnatione &c. disputaret, nonne repulsam mereretur accipere? Ergo similiter ipsum Theologum mereri dicendum est, nam ipse quidquid de his materijs Canonicis scribit, à nostris regulis & DD. delibat. Idem ergo delibare poterat Iurisperitus de regulis & DD. Theologicis. Cùm ergo hoc non agat, sed suis Magistris relinquat, hoc ipsum agere & relinquere debuerunt Theologi DD. cùm scriptum sit, Tractent fabrilia fabri, vt diximus supra q. 91. Sic ille, qui citata à se Quæstione acriter inuehitur in Mag. Petrum de Ledesma, & eum secutos Thomistas in sententia, de qua ibi, & de qua etiam Nos citato Tit. 6. n. 16. ad vsuras pertinente, sic num. 7. concludens: Licet enim D. Thomas aliquas quæstiones, & plura scribat de materijs Iuris 2. 2. à q. 47. vsque ad 171. vt ait Lessius in initio Tractatus de iust. & iure; quidquid ipse D. Thomas docuit & scripsit, diuinitus infusum fuit, vt in ipsius Festo legit Ecclesia: vnde quid mirum quòd ne dum Theologus, verùm Iurisperitus exisset ex consortio sermonis Dei, vt Moyses. Ergo talis scriptor in alienam messem manum non mittit, sicut alij Theologi ipsum consortium non degustantes mittunt & inijciunt. Hæc Auctor, cuius & illa: Quare nec eius opinio procedere potest, nec interest à Discipulis D. Thomæ sequutam, ipsi enim à prædicto Ledesma non relati, debent sicut & eorum Magister Iuris regulis se in casibus conscientiæ rerum moralium conformare, quorum Iurisprudentia & mater & parens est: ideò ad eos iuridicè respondendos Iurisperitus aptior consulendus est. Video namque Theologos materias Canonicas & legales disputare quasi Iurisperiti, ideò quia manum in messem alienam mittunt, multa docent emendanda: sed non video Iurisperitos materias Theologicas disputare, nec imprimere; ideò ab illo defectu liberantur. Hæc ille, Canonibus Grammaticæ non consultis, quæ regularum congruè loquendi & mater & parens est.

Et satis prætereà leuia & futilia; nec dee [Eius leuia & futilia asserta confutata.]runt qui etiam ridicula non vereantur affirmare; immò seueriori etiam censura digna, cum dogma sit in Dei Ecclesia certissimum decisionem casuum conscientiæ ad Theologos pertinere. Et ita à Sede Apostolica obseruatum, quoties occurrunt huiusmodi quæstiones; Theologi enim pro eisdem decidendis consuluntur. Pro quo (vt de alijs taceam) extat Alexandri VII. Decretum, [Decretum Alexa. VII.] quo Propositiones ad conscientiam spectantes proscribuntur, in cuius Proæmio post alia sic habetur: Earumdem Propositionum examen pluribus in Sacra Theologia Magistris, & deinde Eminentissimis & Reuerendißimis DD. Cardinalibus commisit. In Tribunali etiam S. Inquisitionis pro opinionum censuris, quæ ad conscientiam spectant, non Iurisperiti, sed Theologi Qualificatores adsciscuntur. Et in quæstionibus huiusmodi cùm de peccato agatur, & de conducentibus ad æternam salutem, manifestum est rem agi Theologicam, & ita ad Theologiæ professores pertinere, ipsis etiam Iurisperitis ingenuè attestantibus. Vnde Alexander Consilio 1. num. 10. lin. 2. standum esse [Alexander.] potiùs ait Canonistis, quàm Theologis in ijs, quæ sunt iuxta ius diuinum secundùm moralem philosophiam; secus si secundùm salutem. Et Angelus de Perusio Consilio 59. sic ait: Cognitio eo [Angelus de Perusio.]rum, quæ respiciunt forum conscientiæ, spectat ad Theologos, quia eorum messis est. Sic ille. Videatur [Cardin. Tuschus.] Cardinalis Tuschus Tomo 4. Lit. F. Conclus. 447. & Tomo 8. Lit. T. Conclus. 299. Couarrubias in Proæmio ad relectionem in Regulam Peccatum ita [Couarrub.] scribit: Qua in re, etsi à Theologis, qui Tractatum istum (de Restitutione) radicitus conati sunt explicare, multa sint à nobis mutuanda: Iuris tamen vtriusque decisiones passim in medium adducemus: quippe qui opinemur ex eis potißimò restitutionis obligationem vel probari vel induci. Hæc ille: qui & in Clement. Si furiosus. Parte 3. §. vnico num. 6. ita loquitur: Sed & Caietanus in 2. 2. q. 64. arti. 2. multis rationibus contendit ostendere adhuc in animæ iudicio, & ex diuino instituto licitum esse hominem priuato occidere pro rebus defendendis: idcirco qui contrarium ex nostris tenuerunt, habent non admodùm sibi propitium Theologum magni profectò nominis. Sic magnum illud Iurisprudentiæ lumen, satis ostendens quanti fieri debeant Theologi rerum moralium Tractatores.

Iam quod ad D. Thomam attinet, vt ei [Ex D. Thoma qualis probatio.] demus, repugnantibus plurimis, qui contrarias S. Doctori in Quæstionibus citatis sententias amplectuntur, quia probabiliter tantùm fuisse opinatum arbitrantur: quid de alijs dicemus Theologis antiquitate & sapientia venerandis, qui similes sunt versati materias, & in celebrioribus Academijs nemine perstrepente pertractarunt? Nec vllo pacto videri potest absurdum Theologos circa Sacros Canones sedulam operam adhibere: sunt enim illi Sacræ leges: & legum materia Theologica proculdubio est, cùm actiones humanas dirigant, quibus est finis vltimus obtinen [Canonum notitia ad Theologos spectat, & qualiter.]dus. Quæ autem inter Theologos & Iuris Canonici Interpretes sit diuersitas doctè & eleganter ostendit P. Suarez in Proæmio Tractatus de legibus, vbi illud: Iuris ergo Canonici Interpretes per se, & ex proprio instituto superiori fine & ratione [P. Suarez.] Sacros Canones considerant: Theologia verò sub altiori ordine hæc omnia complectitur &c. Vbi in verbis illis Superiori fine typographiæ est error, cùm Sub priori fine apponi debuisset: fine inquam politicæ in Ecclesiastica Republica gubernationis ad forum externum spectantis. Quòd si in scriptoribus nonnullis aliqui non semel inueniantur excessus emendatione digni, id equidem non mirandum, quia in omnibus facultatibus non pauci deprehenduntur audaces, quod & in Iurisperitis non infrequens, dum circa Cap. Firmiter de summa Trinitate, & fide Catholica, aliàsque Theologizare nituntur. Quòd autem illi libros non edunt ad materias Theologicas spectantes, in promptu est ratio, quia videlicet illas non callent, pro quibus accurata Dialecticæ, Philosophiæ, & Metaphisicæ est notitia necessaria. Si autem con [Insignes Iurisperiti, qui & Theologi.]tingat aliquem peritum Iuris, in Theologicis etiam fuisse versatum, edat lectu digna, vti Alfonsus Tostatus edidit, publicus etiam Iurisprudentiæ Sacræ Professor; Martinus Bonacina Iure in vtrôque Doctor, & insignis Theologus, qualem erudita volumina protestantur. Quibus non immeritò accensendus Doctor Dom. Didacus de la [D. Doctor D. Didacus dela Rocha laudatus.] Rocha ex primarijs in Limana Academia Iuris Professoribus, & in eiusdem Regiæ ciuitatis Cancellaria Togatus Consul, post alia decursa subsellia eximia probitatis & sapientiæ laude, quam edita in Apocalypsim, & de purissima Deiparæ Conceptione genuina eius ingenij meditamina manifestant. Et ante illos & alios S. Raymundus de Peñafort, de quo videndus P. Mag. Ferdinandus del Castillo Lib. 2. historiæ Cap. 17. & hæc circa scriptoris inconsiderantiam satis, pij & docti aliàs, vt ad quæstionem, cuius occasione sunt dicta, calamum reuocemus.

Vult ergo ille Clericum non posse per [Clericum non posse negotiari per alium vt probet citatus Ferro.] alium negotiari, de quo & Parte 1. Quæst. 66. nisi adsit propria ipsius, aut suorum necessitas, qua censeatur honesta negotiatio. Probatque, Quia licet casus iste in Iure non habeatur expressus, constat tamen ex medulla & anima prohibitionis, vt ille loquitur: est enim illa ne Clerici distrahantur à diuinis: quod quidem negotiatione per alios neutiquàm euitatur; immò augetur distractio ex timore ne vsurpent & defraudent, quod non ita accideret, si per se negotiationi vacarent. Vbi autem est eadem ratio, eadem est & Iuris dispositio, ex ijs, quæ ad saturitatem congerit Tiraquellus Tractatu Cessante caussa, num. 100. & alij, quos adducit, id etiam extendentes ad pœnalia. Addit num. 9. se ita in praxi iudicasse, cum veritatem (verba illius sunt) eius obuiare non potuerim: quod iungendum alijs, de quibus n. 155. Esse etiam negotiationem huiusmodi mortale peccatum affirmat. num. 10. citatis pro sententia eadem Riccio & Genuensi. Et tandem num. 11. in Religiosos inuehitur dicto modo negotiantes, nec tantùm vt singulos, sed totos Conuentus, se in omnibus negotiationibus implicantes, cum id scientium scandalo, sumendo occasionem quòd ad suam sustentationem id faciunt: & posteà reliquiæ negotiationum sunt adeò pingues, vt ex eis ad plures contractus, emptiones, & venditiones cum lucro deueniant: quod est illicitum: nec Visitator Regularis est, sicut habent Clerici, qui moderationem inducat; vnde iudicium ei relinquendum, qui dixit: Est qui quærat, & iudicet. [Ioan. 8. v. 50.] Nam licet emptiones necessariæ sint, benè tamen possunt moderari, vt nimius excessus ex proposito quæsitus ad reuenditionem excusetur in Monasterijs, quæ illis non egent.

Ad quæ quidem iuxta dicta à Nobis citatis locis est obuia responsio: & negandum in [Eius diluitur fundamentum.] negotiatione per alios plus distractionis admisceri, cùm occupationis habeat parùm, licet timor quandôque solicitet, qui actus interior cùm sit, à ministerijs Clericatui proprijs non remouet; vnde non est eadem ratio, vt eadem etiam Iuris debeat esse dispositio. Quòd ab Auctore ita sit iudicatum vt asserit, erunt qui damnent, cùm abfuerit culpa in eo, qui est probabiliter operatus. Et ego cum illis, si pœna ordinariè infligi solita, est prorsus inflicta, vt videtur Auctor indicare. Quod ad Re [Religiosorum agendi ratio defensata.]ligiosos attinet, iniurium sanè, vbi non iam de negotiationibus per alios agitur, sed per se ipsos, & ab ipsis pariter affectatis, reuenditionibus, vt lucra ingentia, non vrgentibus necessitatibus, habeantur. Circa quod non nisi temerè iudicari potuit, nec vno ex capite: ex eo scilicet, quòd eo animo res emantur, & deinde vendantur, quòd si aliquis excessus sit, ad illum necessitas non compellat: cùm manifestum sit Religiosas Communitates his temporibus multa circa sustentationem incommoda sustinere. Et Scandalizari aliquos, quando quidquam eiusmodi sciunt, non miror, cùm & certum habeam etiam in reuenditionibus talibus magna sit moderatio, sitque prorsus licita iuxta Auctoris mentem, non defuturos, qui [In qua nec timendum scandalum.] scandalum patiantur. Proni enim sunt sæculares ad Religiosorum actiones in peiorem partem auocandas: quorum tamen post habendum iudicium Religiosi status conseruationi, neutiquàm obtinendæ, si ea quæ pro sustentatione opus sunt, non prouideantur. De ijs ergo dicendum cum Domino: Sinite illos: cœci sunt. Matth. 15. v. 14. de [Matth. 15. v. 12. & 14.] quibus accedentes Discipuli eius, dixerunt ei: Scis quia Pharisæi audito verbo hoc scandalizati sunt? v. 12. Pro quo videnda quæ diximus in Additionibus Tomi 1. Thesauri num. 139. & 140. vbi huic caussæ ex doctissimis scriptoribus habetur accommodata doctrina.

Citata etiam Quæst. 66. inquirit Auctor [Circa conductionem decimarum, vt eam illicitam statuat idem Auctor.] an Clericus possit redditus decimales conducere. Et pro parte affirmante adducit Abbatem in Cap. 2. Tituli, Ne Clerici vel Monachi num. 2. & etiam pro negante fundamenta proponit, concludens opinionem Abbatis procedere in redditibus ad Clericos pertinentibus singulariter: vnusquisque enim in sui potest conductionem facere, quia tunc cessat lucrum, cùm non alienum, vt in Cap. Peruenit 86. dist. Sed proprium intendat, veluti cùm Monachus negotia Monasterij procurat. Negantem verò in redditibus alienis, ex eodem textu, non ad Parochum, seu Clericum pertinentibus, in quibus conductiones circa lucrum tendunt, & ad cetera damna, quæ in prohibitione includuntur, ex Riccio, Genuensi, & Redoano; & ita ait in praxi iudicari, sic concludens: & ego [De illius in praxi iudicio.] iam caussam criminalem memor sum iudicasse contra quemdam Parochum ob varias eorumdem reddituum conductiones, quibus cupiditatem, & negotiationis animum insinuauit, simulque scandalum ceteris conductoribus sæcularibus exhibuit; itemque parùm de lucro suarum ouium spirituali cogitare demonstrauit. Sic ille.

Circa quod dictum à Nobis citato §. 3. [Licita vnde probari queat.] num. 145. & 146. vbi frequentem in hoc vsum adduximus, & ex eo dispensationem ab Episcopis concessam diximus posse verosimiliter coniectari. Pro quo ex citato Cap. Peruenit desumi aliquod potest fundamentum: in quo cùm absolutè conductiones prohibeantur Clericis alienarum possessionum, excipiuntur illi, quibus ciuitatis Episcopus Ecclesiasticarum rerum commisit gubernacula. [Cap. Peruenit 86. dist.] Quando autem ab Episcopo, (& idem est de Capitulo Sede vacante) Clerico decimæ locantur, quidam modus interuenit gubernacula committendi. Et apud Concilium 3. Limense prohibitio [Prohibitio Concilij Limensis 3.] extat Act. 3. Cap. 21. verbis illis: Sacræ leges prohibentes Clericos conductores fieri ad vnguem obseruentur. Quòd autem de conductione decimarum sermo sit, ex titulo Capitis liquet, sic enim ille: Ne Clerici decimarum conductores sint. Sacræ au [Citati ab eo Canones explicati.]tem leges, de quibus sermo, citantur in margine, scilicet Cap. 1. Ne Clerici. Et Cap. Placuit 21. q. 3. in quorum primo decimarum mentio nulla, sed absolutè dicitur ne Clerici sint conductores. In altero autem, nulla item decimarum inducta mentione, solùm dicitur ne sint conductores sæcularium rerum. Et Concilium quidem interpretari illud potuit, vt ad decimas etiam extendatur; eo quòd licet sæculares res non censeantur, sæculari tamen à conductoribus modo tractantur, minimè ad Ecclesiæ vtilitatem attentis, sed ad propriam, vnde quo minori possunt pretio ineunt conductionem. Quidquid de hoc sit, ad vitandos scru [Dispensatio conuenienter adhibetur.]pulos dispensatio conuenienter adhibetur, quia Ecclesia in conductione huiusmodi commodum iuxta occurrentes circumstantias agnoscit, quod quidem in multorum vtilitatem redundat; inde enim subsidia pauperum, & alia pietatis opera, & præsertim quæ ad diuinum cultum spectant. Et quidem citato Cap. Peruenit, in miserabilium personarum fauorem, ea, de quibus ibi extat prohibitio, conceduntur; vt non debeat absurdum censeri, si propter fines, quos diximus, cum Clericis conductoribus ab Episcopis dispensetur.

Distinctio autem illa de conductione [Inepta citati Auctoris distinctio reiecta.] propriarum aut alienarum decimarum, videtur inepta. Quomodo enim stare possit vt quis proprias conducat decimas, & quod suum est emat? Locare quidem poterit, quod à Riccio traditum, & nihil ampliùs citato loco, in quo dubium esse nequit, vnde non est opinio alteri, quæ Abbati attribuitur, contraposita, vnde & apparet lapsus ab æquiuocatione descendens. Neque in Abbate vllum est ad distinctionem dictam fundamentum, qui citato loco ab Auctore nihil de conductione habet. Capite autem 1. n. 8. affirmat con [Abbatis mens.]ductionem (nulla decimarum inducta mentione) sæcularium rerum propter lucrum esse illicitam; licere tamen ob necessitatem, aut aliam honestam caussam, adducto vti maximè consono Capite Peruenit, de quo nuper. Id autem quod scriptor [De pœnali iudicio Parochi conductoris.] in fine addit circa conductoris Parochi punitionem, ostendit quidem rigorem illum non propter conductionem, sed propter alia ibidem expressa à recto iudice processisse. Ex quo videtur opinionem Abbati adscriptam non penitus improbasse; aliàs non erat opus ea, quæ vidimus, addidisse: quibus stantibus, etiamsi honestissima esset conductio, supplicium Parochus meruisset. Et quod ad scandalum attinet, obseruat in simili Marcus Antonius Genuensis in Tractatu de [M. Anton. Genuensis.] Ecclesia Quæst. 673. sic locutus in fine: Nullo modo debet tolerari Clericus locans operas suas ad agros colendos, si in loco oriretur scandalum: ni [Scandalum vt vitandu.]hil enim cum scandalo fieri debet. Cap. Nihil de Præscript. Sic ille, intelligendus iuxta dicta. num. 159.

Ex Synodo diœcesana Limensi notandum aliquid & vtile circa dicta.

SIc in illa Lib. 1. Cap. 20. Ningun Cura de [Constitutio Synodalis circa Indorum occupationem in negotiationibus Parochorum.] Españoles, ni de Indios ha de poder tener sementeras de Maiz ô Trigo, ni crianza de ganados en el distrito de sus Curatos y Dotrinas, ni otro trato ni grangeria, guardando lo dispuesto por los Concilios Prouinciales de este Arzobispado. Y reuocamos qualesquiera licencias, que se les ayan dado en otros tiempos, para que no vsen de ellas en manera alguna, por los inconuenientes que se nos ha informado, que se han seguido: y los Visitadores procederan contra los que hicieren lo contrario conforme à derecho, y declaren por perdidas todas las cosas en que se hicieren las dichas grangerias, aplicandolas por tercias partes à la Iglesia, y à los pobres, y al denuntiador. Hæc Synodus.

Circa quam dispositionem occurrit Pri [Ad illas in alio etiam districtis extendi.]mò difficultas ex eo quòd prohibitio dicatur esse iuxta Prouincialia Concilia, quæ citantur in margine, scilicet secundum Sessione 2. Cap. 93. & Sessione 3. Cap. 17. & Tertium Act. 3. Cap. 4. & 5. vbi prohibitio eam non habet limitationem, En el distrito de sus Curatos y Dotrinas, vt vidimus n. 149. Quid ergo? Dicemusne à Synodo sic intellectam Conciliarem prohibitionem vt non debeat extendi ad prædicta in alio peracta districtu? Minimè quidem: licet non sit forsitan defuturus, qui interpretationem huiusmodi adeò absurdam pergat amplecti. Videtur ergo dicendum proprium districtum expressum, quia solet longiùs protendi, & excusationem aliquam obtendere Parochi possent, si prædicta in locis, quæ sunt ab oppidis remotiora, ab eisdem agerentur. De existentibus autem extra districtum non censuit dubitandum, iuxta dicta à Nobis num. cit.

Secundò erga illud: Y reuocamos quales [Dispensatio & licentia vt differant, & locum habeant in præsenti.]quiera licencias, que se les ayan dado en otros tiempos &c. Ex quo licet inferre circa disposita à Concilijs licentiam posse concedi, & eatenus non esse necessariam dispensationem, vt diximus, quia licentia non est dispensatio: sic enim cùm Episcopus Parocho licentiam concedit vt abesse per tempus aliquod possit, non dicitur dispensare; sicut neque Prælatus religiosus cùm subditis aliquid dandi aut accipiendi, ad externos scribendi, domo exeundi, & ita de alijs, copiam facit. Quomodo autem dispensatio & licentia differant doctè & dilucidè more suo ostendit P. Suarez Lib. 6. de legibus Cap. 10. n. 11. vt scilicet dispensatio sit relaxatio legis, qua posita cesset obligare, quia absolutè lata est; quod secus accidit in ijs, circa quæ licentia conceditur, pro quibus non est lex absolutè prohibens, sed ne sine tali modo fiat, superiore scilicet non annuente: quo euentu ex accedente licentia nulla fit legis relaxatio, sicut quando interuenit dispensatio, qua posita tollitur lex respectu dispensati; cùm enim non obliget, censetur non extare. Sicut enim dispensatio circa votum quia illius obligationem extinguit, illud consequenter tollit ex medio, ita & de lege, circa quam dispensatio versatur, pariter dicendum. Vt relaxatus in lege ieiunij, perinde manet, ac si pro eo non esset imposita lex: qui autem domo exit cum Prælati licentia, obligatus absolutè manet ad non exeundum nisi annuente illo. Leges autem Conciliares absolutè statuunt circa negotiationes, & alia prædicta: vnde cùm à superioribus remouetur obligatio, dispensatio interuenit, & non tantùm licentia.

Nihilominùs dici potest Synodum no [Licentia pro dispensatione sumi solita.]mine licentiæ dispensationem designasse, quia licentia aliquomodò dici potest, vt constat ex eodem P. Suarez suprà nu. 3. vbi ita scribit post adducta verba ex Cap. De multa, de Præbendis, in quo de dispensatione circa pluralitatem Beneficiorum: Vnde etiam apertè hoc confirmat vsus: nam certè cùm Papa dat licentiam alicui habendi plura [P. Suarez.] Beneficia, idemque in lege ieiunij &c. Et erit fortè qui censeat in rigore loquendo dispensationem in legibus esse quemdam specialem licentiæ modum, & quod ad morale negotium attinet, parùm interesse siue hoc, siue illo modo loquamur. Habe [Episcopi vt valeant in prædictis dispensare.]mus ergo ex his Episcopos posse in prædictis legibus dispensare, si inconuenientia non adsint. Sed cùm Synodus testetur extitisse illa; nec meliora possimus nobis futuris temporibus polliceri; videtur sanè dispensationem nec licitam, nec validam futuram, cùm sine rationabili caussa sit in lege superioris, iuxta receptissimam doctrinam. Videant hoc qui non errare in re tanti momenti desiderant gregis Dominici, & pastorum eiusdem prouidi & soliciti directores.

Tertiò circa onus, quod Visitatoribus [Quæ obligatio in visitatore, & iudicibus alijs pœnam non infligentibus.] imponitur infligendi pœnam transgressoribus, an si id quisquam non præstet, teneatur ad satisfaciendum ijs, quibus id erat applicandum, in quo quæstuosum erat negotium constitutum. Quæ difficultas iuxta illa videtur expedienda, quæ diximus in Thesauro Tom. 1. Tit. 4. num. 67. & seqq. vbi cum ijs locuti sumus, qui nobis visi sunt probabilius censuisse dicentes iudicem teneri ad restitutionem, dum dissimulat cum illis, qui merces prohibitas introducunt, alijs iuxta dispositionem legis applicandas: subiuncta tamen plurium & grauissimorum scriptorum sententia oppositum arbitrantium: quorum ea est ratio, iudicem talium non constitui primariò & principaliter ad locupletandum Fiscum, sed ad legum obseruantiam procurandam ob ipsarum vtilitatem: quæ quidem præsenti casui potest adaptari: leges siquidem, de quibus agimus, non sunt ad Ecclesiarum & pauperum subsidia, sicut neque in denuntiatorum commodum primariò & principaliter constitutæ, sed pro exacta Paræcialis muneris, apud Indos præsertim, administratione, vt ex earum tenore habetur manifestum. Cui tamen discursui quid obstare possit, visum citato loco, sed est ille tantorum non indignus Auctorum.

Et pro sententia dicta præter citatos ibi [Fauorabilis pro illis sententia.]dem stant P. Lessius Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 13. num. 73. Trullench Lib. 7. in Decalogum Cap. 13. Dub. 3. n. 8. Bassæus Tomo 2. verb. Restitutio, n. 26. vers. & secundùm. Quæ cùm in dies ob eam sequentium auctoritatem maius pondus probabilitatis acquirat, desperandum videtur futurum aliquem in re adeò difficili, qui eam non sit, cùm casus inciderit, amplexurus. Potest autem accidere, & fortè non rarò, vt Visitator (& idem est [Notanda limitatio pro remittentibus pœnam post latam sententiam.] de alijs iudicibus) post latam condemnatoriam sententiam, remittat pœnam ex aliquo humano respectu: quo euentu ad restitutionem tenebitur, quia per sententiam erat iam partibus ius acquisitum, quod post Faustum in speculo Confessariorum Disput. 4. Quæst. 120. n. 3. Salon. 2. 2. Quæst. 62. Arti. 7. Sayrum in Claui regia Lib. 10. Tract. 2. Cap. 14. n. 13. Trullench suprà n. 9. tradit Bassæus citato nu. 26. vers. 1. & videtur irrefragabile. Sed [& peculiaria circa id difficultatis enodatio.] quid, si fortè pœniteat, & Parochum suæ obligationis admoneat? Videtur id non releuare, quia iam ipse obligationem in se suscepit, & eam, quæ potuit, fecit donationem, à qua Parochus liberatus. Nihilominùs quia nullus ita in huiusmodi casibus se gerit, vt obligationem adeò onerosam subire velit; apparet verosimile apud Parochum onus præfatum residere. Vnde cùm obligatio iudicis vt certa statuitur, tunc procedit quando condemnatus suæ est obligationis ignarus. Sed reuera euasio dicta non est solida, quia pro Parocho, & quouis alio est quod validissimè vrgeat, scilicet pœnam dictam ab eo iuridicè non reposci; nullus autem tenetur suæ esse pœnæ executor. Ex eo autem quòd Visitator, aut iudex alius, remittere pœnam voluerit, sed se indemnem seruando, non fit satis, quia remissio ipsa dictum onus secum trahit, quidquid remittens dicat, quia secum pariter trahit damnum læsis partibus inferendum. In eo autem casu posset stare euasio dicta, si de sententia constiterit, & à Parocho, aut alio sic condemnato pœna reposcatur; tunc enim non tenebitur Parocho satisfacere ob onus restitutionis in sereceptum, quia videtur sub ea conditione sic actum, scilicet nisi pœna à delinquente auctoritate iudicis exigatur, implicitè saltim concepta, iuxta modum superiùs explicatum.

SECTIO XXI.

An Parocho in prædictis & alijs probabiliter operanti pœna poßit infligi, & qualis illa.

DIctum circa hoc aliquid num. 159. & 162. vbi vidimus à D. Michaele Ferro pœnam Parochis impositam probabiliter operatis, & Parte 1. Auctarij nu. 362. [Non posse puniri Parochum, de quo in titulo, quæ probent.] & seqq. pro quo & D. Quitensis Lib. 5. Tract. 2. Seßione 8. vbi absolutè negat cum Ioanne Sancio Disput. 44. ex vulgatis Iuris vtriusque textibus l. Si putatur (corrige Putator) ff. ad l. Aquiliam. Cap. Satis peruersum. 56. dist. Cap. Inuentum. 16. q. 7. & Cap. 2. de Constitut. & plures alios adducit Glossa ad Regulam. 23. Sine culpa. in 6. Loquitur autem D. Quitensis de Parocho negotiante ob iudicium probabile, quod habet de insufficientia stipendij ad congruam sustentationem, sic enim in titulo Sessionis, cui non videtur decisio, quæ in fine habetur, respondere; ita enim ibi: De lo [D. Quiten. non congrua resolutio.] dicho saco la resolucion de mi dada, y es que no puede el Iuez castigar al que halla que puesto en graue necesidad tuuo algunos tratos y contratos para remediarse, pues es probable que lo puede hacer. Et quidem quæstio vt in titulo proponitur, non videtur locum habere posse: nam Parocho circa sufficientiam aut insufficientiam stipendij sui certitudo inest experientiâ comparata, vnde habere non potest opinionem. Resolutio etiam non apparet congrua, quia certum est Parochum in graui necessitate constitutum posse competenter vt eidem subueniat negotiari; ex Cap. 1. Ne Clerici vel Monachi, ibi: Non tamen iustum negotium est contradicendum, propter neceßitates diuersas. Quod & in Parochis Indorum admittendum, si res ad terminos fuerit adeò strictos reuocata. Sed vt opinioni locus sit

Dico Primò. Satis probabile est Visita [Assertio 1. affirmans.]torem habentem pro se sententiam probabilem, & communiter receptam, posse iuxta illam procedere, & Parochum contrariam secutum in re præiudiciali, lege videlicet vetita ob commune nocumentum, condemnare. Est iuxta dicta citato loco Partis 1. pro quo & induci potest præfata Regula iuris in. 6. quæ sic habet: Sine culpa, nisi [Regula, Sine culpa. in 6.] subsit caussa, non est aliquis puniendus. Ergo non stante culpa, si subsit caussa, potest puniri aliquis. Vbi non satisfacit quod apud Glossam occurrit, sicut & apud D. Quitensem n. 3. quia in casibus ab eisdem adductis irregularitas non est pœna, sed impedimentum Canonicum: textus autem de propria pœna videtur loqui; quod nusquàm aliàs videtur accidere, nisi in casibus, de quibus agimus, in quibus licet culpa reuera non sit, quia tamen opinio probabilis, quam iudex amplectitur, peccari sic operando absolutè statuit, pœnæ locus esse potest: cùm alias de materiali transgressione constet, & non ita de operantis intentione.

Dico Secundò. In casibus præfatis re [Assertio 2, generalior.]gulariter loquendo Visitatores possunt punire Parochos contractantes. Id ex eo ostenditur, nam regulariter excedunt, & defectus notabiles in muneris sui administratione committunt, vt ille, de quo citatus Ferro Manrique. Item ex adductis ex Synodo Diœcesana Limensi n. 163. ijs iunctis, quæ diximus num. 166. Constat enim ex illis locum sine grauibus inconuenientibus datis licentijs non fuisse, nec posse, nos in posterùm sperare meliora, sicuti neque sibi Synodum constat promisisse.

Dico Tertiò. In casibus huiusmodi pœ [Assertio 3, pœnarum temperantiam adhibendam.]na temperanda est iuxta dicta citato num. 159. id enim rationi maximè consentaneum est, vt scilicet aliquid detrahatur de pœna, vbi de culpa minùs constat extitisse, tum ratione necessitatis, tum ratione opinionis probabilis. Pro mensura peccati erit & plagarum modus. Deuter. 25. v. 2. [Deut. 25. v. 2.] Quem Sacrum textum ad hoc intentum proferunt Iuris professores, videndus Farinacius de Varijs delictis Quæst. 4. num. 10. & Quæst. 17. num. 9.

Contra dicta videtur communis doctrina [Obiectio ex lege pœnali.] militare de lege pœnali, quæ ad culpam non obligat, neque illam supponit, & tamen pœnam interminat: ergo stare illa potest etiam vbi culpa non est, & ita neque moderatio erit in illis necessaria. Circa quod P. Petrus Marchantius in [Marchant. vt pœnam sine culpa admittat.] Tribunali Sacramentali Tract. 1. Tit. 8. Quæst. 1. hanc statuit Conclusionem: Multæ leges Ecclesiasticæ feruntur, quæ purè pœnales sunt, & ad solam pœnam obligant, neutiquàm ad culpam. Probat ex Decreto Pij I. pœnam statuentis in Sacerdotem, cuius negligentia de sanguine Domini aliquid stillauerit. Illud enim peccatum negligentiæ supponit, quod aliàs, & non ex violatione Decreti præfati contingit. Item ex legibus circa irregularitatem Ministrorum Iustitiæ criminalis, Ciuilis, Bigami, quæ quidem pœnales sunt, & pro defectibus sine culpa contractis imponuntur. Interdictum etiam multi seruare tenentur, qui nullam ipsi caussam dederunt. Immò Pœnitentiæ aliquæ per Sacros Canones antiquos designantur aliquibus actionibus, quæ per se verè peccata non sunt, sed potiùs dantur ad præuenienda peccata, quàm punienda. His addi potest extare leges, quibus filij ob parentum crimina puniuntur, & vlteriores etiam generationes, vt sunt læsæ diuinæ & humanæ Maiestatis, sicut & Religionum Regulæ sub peccati reatu non obligantes.

Ad quæ dicendum, id quod de legibus [Non admissa eius doctrina.] sub peccato non obligantibus, sed illud supponentibus asseritur, esse quidem certissimum, sed non ad rem, vbi de pœnis agitur respectu eius, qui supponitur peccatum minimè commisisse. Sic pro furantibus statuta nequit eo in genere non peccantibus vllatenus infligi, & sic de alijs; nisi iuxta dicta Assert. 1. probabile sit furtum commisisse, qui etiam vt aliquid posset auferre probabili est vsus opinione. Id autem quod de irregularitatibus dicitur, iam est à Nobis explosum, non [Quid de Interdicto.] enim pœnæ sunt. Neque Interdictum etiam respectu eorum, qui eidem caussam non dederunt, sed ab ingressu arcentur Ecclesiæ, quia illa sic dolorem suum ob iniuriam sibi illatam manifestat, quod stare conuenienter nequit, nisi copia ingressus vetita, & clausura ianuarum imperata. Quemadmodum quando quis excommunicatus declaratur, fideles ab eius communicatione vi pœnæ talis arcentur, quod quidem pœna respectu ipsorum non est, licet molestiam importet, sed consequens quid ad pœnam, quæ aliter non posset vim habere. Et est id quidem frequentissimum, vt vnius pœna multos afficiat, qui ad eum specialiter spectant, & grauiter inde pulsantur: quod ta [Vulgariter quid pœna.]men respectu eorum pœnæ rationem non habet, nisi iuxta vulgarem loquendi morem, quo ij, qui molestum aliquid patiuntur, pœnam dicuntur sustinere; Estoy con pena, esto me da pena, iuxta quod & illud, Si penas y soles matan &c. Rei læsæ Maiestatis puniuntur in filijs, non filij ipsi: eo enim quòd aliquid eorum sint, pœnale aliquid potest ad eos redundare, sicut & eorum domus sale solent Seminari, quæ sunt pœnæ penitus incapaces. In Religionum Regulis etsi ex transgressione culpa Theologica non oriatur, est tamen legalis, & moralis imperfectio, quæ puniri potest ex consensu & pacto eas profitentium.

EXCVRSIO.

Circa vsum opinionis probabilis.

MVlta circa hoc dicta Parte 1. 4. & 5. præsentis Auctarij. Sed cum noui, ad manus Auctores veniant, vel certè seriùs iam pridem editi, in quibus aliquid occurrat discussione dignum pro stabiliendis ampliùs, quæ à Nobis euulgata sunt, non est leuis operæ reputandum pretium, si laboris accessione litterarium censum, in hac præsenti materia adeò hisce temporibus ventilata, adaugere nostro pro modulo studeamus. Prodijt satis eruditum, elegans, & perutile [P. Sarasæ opus laude dignissimum, pro licita sequela opinionis probabilis militantis.] opus P. Alfonsi Antonij de Sarasa de Arte semper gaudendi, in cuius Parte 2. Tract. 4. & 5. de conscientia agit probabili neruosè confirmans licitum esse agere iuxta illam, & sequi minùs probabilem, & quæ communiter dicitur minùs tuta, quamuis censeat omnes opiniones verè probabiles esse æqualiter tutas, quod & alij ante ipsum tradiderunt. Posse item iuxta alienam opinionem operari; explicatione autem circa vtrumque adhibita, de qua inferiùs. Circa quod & laborem commendatione dignum exhibuit, quo eorum illaudabilem peruicaciam subruit, qui probabilitatum vsum, antiquæ cuiusdam ab ipsis somniatæ austeritatis intuitu, vsum in Ecclesia iam pridem receptum, conati sunt, & conantur abolere, agmen Auctorum adducens in fine Tract. 4. qui do [Agmen Auctorum pro eo stantium]gma sunt inconcussum amplexi, centum octoginta nouem continens, inter quos primaria lumina Theologicæ, & Iuris prudentiæ Primores.

In eo tamen aliquid per errorem irrep [Quid per errorem eius Catalogo.]sit, scilicet Angelum summæ Angelicæ Auctorem fuisse Ordinis S. Dominici, cùm constet fuisse ex Ordine Minorum. Gabrielem (Biel) Ordinis S. Francisci Minorum; cùm tamen fuerit ex Ordine Clericorum communiter viuentium, vt ex Tritemio habet P. Posseuinus Tomo 1. Apparatus. Lit. G. In Doctoribus Gallo & Mancio non videtur agnosci professio, cùm fuerint Ord. Prædicatorum, à P. Henriquez frequenter allegati, ex quo alij. Sicut & Marcus Serra, & Conradus. In Pallauicino Cardinali Sfortia omissum fuisse Societatis IESV. In Perez, Antonio inquam, prætermissum, quia fortè non innotuit, Episcopum fuisse Abulensem, & Tarraconensem Archiepiscopum, sicut & in Machado Popaianensem Episcopum electum, licet ante consecrationem fuerit ex vita sublatus viam ingressus securiorem, vnde & Episcoporum Catalogo inserendus. Omissus etiam in Summario Supremorum Capitum vnus Patriarcha Ierosolymitanus Petrus Paludanus, licet inter Archiepiscopos numeratus videatur. Potest autem scriptorum numerus suprà adductus ab erudito Patre luculenter augeri, vt videri potest in recensitis à Nobis Parte 1. n. 65. & 703. quibus & addi alij possunt, qui quotidie prodeunt, & operæ iam superuacuæ pretium non est in eisdem congerendis laborare.

§. I.

Moderni Scriptoris circa licitam probabilis opinionis sequelam minùs apta explicatio profligata.

TRact. 5. §. 1. & Propositione etiam. 1. sta [P. Sarasæ explicatio eius verbis proposita.]tuit non solùm posse quempiam ex duabus probabilibus quam maluerit eligere, sed post electam vnam, mutatis quasi castris ad alteram transilire, si bona fide agatur, & non dolo, ad elidendum legis vim. Sed opponit sic: Atqui cùm illicitum ante iudicabas, contraria opinio falsitatis à te condemnata est, & respondet: Hoc enim verò prorsus nego: neutrum enim iudicasti. Nam opinio non esset opinio, sed aut scientia rei certa, aut error. Opinio autem probabilis scientia non est, quia veritatem rei nec certò attingit, nec sic vt eam sciat se attingere. Non etiam error est, aut esse potest: tantùm enim iudicat rationes esse cur possit prudenter credere rem esse veram aut licitam. Neque contrariam opinionem falsitatis arguit, aut condemnat, sed potiùs approbat: fatetur enim etiam rationes esse cur prudenter possit credi rem falsam esse aut illicitam. Sic ergo qui deserta vna opinione probabili, quam habuit, contrariam amplectitur, nullo modo mutat quod de rei veritate, aut legis vi habuit iudicium: nullum enim certum habuit. Neque aliquid agit contra propriam sententiam, nullam enim tulit: Sed opiniones, quæ prudenter de eâdem re habebantur diuersæ, veræ cùm essent ambæ, amplexus est ambas, & pro rerum opportunitate actionibus suis dirigendis ambas applicuit, nunc hanc, nunc verò aliam. Hoc autem facit iure suo: vsus nimirùm licentia, quam dat opinio omnis, quæ est probabilis. Sic philosophatur ille, iuxta ea, quæ dixerat Tract. 4. n. 7. ad quæ, se refert.

In quo quidem quod ad rem ipsam atti [Reijcitur illa manifestis argumentis.]net, & operandi licentiam, modò iuxta opinionem vnam, modò iuxta aliam, sine dolo malo elidendi præceptum, non est quod debeamus improbare. Sed philosophandi modus prorsus apparet incongruus: Stare siquidem potest vt quis, propositis duabus sententijs contrarijs, nemini præstet assensum, quo iudicet rem ita se habere, vt ab alterutra affirmatur aut negatur, & ita vt libuerit, attenta earum probabilitate poterit operari. Assensus autem qui circa probabilitatem versatur, non est probabilis, sed certus, quia certum est id, quod proponitur, esse probabile. Quod euidenter euincitur ex doctrina eiusdem scriptoris, qui citato Tract. 4. nu. 6. cum communi Do [Opinionis definitio.]ctorum sententia assensum opinatiuum explicat, ita dicens: Opinio itaque probabilis est iudicium prudens, quo statuitur rem ita esse: latum tamen cum aliqua formidine de opposito, seu, fortassis ita non esse vt videtur. Et num. 8. ita scribit: Secundò, istud est etiam consectarium, neminem de re vlla opinionem habere probabilem, quòd vera sit aut licita; quin etiam reipsa, aut virtute, vti aiunt, etiam habeat opinionem probabilem, rem fortè falsam esse, aut illicitam &c. Tunc sic. Iudicans opinionem aliquam esse probabilem, non habet iudicium, quo statuat, aut re ipsa, aut virtute, opinionem oppositam non esse probabilem: Ergo assensus non est opinatiuus. Assumptum est euidens, quia de probabilitate alterius nullam habet formidinem, sed absolutè iudicat esse probabilem, non secus ac alteram, de qua simile iudicium efformat, sine formidine scilicet partis aduersæ.

Prætereà Auctor communem scripto [Instantiæ irrefragabiles.]rum sensum circa quæstionem præsentem se profitetur amplecti, pro quo agmen, quod vidimus, repræsentat: Atqui illi iudicium statuunt non solùm circa probabilitatem, sed circa rem ipsam, vt ex eorum licebit cuilibet eos adeunti lectione. Et quidem difficultas circa illam ex eo consurgit, quod in oppositis opinionibus vna earum asserit aliquod esse peccatum taliter operari, cuise operans videtur exponere. Quod quidem iuxta præfatum dicendi modum non habet locum; quia iudicans esse licitum non se exponit periculo iudicandi esse illicitum, quandoquidem nullum est in tali iudicio periculum, cùm sit, vt asseritur, prudens. Præterquam quod stantibus fundamentis ad probabilitatem requisitis, non solùm potest quis iudicare aliquid esse probabile, sed reuera ita esse, vt fatetur Auctor, & constat ex eo quòd prudenter se gerat, vt ex ipso positum. num. 177. Ergo iudicium opinatiuum non sistit in sola probabilitate, sed actionem ipsam attingit. Deinde, Operans iuxta opinionem probabilem dicto philosophandi modo peccaret, dum operatur iuxta opinionem proponentem vt licitam operationem, iudicat enim oppositam esse probabilem: ergo tale iudicium aut scientia est, aut error (sic enim arguit Auctor). Atqui scientia non est, iuxta ipsum: ergo potest esse error: ex quo sequitur, dum sic operatur, periculo se errandi committere in negotio morali, & ita peccare. Neque dici potest tantùm formido, quia vt asseritur, quando datur absolutum iudicium, nequit oppositi esse formido, licet aliàs iudicium probabile cum formidine admittatur, & ita contradictio in assertionibus neutiquàm euitatur.

§. II.

De Operante secundum alienam opinionem.

DE hoc Tract. 5. §. & Proposit. 2. vbi affir [Vt stet contra propriam sententiam licitè operari, eiusdem Auctoris sententia.]matiuè decernit specialiter contra P. Scildere, circa quem & Nos Parte 1. num. 462. & seqq. Ad cuius præcipuum fundamentum se facilè respondere existimat applicatione præfatæ doctrinæ: arguit enim ille ex eo quòd operans hîc & nunc iudicat illi citam esse operationem: & si sciret non esse sententiam oppositam, iuxta quam est licita, peccaret proculdubio taliter operando. Atqui ex eo quòd sciat talem esse opinionem, non redditur licita operatio: auctoritas enim aliorum in tantùm conferre potest ad variandum iudicium, in quantùm innixa censetur veritati, quod in casu præsenti non euenit, cùm falli eos, qui ita censent, absolutè iudicetur. Ergo proculdubio peccat. Ad quod ille negat eum, qui opinionem aliquam amplectitur, falsam esse oppositam iudicare, sed probabilem, & bonis nixam fundamentis: vnde si iudicium adsit, quo falsa putetur, illud opinatiuum non est, sed adhærentis parti illi vti certæ: & ita si taliter iudicanti superueniat contrariè sentientium auctoritas cum fundamentis probabilitatis, tunc iudicium, quod anteà habebat certum, infringi ait, & in probabilem opinionem crescere, si verè errabat; decrescere autem, si veritatem casu attingebat. Suam autem de probabilitate doctrinam ita censet certam, & communi Theologorum consensu receptam, vt ea de caussa Patrem Scildere non vereatur singularitatis arguere, qui ob debile fundamentum contra torrentem Doctorum niti non dubitarit. In quo quidem doctus Pater suo se stimulo pungit singularem dicendi modum amplexus contra Doctorum torrentem, vt ex dictis habetur manifestum.

Fundamentum Patris Scildere citato loco [Fundamentum oppositum infirmatum.] non esse firmum ostendimus, & modò dixisse sit satis, verum quidem esse eum, qui opinionem aliquam positiuo iudicio circa illam amplectitur, oppositam falsam aliquo modo iudicare, sed cum formidine, quæ positiuo iudicio non obstat: ex quo & sequitur vt iudicet se posse illam prudenter amplecti, quandoquidem ad sic sentiendum sufficientia occurrunt fundamenta, propter quæ alij eam prudenter amplectuntur. Nihil autem vrget quod de aliena auctoritate dicitur, eatenus scilicet conferre ad prudens iudicium formandum, quatenus præsumitur niti veræ rationi, cui locus non est, cùm esse falsam iudicatur. Nam aliud est opinionem iudicari falsam, aliud fundamenta omnia esse falsa, & nihil verum in ipsis apparere: in casu autem præsenti verissimum est fundamenta esse talia vt possit opposita opinio probabilis iudicari, & prudenter contrectabilis, quod est consequens ad probabilitatem: item & auctoritatem sufficientem pro ea stare, quod vnum est ex fundamentis, de quo dubitari nequit: & ita præsumptio habetur pro veritate, licet non talis, vt conuincat aliter sentientem ad iudicium variandum.

Pro cuius maiori explicatione vrgeri à [Ampliori explicatione elucidata difficultas.] Nobis potest. Nam hîc & nunc iudico non esse licitum taliter operari, quia opinionem sic proponentem amplector: est enim assertio hæc particularis sub vniuersali contenta, qua affirmo id, circa quod talis versatur opinio. Ergo hîc & nunc pecco: quæ videtur euidens consequentia. Tunc vltra: Opinio contraria, quam probabilem iudico, non variat practicum de operatione iudicium: ergo non est sufficiens ad honestandam operationem. Ad quod respondeo concedendo prius enthymema absolutè loquendo, quia nihil inuoluitur, per quod possit consequentia negari. Ad vlteriorem instantiam distinguo Antecedens: Non variat practicum de operatione iudicium, si operans nolit ea vti, concedo: Si velit, nego: & potest velle, quia probabilis est: tunc enim iudicium illud prius non est regula proxima dirigens operationem, sed aliud, quod supponit vniuersale illud: Potest quis licitè operari iuxta opinionem probabilem: ex quo particulare illud: Hîc & nunc possum licitè operari. Vniuersale autem aliud de non licita operatione sic accipiendum vt exceptionem aliquam non excludat casus specialis, in quo ratio pro licita operatione possit occurrere. Quemadmodùm in præceptis diuinis & humanis accidit absolutè vetantibus aliquid: iuxta quæ absolutè etiam dicimus aliquid non posse fieri, & ita neque hîc & nunc, dum circumstantia nulla specialis apparet: Si autem occurrat, licebit aliter operari. Vt si accedat dispensatio, aut quiduis aliud ex ijs, quæ à Doctoribus admittuntur. Sic ergo in casu nostro, probabiliter iudico hoc non esse licitum, & consequenter neque hîc & nunc, dum sub his præcisis terminis res agitur. Sed iudicium hoc suam patitur exceptionem, quia occurrere potest aliquid, quod vim habeat dispensationis, dictamen scilicet proponens licere operari iuxta oppositam opinionem, quia probabilis est, & possum eam prudenter amplecti.

Proponit deinde argumentum ex eo [Argumentum ex hæreticorum erroribus desumptum, qui videntur probabiles, vt soluat. P. Sarasa.]dem P. Scildere, quod non paucos torsisse ait, de quo & Nos citato loco, ex eo procedens, quòd sequeretur posse hæreticum probabiliter suis in erroribus persistere, cùm eos videat à suis doceri Doctoribus, rationes & auctoritates pro eisdem conferentibus, licet censeant probabiliter etiam apud Catholicos stare veritatem. Ad quod respondet admittendo assumptum, de probabilibus videlicet rationibus, & negando illationem, quia hæreticus potest de veritate Catholicæ religionis facilè certiorari; cùm certum sit eam in aliquo cœtu reperiri, nec Christum viam salutis incognitam & incertam reliquisse. Si autem inquirat, inueniet in sola Catholica & Romana Ecclesia illam posse deprehendi: quod secus accidit in opinionibus alijs, quarum certitudinem impossibile est penitus explorare. Si enim posset, obligatio incumberet ad diligentiam pro eo adhibendam, & aliter operando non euitaretur peccatum. Sic qui ex campanorum dissidio probabile existimat non esse horam duodecimam; Si aliqua alia ratione, horologio, verbi gratia, nocturno, quod ad Vrsæmaioris stellas adhiberetur, aut alio instrumento Mathematico, quod ad manum sit, & cuius vsus ei notus, inuestigare certò posset an Meridianum sol attigerit: certè ob probabilitatem, quam campanæ pulsus attigit, carnibus vesci non potest, donec ei de veritate rei, quam in manu eius est scire, aut prout ex instrumento illa potest colligi, sincerè constiterit.

Sic philosophatur ille, in quo, vt hæreti [Eius non admittitur doctrina circa eorum probabilitatem.]corum excusatio nequeat admitti discursus est legitimus: quòd autem illi probabiles contra veritatem Catholicam sequantur opiniones, neutiquàm admittendum, vt alibi dixi, quia neque admitti potest eos prudenter se gerere in eorum, quos sequuntur, pertinaci sequela, proprio iudicio, aut pestilentium magistrorum doctrinæ penitus insistentes, vt citato loco ostendi. Quod quidem cùm fateatur Auctor, non video quomodo id stare possit, quod habet n. 16. ita scribens: Fateor vtique hæreticum, qui eo vsque ex errorum tenebris, quibus offundebatur, emersit, vt probabilem iam esse iudicet Catholicorum, immò & hæreticorum contraria suæ sectæ sentientium opinionem; vtcumque, siue per errorem, siue per meram pertinaciam iudicet probabilem quoque esse, quam ab hæresis suæ sectatoribus videt teneri sententiam &c. Vbi enim error cum pertinacia est, & quis est rebellis lumini, prudentia penitus abest, vnde & probabilitas opinionis sinceræ, cùm sit illud notissimum etiam ex Schola sæculi, hominum errare esse, sed non nisi insipientis perseuerare in errore. Vnde saniùs sa [Sunt improbabile, ex eodem.]piens præfatus Scriptor n. 38. eiusdem Tractatus 5. ita loquitur: Improbabilis dicenda est omnis opinio, cuius opposita veritas manifestè iam tenetur: non potest enim prudenter verum putari id, quod falsum est, quantumcumque rationes afferri videantur verisimiles. Sic improbabile est, quod lumini naturæ manifestè repugnat, quod fidei mysterijs, quod Ecclesiæ, quod Pontificum definitionibus est contrarium. Hinc hæreticorum rationes, quibus, verbi gratia, Eucharistiæ Sacramentum, aut Trinitatis mysterium, impetunt, quantumcumque ratiocinationi humanæ adulentur, & fucum faciant, improbabiles tamen sunt, quòd veritati nobis reuelatæ eas aduersari iam constet. Hæc ille.

§. III.

De probabiliori opinione; quæ obligatio ad illius sequelam.

NVllam profectò esse neque sub veniali [Syllogismus damnati auctoris cum P. Sarasæ solutione.] probat, & optimè quidem §. & Proposit. 3. pro quo & Nos plura citatis locis: in fine autem ex Vendrochio Auctore damnato Senatus consulto Regij in Gallia Consilij status Ludouici XIV. nunc regnantis auctoritate firmato, cum duobus alijs eiusdem farinæ aretalogis, post iudicium Episcoporum ac Theologorum, de quo Auctor Tract. 4. §. 3. Syllogismum tenoris sequentis proponit: Ille contra conscientiam agit, qui id facit, quod conscientia iudicat non esse faciendum. At cùm aliquis probabilius esse censet aliquid esse illicitum quàm licitum, vtique etiam probabilius esse censet fugiendum id esse, quàm non fugiendum; non faciendum id esse, quàm faciendum: Qui ergo sic affectus est, & cum eo conscientiæ iudicio illud ipsum nihilominùs amplectitur & facit, id facit vtique, quod potiùs non faciendum iudicat: ergo agit contra lumen ac iudicium conscientiæ suæ. Sic Vendrochius, cuius malè instructam argumentationem explodendam à Logicis affirmat Auctor sic concludens: Syllogismum hunc Vendrochij afferre libuit, tum vt scrupulum, qui menti posset inhærere, clariùs rem exponendo, eximerem; tum vt ex hac Syllogismi forma planè illegitima pateat quàm insignis sit Logicus, qui omnes paßim Theologos præ se contemnit. Sic ille, cuius breuis responsio sic habet: Post Maiorem subdit: Ita est Vendrochi; sed vide vt legitima sit subsumptio: qua posita sic ait: Hoc tu asseris Vendrochi; ego verò nego. Non enim probabilius esse censet non faciendam esse actionem, sed contra statuit certò à se posse exhiberi, dum probabili ratione iudicat legem non obstringere. Quid iam concludes, obsecro? Post consequentiam ita claudit: Iam ostensum est eum contra conscientiæ iudicium nihil agere, cùm nihil agat, nisi ex conscientiæ dictamine certo & indubitato. Conscientiam autem hoc iudicium ferre potuisse iam satis superque est probatum. Sic ille.

Vbi quidem negari nequit illegitimum [Expeditior alia.] esse discursum, neque est cur illius vitium taceatur: est autem in eo, quòd in Maiori dicitur contra conscientiam agere, qui id facit, quod iudicat non esse faciendum, vbi de dictamine agitur, quod est proxima regula operationis. In Minori ergo debebat dici posito dictamine circa maiorem probabilitatem, illud ipsum esse proximam regulam, proponente id conscientia vt necessariò amplectendum, si futura sit honesta operatio; quod tamen aliter euenit, cùm solùm dicatur dari iudicium circa operationem, quæ proponitur potiùs amplectenda, quàm non amplectenda, id est vt conuenientior, si quis velit quod est melius & perfectius operari, quod sine peccato potest non fieri: vnde inepta est consequentia, vtpotè ex præmissis incongruis & disparatis deducta, quæ sic debuissent ordinari, vt Maiori posita, Minor esset: Atqui posito iudicio circa opinionem probabilem, qui secus agit, id agit, quod conscientia iudicat non esse faciendum: quæ quidem neganda, vel distinguenda: Iudicat non esse faciendum ex præcepto, nego: ex consilio concedo. Per quod simul & responsum est argumento, & vitium eiusdem ostensum; quod nequit non esse iuxta Auctoris mentem.

§. IV.

Circa tutioris sententiæ obligationem.

NEgat etiam sub veniali, & eleganter [Nullam esse circa tutioris partis obligationem ex præcedenti resolutione firmatur.] ostendit, de quo & Nos vbi supra, & modò illud ex ipso libenter assumo, quod habet, n. 36. vbi sic ait: Nolo in re à grauissimis Theologis (Addo, & à me eorum minimo,) copiosißimè exposita, diutiùs immorari, ne rem actam rursus agam. Sic ille. Et quidem stante licito vsu circa opinionem minùs probabilem, de quo nuper, ex eo iam superatum est quidquid circa tutioris posthabitionem potest militare. Difficultas enim tunc videtur vrgere, quando maior probabilitas pro tutiori stat; tunc enim imprudenter videtur agi, cùm posthabito maiori lumine veritatis, se quis peri culo peccandi non reformidat exponere. Ad quod cùm respondeatur vt nuper vidimus, id tantùm negotium esse consilij, & validè conuincatur, iam ex eo habetur responsio ad obiectiones similes, quibus periculum contra legem faciendi aut præceptum inculcatur. Et est quidem graue immò & grauissimum iugum super filios Adam, quod recentes quidam Theologi imponere, sed casso labore; nituntur: scilicet neque vllum posse probabiliorem opinionem libertati fauentem amplecti, relicta ea, quæ pro lege aut præcepto stat. Volunt equidem homines in hac parte minùs esse rationales, quorum essentia in rationalitate consistit, non inquam sequi rationem, quæ pro libertate stat; maiorem enim probabilitatem maior rationum lux illustrat & roborat. Et hoc quia ipsi dicunt, noui sæculi nostri Pythagoræ, cùm tamen contrarium asserentium agmen sit adeò, vt vidimus, numerosum incomparabilium Magistrorum.

Probat autem scriptor idem cum non [Nullam ex probabilibus esse alia tutiorem.]nullis ex ipsis agminis præfati ductoribus, inter opiniones probabiles nullam esse aliam tutiorem, si de peccato formaliter sumpto, & non materialiter considerato loquamur; quia in vsu cuiuslibet vitatur illud, in qua euitatione non est magis & minus, cum in qualibet absolutè vitetur. Quod potest explicari gratiæ Sanctificantis exemplo: qui enim vnum habet illius gradum, æquè à mortali peccato distat ratione illius expulso, ac ille qui plures, quia sicut cum pluribus compati nequit, ita neque cum vnico, in quo ratio tota contrarietatis inuenitur. Potest autem (id quod aliàs [Neque materialiter in eius vsu peccari.] etiam admonui) conuenienter dici operantem iuxta opinionem probabilem neque materialiter peccare, quia non facit contra legem aut præceptum, sicut de ignorantibus, aut cum defectu considerationis dici solet, ad operandum iuxta legem aut præceptum obligatis. Nam quando quis ex dispensatione legitima operatur, neque materialiter peccat, quia penitus cessat lex. Quod & accidere quando quis probabilem opinionem amplectitur, & iuxta illam operatur, diximus n. 182. Vbi cùm quæstio sit de nomine, conueniens profectò apparet nomen peccati submoueri, vt doctina de licita operatione sine vllo vel apparenti offendiculo in dies feliciùs & plausibiliùs progrediatur.

§. V.

De opinione improbabili, vel parùm admodum probabili.

DE his Auctor §. & Proposit. 5. vbi resol [Improbabilem vt explicet recens Auctor.]uit conscientiam in actionibus dirigendis non rectè sequi opinionem improbabilem: parùm tamen admodùm probabilem non nisi in extrema necessitate. Pro explicatione vtriusque certa quædam documenta proponit; ita tamen improbabiles explicat, vt cum hæreticis coincidere videantur: vt scilicet sint contra veritatem, quæ iam manifestè tenetur, iuxta ea, quæ ex ipso dedimus num. 184. addente postmodùm talem debere reputari, quæ contra ea, quæ à Pontificibus sunt præscripta, pertinaciter defenditur, à quibus constat esse condemnatam: cùm tamen compertum sit improbabilitatem à Doctoribus aliter explicari, vti & ab eodem. §. 5. in principio, explicari cœpta est, dicente esse illam, quæ nulla ratione suffulta est, & tantùm eam asserentium, sibique credi volentium Pythagoræ more, perti [Non omni ratione carere contra ipsum ostenditur.]nacia fouetur. Sed certè, vt ex modo loquendi ipsius videtur non obscurè colligi, opinio improbabilis non omni prorsus ratione videtur destituta; nam vt citato nu. 184. vidimus, rationes hæreticorum, licet improbandas, inducit, quod & ibidem, & num. 39. atque alibi inculcat. Nec est credibile hominem nisi prorsus insanum sine fundamento aliquo in assertionem quampiam prosilire. Non ergo improbabile est (de improbabilitate specialiter Scholarum ritu loquendo) quod omni ratione caret, etiam apparenti & leuissima, sed quod licet tales habeat, ita à Doctoribus reputantur, vt nullo modo liceat iuxta opinionem talem operari. Sicut enim temerè iudicare dicitur, qui ex leui quapiam suspicione proximo crimen imponit: Sic etiam qui similiter opinatur, imprudenter quidem, sed non ita absurdè sentit, vt eius opinio censuram Theologicam mereatur.

Vnde non videtur improbabilis à parùm [Discrimen inter illam & valde parum probabilem contra eumdem explicatum.] admodùm probabili in eo differre, quod Auctor habet, num. 44. dicens, quòd si praxim spectes, quasi improbabilis reputanda est opinio illa, cui modica quædam ratio affulget, & tanta non sit, vt prudentibus viris planè approbetur: nec tamen tam exilis, quin ea vtcumque moueantur, sic vt sententiam illam falsi saltem penitus non coarguant. Cuius generis opiniones dirigendæ conscientiæ nemo rectè admouerit; cùm nemo, nisi admodùm imprudenter, eas humanis actionibus, negotijs inquam, rebusque adiaphoris (indifferentibus) soleat adhibere. Vnde solùm in casibus necessitatis extremæ locum potest habere. Sic pro Baptismi materia in casu huiusmodi tenuissi [Peculiaris casus pro Baptismo.]ma cereuisia adhiberi potest, licet parùm id probabile reputetur, de quo nu. 45. Non inquam videtur differre, quia improbabilem omni penitus ratione dispoliat; cùm tamen habere aliquam possit, talem tamen vt sufficere nequeat, quo minùs à viris prudentibus nullius ferè momenti reputetur, vnde ab vsu censent penitus repellendam.

Potest autem accidere vt circa improba [Quid cùm circa improbabilitatem est varietas opinionum.]bilitatem diuersæ sententiæ sint: quo euentu dicendum posse quempiam eorum sententiam amplecti, qui non esse improbabilem arbitrentur: quod est equidem iuxta generalem assertionem de licito vsu opinionis probabilis. Immò & asserendum licere illud, etiamsi minùs probabile sit esse probabilem, ob eadem fundamenta, & ipse qui de operando deliberat, in eadem sit sententia. Quamuis si incommodum nullum sit ille subiturus, hîc possit meliùs locum habere, quod asserit P. Scildere à Nobis aliàs, & ab Auctore nu. 34. refutatus; peccare scilicet venialiter eum, qui tuta parte relicta, minùs tutam amplexatur. Id quod verum habet, quando opinio, de qua agitur, vti probabilis est communiter recepta: cùm tamen in casu nostro secus habeat: & multò id potiùs quando contra proprium sensum saltim speculatiuum circa probabilitatem constat iudicare. Probabile quidem est; sed cùm & oppositum tale etiam sit, consequenter videtur dicendum sine veniali stare etiam posse operationem.

§. VI.

Circa specialem quamdam de extrinseca probabilitate doctrinam citati Scriptoris.

P.Sarasa Tract. 5. num. 4. cogitationem [Modus dicendi P. Sarasæ.] quamdam proponit suam, quam Theologis, si ita videatur, examinandam relinquit. Ait ergo non magnam, si praxim spectemus, esse differentiam inter opiniones, quas dicimus nobis probabiles intrinsecè, seu ob rationes nobis ipsis occurrentes; & inter eas, quas vocamus extrinsecè probabiles; id est ob ita sentientis viri auctoritatem. Nam forma, quæ opinioni dat esse probabilem in id recidit, quòd opinio sit nixa rationibus, quæ à viro graui & prudenti non temerè probentur. Quid autem refert an mihi occurrerint rationes tales, nisi etiam sciam saltim probabiliter eas à viris prudentibus approbandas? Tota ergo, aut maxima ex parte probabilitatis natura à iudicio est prudentium desumenda. Et certior mihi videor esse quòd rationes illæ sint probabiles, quas licet ignorem, video tamen ab eiusmodi viro approbari, præ ijs, quæ mihi videntur probabiles: quandoquidem rationes à me inuentæ aut perceptæ, probabiles non sint, nisi à viris prudentibus probari possint. Quid autem illi de meis rationibus arbitraturi sint, non adeò mihi certum est, quàm id, quod video reipsa illos de suis arbitrari. Atque hinc conijcio magis mihi debere esse probabile quod alij prudentes sentiunt, quàm quod, ceteribus paribus, mihi de meo sensu rem ponderanti videtur esse probabile. Saltem hoc certum est, aliena auctoritate fultum probabilitatis gradum posse assequi: posse quidem ingenio ac motu proprio. Parum autem interesse videtur ad locum aliquem an deuenerim pedibus & labore meo, an verò pedibus & auxilio vectus alieno. Neque magis aut minùs hoc in loco sum, vtcumque huc peruenero. Sic non magis est tibi probabile, quod tuo iudicio scis, quàm quod auctoritate scis aliena. In hunc modum philosophatus ille.

Vbi quidem, vt ipse ait si praxim specte [Discrimen inter probabile ab intrinseco & ab extrinseco, quid importet iuxta aliquos.]mus, non magna est differentia, quamuis non desint, qui circa morales operationes attendendam velint. Sic enim potest vir doctus sententiam singularem suam amplecti, & iuxta illam operari; cùm tamen nequeat sequi opinionem singularem alterius contra communem, vt existimat P. Vasquez Tomo 1. in 1. 2. Disput. 62. n. 12. & 13. iuncto 17. quem secutus est P. Thomas Sancius Tomo 1. Oper. moral. Lib. 1. Cap. 9. nu. 9. in fine. Angelus Bossius Tomo 1. n. 169. & seqq. Et alij apud Pasqualigum Decisione. 23. qui oppositum censet, sicut & P. Arriaga Tomo 3. Disput. 24. nu. 10. cum alijs, qui probabiliter cùm loquantur, ex eo fit neque à Doctoribus oppositum sentientibus [Iuxta alienam opinionem vnius viri docti posse operari.] posse conuenienter negari, dum censent posse quempiam alienam opinionem amplecti, & iuxta illam operari. Tunc sic. Probabile est posse eum qui communem sententiam tenet operari iuxta illam, quam aduersus communem doctus magister tenet: ergo licet quis eam non censeat probabilem, operari iuxta illam potest. Patet Consequentia, quia probabile est illam esse probabilem, & iuxta eam posse consequenter operari. Vbi ritè cadit quod P. Vasquez habet citato n. 17. Vers. Tertiò tunc sic locutus: Tunc enim iure arbitrari debemus operari nos posse rectè & prudenter sequentes aliorum sententiam contra propriam opinionem: neque existimare debemus nostras rationes esse demonstrationes euidentes, quæ oppositæ opinioni probabilitatem auferant. Sic ille: quod potest casui, de quo loquimur, adaptari: quandoquidem contra opinionem viri docti quidquid opponi potest vim demonstratiuam non continet, & probabilibus sit tantùm armis depugnandum.

Stet ergo iuxta hæc, si praxim specte [Admittuntur aliqua ex Auctore citato.]mus, in eo, de quo est quæstio, differentiam esse non magnam; quandoquidem sicut sequi opinionem possumus, propriorum principiorum penetratione firmatam, caussarum & effectuum, aut absurdorum atque impossibilium, ad quæ deducuntur oppositum sentientes, vt docet P. Vasquez suprà nu. 10. & alij: ita & eam, quæ extrinseca auctoritate firmatur. Et prætereà stet eum, qui huiusmodi auctoritate mouetur, ad rationes etiam talis opinionis attendere; cùm non sit credibile viros doctos & prudentes irrationabiliter pronuntiare, quod & à Nobis dictum aliàs. Stet insuper auctoritatem ad opinionis formam pertinere: quandoquidem iuxta illam crescit probabilitas: quando scilicet Auctores non gregatim eunt in sententiam, sed qui rem vtrimque diligenter excusserint; vt benè cum obuijs alijs citatus Scriptor suprà nu. 5. Quidquid mouere prudentem assensum potest, ad opinionis formam spectat: quod de obiectiua accipiendum est, vt constat, eo modo quo opinio obiectiua esse po [Sine auctoritate extrinseca stare probabilitatem posse, viri docti & prudentis opinione.]test, de quo dictum Parte 1. n. 36. Sed non ita est forma, vt sine illa stare probabilitas nequeat: vnde nec firmum illud, quod asseritur, rationes ab aliquo inuentas non esse probabiles, nisi quatenus possunt à prudentibus approbari. Pro quo id facit, quod habet Auctor citato n. 5. sic locutus: Liquet sanè vnius viri quas ad opinionem suam rationes affert, eas esse posse, vt præcedentium auctorum argumenta elidant, veritatemque probabiliùs inuestigent & attingant, etiamsi contra torrentem eant, & communi sententiæ aduersentur. Sic ille, addens statim, quod non videtur cum præmissis posse ritè componi, dum sic ait: Tum autem illa particularis viri opinio erit probabilis, si illi paßim ab Auctoribus non contradicatur: Sed contra potiùs rationibus ab eo allatis vt plurimùm acquiescant. Non inquam videtur: Si enim particularis opinio contra torrentem eat, vt ire posse asseritur, quomodò stet ab Auctorum torrente illi non contradici, aut eius rationibus passim acquiescere? Prætereà, opinionem particularem congruis cum fundamentis à se modo dicto firmatis potest quis apud se tenêre, nec publicam facere, & iuxta eam operari: quo euentu nulla extrinseca succurrit auctoritas: ergo illa de essentia probabilis opinionis non est. Quòd autem talis debeat esse, vt possit iuxta eam prudenter operari vsu ad alios deriuato, non est auctoritatem ab extrinseco habere; quia vtentes tali opinione, si viri docti non sint, auctoritatem illi non conciliant; prudens autem vsus esse in non doctis potest, quod est frequentius. Vnde quod additur de incertitudine futuræ approbationis à viris doctis & prudentibus, non videtur admittendum vti momenti quidquam continens; nam etiamsi non approbent, sua probabilitate gaudebit, iuxta dicta.

Neque similiter arridet quod de præfe [Aliorum auctoritatem non semper propriæ præferendam.]renda aliorum auctoritate dicitur: ea enim ratione non posset stare quod asseritur de nouæ opinionis Auctore; eo enim ipso debebit ab eo reijci, quòd proprium inuentum sit, etiamsi præ alijs rem discusserit, & rationes atque argumenta congesserit, quibus oppositæ sententiæ rationes elidantur. Et ita experimento compertum habetur opiniones aliquas magni habitas, & quasi inconcussæ veritatis, à doctis Theologis ad rigidum examen adductas, minùs probabiles deprehendi, & contra eas probabiliter decerni; immò & deseri ab ijs, qui eas fuerant vt certas aut probabiliores amplexi. Vbi addendum (quod & dixi [Nulla vnicum tantum sententia habet patronum.] Parte 1. n. 129.) non videri moraliter possibile vt opinio alicuius Auctoris egregiè in Theologia versati, prudentis, & non auidi nouitatum, ab aliquibus doctis & prudentibus non admittatur. Quod & docuit experientia, præsertim si de probabilitatis tantùm approbatione loquamur, & ratione potest demonstrari: nam quod me mouet, alium similiter dispositum mouere potest: posse autem dari ingenia aliqua similiter disposita negari nequit: vnde non semel in Auctoribus inuenimus opiniones aliquas peculiares, quas asserant excogitatas quidem à se, gauisos tamen, cùm apud Auctorem alium, quem referunt, eam contigit reperisse. Et hæc circa Auctorem, qui erga P. Mercori lucubrationem id egit breuiter, quod ex professo à Nobis Parte 4. vbi & contra Præfationis Auctorem competenter inuehitur, quod & à Nobis actum. Videatur §. 6. vt iam nos ad Auctorem alium non quidem ita vt citati, rigidum, sed seueriorem quàm oporteat transeamus.

EXCVRSIONIS PARS ALTERA.

De Obligatione Confessarij se probabili cum opinione Pœnitentis conformandi. Vbi Seuerus Iurista specialiter impugnatus.

§. I.

ESt ille D. Michael Ferro Manrique, de quo [Circa difficultatem propositam citati Auctoris Conclusiones.] & suprà Sect. 20. qui Parte 2. Resolutionum. Quæst. 114. num. 19. sequentes habet conclusiones.

- Confessarium eruditum certum ex sua sufficientia quòd opinio Pœnitentis falsa est, absoluere non debere.
- Si cum illa certitudine absoluat, mortaliter peccare.
- Idem esse de Confessario imperito, ex aliorum tamen sufficientia de illa falsitate admonito.
- Confessarium per se vel per alios non certum de falsitate opinionis Pœnitentis, quia veritas ambigua est, posse se conformare cum Pœnitentis opinione.
- Si nullo motiuo absolutionem deneget, & remittat ad alios Confessarios, venialiter peccare, non verò mortaliter.
- Si ex rationabili caussa deneget & remittat, nec venialiter peccare.
- Confessarium ignarum & non doctum teneri absoluere Pœnitentem doctum, peritorum iudicio, vel rationibus probabilibus; non tamen sub mortali, sed sub veniali, si nullam caussam habuerit; & adhuc sine veniali, si habuerit.
- Confessarium non certum de falsitate opinionis Pœnitentis, licet existimet falsam, posse deponere conscientiam propriam, & absoluere ex illa rationabili caussa: secus verò si totaliter certus sit, quia non potest veraciter deponere, nec absoluere.
- Hæc omnia vera sunt in Confessario proprio, & non proprio.

Post hæc sic subdit: Multò igitur expeditior manet hæc quæstio, quàm anteà a Summistis Theologis expedita erat. Sic ille.

De quo dictum à Nobis Parte 1. nu. 89. & seqq. & Parte 4. n. 57. & 58. & vt modò dicamus aliquid, quod in hac fauorabili Pœnitentibus, & Sacramento etiam materia, semper est vtile, in illorum fauorem instituto.

Dico Primò. Tres priores Conclusiones ad [Assertio 1. circa tres priores Conclusiones.]mittendæ sunt, sed cum conuenienti explicatione. Certus enim esse potest Confessarius de opinione aliqua, certitudine se tenente ex parte subiecti, quia scilicet sine formidine eidem adhæret; cùm tamen reuera sint aliqui oppositum probabiliter amplectentes. Quo euentu secus est dicendum, vt ex dicendis inferiùs patebit. Et de imperito quidem à docto sufficienter instructo similiter dicendum: rogare enim doctum instructorem debet, an id quod asserit ita sit certum, vt non sint aliqui secus probabiliter sentientes. Quod si dicat esse quidem, sed id ab eo non curandum; iterùm est rogaturus, an sit opinio probabilis, quæ absolutionem necessariò esse conferendam statuat. Quod quidem si non præstetur, neque Instructor, neque Confessarius suo muneri satisfaciunt, & lethaliter peccant. Et ita etiam accipiendum, quod in 8. dicitur Conclusione, ibi: Secus verò si totaliter certus sit &c.

Dico Secundò. Quarta Conclusio etiam [Assertio 2. circa 4. & 9.] admittenda, sicut & Nona: circa quas non est opus distineri, quod & ampliùs ex dicendis erit manifestum.

Dico Tertiò. Conclusio Quinta nullatenus est [Assertio 3. circa 5. Confessarium sub mortali teneri absoluere.] admittenda, iuxta dicta à Nobis citatis locis, & Auctores, qui iam communiter obligationem sub mortali recognoscunt, & videri possunt apud Angelum Bossium Parte 1. n. 225. & 226. Ratio est satis comperta: quia ex quo Confessarius grauia Pœnitentis audiuit peccata, tenetur absoluere, si nullum ex parte illius occurrat obstaculum: Atqui in casu præsenti non occurrit: si enim aliquod, diuersus esset sentiendi modus circa opinionem Pœnitentis; quod tamen tale non est, quia eo non obstante potest absoluere, vt admittitur: ergo & debet. Et quidem obligatio esse tantùm sub veniali nequit; quia ex negatione absolutionis graue Pœnitenti onus imponitur, iterum scilicet grauia peccata Confessario alteri confitendi. Esse autem graue, & satis quidem tale, ex eo ostenditur, quod semel confiteri graue onus est, vnde scimus multos illud ita detrectare, vt per annos plures Confessionem protrahant, vel Sacrilegè confiteantur, in mortis etiam quandoque periculo, deuorata æterna damnatione. Constat etiam ex Decreto Concilij Lateranensis sub Innocentio Tertio, quod habetur in Cap. Omnis vtriusque sexus de Pœnit. & remission. vbi statuitur annuæ Confessionis præceptum, eo quòd, dum talis in Dei populo obligatio defuit, satis rarò fideles ad Pœnitentiæ Sacramentum veniebant

Ad quod citatus Auctor conatur respon [Vt respondeat Auctor aduersans.]dere n. 13. 14. & 15. negans graue onus imponi: nam plerumque Pœnitentes, qui insistunt in consequenda absolutione cum sua probabili opinione, non totaliter sani & incorrupti incedunt, & ideò illam euasionem quæsitam ostendunt: quod præuidens prudens & eruditus Confessarius, & illam internam maculam cognoscens, absolutionem non largitur. Item, multas esse opiniones, quæ vocantur probabiles, & tales non sunt: quibus si absolutio denegetur, tantùm ab est vt peccatum committatur, quòd potiùs meritorium sit cognita veritate cum illa procedere, non verò cum prætextu. Deinde non esse graue onus iterùm confiteri: nam omnes Confessarij sub sigillo manent inclusi, & omnes Deum, & Christum Dominum repræsentant, qui peccata & crimina iam cognoscit, siue iterùm confessa, siue non. Est autem iusta caussa ex opinionis probabilis macula siue nota, quæ necessitatem talem qualem importat denegando absolutionem.

Sed responsiones præfatæ nullius profectò mo [Eius nullius roboris esse responsiones ostenditur.]menti sunt. Nam prima & secunda ad rem non faciunt, cùm de Pœnitente agamus, qui requisita omnia ad Sacramentum adducit, & opinionem probabilem amplectitur: in quo cùm nullum peccatum sit, neque etiam est macula talis qualis, quæ absolutioni possit obstare, & ad summum imperfectio aliqua esse potest, quæ & nequit obstare, vt est fidei dogma ex Conciliorum definitionibus solam obligationem ad grauium peccatorum; & non ad imperfectionum Confessionem, sicut neque ad venialium, in quibus plus est quàm imperfectio: vnde etiamsi in opinionis sequela peccatum esset veniale, non posset absolutio denegari. Quod de sigillo dicitur, & Sacerdote Christum scientem omnia repræsentante, grauitatem oneris minuit pro vnica eorumdem peccatorum confessione, sed non tollit, vt ex dictis constat: quod quidem in iterata est grauius, & sine paterna pietate à Confessario impositum, qui curare debet vt illud fidelibus valde reddatur tractabile, huius frequentia Sacramenti.

Dico Quartò. Conclusio Sexta iuxta [Assertio 6. circa 6. vbi confictæ maculæ refutatio.] id, quod Auctor de iusta caussa pronuntiauerat, & nuper vidimus, non est admittenda: Siquidem iustam caussam esse ait solam opinionem probabilem ob maculam illam talem qualem. Ex quo & argui contra ipsum potest, vti præcedentium immemorem Conclusionum. Nam in Quarta asseruerat posse Confessarium se opinioni Pœnitentis conformare: ergo in ea non est macula, quæ absolutioni obstet ab eôdem conferendæ: quòd si est macula, illam non erit licitum impertire. Deinde in Conclusione Quinta dicitur: Si nullo motiuo &c. quod perinde est, ac sine vlla caussa: Atqui ea deesse non potest, quæ est ipsa opinio: Ergo

Dico Quintò. Verosimiliter dici potest [Assertio 5. vt stare aliquando possit licita absolutionis denegatio.] Confessarium sine vllius reatu peccati Pœnitentem vti volentem opinione probabili posse non absoluere. Est iuxta dicta Parte 1. num. 131. cum grauissimis scriptoribus ita sentientibus quando opinio versatur circa valorem Sacramenti, de quo solus est iudex Confessarius. Non tamen est hoc ita certum, vt desint qui oppositum censeant ob fundamentum adductum de graui onere Pœnitentis, vt videri potest apud Angelum Bossium suprà n. 131. qui in ea videtur esse sententia. Non vrgere autem quod de graui onere diximus, citato loco ostensum, & modò addendum, præter fundamentum dictum de iudicio ad Confessarium spectante quando de valore Sacramenti agitur, eam subesse rationem, quòd negotium Pœnitentis vtiliter geritur eo quòd absolutione tali dubium maneat Sacramentum, cùm circa ipsius valorem versetur opinio: quod secus accidit quando opinio versatur circa alia non concernentia Sacramentum; tunc enim ex parte Pœnitentis est debita dispositio, & ex parte Confessarij expedita facultas, vnde nullum est obstaculum confectioni Sacramenti.

Dico Sextò. Conclusio Septima neuti [Assertio 6. circa 7. Conclusionem.]quàm est admittenda, quia tunc sub mortali vrget obligatio, quod adducta circa Assertionem tertiam manifestè conuincunt, & hîc potiùs vrgent, quia præter negatam absolutionem rectè disposito est iniuria alia viro docto illata ab Idiota Confessario, paruipendente in re graui eum, cuius poterat & debebat magisterium reuereri. Equidem si ignarus iste extra Confessionis actum virum huiusmodi doctum consuleret, diceretque is teneri illum sic accedentem absoluere, non posset absolutionem accedenti denegare: ergo nec consulenti erga Confessionem quid debeat præstare. Discursu euidenti claudendum. Rectè disposito absolutionem sine caussa negare est peccatum lethale: hic, de quo agimus, est rectè dispositus: ergo negare illi absolutionem est lethale peccatum. Maior est indubitata, & Minor certa, quia ideò dicitur peccari venialiter: Si enim dispositus non esset, nullum esset in negatione peccatum; vnde euidens est consequentia.

Dico Septimò. Circa Octauam Con [Assertio 7. circa 8. Conclusionem; non esse necessario deponendam Confessario propriam opinionem.]clusionem, admittendam illam, non tamen quod videtur supponi. Scilicet ad absoluendum necessariò deponendam propriam Confessario opinionem: quod quidem à vero abest, cùm absoluere possit propria retenta opinione, quia non approbat, sed permittit suam Pœnitenti opinionem. Videtur autem Auctor, vt ex n. 16. apparet, volens nolens id, quod negauerat, confiteri, sic enim ibi: Docet suprà n. 3. Diana (ex Tractatu de Opin. probabili Parte 2. Resolut. 11.) quòd etiamsi Confessarius falsam esse Pœnitentis opinionem existimarit, tenetur cum illa probabili absolutionem impertiri: quod verum est si deponat suam conscientiam Confessarius, & ex rationabili caussa, putà quia adhuc de falsitate non est totaliter certus, Pœnitentis adhæreat opinioni; secus verò si totaliter certus sit &c. Atqui Diana manifestè sub mortali obligationem agnoscit: Ergo non est tantùm veniale, vt ille contendit. Est autem in sequentibus aperta compugnantia doctrinæ, sicut & n. 18. Cùm enim asseratur stante certitudine absoluta de falsitate opinionis, ad Confessarium alium, Pœnitentem esse remittendum verbis illis: Si itaque Confessarius malè & certò sentit de Pœnitentis opinione, iustè facit, si cum illa non transeat, sed dimittat ad alium Confessarium, qui reticeat & probet Pœnitentis opinionem &c. Ex eo clarè licet inferre non esse illam certò falsam, quandoquidem à Confessario alio reticeri & probari potest; & ita tenetur se illi conformare. Quòd si certò talis est: ergo nequit ad alium remitti Confessarium, sed de certa falsitate doceri. Nullus profectò Theologus adeò inconsequenter loqueretur. Sed eius iam argumenta contra præcipuum Assertum videamus.

§. II.

Argumenta quædam proposita, & soluta.

ARguit ergo Primò, Quia sine lege ad [1. Obiectio ex defectu legis obligantis.] grauem culpam obligante non est imponenda grauis culpa: nam peccatum non cognoui, nisi per legem Rom. 7. Debet enim lex aut Canon illam culpam in foro conscientiæ expressè aut verbis æquipollentibus postulare, vt imposita censeatur, pro quo se citat in 1. Tomo. Quæstione & Numero non indicatis: sed est Quæst. 34. n. 5. & 104. n. 9. vbi quòd peccatum non præsumitur in foro poli. l. Meritò. ff. pro socio. Atqui in nostro casu lex talis non est: ergo nec admittenda obligatio.

Respondeo concessa Maiori negando Mino [Resp. stare illam ex ipsa institutione Sacramenti Pœnitentiæ.]rem, quia ex institutione Sacramenti Pœnitentiæ, habetur in Ecclesia expressum & inconcussum dogma de impertienda absolutione rectè disposito, & non relinquendo imperfecto Sacramento cum graui Pœnitentis iniuria. Ex quo per legitimam consequentiam deducitur accedentem cum opinione probabili esse absoluendum, quia ritè & rectè dispositus accedit. Pro quo facit id, quod habet Auctor Tomo 1. Quæst. 24. vbi inqui [Exemplo Portionatus obligantis ad Sacrum officium roboratur.]rit an Portionarius Ecclesiæ Cathedralis aut Collegialis ad cantus seu organum electus seu creatus teneatur Horas canonicas recitare. Et respondet affirmatiuè, quia Portionatus est Beneficium, & huic Canonicum est annexum Officium: Quare hæc pars habet regulam pro se, & contrarium tenens debet docere de limitatione seu declaratione Sedis Apostolicæ, à qua obligatio regulæ ortum habuit: quæ sunt illius verba n. 3. Ita ergo in præsenti; neque enim pro Portionatu specialis regula est; sed quia rationem Beneficij habet, censetur inclusus; licet aliquid pro eo possit allegari. Vnde & concludit num. 7. Igitur hæc pars sequenda videtur tamquàm magis probabilis & tutior: nec auderem in re graui, cuius omißio conscientiam polluit & maculat, contrariam partem eligere, licet sciam eam esse ab aliquibus amplexam & probatam. Sic ille, solita elegantia, casui, in quo sumus, adaptandum.

Secundò. Semper Officium Confessarij [2. ex Officio iudicis in Confessario.] liberum esse debet, sicut Officium iudicis externi, vterque enim liberè iudicare debet ex varijs animum mouentibus. Atqui libertas amitteretur, si Confessarius teneretur sequi Pœnitentis opinionem, cùm ipse supra Confessarium esset, & maneret subiectus Pœnitenti, & deficeret ordo iudiciarius, & intraret ordinis iudiciarij peruersio, quod est absurdum.

Respondeo negando quod assumitur; Officium [Vt stet illud conuenienter explicatum.] enim iudicis non est liberum, sed alligatum legibus, vnde debet iuxta allegata & probata ferre sententiam; quod in Sacramentali foro similiter accidit, debet enim Confessarius iuxta allegata à Pœnitente iudicare. Et cùm in casu, de quo agimus, apertis in Confessione peccatis, alleget se de illis dolere, & emendationem proponere, ac propterea sententiam absolutionis expostulet, non obstante vsu opinionis probabilis, in quo peccatum nullum, ideò nequit ei talis sententia denegari. In quo neque subiectio est Confessarij, neque iudicij peruersio; cùm illa respectu Pœnitentis non sit, sed legis. Et est euidens contra sic arguentem redargutio: nam fatetur Confessarium peccare venialiter sine caussa absolutionem denegando: ergo non est liber in executione Officij, & Pœnitenti subditur, & sic est peruersio iudicij. Et quid ad hæc ille? Quidquid profectò dixerit, suo poterit argumento similiter applicare.

Tertiò. Si opinio probabilis Auctorum [3. ex confictis Doctorum opinionibus.] ad peccatum Confessarium obligaret, sequeretur aliud absurdum, quòd in potestate duorum Doctorum esset ex sua opinione peccati legem condere & introducere: & contingeret multoties talem opinionem non benè esse fundatam, vt pluries constat in hoc libro: & resultaret quòd opinio fallax & infirma peccati obligationem formaret, quod esset aliud absurdum.

Respondeo negando sequelam, cuius probatio [Nullius momenti ostenditur.] est friuola; in quo etiam inconsequentia futilis continetur. Qui enim Doctores constituere opinionem probabilem possunt, non condunt peccati legem, quod solùm ad superiores spectat potestates, sed materiam exhibent, circa quam lex versari possit. Quòd si contingat opinionem non benè esse fundatam, vt dicitur, ibi inconsequentia apparet; quæstio enim de opinione verè probabili, & sic de benè fundata procedit, & fit desultorius transitus ad casum, in quo nulla est difficultas. Quod autem de pluribus huius generis opinionibus suo in libro repertis affirmat, in quo contra Dianam certamen inofficiosum assumpsit, eatenus est verum, quatenus plures opiniones valdè probabiles, & à doctissimis scriptoribus propugnatas, improbabilitatis nota traducit: quæ censuræ sunt improbabiles, de quibus in decursu fusiùs, Deo dante, disseremus. Prætereà, Non absoluere est peccatum veniale iuxta ipsum, vt vidimus; contra quod eius etiam militat argumentum. Respondeat ergo.

Quartò. Quando adsunt opiniones du [4. Ex præsumptione in dubio pro iudice.]bium est; sed in dubio magis præsumendum est pro Confessario, quàm pro Pœnitente; nam in Iure pro iudice præsumitur. l. 2. C. de Offic. Ciuil. iud. Menochius de Præsumption. Lib. 2. Præsumpt. 67. num. 1.

Respondeo negando Maiorem de dubio vt est [Infirma & futilis comprobatur.] oppositum opinioni, & à Theologis ac moralibus Philosophis in his materijs solet vsurpari; licet generalius ad opiniones etiam trahi soleat, in quibus regulariter loquendo pro iudice est præsumendum, scilicet eum Iuri se in ferenda sententia conformasse, dum veritas non elidit præsumptionem; quod & in Confessario asserendum. Sed quid hoc ad obligationem eius, de quo agitur, & non factum, sed ius concernit? Frigidum sanè, & extra propositum casus, de quo est quæstio, & Iuristæ in re Theologica proprium argumentum, ad ostentationem vulgarium textuum, & eruditionis ex Auctore satis obuio comparatæ. Vbi & quod de obligatione sub veniali est dictum pariter obiectandum.

Quintò, Quia hanc partem tenuerunt [5. ex Doctorum auctoritate. Ioannes Medina.] Medina in Codice, de Confeßione dimidiata iteranda §. sequitur, (19. scilicet) vbi ait quod Confessor eruditus & eminens potest absolutionem negare, & ei tenetur parêre confitens: secus verò si Confessor non sit eruditus, & Pœnitens habeat alios meliores pro sua opinione: & similiter Confessor doctus, vel per alios instuctus de falsitate opinionis, potest denegare absolutionem, & ei tenetur parêre confitens. Item comprehenditur ex Arch. & Siluestro in Summa. Confessor 3. num. 11. vbi [Siluester.] quòd si Confessor eruditus certus de falsitate opinionis contra suam conscientiam dictantem peccatum esse in absoluendo, absoluat, mortaliter peccat. Toletus etiam in Summa, Lib. 3. Cap. 10. [Cardinalis Toletus.] n. 7. licet primò doceat debere Confessarium absoluere Pœnitentem cum sua opinione probabili; posteà ait quòd potest Confessarius sequi illius opinionem: verbum autem Potest libertatem importat, & non necessitatem præcisam, quando est affirmatiuè prolatum sine negatione, ex multis congestis à Cenedo in Collectaneis ad Sextum. Collectan. 18. n. 4.

Respondeo Ioannem Medinam verbis adductis [Ostenditur illos non penitus aduersari.] non absolutè negare quod Auctor, cùm asserat Confessorem non eruditum debere absoluere habentem pro sua opinione digniores. Deinde id quod de neganda asserit, erudito & eminenti tantùm Confessori concedit; quæ est notabilis limitatio, & à mente Auctoris aliena. Ibidem etiam asserit, quòd licet opinio sit in damnum tertij, proprius & ordinarius Sacerdos debet absoluere, secus delegatus: in quo valdè est sententiæ Auctoris aduersus, qui distinctionem illam reijcit. n. 17. Quod autem ex Archidiacono à Siluestro adducto profertur, indubitatum est, & de quo non est quæstio. Cardinalis Toletus (in cuius citatione est error, cùm dici debuerit Cap. 20. vers. vltimo sublato n. 7. non extante ibi) satis mentem suam aperuit affirmans Confessarium debere absoluere; vnde cùm posteà addit posse, iuxta dudùm dicta ab ipso est accipiendum, ne sibi statim contradicere vir tantus videatur. Et quidem vt de Iure aliquid etiam adijciamus. Clausula reuocatoria eatenus vim habet, quatenus cum præcedenti dispositione nequit stare: id quod in legibus & statutis verissimum comprobatur. l. 1. §. His tantummodò. C. de lat. lib. toll. Romanus Consil. 57. n. 1. & ibi Mandos, & Marius Antoninus Lib. 1. Resolut. 46. num. 9. Cùm ergo id quod dictus Cardinalis protulerat priùs dicens: Potest Pœni [Cardinalis Toletus.]tens obligare Confessarium vt ipsum absoluat in sua opinione: nullam habeat repugnantiam cum eo quod subdit, dum ait: Quarum vtramque in conscientia potest sequi Confessarius; quia in huiusmodi difficultatibus, vt subsistere obligatio possit, debet etiam moralis facultas stabiliri, bellè sibi consonat Doctoris tanti doctrina, pro qua & videndus ibi Victorellus.

Sextò, vrgere nititur, & pariter respon [6. ex proprio Officio Confessarij.]dere rationi, quam sibi obijcit vt fundamentum ipsi aduersæ positionis, quòd scilicet Confessarius potest, vnde & debet. Nam quod possit Confessarius doctus licitè absolutionem impendere, huius rei iudicium ad Officium Confessarij tantùm spectat, non verò Pœnitentis, ad quem non pertinet iudicare de Officio Confessarij, sed de suo, & de suis culpis: nullus enim reus potest se intromittere in iudicis Officium, nisi ad allegandas suas exceptiones.

Respondeo negando quod assumitur de iudi [Quomodo cum illo stet iudicium Pœnitentis explicatur.]cio soli Confessario reseruato: nam cùm pro absolutione extet obligatio omnibus nota, etiam circa illam potest Pœnitens iudicare, sicut quiuis alius iuxta principia Theologica; quemadmodùm in externo foro potest qui de sua est certus iustitia, Officium iudicis implorare; quod non est in eius se Officium intromittere, quia nullam legalem actionem ex ijs, quæ ad iudicis Officium spectant, exequitur, sed id, quod ad exceptionum allegationem reuocatur. Vbi quod de obligatione sub veniali est dictum, habet congruam & vrgentem adaptationem.

Nec plus vrget quod tradit n. 12. dicens [Ex Officio Medici malà argui, cum retorsione.] Confessarium habere portam apertam probabilis opinionis, per quam licitè ingredi potest; non tamen tenetur ingredi, si ingressus sibi displicuerit; potest enim esse aut nimis angustus, aut latus, & ex vna vel altera parte displicere Confessario: qui Medicus etiam cùm sit, gustare & approbare debet medicinam; non tamen tenetur ipsam arbitrio infirmi & ægrotantis relinquere, nisi Confessor ignarus sit (iuxta tradita ex Ioanne Medina) & Pœnitens alios digniores pro se habeat, vel probabiles rationes. Non inquam vrget. Et in primis non videtur quomodò porta probabilis opinionis, quæ Pœnitenti faueat, angustum habere possit ingressum; qui neque nimis latus videri potest, cùm rationum sufficienti pondere, & auctoritate sit minimè contemnenda fundatus. Quod autem ad medicinam spectat, verum quidem est non debere illam arbitrio ægroti relinqui regulariter loquendo: Si tamen certum sit aliquam esse, quæ præ alijs sit illi futura vtilis, meritò agere cum Medico potest vt illam applicet, ad quod & ille est grauiter obligatus. Cùm ergo medicina omnium optima sit absolutio rectè dispositis impertita: iure agere Pœnitens cum Confessario potest pro illa obtinenda, cùm ex voluntate agendi contra opinionem probabilem nullum in eo impedimentum inueniatur.

Videat ergo iam lector, quàm verus sui [Circa Iuristæ iactabundum effatum.] commendator fuerit, qui id dixit, quod ex ipso datum nu. 196. multò scilicet expeditiorem manere hanc quæstionem, quàm anteà à Summistis Theologis expedita erat: qua fiducia solent Iuristæ nonnulli lucubratiunculas suas in rebus Theologicis venditare. Et vt hanc qualem cumque no [Pro praxi vtilis admonitio.]stram terminemus, & Pœnitentem ab angustijs præfatis eruamus, instruendus ille, vt si cum opinione probabili aliquid operatus est, in quo bona fide processit, id non confiteatur. Quòd si fortè id, dum confiteretur, aperuit, & Confessarius aliter faciendum iniungat, opinionem propriam præferendo, annuat reuerenter, nutu quidem qui reuerentiam, non propositum importet: & posteà vt sibi visum fuerit operetur. Quòd si & proposuit, mutare propositum sine peccato potest, & sua in operando vti libertate. Pro quo hæc satis.

SECTIO XXII.

Circa obligationem Parochi residendi intra limites Paræciæ sibi propriæ.

COmmunis resolutio scribentium est [Communis resolutio circa habitationem.] Parochum debere intra Paræciæ suæ limites habitare, vel in propria Parochiali domo, vt multis in locis accidit, vel in alia conducta. Pro quo Dom. Barbosa citatis alijs Allegat. 53. de potest. Episcopi num. 71. & de Officio Parochi Parte 1. Cap. 8. n. 34. & seqq. Et num. 37. ait posse in domo paterna aut cognatorum habi [Quid de paterna domo.]tare propter honesta seruitia, & maius commodum, si intra limites Paræciæ sit, quam adsit domus Parochialis. Et pro omnibus præfatis adducit Auctores, & pro conducenda domo vbi alia non est, Cardinalium declarationem. In quo quidem docto scriptore aliqua dictorum compugnantia non leuis apparet. Nam citato num. 34. sic [D. Barbosæ Asserta.] habet: Sciendum est Parochum debere residere in domo ipsius Parochialis: (corrige Parochiæ) Si verò illa non habeat domum, tunc in alia domo, quæ sit intra limites Parochiæ, aut saltem ita vicina Parochiali Ecclesiæ, vt inde commodè poßit per se ipsum ei inseruire, habitare tenetur. Sic ibi. Qui tamen num. 26. ita scribit: Fuit tamen aliquando dispensatum, vt Parochus non habens commodam habitationem in Parochiali, posset degere in loco vicino, dummodò propè Ecclesiam substitutus eius habitet: & nonnumquàm hæc facultas eâdem de caussa concessa fuit sine vlla conditione quòd habitaturus prope Ecclesiam habitet, teste Nicolao Garcia dicto nu. 179. Declarat. 25. (scilicet de Beneficijs Parte 3. Cap. 2.) Nunc verò nequaquam id esse concedendum existimo, prout ex aliquarum repulsis mihi constitit. Et in vna Sarzanensi 13. Nouembris 1627. censuit S. Congregatio Concilij Parochum non excusari, qui intra Parochiam residere debeat, quamuis non adsit commoda domus Parochialis, & sit magna aëris intemperies, & retineat Capellanum in Parochia, & ipse accedat singulis diebus festis. Hæc ille, qui in Declarationibus ad Concilium Tridentinum circa Cap. 1. Session. 23. de Reformat. eas, de quibus locutus est, Declarationes exhibet tenoris sequentis: Pa [Declarationes Cardinalium.]rochus non habens commodam habitationem in Parochia fuit dispensatus vt degere poßit in loco vicino; dummodò propè Ecclesiam substitutus eius habitet. Aliquando hæc facultas, eâdem de caussa concessa fuit sine conditione illa, Dummodò propè Ecclesiam substitutus eius habitet.

Compugnantia inquam apparet, dum [compugnantia in præfatis Assertis ostenditur.] asserit debere Parochum habitare in domo, quæ sit intra limites Parochiæ; cùm addat statim: Aut saltim ita vicina Parochiali Ecclesiæ &c. Si enim extra limites Parochiæ est, quomodo esse vicina potest Ecclesiæ Parochiali? Deinde si hoc ita stare potest; ergo pro eo non est necessaria dispensatio, quam tamen fuisse adhibitam ex eodem habetur. Item, cùm Declaratio Cardinalium extet, quam vidimus, cui & ipse tantoperè existimat deferendum, quomodò stare potest prior illa resolutio sine vlla limitatione procedens? Neque enim statui absolutè potuit, quod erat statim destruendum, cùm de absolutè prohibente Declaratione constaret. Qua non obstante P. Palaus Tomo 2. Tract. 13. Disput. 5. Puncto 2. num. 1. quod [P. Palaus.] de vicinia dicitur cum Nicolao Garcia amplectitur, citata etiam 21. Declaratione; licet eam, cui Dom. Barbosa insistit, sit satis verosimile non vidisse, cùm opus de Officio Parochi posteà prodierit, vt ex licentijs & approbationibus eas inter se conferenti constabit.

Dico Primò. Si Parochus habeat domum [Assertio 1. habitationem in Parochiali domo obligatoriam ostendens.] Parochialem, non vacat scrupulo in alia habitare intra Parochiæ limites existente ob peculiarem commoditatem, licet tolerari id possit, si parùm ab ea distet. Circa quod Posseuinus Tractatu de Officio Curati Cap. 1. n. 7. quem secutus est Dom. Barbosa suprà asserit non esse cur Parochus scrupulis angatur. Ratio autem Assertionis nostræ ex eo desumitur quòd Parochialis domus iuxta Ecclesiam esse solet, & in loco Paræcianis magis congruo. Si autem id solùm obseruetur, vt intra limites Parochiæ sit, manifestum est talem habitationem reddi posse Paræcianis incommodam. Vnde non videtur satisfacere, quod Dom. Barbosa inquit, quòd scilicet quamuis ex vicinitate Ecclesiæ posset facilius Parochus Sacramenta ministrare, necessitati tamen populi sufficienter ex propria sua habitatione prouidere poterit. Non inquam satisfacit, quia non quælibet sufficientia attenditur, sed ea quæ commodam reddat Sacramentorum administrationem, non solùm Parocho, sed ijs, qui sunt illa recepturi: vnde commoditas talis ad sufficientiam reducitur, & dum illa deest, dicendum non est posse sufficienter suo muneri satisfacere.

Pro quo Synodus Diœcesana Limensis [Synodus Limensis Diœcesana vt faueat.] Lib. 3. Tit. 2. Cap. 3. ita statuit: Porque no solo es inconueniente ausentarse los Curas de sus Iglesias; pero aun el viuir tan lejos de ellas, que no puedan acudir à las necesidades de sus Feligreses con la puntualidad que deben. Mandamos que ninguno viua fuera de los limites de sus Parroquias; y que los que al presente viuieren fuera de ella, se muden dentro lo mas cerca que pudieren de las dichas Iglesias, y que todo esto se cumpla dentro de quince dias de la publicacion de este Synodo. Sic ibi: ex quo habetur valdè esse conueniens vt Parochi domus sit Ecclesiæ Parochiali propinqua, vt possit necessitatibus occurrentibus subuenire, ex cuius defectu incommoda possunt ingentia timeri, & animarum pericula, vt est experientia compertum. Pro quo etiam vrget Declaratio Cardinalium apud Nico [& Declaratio Cardinalium.]laum Garciam suprà Declarat. 22. vbi dicitur Parochum si Parochialem domum non habeat, debere in alia habitare Ecclesiæ propinquiori.

Addit autem præfatus D. Barbosa notan [Additum à D. Barbosa de Episcopi consensu discutitur.]dum aliquid, ex quo videtur resolutioni dictæ non prorsus adhærere, illud inquam Sciente & tacente Episcopo. Si ergo Episcopus nesciat, non poterit Parochialis domus deseri. Deinde, aut domus talis ita est Ecclesiæ vicina, vt ex illa sicut ex Parochiali, possit Parochus ad ea, quæ sui sunt muneris competenter exire, aut non. Si primum, non est opus vt id sciat & probet tacens aut loquens Episcopus. Si Secundum, in id nequit Episcopus consentire: est enim defectus notabilis in genere residentiæ, ad quam iure diuino teneri Parochum communis est Doctorum sensus, de quo dictum à Nobis Tom. 2. Thesauri Tit. 13. n. 20. & Tit. 14. nu. 4. & 6. vnde illa, quæ ad hoc spectant à Sacra Cardinalium Congregatione peraguntur, titulo potiùs Declarationum, quàm dispensationum, ex quo capite ad eam talis potestas reuocatur. Potest autem Episcopus, etiamsi domus, quæ Parochiali præfertur à Parocho, non distet, vt diximus, illum compellere vt in Parochiali habitet, quia id ex se conuenientiam specialem videtur habere, & ad Parochi auctoritatem conducere, & ne inhabitata detrimentum aliquod patiatur.

Dico Secundò. Quod aliquando con [Assertio 2. Probabile statuens, quod à S. Congregatione negatum videbatur.]cessum à S. Congregatione, vt vidimus, de loco Parochiæ vicino, dummodò propè Ecclesiam habitet substitutus, potest hodie verosimiliter sustineri. Id probo. Nam ex se illud non est absolutè contra diuinum de residentia præceptum, aliàs non potuisset à Sacra Congregatione permitti, vnde graues scriptores id tenent, vt diximus. Et quidem ex non contemnendo fundamento; quòd scilicet prædicto modo nullum Paræcianis creatur incommodum. Si autem quidquam obstaret, maximè adducta S. Congregationis Declaratio: at illa non videtur vrgere: nam vt omittam quod communiter ijs opponi solet obstaculum, scilicet minimè in authentica forma proponi; de loco quidem vicino non loquitur; & prætereà eum modum prouidentiæ Parochialis expungit, quæ ad festos dies tantùm, in quibus ad Ecclesiam accedat Parochus, reuocatur. Si ergo & in vicino habitet loco, & frequens in Ecclesia sit, non videtur Declaratio talis ipsi penitus aduersari.

Dico Tertiò. Quod de dispensatione [Assertio 3. rectam expositionem alterius Decreti circa substitutum proponent.] alia S. Congregationis dicitur, in qua de substituto nihil adiectum, nullo modo est admittendum. Probatur, quia non est credibile ideò à S. Congregatione omissum, quòd minimè necessarium iudicarit, cum adeò esse necessarium comprobetur; sed quia ex se satis erat compertum debere distantiæ incommoda præcaueri, quod fieri aliter non potest, nisi adhibito substituto. Id enim quod est de iure, non præsumitur remissum. l. Mater. ff. de in offic. testam. Surdus Cons. 49. num. 32. præsertim si de iure diuino sit. Quemadmodùm cùm conceditur habitatio in loco vicino, si adsit Capellanus, non de quolibet Capellano intelligitur, sed de illo, qui eam habeat sufficientiam, qua possit pro Curato supplere, quia id diuino est & naturali iure necessarium.

Dico Quartò. Si Parochus sit Vicarius [Assertio 4. de Parocho Vicario generali. Vbi quòd similiter obligatus.] generalis, intra limites Parochiæ debet habitare. An esse possit diximus citato Tit. 14. Cap. 2. Quòd autem ad habitationem dictam teneatur constat ex nuper pro eâdem stabilitis: quia residentia de iure diuino ac naturali est, iunctis etiam Canonicis Sanctionibus. Et quidem vt ita non fiat nulla momenti alicuius apparet ratio: quia ad tribunal, in quo debebit assistere, venire ex domo vicina Ecclesiæ poterit: & cùm noctu iudicaturus non sit, tunc expedit vt in domo suæ Parochiæ consistat, cùm frequentissimè accidat Parochum ad Confessiones audiendas, & Sacramenta alia administranda vocari. Quamuis enim substitutum habeat, Paræciani tamen suo iure vti possunt, & proprium adire Pastorem: cùm aliàs euenire sæpiùs possit, vt ingruens periculum circa eius domum ad ipsum vti propinquiorem vocandum impellat.

DVBIVM OCCVRRENS.

Circa Jnquisitorum domus. An scilicet in illis, quæ pro ipsorum sunt habitatione dispositæ, habitare teneantur, circa dicta n. 212. & 214.

POtest siquidem contingere in paterna [Teneri Inquisitorem ad id quod in Titulo.] domo commodiorem habitationem habeat, propter honesta seruitia, & sui maius commodum, vt dictum ab Auctore ibidem adducto. Et videtur sanè non licere eam, quæ propria est Officij, deserere: non enim sine ratione momenti magni domus talis ædificata est, quæ non solùm ad auctoritatem Officij tanti conducit, sed ad alia, quæ ad ipsum spectant. Sæpè enim adiri illos opus est ab ijs, qui caussas habent ad Tribunal sacrum spectantes, & secretum eatenus exigentes; à quo retrahi possunt, si habitata domus sit plena tumultu, ob famulorum & famularum cateruam, & intrantium ac exeuntium diu noctûque frequentiam. Possunt etiam noctu aliqua carceratorum occasione contingere, quæ promptum remedium exigant, ab eo, qui abest, non facilè prouidendum. Quod vrgeri potest ex eo quòd si vnus tantùm sit Inquisitor, non videtur dubitabile teneri eum in domo Tribunalis habitare, cùm tot in ea sint, pro quibus summa est necessaria custodia à sacris hisce speculatoribus adhibenda, pro quo habitatio deseruit. Pro quo etiam facit id, quod dudum de carceratorum motibus dicebamus. Tunc sic. Ergo si duo sint, obligatio vtrumque constringit: ideò enim duo electi, vt simul vtrôque suam conferente operam, ad quam pariter obligantur, res hæc summi in Republica Christiana momenti melius transigatur.

Nec valet si dicatur aliquoties Inquisi [Leuis euasio depulsa.]torum numerum excrescere, vt pro omnibus habitatio sacro illo in Prætorio non suppetat. Tunc enim manifestum est obligationem cessare, & eos ad præfatam curam sufficere, quos domus Prætoriales capiunt: nec per ipsos stat habitationis actus, cuius est impotentia. Domo autem ab aliquo habitantium, siue per mortem, siue ob promotionem relicta, insurgit obligatio dicta; cùm omnes iam pro illa adductæ militent rationes. Et certè non sine nota aliqua accidit videri Inquisitoriam domum habitatore viduatam, & ita sine auctoritate ac veneratione illa, quam habere sacro ab inquilino potest, eam repudiante, vt in paterna habitet cognationis lenocinijs implicatus. Diuus Petrus Martyr Tribunalis sacrosancti patronus, dum patris, patruique noxia hortamenta & blandimenta repellit, & carnis ac sanguinis curam, post habendam illam ab ijs, qui ad eius clientelam spectant, & fidei negotium illius ad instar agere gestiunt, luculenter declarauit. Pro quo videnda quæ dixi in Epithalamio nu. 680. & seqq. Et ego quidem si circa ista consulerer, ita ingenuè responderem; alij fortè aliter, & docti & sanctè timorati, quorum non obstinatè contendam iudicium improbare, alterius difficultatis breui discussione contentus ad præfata conducentis.

Domus sacro Prætorio contermina à [Circa Capellaniam pro Fiscali S. Inquisitionis.] quodam pio relicta ciue, vt annuis ex illa redditibus aleretur Capellanus ad certum dicendarum Missarum numerum obligatus; huncque voluit habitaturum in ipsa S. Tribunalis Fiscalem fore, celebratione Missarum habitationem satis commodam habiturum. Sic factum, dum meri fuere Fiscales: sed sæpiùs accidit vt modernior Inquisitor Fiscalis fungatur Officio, & aliquando dictam incoluerit domum: vnde datus dubio locus vtrùm Capellaniæ frui beneficio posset, quæ non Inquisitori, sed Fiscali videtur destinata. Et vt non possit, ex eo probari valet quod iuxta vsitatum loquendi morem Inquisitor, etiamsi munus Fiscalis obire contingat, nomine tamen Fiscalis absolutè non solet compellari; quemadmodùm neque Auditor regius, qui deficiente Fiscali, pro eo supplet, Fiscalis dicitur, sed Auditor. In communibus dispositionibus verba iuxta receptam eorum significationem debent vsurpari: vsitata [Verba vt sint accipienda.] siquidem significatio, eadem & propria censetur, quia ab vsu pendet, iuxta Horatianum illud in Arte: Si volet vsus, Quem penes arbitrium est, & ius [Horatius.] & norma loquendi. Et iuxta propriam omnis habet effectum dispositio: vt videri potest apud Cardinalem Tuschum Tomo 8. Lit. V. Conclus. 91. vbi plures Auctores congerit, & varias iuxta dictam regulam eorum decisiones. Et quòd communis & vulgaris sensus debeat attendi in prolatione verborum luculenter ostendit Couarrubias Tomo 2. Cap. 4. in 4. Decretalium, 2. Parte §. 1. num. 1. 2. & 3. Item quando institutio dictæ Capellaniæ ortum habuit, non videtur fuisse in vsu vt recentior Inquisitor Fiscalis exerceret officium: ex quo videtur fieri vt iuxta mentem fundatoris Capellaniæ non fuerit Inquisitorem ipsâ potiri. Nemo enim dixisse præsumitur, quod priùs non habuit in animo. l. Labeo. ff. de supellect. legat. Peregrinus de fidei commis. arti. 11. sub. n. 34. Menochius de Præsumption. Lib. 4. Præsump. 34. num. 22. & latiùs Lib. 6. Præsump. 15. Petrus de Luna Consil. 43. nu. 39.

Pro parte autem contraria facit Primò [Fauorabilis resolutio firmatur.] Inquisitorem verè esse Fiscalem, & ita hoc nomen ipsi sine improprietate aliqua conuenire: cui autem verba conueniunt, etiam conuenit dispositio. l. Hos accusare, §. Omnibus, ff. de accusat. Cap. Indemnitatibus, §. penult. de elect. in 6. cum alijs per Socinum Iuniorem, Consil. 183. num. 3. lib. 2. Rota Romana in vna Pientina. 10. Iulij. 1602. Iuris patronatus. Secundo dispositionem esse fauorabilem, & ita etiam verba fauorabilem interpretationem habitura, & casum præsentem comprehendere. Sic si testator filios heredes instituat, & tantùm extent nepotes, nomine filiorum veniunt. Ita Alexander Consil. 37. nu. 3. vers. Septimò confirmatur. Lib. 6. quamuis nepotes filij propriè non sint: vnde si filij & nepotes extent, filij tantùm censentur iuxta eumdem instituti. Tertiò quia animus disponentis interpretationem accipit concurrente verisimilitudine, ex Calderino. Consil. 327. per totum, aliàs 8. de Donation. Hæc autem in casu nostro concurrit: quia satis verisimile est fundatorem noluisse Fiscalem Inquisitorem excludere, ex cuius seruitio nullus eius fundatio pateretur incommodum; quandoquidem persona summæ confidentiæ est, & ita pro dicendis Missis curam inuiolabilem habitura: ex quo & maior in ipsum redundat honor, ex eo scilicet, quòd Inquisitorem habeat Capellanum.

Tandem pro hac parte militat casus, de [Casus pro eo concordantiæ singularis.] quo Marius Antoninus Lib. 1. Resol. 112. Casu 57. vbi resoluit Commendatarium perpetuum in Abbatiali Ecclesia potuisse vti Mitra & Baculo, qui vsus fuerat concessus Abbatibus: ex eo probans quòd Commendatarius esset verus Prælatus, & ijs qualitatibus potiretur, quibus Abbas potiebatur, & mutationem nominis non inducere substantiæ mutationem. Atqui in casu nostro Capellanus ijs potitur qualitatibus, quibus ante promotionem potiebatur, licet adiectis alijs nullo modo aduersantibus, sed ad decus maius, vt vidimus, conferentibus, neque ex integro mutatum nomen, manente substantia. Ergo

Quæ autem ex aduerso videntur stare, [Obiecta soluuntur.] non ita vrgent, vt commodam non habeant solutionem. Quòd enim prædictus Dominus, non Fiscalis, sed Inquisitor communiter nominetur, non ideò est, quòd verè & propriè Fiscalis non sit, sed quia honoratiori titulo oportet compellari, sicut & in Regio Auditore accidit: Sic enim politica requirit vrbanitas. Vnde licet Rex noster & Dux, & Marchio, & Comes sit, nullo ex his titulis communiter appellari solitus, sed sublimiori, Regio scilicet: quod & in Pontifice videre est, qui licet Episcopus Romanus sit; non eo titulo nominari in vsu communi habetur, sed Pontificio, sicut & Episcopi Cardinales. Quando ergo sic accidit, vulgaris non obstat compellatio, quia vt nuper cum docto dicebamus Auctore, substantiam non mutat. Quod autem additum, in mentem scilicet fundatoris talem vsum posteà introductum non venisse, admitti potest, sed non ideò negandum eius dispositionem locum habere non posse; quia satis est id verosimiliter voliturum, & virtualiter eatenus voluisse, quandoquidem id ipsius verba comprehendunt: vt in exemplis adductis, pater filios instituens, de nepotibus tantùm futuris non cogitauit; neque priuilegium Mitræ & Baculi concedens Abbatibus, de Commendatarijs cogitasse indicium aliquod dereliquit. Iuxta hæc ergo poterunt DD. Inquisito [Vtilis circa praxim admonitio.]res, vt benè sibi visum fuerit arbitrari. Quamuis, vt verum fatear, res sit non penitus offendiculis destituta, & operæ pretium erit institutionis tenorem attendisse; qui si fauere comperiatur, etsi non sit prorsus apertus, praxis poterit esse inoffensa, quæ ex ijs, quæ à Nobis adducta sunt, satis superque verosimilis & probabilis comprobatur.

SECTIO XXIII.

Quomodò contingat Indicos peccare Parochos in contumelijs Indorum, cum generali doctrina.

GEneralis esse quæstio potest, & ita [Latrones aut ebrios dici Indos non esse mortale ex D. Quiten. cum limitatione.] eam proponit Dom. Quitensis Lib. 2. Tract. 1. Seßione 4. vbi titulus tria tantùm nomina contumeliosa proponit, latro, ebrius, & primo loco illud, quod nefandum crimen voce in complexa significat, de quo nihil apud ipsum, sed de duobus alijs, affirmans ob vilitatem personarum non peccari grauiter, dum Indi latrones & ebrij compellantur, iuxta communem scriptorum sensum. Quod secus accidet, si Indus quispiam maiori sit dignus honore, quia vitia peccata detestatur, & bonam eatenus opinionem affectat, quia cultioris ingenij, grauis, Caziquius, Gubernator. Prius ergo illud prætermisit, quia de illo maximè venit accipiendum: Nec nominetur in vobis, quod ab Apostolo dictum, & de quo circa tertiam Assertionem. Propter quam rationem omitti etiam in titulo debuisset. Sed quia in Parocho quodam illud satis frequens deprehendi, sic suum Sacristanum honorante, ideò de Parochis placuit specialiter disputare. Circa quod

Dico Primò. Ebrios vocare Indos, qui [Assertio 1. idem statuens, cum verè tales sint.] verè tales sunt, & idem est de Æthiopibus, graue peccatum non est, & nullum si id correctionis caussa fiat. Sic communiter scribentes; pro quo est commoda doctrina apud P. Antonium Perez Tractatu 1. qui est de Iustitia & Iure, Disputat. 4. num. 176. vbi ait in contumelia duo attendi: primum est ipsa excellentia boni, cuius defectus obijcitur: Secundum est vis contristatiua & perturbatiua proximi, quam habet contumelia; potest accidere vt defectus sit paruus, & tamen vis contristatiua contumeliæ sit magna, & propter hanc vim potest paruum obijciens defectum in contumelia grauissimè peccare, cùm pro nihilo dicatur illius tristitia & perturbatio. Vnde infert obijcientem feminæ defectum pulchritudinis grauiter peccare. Ex quibus à contrario arguendo videtur inferri obijcientem alicui grauia delicta non peccare mortaliter, seclusis alijs circumstantijs, vt scandali &c. Si neque tristitiam, neque perturbationem, quæ alicuius momenti sint, in audiente, attenta eius dispositione, sint nata concitare.

Dico Secundò. Etiamsi crimina obiecta [Assertio 2. Etiamsi non tales.] reuera non extent in ijs contra quos iactantur, stare potest vt mortaliter contumeliator non delinquat, quod accidere frequenter in vulgo Indorum potest. Id probat doctrina nuper adducta: Nam possunt talia verba, grauiter aliàs iniuriosa, in eos iactari, quos attenta eorum dispositione, non sint nata grauiter eos contristare aut perturbare. Et ad hoc videtur iuxta mentem Dom. Quitensis fædum illud verbum, de quo nihil in speciali duxit pronuntiandum, licet nullum ita turpe & obscænum habeatur. Et quidem iuxta [Cum notanda doctrina.] aliquorum sententiam furtum maius est peccatum nefando crimine, cùm sit contra virtutem nobiliorem, iustitiam scilicet. Vnde videri alicui posset, eum qui furem aliquem vocat, grauius peccare, quàm si nefandum crimen obijciat. Sed quia in communi æstimatione maior ex hoc quàm ex illo infamia resultat, ex eo non videtur peccati grauitas in contumelia reperta minorari: inde enim est vt maius præposteræ turpitudi, quàm furto sit supplicium ciuilibus & sacris legibus designatum. Si ergo contumelia talis à mortifera sit excusanda malitia, aliundè id erit comprobandum, ex adducto scilicet fundamento, si constet rem ita se habere, vt scilicet audientes nihili faciant huiusmodi contumeliam, quod monstrabit experientia.

Dico Tertiò. Fœdis vocabulis vti Paro [Assertio 3. Mortalem statuens vsum fœdarum vocum in Parochis.]chos erga Indos, quibuscum agunt, lethale videtur peccatum. Probatur, Quia maximam indecentiam præ se ferunt, nec sine scandalo stare potest, præsertim quando in Ecclesia aut sacristia, & de Missa dicenda agitur, proferuntur. Damnatur ab Apostolo inter vitia alia ad luxuriam spectantia Turpitudo Ephes. 5. v. 4. ea scili [Ephes. 5. v. 4. & 5.]cet quæ verborum est, vt ex Syro Interprete deducit P. Cornelius: nam quæ ad opera pertinent vers. præcedenti proscripserat: & ijs infectos spurcitijs à Dei regno excludendos vers. 5. protestatur: Non habet hereditatem in regno Christi & Dei. Potest ergo aliqua verborum turpitudo esse lethalis: inter quæ quidem hoc, de quo agimus, videtur eminere. Et nulla valet circumstantiarum prærogatiua in ijs, de quibus agimus excusari, immò ex prædictis augescit. Inter quas illa statim in considerationem incurrit, huiusmodi fœdo agendi modo Indos ab integritate Confessionis auerti apud tales Parochos faciendæ. Vix enim adduci illi possunt vt Parochis honestioris indolis confiteantur; quid ergo de ijs sperandum, qui Parochos sortiti sunt fœditatum talium obiectores? Item quod ex prauo ciusmodi exemplo Indi eumdem loquendi modum addiscunt, vt non pudeat ita tractare alios, sicut ipsi à suis Parochis nullo Dei timore tractantur. Ratione autem scandali verba turpia mortalem posse habere malitiam obseruant communiter scriptores, quos adducit Bassæus Tomo 2. verb. Impudicitia n. 18.

Circa contumeliam generalis quidem, sed vtilis obseruatio.

COmmuniter receptam doctrinam [Detractio ex conditione personæ vt esse venialis possit.] proponens Dom. Quitensis Sessione citata affirmat de Religioso aut viro alio propter probitatis opinionem in honore habito, dicere habere pellicem mortale peccatum esse; quod tamen si de milite dicatur, aut ordinario iuuene, mortale non est; pro quo citat P. Lessium, sed loco non indicato: & idem de ebrietate asserit respectu eorum, qui illam sibi indecoram non reputant, sicut alij pellicatum: quod Indis accommodans, id, quod vidimus, pronuntiat, peccati remouens grauitatem. Et Pater quidem Lessius Lib. 1. de Iust. & Iur. Cap. 11. num. 17. ita scribit: Quando ratione conditionis personæ pec [P. Lessius.]cata, etiam manifesta, non censentur notabiliter fœdere famam, non est peccatum mortale horum reuelatio: vt si quis dicat militem commisisse duellum, habere concubinam, decepisse puellam: vel adolescentem esse prodigum, deditum amoribus. Sic ille: vbi non de contumelia, sed de detractione loquitur; neque vtriusque eamdem esse rationem ex eodem ostendi potest, qui num. 14. ait non esse mortale peccatum defectus natalium detegere alijs, cum limitatione, de qua ibidem: & tamen mortale esse affirmat, si id, & similia in faciem, præsertim honorabili viro dicantur. Additque statim: Secus si vilis sit conditio; nisi fortè grauem mœrorem inde putetur concepturus. Non ergo generaliter ex eo quod accidit in detractione argui ad contumeliam potest; cùm contingere queat, vt qui sine mortali peccato infamatur eius aperto defectu, illum sibi in faciem iactari molestissimè ferat, & ita mœrore graui consternetur, quod & in Indis accidere potest.

Sed circa id, quod de milite dicitur non [P. Anton. Perez qualiter aduersetur.] citato Auctore insurgit P. Antonius Perez suprà num. 157. & duobus seqq. Aliquatenus refragatus; ait enim quòd status militis non excuset illum à cura viuendi in suo statu decenter & honestè, vnde infamatur grauiter, si dicatur de illo viuere indignè, in quo est ad honestè viuendum obligatus. Neque ex eo quòd aliqua vitia sint ordinaria militibus, probabile redditur, ita vt iudicari possit in hoc aut illo determinatè reperiri, & etiam propalari: nam magnæ laudis est & virtutis in milite, si velit in suo statu modestè se gerere, & præbere optimum exemplum vitæ militaris: & ita iniquum est de illo tunc temerè iudicare. Si enim liceret, cessaret vtilitas in milite dandi bonum exemplum vitæ militaris: eo enim exhibito, nihilominùs iudicari poterit temerè illum malè viuere, & tale exemplum esse quamdam hypocrisim. Quòd si constet militem (& idem est de alijs, in quorum statu maior licentia esse solet) non ægrè ferre infamationem, signum probabile est illum esse obnoxium vitijs militaribus: abiecto enim pudore, facilè labuntur homines in vitia, à quibus si valdè abhorrerent, etiam abhorrerent ab eorum infamia. Secus autem accidit quando probabilis non est malitia; pro quo requiritur, vt & vehementia inclinationis sit, & abiectio pudoris. Sic ille philosophatur, circa quod

Dico Primò. Ex sola status conditione [Assertio 1. ex solo statu non posse iudicari aliquem in mortali esse peccato.] iudicare aliquem in statu mortalis esse peccati, mortale peccatum est. Probatur, Quia statu tali non obstante potest quis honestè viuere, & magni facere se probum haberi, nec perditis moribus; quia honestissimum curam habere de bono nomine, iuxta diuinam præceptionem. Habet & Christus milites suos, qui etiam legiones habet. Verba sunt D. Ambrosij Lib. 2. de Virginibus, & de sæ [D. Ambr.]culi militibus locutus, ex quibus vnum satis memorabilem introducit. Talis & Cornelius, de quo Act. 10. & miles, de quo ibidem v. 7. & militem [Act. 10. v. 7.] metuentem Dominum. Ergo qui aliter iudicat, manifestam illi facit iniuriam, dum temerè iudicat contrarium: iudicium enim temerarium in re graui mortale peccatum est, iuxta receptissimum in Theologia dogma. Quod euidenter vrgetur: Nam si ex solo status fundamento ita licet iudicare: ergo illicitum prorsus est talem statum amplecti. Constat illatio: Quia status, in quo viui sine mortali peccato nequit, sine graui etiam peccato nequit assumi: talis est hic, de quo agimus: Ergo. Maior est certissima, & Minor clara: Nam ex solo statu iudicari sine temeritate potest eum, qui ipsum profitetur, esse in peccato mortali: ergo in eo viui sine illo nequit. Atqui de statu ita sentire intolerabilis error est, & grauissima censura dignus, vt est compertum. Id autem quod de profitentibus statum aliquem dicitur, de illis etiam dicendum, qui ratione ætatis, & procliuis in vitia concupiscentiæ, militibus adnectuntur.

Dico Secundò. Si quis occultum eorum [Assertio 2. Nec illud detegi sine lethali culpa.] peccatum, de quibus præcedens Assertio, detegat, mortaliter peccat. Probatur ex communi scriptorum doctrina circa occultorum detectionem. Nec valet si dicatur homines huiusmodi in peccatis, quæ in eorum sunt statu, aut ætate frequentia, non curare diffamationem. Contra hoc enim est, peccata dicta esse occulta, & eos, qui illa commiserunt, eo ipso quòd secretum accurarunt, euulgari ipsi penitus noluerunt; licet in alijs id non curent, immò famam quandôque ex eorum patratione conquirant, & exultent in rebus peßimis. Prouerb. 2. v. 14. vt ex duellis, aut rixis, in quibus ostensione fortitudinis suo consultum honori iuxta diaboli leges arbitrantur.

Dico Tertiò. Etiamsi quis de suo te [Assertio 3. circa non curantem adeò occultationem, falsum testimonium idem habere.]gendo peccato non multùm curet, si tamen aliquod in particulari detegatur, quod ab eo non scitur esse commissum, sitque illud mortale, mortale etiam videtur peccatum. Ratio est, quia est testimonium falsum in re graui, quod iuxta omnes mortale peccatum est. Ad quod dici potest testimonium circa veniale tantùm esse veniale, quia est leuis infamatio: eum autem qui de peccatis grauibus tegendis non curat, infamiam ex ipsis prouenientem non videtur curare: vnde maior non est, quàm sit illa, quæ ex venialium apertione resultat. Sed hoc non satisfacit: Nam licet quis de eorum peccatorum euulgatione non curet, quæ verè commisit; ea tamen quæ non commisit euulgari, contra eius esse potest voluntatem, & valdè molestum accidere. Vnde socij D. Bonifacij Martyris, qui eum turpibus amoribus deditum nouerant, grauiter peccarunt, existimantes, & sic etiam coràm alijs proferentes, eum apud Tarsenses mulierculas certius esse distineri. Cuius peccati veniam comperto postulauere martyrio, & ab eodem mirabiliter reportarunt, pro quo eius historia consulenda die 14. Maij.

Sed his non obstantibus contrarium vi [Oppositum vt valeat suaderi.]detur posse verosimiliter persuaderi discursu sequenti. Si quis de aliquo conditionis præfatæ dicat decies, aut vigesies graue aliquod peccatum commisisse, vnum addendo peccatum supra certum numerum, non peccat mortaliter, quia ex additione dicta non variatur conceptus circa illius prauitatem: Ergo neque dicens in speciali peccasse in tali vel tali occasione. Consequentia patet, quia similiter in eo casu conceptus circa morum corruptelam minimè variatur, vel certè valdè parùm. Si dicatur contra illius esse voluntatem, iuxta adductam probationem, instari potest: Nam etiam contra illius est voluntatem additio dicta supra certum numerum, & nihilominùs detractionem non extrahit à malitia veniali. Et ratio est, quia eo ipso quòd proiectè peccat, pudore abiecto, ius amittit ad exigendum obligatione sub mortali, ne in numero peccatorum, dum deteguntur, aliquatenus excedatur, quia solùm obligatio sub mortali est, ne conceptus de illius prauitate notabiliter varietur occasione notabiliter aberrantis narrationis. Itaque ius habet vt damnum illi non inferatur, iuxta damni qualitatem: damnum est leue: ergo tantùm leuiter ius læditur, & ita etiam tantùm leuiter peccatur. Videtur verosimilis consequentia, quam poterit, me non prorsus aduersante, qui voluerit, amplecti.

Dico Quartò. Inter iudicium temera [Assertio 4. de proportione inter iudicium temerarium & detractionem.]rium & detractionem non videtur ea esse proportio, vt similiter sit de eisdem in ordine ad qualitatem malitiæ sentiendum. P. Lessius suprà Cap. 29. num. 14. ita scribit: Dixi, de graui malo (iudicium scilicet temerarium esse mortale) quia si quis temerè iudicet de altero in re leuis momenti, vel quam ille parui æstimet, non erit peccatum mortiferum, sicut suprà Cap. 11. Dub. 3. de detractione dictum est. Sic ille, qui citato Dub. 3. id habet quod vidimus nu. 230. Ex quo apparet doctum Patrem eamdem esse vtriusque rationem affirmare. Atqui stare potest vt in iudicio leue peccatum sit, & graue in reuelatione, quia in hac potest esse scandalum aut damnum aliquod in eum recidere, cuius peccatum propalatur, quod plusquàm leue sit, vt amissio honesti matrimonij, aut opportunæ hereditatis. Quod ergo à præfato Auctore dictum, seclusis est circumstantijs accipiendum, ex quibus reuelationis malitia potest aggrauari.

DVBIVM INCIDENS.

Circa circumstantiam virginitatis.

OCcasione abiecti pudoris in eo, cuius [circumstantiam virginitatis mutare speciem, vt probet P. Antonius Perez.] ea de caussa sine lethali peccato reuelari delicta possunt, vt vidimus num. 231. circa circumstantiam Virginitatis, quam in exemplum adducit, digressus aliquantulùm P. Antonius Perez, ita scribit num. 159. Atque ob hanc potißimùm rationem dixi in materia de Pœnitentia, licet vir non teneatur confiteri in fornicatione circumstantiam virginitatis ex parte sui; tamen feminam teneri, quia femina dum est virgo conseruare potest virginalem verecundiam, quæ potißimum est feminis frænum à natura illis impositum, quo abiecto præcipites, & sine vlla difficultate fornicationem repetunt. Quare non solùm ipsa, sed etiam vir tenetur explicare in Confessione circumstantiam virginitatis feminæ &c. In Tractatu autem de Pœnitentia, qui est tertius, in quo citata ab Auctore materia habetur Disput. 5. num. 26. ita loquitur: Virginitatis circumstantia ex parte viri non est confitenda; ex parte feminæ probabiliter quidam negant esse confitendum, alij probabiliter affirmant; & ratio est, quia abijcere pudorem virgineum, & iacturam facere virginitatis, est malum feminæ magnum: nam in illo sexu fragili ipsa virginitas est propugnaculum fortißimum castitatis, & ferè necessarium. Atque ita videmus feminas post iacturam virginitatis facilè relabi, & castitatem contemnere. Hæc ille, oppositæ sententiæ probabilitatem agnoscens, neque ita resolutoriè in alterius propositione procedens, vt in priori loco vidimus indicatum.

Et quidem sententia opposita non solùm [Opposita sententia præfertur.] est probabilis, sed communior hodie, vt affirmat P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum Lib. 6. Cap. 4. num. 7. quidquid dixerat Libro. 4. de. 2. Ecclesiæ Præcepto. Cap. 3. num. 16. quam contrarietatem obseruauit Leander à SS. Sacram. Tomo 1. de Sacramentis, Tract. 5. Disput. 8. §. 2. Quæst. 16. Sed sapientis est mutare consilium: vnde sic ille n. 13. Omnes hæ tres opiniones sunt probabiles. Prima & [D. Fagund.] Secunda sunt communissimæ: tertia tamen verior in rigore videtur, & ideò illi adhærendum: in omnibus enim rebus semper veritas inquirenda est, & illi adhærendum. Sic ille, qui ne contrarietas defectui memoriæ adscriberetur, oportuisset sanè prioris asserti sui cum honesta palinodia facere mentionem. Auctores pro illa & plures & grauissimos vterque congerit. Et licet ratio à P. Antonio Perez adducta videatur singularis, illam tamen P. Fagundez paucis expressit num. 5. vbi priorem sententiam proponit sic dicens: & quia eis datur occasio manifesta se prostituendi, & reincidendi in peccatum. Circa quod ita scribit num. 12 vers. Deinde: Non negamus tamen peccare illas grauiter contra charitatem in se ipsas, & in temperantiam, eo quòd deinceps exponantur ad faciliùs peccandum: Sed sibi imputent, si id volunt; nam omnia peccata, quæ facimus, sunt contra charitatem in nos ipsos, & sic considerata omnia dici possunt eiusdem speciei. Hæc ille.

Sed certè cuiuscumque illa ratio sit, [Fundamentum aduersariæ conuellitur.] parùm videtur habere momenti, vt ostendi potest.

Primò. Nam stat virginitatem amitti, & non esse feminam deinceps ad similem turpitudinem, vt asseritur, præcipitem, vt in nobili patet, & in ea, quæ sub fide ineundi matrimonij, corporis sui copiam fecit, quod est satis frequens.

Secundò. Ea, quæ talis asseritur, in libidinem scilicet præceps, id non habet ob amissam virginitatem. Patet, Quia ad peccatum, quo amissa est, sine difficultate prorupit, ac si virgo non esset: ex quo & argui potest.

Tertiò. Nam eatenus virginitas est custodienda in femina, quatenus est frænum à natura impositum: ergo illa, cui frænum non est, ex ea parte specialiter non peccabit. Consequentia videtur clara: Tunc sic. Multæ sunt feminæ, quibus virginitas frænum non est, quia sine vlla difficultate se prostituunt; immò & aliquando rogant. Ergo

Quartò. Peculiaris malitia ex eo arguitur in defloratione, quòd peccatum tale ad alia trahit: Atqui hoc est multis commune alijs, & nihilominùs illam non important: ergo neque istud. Maior est aduersæ partis fundamentum, & Minor ostenditur: Nam in rebus delectabilibus, eorum experientia ad frequentiam trahit, & in hoc, de quo agimus, genere, vbi natura tanto impetu ducitur, est id certissimum. Accepit in me sceptrum, & totas manus ei dedi, væsania libidinis. Verba sunt D. Augustini Lib. 2. Confeßion. Cap. 2. [D. August.] de se loquentis, cùm annum ageret decimum Sextum. Prouerb. 7. inducitur femina adoles [Periculosus ad vitia carnis ingressus. Prouerb. 7. v. 22. P. Cornel.]centem pelliciens ad vnius noctis turpes delitias, de quo sequitur: Statim eam sequitur quasi bos ductus ad victimam, & quasi agnus lasciuiens, & ignorans, quòd ad vincula stultus trahatur. v. 22. Ex vnius ergo noctis delitijs vincula sunt arctè stringentia relicta, longa concatenatio peccatorum. Pro quo doctus Interpres illud Theocriti prouerbium adducit: Periculosum est canem intestina gustasse. Circa quod ille: Q. d. Qui semel cum scorto peccauit, difficulter ab eo abstinet: illecebram eius velut authoramentum libidinis degustauit. Sic ille, pro quo & multa alia adduci possent.

Quintò. Verecundia feminis data est vt [Pudor in feminis frænum incontinentiæ.] frænum libidinis, vt est communis scribentium sensus; nec tamen cùm fornicatur aliqua, ex eo specialem malitiam eius habet turpitudo, quòd contra verecundiam & pudorem sit: frænum autem virginitatis ad verecundiam & pudorem spectat, vnde & femina lasciua dicitur impudica. Præclarè D. Ambrosius Lib. 1. Officior. Cap. 18. [D. Ambr.] de hoc locutus sic dicens: Est verecundia pudicitiæ comes, cuius Societate castitas ipsa tutior est. Bonus enim regendæ castitatis pudor est comes: qui si prætendat ad ea, quæ prima pericula sunt, pudicitiam temerari non sinat. Pro quo & D. Gregorius Na [D. Gregor. Nazian.]zianzenus in Parænet. ad Olympiadem: Protinus extincto subeunt mala cuncta pudore. Hinc & illud Statij [Statius.] Primæque modestia culpæ; id est pudor & verecundia; vbi de Virgine recens [Pudor pro virginitate] nupta loquebatur. Vnde & pudor pro virginitate sumi solitus. In hymno D. Ioannis Baptistæ obuium illud: Nesciens labem niuei pudoris. & D. Ambrosius Lib. 2. de Virginibus vtrumque [D. Ambr.] complectens, Vbique, inquit, in virgine comes singularum virtutum est pudor. Hic indiuiduus debet esse virginitati, sine quo non potest esse virginitas. Et inferiùs. Sancta virgo integritatem pudoris professa. Sed vbi viderunt constantiam professionis, metum pudoris. Induere chlamydem, quæ occultet membra virginis, seruet pudorem. Et sic sæpè alias ille, & alij, ex quibus aperta procedit illatio.

Tandem, sequeretur viduam, quæ honestè cum viro se gessit, & ad cuius torum virgo peruênit, si fornicetur, specialem pariter peccato conferre. Sequelam ostendo: Nam talis numquàm cum viro aliquo inhonestè egit, & experta coniugalis concubitus delectationem, si semel ad eam redeat, manifesto se exponit periculo in plura eiusdem generis peccata labendi. Habet quidem illa vidualis pudoris frænum, & numquàm violatæ pudicitiæ; quod dum primò fornicatur, abrumpit, & maiori se quàm virgo, coniugalia delectamenta non experta, committit periculo: Vnde à D. Zenone in sermone de Pudicitia dicitur illa in Virginibus felix, in viduis fortior. Ergo peccat sicut illa; vel si non peccat, neque illa.

Quæ quidem cùm ita sint, & res ex hac [P. Fagundi responsio minùs apta depulsa.] parte videatur irrefragabilis; non tamen video quomodò responsio illa P. Fagundez possit subsistere. Vbi non iam de malitia peccati ex eo quòd sit contra charitatem erga se ipsum, hærendum, quod nihil ad intentum videtur conducere, cùm sit omnibus peccatis commune: sed de eo, quod dicitur circa peccata, ad quæ faciliùs patranda femina se per deflorationem exponit, sed sibi imputent, si id (velint) volunt. Si enim virgo tenetur, vt teneri fatetur Auctor, se periculo non exponere, & sic exponi potest eidem imputari: ergo & imputari peccatum, quia soli illi, qui peccat, potest peccatum imputari. Hoc equidem & Auctores oppositæ sententiæ libenter affirmabunt, imputandum scilicet sic peccanti, quia scilicet vult se ad faciliùs peccandum exponere. Admittendum ergo exponere se ad facilius peccandum, & ex hac parte malitiæ aliquid peccato accrescere, sed non talis, vt speciem mutet, quia id commune est omnibus ferè peccatis, vt ostendimus, & periculum est valdè remotum; & maius forsan in mollitie, pro qua secum quisque occasionem proximam circumfert; quod tamen in virgine citatus P. Antonius non admittit. Videatur Cardinalis Lugo, qui omnium optimè circumstantiam dictam excussit, & à Leandro citatur Disput. 16. de Pœnitentia à num. 210. pag. 344. cùm scribendum fuisset à num. 213. pag. 318. videndus etiam P. Dicastillus Tomo 2. de Sacramentis, Disput. 9. à num. 426. An sit circumstantia notabiliter aggrauans benè explicat P. Suarez, ta [P. Suarez. ait esse circumstantiam aggrauantem.]lem esse testatus: qui licet alias censeat obligationem esse sub mortali ad earum Confessionem; circa hanc tamen liberalissimam facit copiam se opinioni contrariæ conformandi. Et reuera periculosum negotium est feminas in hoc peccatorum genere ad rigidiores sententias in praxi amplectendas coarctare.

Sed neque esse circumstantiam notabili [Quod & negant alij. P. BonæSpei.]ter aggrauantem tenet P. Franciscus Bonæ-Spei Tomo 4. Tractatu 2. Disput. 5. nu. 17. vbi ait neque virum, neque feminam debere circumstantiam virginitatis in Confessione aperire, quia primum & Secundum peccatum feminæ solo accidente differunt, ex ijs, quæ adducit ex P. Thoma Sancio Lib. 7. de Matrim. Disput. 14. num. 14. nec dicit specialem oppositionem cum temperantiæ aut castitatis virtute. Ex quibus satis eius constat sensus, qui clarior redditur ex eo, quod latè & doctè probat Disput. 4. Dub. 5. Resolut. 2. scilicet obligationem extare sub mortali aperiendi in Confessione circumstantias notabiliter aggrauantes. Et quidem si benè perpendantur ea, quæ à Nobis dicta sunt, ita videtur euinci: vt ex hoc etiam capite leuius hoc onus sexui fragili, ne eius occasione æternum subeat detrimentum, relinquatur. Si & addamus quod P. Herincx habet Tomo 2. [P. Herincx.] Tract. 2. Disput. 3. num. 69. vbi de negante sententia loquens sic ait: Vt docent plurimi estque securum in praxi: quod ex modo ipso proponendi magis illi videtur placere. Pro quo & stat P. Petrus Mar [P. Petrus Marchan.]chantius in Tribunali Sacramentali Tract. 7. Tit. 1. §. 3. Dub. 1. Resolut. 1. & P. Arriaga Tomo 8. Disp. [P. Arriaga.] 32. nu. 28. vers. Dubitatur, iuxta dicta à se Tomo 5. Disput. 58. num. 35. citans Cardinalem Lugo loco superiùs adducto, vbi licet in terminis proprijs id non dicat, ex eo tamen colligitur, quòd circumstantiam hanc confitendam neget, & ex discursu probationum. P. Martinon Tomo 5. Disput. 50. [P. Martin.] num. 68. vers. Sunt etiam, iunctis ijs, quæ habet nu. 54. vbi statuit tamquàm probabilius circumstantias notabiliter aggrauantes in Confessione aperiendas. P. Bussembaum in Medulla Theologiæ [P. Bussembaum.] moralis, Lib. 3. Tractatu 4. Cap. 2. Dub. 2. num. 2. P. Gaspar Hurtadus Disput. 9. de Pœnitentia Diffi [P. Gaspar Hurtadus.]cult. 4. circa circumstantiam Quid, vers. solus verò, addens ita esse, etiamsi virgo sit sub custodia parentum; pro quo citat P. Coninckium Disput. 7. [P. Coninck.] de Pœnitentia num. 19. vbi licet id non exprimat, satis tamen videtur indicare dum ait hanc circumstantiam non esse in Confessione exprimendam, nisi parentibus vis aliqua inferatur; qui tamen num. 13. circumstantias notabiliter aggrauantes non esse necessariò confitendas affirmat, & probat. Pro quo & stat P. Ludouicus à Conceptione in Examine veritatis Theologiæ moralis Tomo 2. pag. 575.

BREVIS EXCVRSIO.

Circa Aureolam virginitatis, & alias pro casu in Indijs occurrente, & occasione præmissæ resolutionis.

§. I.

Resolutio circa dicta, non obstante amissione Aureolæ. Casus propositus, & nonnulla, quæ Aureolas generaliter videantur improbare.

ALiqui contendentes deflorationem vir [Ex aureolæ amissione circumstantiam peculiaris obligationis ineptè deduci.]ginis circumstantiam mutantem speciem importare, ex eo arguunt quòd per eam aureola virginitatis amittatur. Ita Mag. Nuñez Cabezudo in Additionibus ad 3. p. q. 59. arti. 2. dub. 3. Conclus. 5. & alij nonnulli ex Thomistis. Quod tamen Cardinalis Lugo validè conuellit citata Disput. 16. nu. 216. & 217. nam aureolæ iactura non est tanti ponderis vt peccatum transferat ad [Cardinalis Lugo.] aliam speciem, vel debeat explicari in Confessione; nam sine peccato potest inito matrimonio deperdi: & maius bonum est magnum aliquod augmentum gloriæ essentialis, quàm aureola; & tamen peccatum mortale non est illius iacturam incurrere, quod per aliqua bona opera posset facilè comparari. Deinde arguit, supponens per primum peccatum contra castitatem amitti aureolam: ex quo sequitur, quòd si primum tale peccatum fuit copula illicita, debebit femina in Confessione dicere se commisisse stuprum, & etiam amisisse aureolam, quod nullus admittet. Id autem quod supponit est doctrinæ D. Thomæ conforme in 4. Dist. 49. q. 5. arti. 5. de quo & Abulensis in 13. Cap. Matthæi, Quæst. 19. vers. Sed dicendum: In Summa, vt demus aureolam rem magni esse momenti, cùm tamen sub præcepto non sit, in eius amissione, ex eo præcisè capite mortale nequit esse peccatum. Sicut Doctoris aureola magnæ etiam æstimationis est; nec tamen tenetur quis nauare operam litteris, & sic ad magisterium aspirare, aut si magister sit per sufficientiæ publicam fidem, doctrinæ ministerium exercere.

Et cùm hoc satis circa prædictam ratio [Negatæ generaliter à quodam.]nem sit, aliam posset quis rationem adhibere dicens reuera talem aureolam nihil nisi meram esse vocem, & ita quo ad substantiam nihil; ex quo fit, cum illa amitti dicitur, nihil prorsus amitti, & ita argumentum ex eo desumptum nullius esse momenti. Et sic quidem ante annos aliquot id non est veritus Religiosus quidam affirmare: qui ad S. Inquisitionis Tribunal delatus, eo quòd cùm alijs agens, & mentione ab ipsis de aureolis facta, Ridete, dixisset, has nugas, quia aureolæ nullæ sunt, & quid à delatione retulerit, ignotum mihi: credo tamen non sine iusta animaduersione eius audaciam erupisse, vt ex dicendis constabit; non inutili circa hoc subiuncta discussione.

Et quidem si scripturæ loca, ex quibus [Ex scriptura non videri solidam deductionem.] Theologi tres esse aureolas colligunt, id est peculiaria præmia tribus specialiter ordinibus destinata, Martyribus scilicet, virginibus, & Doctoribus, omni cum rigore velimus expendere, non videtur facile, etiam non prauè dispositum adigere ad eas vti certas admittendas: ex illis enim aut nihil præter speciale præmium deducitur, aut si quid specialius, alijs etiam Beatorum Ordinibus tribuendum. Pro Martyribus quidem locus [Pro Martyribus.] adducitur ex Apocalypsis 7. v. 9. vbi de turba visa à D. Ioanne, quam dinumerare nemo poterat sic dicitur: Amicti stolis albis, & palmæ in manibus [Apocal. 7. v. 9. & 14.] eorum, de quibus inferiùs: Hi sunt qui venerunt de tribulatione magna, & lauerunt stolas suas, & dealbauerunt eas in sanguine Agni. v. 14. Specialia enim proponuntur insignia, eaque ijs propria, qui de tribulatione magna venisse dicuntur, per quod Martyres specialiter designati, qui omnium maximam tribulationem exanthlarunt. Verum P. Suarez Tract. 1. in 1. 2. Disput. 11. Sect. 3. num. 2. citans P. Riueram, probabile esse ait de omnibus Beatis ibi esse sermonem. Vnde & Ecclesia in omnium Sanctorum Festo præconium dictum assumit. Et videtur quidem satis verosimile D. Ioanni non solos ostensos Martyres, cùm illorum numerus in gloria maior non sit; & in illa multi alij adeò gloriosi sint, vt iucundissimum ipsi spectaculum potuerint exhibere. Vnde Angelus, de quo ibi sic locutus: Quoad vsque signemus seruos Dei nostri in frontibus eorum. v. 3. Omnes ergo, de quibus eo loco, signati in frontibus, & omnes dicuntur serui: ex quo fit & illos etiam, de quibus posteà, albis vestitos stolis, & cum palmis in manibus, seruorum Dei nomine comprehensos.

Item, aureolæ inter se distinctæ sunt, vt quæ vni conueniunt Ordini, alteri non aptentur, sicut in ciuili & Ecclesiastica politica accidit. [Aureolæ vt videantur communes Martyribus & Virginibus.] Tunc sic. Palmæ dicuntur propriæ Martyrum: Atqui illæ etiam tribuuntur Virginibus: ergo signum aureolam nihil diuersum designare: Maior constat ex adducto loco, & Minor ex hymno sacro pro Virginibus:

Hæc enim palmæ duplicis beata Sorte, dum gestit &c.

Et quod de albis dicitur vestibus, Virginibus potiùs videtur conuenire, iuxta Venerabilis Bedæ sententiam sermone 18. de sanctis, quem Ecclesia recitandum in omnium sanctorum Festiuitate proponit, ibi: Amplißimam accipiant dignitatem, [Venerabilis Beda.] coronas, vel de virginitate candidas, vel de passione purpureas. Et inferiùs. Agmina Martyrum, purpureis coronis lucentia, Virginum quoque choros candentia serta gestantes inspicere. Pro quo plura P. Cornelius in Daniel. 12. v. 3. & P. Salas Tomo 1. in 1. 2. Tract. 2. Disput. 8. n. 74. Adducitur etiam illud Matth. 10. v. 31. Omnis ergo qui confitebitur [Matth. 10. v. 31.] me coràm hominibus, confitebor & ego eum coràm Patre meo, qui in cælis est: vbi de Martyribus præcipuè est sermo, vt ex sacris constat Officijs. Sed cùm Confessio latiùs pateat, eamque videre liceat in Christianis omnibus, qui coràm quibuslibet non verentur se Christianos confiteri, & ita pariter Christum; non adeò videtur efficax ex hoc loco posse argumentum efformari. Vnde D. Ioannes Chrysostomus homilia 35. in Matthæum, [D Ioan. Chrysost.] Omnibus, ait, id præcipit.

Pro virginibus ex Apocalypsi etiam probatio instruitur, iuxta id, quod habetur Cap. 14. [Pro virginibus.] vbi de centum quadraginta quatuor millibus supra montem Sion stantibus sic dicitur: & canta [Apocal. 14. v. 3. & 4.]bant quasi canticum nouum ante Sedem, & ante quatuor animalia; & nemo poterat dicere canticum, nisi illa centum quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terra. v. 3. Habebant ergo isti speciale aliquid ad gloriam non spectans essentialem, cùm id dicatur alijs minimè conuenire: quod & satis declarat loquendi modus, cùm canticum dicatur nouum: gloria enim essentialis canticum non est. Additur autem statim ratio: Hi sunt, qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt. v. 4. Vbi quod P. Arriaga obijcit Tomo 3. Disp. 55. num. 7. scilicet plures locum istum de SS. Innocentibus exponere, quibus nequit aureola propriè dicta competere, parùm vrget: nam reuera locus dictus ad Innocentes non spectat, sed Ecclesia per accommodationem quandam illum in ipsorum Festo decantat, eo quòd ibi de numero illo ingenti dicitur (quem incredibile est Innocentes attigisse) quod ipsis potest adaptari: nam & primitiæ, & virgines, ac sine mendacio. Sicut etiam Ecclesia in SS. Martyrum Festis, ac etiam Confessorum, eas vsurpat laudes, quas Scriptura Sacra Testamenti veteris sanctis dedicauit. Meliùs obijci potest D. Ambrosium, vel quisquis est illorum Commentariorum Auctor, antiquissimus sanè, & plures alios, de omnibus eum locum Beatis accipere, ex quo fit non posse firmum aliquid ex illo circa aureolas stabiliri.

Iam quod ad Doctores attinet ex Da [Pro Doctoribus. Dan. 12. v. 3.]nielis 12. v. 3. comprobatur, sic enim ibi: Qui autem docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti: & qui ad iustitiam erudiunt multos, quasi stellæ in perpetuas æternitates. Vbi singulare aliquid elucet sanctè erudientibus conferendum. Sed certè plus aliquid constat iustis omnibus esse promissum Matth. 13. v. 42. Tunc iusti fulgebunt [Matth. 13. v. 42.] sicut sol in regno Patris eorum. Quem locum, sicut & alium ex 1. Cor. 15. v. 41. Alia Claritas solis, alia claritas lunæ &c. adducit P. Maldonatus in Da [1. Cor. 15. v. 41.]nielis Commentarijs; & cum posse præfata verba de omnibus iustis exponi præmittat, & deinde [P. Maldon.] communiorem intelligentiam subiungat, ita subdit: Hæc interpretatio bona est, sed prior mihi videtur Danielis phrasi magis consentanea. Sic ille circa aureolam non hærens, & satis indicans ex hoc loco non eam posse firmitatem accipere, vt certum id debeat reputari. Alij adducunt locum Matth. [Matth. 5. v. 19.] 5. v. 19. Qui autem fecerit, & docuerit, hic magnus vocabitur in regno cœlorum. Quod videtur ea de caussa ab Ecclesia pro SS. Doctorum Officio designatum. Sed cùm de maiori agatur præmio, essentiale videtur accipiendum, quia & de maiori merito. Et vocari quidem iuxta scripturæ phrasim pro verbo solet substantiuo vsurpari. Isaiæ 7. [Isaiæ 7. v. 14.] v. 14. & vocabitur nomen eius Emmanuel: quod de nomine Christo imposito non esse accipiendum constat, vnde idem est ac erit Emmanuel, id est, Nobiscum Deus, vt patet ex Matth. 1. v. 23. Ita [Matth. 1. v. 23.]que Magnus vocabitur, idem est, ac Maior erit in regno cœlorum: quod & habebit quicumque ille fuerit, qui ampliorem quàm Doctor fuerit gratiam & gloriam assecutus, vt habebit sanè sanctus Paulus simplex supra Doctores innumeros laureatus.

Quòd si ad congruentias attendamus, [Congruentias videri non vrgentes.] propter quas aureolæ à Doctoribus asseruntur, illæ parùm videntur vrgere: arguunt enim ex eo quòd conueniens sit actibus heroicis, quibus præclaræ aliquæ sunt comparatæ victoriæ, præter essentiale præmium, quod in Dei visione consistit, speciale aliud respondere, & sic pugnantes taliter honorari, vt inter Beatos alios aliquatenus emineant, & suis notis dignoscantur, sicut in benè ordinata Republica honoraria, vt diximus, designantur insignia pro vincentibus secundùm victoriarum qualitatem. Et inter Romanos quidem diuersæ erant coronæ, de quibus eruditionis Auctores; neque illæ ad substantiale præmium videbantur pertinere. Martyres autem, Virgines, & Doctores singulares & excellentes victorias assequuntur; Martyres ex mundo, ex mundi scilicet potestatibus, virgines ex carne, Doctores ex diabolo, dum sua efficiunt doctrina, vt homines ex eius eruantur tyrannica potestate. Sed quidem hæc, vt dixi, parùm videntur vrgere: nam præter actiones dictas sunt aliæ etiam heroicæ, quibus de præfatis hostibus triumphatur. Pœnitentia enim carnem domat, propter quam in Christi Ecclesia aliqui summis laudibus celebrantur, maiorem proculdubio in cœlis celebritatem habituri. Renuntiare omnibus iuxta Christi monitum, opus eximiæ virtutis est, quo mundus vincitur: Quoniam omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, & concupiscentia oculorum, & superbia vitæ. 1. Ioan. 2. v. 16. vnde Religiosa profes [1 Ioan. 2. v. 16.]sio tam est heroica vt martyrio comparetur. Diabolum etiam multis alijs feruidis seruorum Dei exercitationibus superari egregiè docuit D. An [D. Anton. Magnus.]tonius Magnus, in cuius sacro Officio obuium illud: Mihi credite, dicebat, fratres, pertimescit Satanas piorum vigilias &c.

Quod etiam aliunde ostendi potest. Nam, [Idem ostenditur ex eo quod communes tribus laureatorum Ordinibus videantur.] vt superiùs dicebamus, aureolæ ita sunt tribus præfatis ordinibus propriæ, vt ratione actionis, cui respondent, vnicuique sua competat, & non omnes singulis. Tunc sic. Ex prædicto discursu sequitur omnes tres aureolas vnicuique vincenti deberi: Nam Martyris victoria de carne manifesta est, cùm eam tormentis non reformidet exponere, quod plus est quàm castam conseruare, in quo licet pugna sit, non tamen ita terribilis, cùm terribilium omnium, iuxta Aristotelem, terribilissimum sit mors. Diabolum etiam duro in certamine superat, pro quo D. Cyprianus [d. Cyprian.] Epist. 7. ita scribit: Quantùm dolemus ex illis, quos tempestas inimica prostrauit, tantùm lætamur ex vobis, quos diabolus superare non potuit. Hortamur tamen per communem fidem, per pectoris nostri veram & simplicem charitatem, vt qui aduersarium Prima hac congressione vicistis, gloriam vestram forti & perseueranti virtute teneatis. Sic ille. Vincit etiam Virgo tres dictos inimicos. De carne id compertum; & de mundo pariter, vnde in earum consecratione sic consecrans ait dum velamen imponit: Accipe velamen sacrum, quo cognoscaris mundum [Veli virginei mysterium ad victoriam spectans.] contempsisse, & te Christo IESV veraciter, humiliterque, toto cordis annisu sponsam perpetualiter subdidisse: Qui te ab omni malo &c. Pro victoria de diabolo ibidem: Præparato animo ad continentiam virtus tanta præstetur, quæ superet diaboli vniuersa figmenta &c. Superant etiam carnem mundum [Vt Doctores vincant carnem & diabolum.]que Doctores, quia prædicatione sua proptereà diabolum superant, quia homines ab eius imperio eximunt, & ad Christi castra conuertunt; quod aliter non fit, nisi quia carnalia & mundana vitia vitare compellunt, quibus vinculis à diabolo suo sub imperio detinentur. Præterquam quòd studijs vacare ad competentem doctrinæ armaturam conquirendam, sine carnis & mundi stare victoria nequit. Celebre illud D. Hieronymi horta [D. Hieron. Vide P. Cornelium in Sapient. 3. v. 1. 3. vers. Quo circa.]mentum Epist. 4. Ama scientiam scripturarum, & carnis vitia non amabis. Addo, Neque mundi, quem scripturæ sacræ fugiendum edicunt, & eum, qui contra mundum dicturus est tamquàm potestatem habens, de mundo nihil habiturum. Ipsi de mundo sunt, ideò de mundo loquuntur, & mundus eos audit. Nos ex Deo sumus, qui nouit Deum audit nos. 1. Ioan. 4. v. 5. & 6. Res est notissima, viros fuisse mor [1. Ioan. 4. v. 5. & 6.]tificationis eximiæ, & ita carnis & mundi iuratos hostes, quotquot in Dei Ecclesia Euangelicæ prædicationis gloria floruerunt.

Quæ cùm ita sint non mirum debet ac [Auctores circa hoc non admodùm fauorabiles.]cidere, si qui docti scriptores rem hanc non ita solidè fundatam existimare videantur, vt pro certo omnino dogmate in Theologia debeat recognosci. Vnde P. Arriaga suprà Dicto 3. quæstionem esse de solo nomine affirmat, & suo iudicio valè exigui momenti. Et nu. 12. parùm solidam totam de aureolis doctrinam. Et num. 13. concedit alijs, licet innominatas. Et quæstionem quidem esse de nomine etiam P. Suarez asserit suprà n. 4. dicens in vno sensu esse plures aureolas, scilicet quatenus aureola significare potest quamcumque accidentalem perfectionem additam coronæ aureæ: tamen specialiter accommodatum esse illud nomen ad significanda propria præmia, quæ respondent tribus illis insignioribus victorijs. Quod & tenet P. Salas suprà, P. Tannerus Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 4. Dub. 2. n. 19. P. Rhodes Tomo 1. Tract. 3. Disput. 1. Quæst. 3. Sect. 3. §. 2. Abulensis etiam Quæst. 15. in Matth. 13. vers. De Secundo patet, fatetur alijs operibus respondere præmium accidentale, sed innominatum. His accedit quosdam, quorum meminit P. Suarez n. 3. & ante illum D. Thomas suprà. Arti. 1. in Corpore, nihil in aureolis præter essentiale præmium significatum admittere, hoc vel illo titulo ex tribus præfatis à Deo retributum. Quod cum ita se habeat, sit pro decisione.

§. II.

Assertiones aliquot pro Aureolis confirmandis.

DIco Primò. Aureolæ non possunt ge [Assertio 1. aureolas non posse generaliter negari.]neraliter loquendo negari. Probatur, Quia omnes Scholastici scriptores iam pridem ante D. Thomæ tempora eas agnouerunt: vnde veritas hæc apud illos est sine tergiuersatione recepta. Et D. Thomam non est mirum à Dominico Soto fuisse transcriptum, vt obseruauit P. Suarez, cùm id etiam fecerit Abulensis in citatum Cap. Matthæi Quæst. 15. & seqq. nonnullis interdum additis magno illo ingenio & sapientia dignis. Et quidem non sine fundamento ex scriptura & ratione, vt vidimus; licet autem adducta à Nobis dogma non esse omninò certum videantur euincere, non tamen verosimilitudinem penitus demoliuntur, quæ accedente communi auctoritate maior comprobatur. Sic sunt alia in Theologia, sicut Notiones, visio creaturarum in Verbo, licet modis diuersis explicetur, gratia habitualis in Christo &c.

Dico Secundò. Tres speciales aureolæ, [Assertio 2. idem statuens de tribus.] de quibus dictum, debent consequenter admitti. Id constat ex nuper dictis, & prætereà probatur, Quia excellentes illæ actiones dignæ sunt peculiari aliquo honore, quod sic specialiter ostendo: Nam martyrium excellentissimum opus est, vnde ratione illius excellentiæ Martyres ab Ecclesia sanctis alijs præferuntur, Pontificibus scilicet, & ceteris ordinum inferiorum, & palmæ ipsis in Officijs sacris tribuuntur: Cum palma ad regna peruenerunt sancti: quod est signum singularis in cœlis honoris, nec tantùm in corpore, sed etiam in anima, percipiendi. Vnde licet locus Apocalypsis adductus n. 247. ad alios videatur extendi, Ecclesia tamen eum ad Martyres potuit specialiùs aduocare, vt licet omnes cum palmis triumphant, Martyrum tamen palmæ singulare aliquid præ alijs habeant, eo modo, quo palmæ in cœlo esse possunt, vnde ab eo possint peculiari encomio prædicari. Hinc & illud D. Agathæ: Nisi dili [D. Agathæ palma.]genter perfeceris corpus meum à carnificibus attrectari, non potest anima mea in Paradisum cum palma intrare martyrij.

Virginitas verò singulare est ornamen [Virginitatis præmium singulare.]tum Ecclesiæ à Christo fundatæ, rarissima olim, & ideò præmio etiam excellenti dignissima à SS. Patribus prædicatur, de quo dixi in Epithalamio Christi, & præsertim in Titulo nu. 311. vbi illud D. Augustini: Sunt alijs alia, sed nullis talia. A Romanis quidem sic honoratas Vestales virgines vt in Amphitheatro meliori in loco sedentes spectarent, dixi in Amphitheatro misericordiæ num. 323. & id potius in Amphitheatro cœlesti locum habere quomodo possit, ostendi num. 324. Quod quidem P. Suario non videtur displicuisse, qui [P. Suarez.] citato num. 4. sic ait: & virginibus significatur citato loco Apocalypsis dari specialis coniunctio cum Christo, seu quòd specialiter deputatæ sunt ad laudes eius canendas. Sic ille; negetur licet à P. Arriaga num. 16. & ab Ecclesia præmium illud palmæ nomine designatum citato nu. 247. & exponendum iuxta dicta num. præced. Vel dicendum palmas illas per specialia ornamenta distingui, quod & de vestibus albis pariformiter asserendum.

Iam quod ad Doctores spectat iuxta ri [Quale Doctorum.]tum Catholicarum Academiarum est, vt etiam nuper dicebamus. Et sacra sapientia, cùm excellentissimum sit humani generis ornamentum, quando in proximorum salutem pura intentione dirigitur, digna profectò est vt à Deo speciali coronamento decoretur: siue ex cathedra, siue ex suggesto, siue ex Confessionali Sede, siue aliundè Doctor Christianus Salutarem doctrinam instillet. Diuo Parenti IGNATIO Magistralem lauream in vniuersitate Parisiensi decretam ob excellentiam magisterij mystici, quo homines ad Christum abiectis mundi vanitatibus attrahebat, boni scriptores affirmant. Quid ergo Deus in vniuersitate illa, quæ multò quàm Romana meliùs, appellari potest Sapientia? Vbi Deus scientiarum Dominus est, & ipsi præparantur cogitationes 1. reg. 2. v. 3. Vbi bonorum laborum gloriosus est fructus, & quæ non concidat radix sapientiæ. Sap. 3. v. 15. Ante quæ verba virginitatis corona præcesserat verbis illis: Felix est sterilis & incoinquina [Sapient 3. v. 13. & 14. & 15.]ta, quæ nesciuit thorum in delicto; habebit fructum in respectione animarum sanctarum: & spado, qui non operatus est per manus suas iniquitatem, nec cogitauit aduersus Deum nequitiam: dabitur enim illi fidei donum electum, & sors in domo Dei acceptißima. v. 13. & 14.

Dico Tertiò. Quæstio præsens non est [Assertio 3. quæstionem non esse de nomine.] de solo nomine. Id constat. Nam in ea discutitur, Primò an præter coronam, quæ in præmio visionis consistit, addatur aliquid, quod victoriæ speciali respondeat, & aureola dicatur, quia coronæ superadditur, similitudine desumpta ex mensa propositionis, de qua Exodi. 25. v. 25. & [Exodi 25. v. 25.] super illam, alteram coronam aureolam. Secundò an istud sit in aliquibus speciale, & quare potiùs in illis. Tertiò, sitne ad corpus tantùm pertinens, an ad animam, vel ad vtrumque. Quartò, Quid sit illud? Quintò, Quas debeant conditiones habere opera, quibus aureolæ debeantur; qualis scilicet virginitas, passio pro Christo, & doctrina. Sextò, An Christo, Virgini, & Angelis dicendæ sint conuenire. Septimò, An aureolæ in omnibus sint æquales. Octauò, Quæ sit inter illas facienda comparatio, vt tribus diuersis competere ordinibus possint. Nonò, Vtrùm vt obtineatur aureola necessarium sit opera, quibus respondet, fieri in charitate, aut etiam per respectum ad Christum. Et de his quidem agunt D. Thomas Quæstione citata, quæ & est 96. in Supplemento 3. p. & Abulensis, Doctoresque alij, circa quæ dicendum aliquid, vt mentem nostram vtiliter aperiamus.

Ad Primum, ita quidem est vt asseritur, [Ratio pro aureolis genuina.] pro quo Theologicam, & satis subtilem rationem proponit S. Thomas Arti. 1. ex duplici respectu operis, quatenus scilicet tendit in Deum, propter quem debetur illi corona gloriæ essentialis, & in proprium finem aut habitum cum circumstantijs, ex quo aureola, quia est quid creatum. Quam erunt qui non admittant, quia est sanè difficilis; ex ea enim videtur inferri actus virtutum, licet à charitate imperentur, non esse meritorios præmij essentialis, quia secundùm se Deum non attingunt, sed quid creatum. Quam quidem sententiam admittunt Thomistæ aliqui: sed eam minimè probandam aut tolerandam affirmat P. Suarez Lib. 12. de Gratia. Cap. 8. nu. 9. dicens minimè esse consentaneam scripturis, & communi sensui Ecclesiæ & Patrum, nimiumque coarctare merita sanctorum, præter Dei magnificentiam & largitatem, ac conuenientem prouidentiam. Aliter ergo probandum, ex eo scilicet quòd tale præmium in se nullam repugnantiam importet, & sit diuinæ prouidentiæ conueniens, ad quam spectat, vt etiam præmium essentiale vltra condignum largiatur; vnde quod ad secundarium attinet non videtur posse dubitari; cùm prætereà illud habeamus in scriptura non leuiter indicatum, sintque aliæ congruentiæ, de quibus dictum.

Ad Secundum, in Martyribus, Virgini [Et quid de triplici.]bus, & Doctoribus specialis ratio extat, quam sumus superiùs prosecuti, licet quod ad victoriam ex tribus inimicis spectat, minùs videatur fundamenti habere, vt vidimus, vnde in eo non est pertinaciter insistendum. Et quia heroicis alijs actibus nobiles possunt reportari victoriæ, vt ex dictis apparet, etiam illis possunt aureolæ respondere, quæ tales erunt quoad substantiam præmij, licet Doctoribus Scholasticis placuerit prædictum nomen tribus præfatis Beatorum ordinibus adaptare; quia quamdam videntur excellentiam habere. Sicut Christi vulnera dicuntur quinque, quia præcipua; cùm tamen constet plura fuisse, vt in Sacra Syndone, qua eius inuolutum est corpus, licet conspicari. Numerantur sancti, qui dicuntur Auxiliatores; non quod sancti omnes tales non sint; sed quia aliquibus specialis facta promissio, vt ex eorum historijs compertum habetur. Doctores etiam Ecclesiæ decem numerantur, cùm tamen complures reipsa sint, sicut & Hispaniarum Doctor vnus Diuus Isidorus, cùm sit perspectum habere complures.

Ad Tertium, spectare ad animam & cor [Ad corpus spectant, & animam.]pus luculenter exposuit D. Thomas Arti. 10. & Abulensis Quæst. 24. & quod ad animam pertinet ex dictis num. 254. habetur perspicuum, dicente B. Agatha: Non potest anima mea &c. Et ex hymno sacro; Hæc enim palmæ duplicis beata sorte dum gestit &c. Et concludente ratione, quia in anima est propriè meritum, vnde & esse debet præmium. Ex quo pro corpore succurrit etiam probatio, quia gloria animæ ob vnionem resultat in corpus, id quod est verissimum in essentiali, vnde ad aliam efficax instruitur argumentum.

Ad Quartum, Esse gaudium speciale, ex [Non esse solum gaudium, sed specialius aliquid.] quo decor resultet in corpus, affirmant dudum citati, & etiam P. Valentia Tomo 4. Disputat. 11. Quæst. 5. Puncto 2. & P. Tannerus suprà nu. 12. sed videtur plus aliquid addendum: nam gaudium de operibus, quibus debetur aureola, est quid necessariò consequens Beatorum statum: cùm enim cognoscant se opera talia perpetrasse, non possunt de illis singulariter complacere. Ideò alij aliter explicant, & videtur quidem satis ad dicta conforme, vt insigne aliquod sit impressum animæ, vt tradit P. Salas suprà, quem sine vlla probabilitate locutum improbabiliter asseruit P. Rhodes suprà etiam adductus: sed eum sequitur Ægidius Lusitanus Arti. 1. citato num. 6. & posse quidem ita esse non videtur posse dubitari; de conuenientia autem, stante probabilitate, non est etiam dubitandum.

Sed quod ad corpus attinet obseruat D. [Specialia quædam circa corpus.] Thomas suprà in fine, quod decor cicatricum, quæ in Martyrum corporibus apparebunt, non potest dici aureola; quia aliqui Martyres aureolam habebunt, in quibus huiusmodi cicatrices non erunt, vt in illis qui sunt submersi, aut famis inedia, vel squalore carceris interempti. Sic etiam Abulensis. P. Tannerus num. 38. & P. Arriaga nu. 15. sed dici quidem non inconuenienter potest Martyres omnes specialem in eis partibus decorem habituros, in quibus specialiter tormentum persenserunt, & ita si non remanserint cicatrices, habebunt suffocati, in gutture, fame interempti in stomacho, squalore consumpti toto in corpore, aut in capite, quod de omnibus affirmat Ægidius cum Soto suprà n. 9. quia enim in capite omnes regnant sensus, squaloris incommoda magis in eo sentiuntur. Vt autem sic coniectare liceat, facit quod in Epithalamio dixi. nu. 601. de coronato spinis Christo agens, & de gloria pro eo reddita, ex illustri apparitione, quæ habetur in Disputatione S. Gregentij Archiepiscopi Tephrensis cum Herbano Iudæo Tomo 5. Bibliothecæ Patrum, Parte [Gloria capitis Christi ob spineam coronam.] 1. sic enim ibi: Purpureâ nube circumiectus pulcherrima, ex qua diuinitatis radij emicabant, in capite eius splendor fulguris, & diadema pulchritudinis inæstimabilis, & radijs velut spinea corona &c. Sicut ergo Christus in capite gloria & honore coronatus, in quo maius & ignominiosius subijt ille tormentum; ita etiam par est credere strenuos eius milites similiter honorandos, & præsertim in capite, quod Ecclesia in Sacris Officijs sæpiùs exprimit. Posuisti in capite eius coronam de lapide pretioso. Corona aurea super caput eius. Gloria & honore coronasti eum. Et Diuus quidem Thomas negans in cicatricibus aureolam esse futuram, quia non in omnibus illæ, cùm tamen eam in omnibus fateatur futuram esse Martyribus, illi vt à Nobis expositæ non videtur esse contrarius: & peculiare ornamentum capitis futurum, mitram scilicet aut diadema placet P. Tannero num. 38. citato. aut quasi palmam. Circa quod P. Arriaga num. 16. se incredulum præstat, negans omnia prædicta, si materialia asserantur; cùm tamen P. Tannerus id non asserat, quod satis indicat additum illud diminuens, Quasi palmam. Ex puris ergo splendoribus ea efformari poterunt, vt & palma etiam in capitibus emineat, & in modum coronæ conformata, laureæ adiuncta: quod equidem pulchrè poterit omnium artifex sapientia concinnare. Sap. 7. v. 21. [Sap. 7. v. 21.]

§. III.

Circa qualitates operum pro Aureolarum merito requisitas.

CIrca Quintum multæ occurrunt difficultates, de quibus D. Thomas Arti. 5. 6. & 7. Abulensis Quæst. 19. 20. & 21. P. Tannerus Dub. 3. P. Arriaga Sect. 2. subsect. 3. qui solùm cum P. Tannero inire certamen operæ est pretium arbitratus, cùm tamen ille vix quidquam à D. Thoma diuersum habeat in ijs, quæ statuit: citati etiam P. Salas, & Ægidius, & alij. In vir [Virginitatis quale propositum necessarium.]gine ergo propositum perpetuæ requiritur puritatis, iuxta illos, de quo & diximus n. 244. Quòd si voluntas virginitatis amittendæ præcesserit, & posteà propositum conseruationis superueniat, obtinendæ aureolæ prior illa voluntas non obstabit. Sic sancta Domitilla vt virgo ab Ecclesia celebratur, quæ tamen SS. Nerei & Achillei exhortationibus, cùm de nuptijs ageret, integritatem suam Christo consecrauit. Velamen sacrum ijs etiam confertur, quas constat de ineundo matrimonio habuisse voluntatem, quam tamen in melius commutarunt.

Circa Martyres dubitatum an qui vulnus [Vulnus non lethale pro aureola vt sit satis.] non lethale, si casu, vel ex negligentia veniali curationis moriatur, sit aureolam obtenturus. Et affirmatiuè respondet P. Tannerus num. 29. contradicente P. Arriaga nu. 19. quia absolutè mors est peccaminosa. Sed habet contra se etiam D. [D. Thom.] Thomam Arti. 6. ad 7. vbi ita scribit: Sed etiamsi vulnus non mortale accipiat, & tamen exinde mortem incurrat, creditur aureolam mereri (quamuis quidam dicant quòd aureolam non meretur, si ex incuria, vel negligentia propria mortem incurrat) non enim ista negligentia eum ad mortem induxisset, nisi præsupposito vulnere, quod pro fide acceptum est: & ita vulnus, quod pro fide acceperat, est prima occasio mortis, vnde propter hoc aureolam non videtur amittere &c. Idem, & eisdem verbis affirmat Abulensis Quæst. 20. vers. Sed dicendum. Et quidem si ratio dicti Auctoris vrgeret, ex ea fieret eum, qui pro Christo mortiferum vulnus accepit, si negligentia in eo curando extitit, data pro eo opportunitate, non meriturum aureolam, quia etiam mors dici peccaminosa posset: quod cùm non admittatur, ex eo euincitur rationem præfatam non ita vrgere, vt suo videtur Auctori.

Circa milites communis resolutio est non [Circa milites, vt esse Martyres queant.] esse Martyres, quia licet morti se exponant cum hostibus fidei certantes, magis occidere quàm occidi desiderant, & quia communiter alios intendunt fines, quam ij esse debeant, qui ad martyrium requiruntur. Addit tamen P. Tannerus [P. Tanner.] num. 31. probabile videri eos, qui bellum propter fidem Christi tuendam suscipiunt, & in bello ex rationis præscripto sponte eo loco actu non repugnantes versantur, occupati. Verbi gratia, in vallo, vel munitione aliqua pro defensione vrbis erigenda, vbi probabiliter existimare possunt se ab hostibus fidei obtruncandos, parati ad mortem etiam ipsam pro fide Christi sustinendam (supposita debita dispositione) Martyres effici. Circa quod P. Arriaga [P. Arriaga.] num. 20. ita scribit: Ego sanè, licet eos iudicem maiori expositos periculo, non video cur inter Martyres annumerandi sint. Sic ille, qui vt præfato scriptori se aduersantem exhibeat, & rationem eius ostenderet, id omisit, quod apud illum specialem efficaciam videtur continere, quòd scilicet parati sint ad mortem ipsam pro Christo sustinendam, cum debita aliàs dispositione. Id enim in quocumque etiam non milite videtur prorsus admittendum, iuxta communem de martyrio doctrinam. Fauet apertè Abulensis Quæst. 20. ad 11. [Abulensis.] vbi licet dicat eum, qui ob defensionem patriæ moritur intendens commune bonum, etiamsi in charitate sit, non esse Martyrem, quia bonum creatum respicit, sic tamen concludit: Sed si moriatur pro republica, in quantùm in hoc tollit (fortè Velit, aut Colit) Christum principaliter, cuius cultus est conseruatio boni publici, Martyr erit, & aureolam habebit: vt si defenderet patriam ab impugnatione hostium, qui Christi fidem nituntur corrumpere, Martyr erit. Sic ille, quod expressè habet etiam D. Thomas Arti. 6. ad 11.

Circa Prælatos notanda D. Thomæ ver [Prælatis vt debeatur aureolæ.]ba Arti. 7. in Corp. vbi ita loquitur: Nec est dicendum, vt quidam dicunt, quòd debetur tantùm Prælatis, quibus competit ex Officio prædicare & docere, sed quibuscumque, qui licitè hunc actum exercent. Prælatis autem non debetur, quamuis habeant Officium prædicandi, nisi actu prædicent, quia corona non debetur habitui, sed pugnæ actuali secundùm illud. 2. Timot. 2. Non coronabitur, nisi qui legitimè certauerit. Sic Doctor sanctus. Ex quo interim obseruare iuuat quanto se priuent bono Prælati non Theologi, qui Iuris tantùm peritia instructi, neque prædicare audent, neque alio modo commissis sibi à Christo ouibus pastum doctrinæ cœlestis impartiunt. In quo plus videntur illi damnabiles, qui Theologi cùm sint, à prædictis cessant, nescio quibus humanis respectibus, de quibus rationem sunt Pastorum Principi reddituri. Sed ad consolationem Regularium Prælatorum id facit quod S. Doctor edocuit, scilicet non in sola prædicatione, sed in doctrina meritum etiam [Pro Regularibus notanda doctrina.] aureolæ constitutum, & ad omnes spectare, qui licitè possunt hunc actum exercere. Cùm verò posteà ait, Nisi actu prædicent, prædicationis nomine doctrinam etiam familiarem & domesticam comprehendit: in quo Religiosi Prælati eximiam habent merendi aureolam opportunitatem, licet non omnes possint ex alto detonare. Circa quod P. Arriaga num. 22. accuratè discurrit, sicut & circa Confessarios, de quibus & Nos n. 256. de omnibus enim illis dici conuenientissimè potest quod ad iustitiam erudiunt multos iuxta celebrem ex Daniele locum, magnum aureolæ huiusmodi, iuxta communem Doctorum sensum, vt iam vidimus, fundamentum. Daniel. 12. v. 3.

§. IV.

Christo Domino an sit Aureola concedenda.

AD Sextum hoc spectat, vbi quæstio vi [Quæstio non de solo nomine vt currere queat.]detur esse de nomine. Sed quidem de re etiam esse potest, si quis velit id, quod significatur nomine aureolæ in alijs, præmium scilicet accidentale in Christo locum non habere, quia insignia illa dantur ad designandas peculiares ex [Christo aureolam non competere sententia aliquorum, & eorum fundamentum.]cellentias, quæ illis conuenire possunt, qui per illas dignitatem obtinent peculiarem, per quam ab alijs secernuntur. In eo autem qui excellentissimam, immò infinitè maiorem dignitatem, minùs illæ videntur conuenientes: sicut reges talibus non ornantur insignibus, sed specialibus alijs, quæ ipsis sunt propria, vt sceptrum & corona. Cùm ergo Christus sic se habeat, vt vidimus, non videtur cur debeant ipsi aureolarum ornamenta concedi, sed aurea perfectissima, ex qua in corpus gloria illa resultat, de qua nu. 262. quæ aureola non dicatur, eo quòd ex animæ aureola non veniat, sed animæ tantummodò debeatur. Et ita videtur sentire D. Thomas Arti. 8. & Abulensis Quæst. 22. dum dicunt in Christo non esse aureolam, quia aureola ex hoc ipso quòd diminutiuè dicitur, importat aliquid, quod participatiuè, & numquàm secundùm sui plenitudinem possidetur: quod quidem Christo non competit, sed aliquid aliud vnde omnes aureolæ originantur: plena inquam victoriæ ratio, ex qua aliæ per participationem tales. Item vt arguit Abulensis, aureola est gaudium de conformitate ad Christum propter excellentem victoriam: nullus autem sibi ipsi conformatur, nec similatur, vt dicit Hilarius.

P. Tannerus num. 36. cum D. Thoma prorsus sentire se asserit, ait tamen quæstionem esse de modo loquendi, cùm tamen esse de re ipsa possit, & ita ab illo, vt vidimus iudicetur. Circa [Concedit P. Arriaga cum nonnullis.] quod P. Arriaga num. 23. oppositum tenet, P. Tanneri, contra quem arguit, sola facta mentione, eo quòd Christus & Virgo & Martyr, & Doctor Doctorum sit, & aureola solùm dicatur diminutiuè respectu beatitudinis essentialis, quod & in Christo verum habet: quantumuis enim magnum habeat accidentale gaudium, (supponit sententiam eiusdem Patris circa rationem aureolæ) illud tamen respectu visionis beatæ minus est, & ita aureola, & diminutiuum. Additque sic loqui sibi placere cum alijs, quos suppresso nomine refert P. Tannerus; vbi ad eos videtur attendisse, de quibus S. Doctor sic locutus: Respondeo [Eorum opinio reiecta à D. Thoma.] dicendum, quòd circa hoc est duplex opinio. Quidam enim dicunt quòd in Christo est aureola secundùm propriam aureolæ rationem, cùm in eo pugna inueniatur, & victoria, & per consequens corona secundùm propriam rationem. Sed diligenter considerando, quamuis Christo competat ratio aureæ vel coronæ, non tamen ei competit ratio aureolæ. Hæc ille: ex quibus in primis habetur, pro asserenda in Christo aureola opinionem extitisse, cui tamen post diligentem considerationem ei esse oppositam præferendam arbitratus. Deinde quæstionem non esse tantùm de modo loquendi, vt nuper dicebamus. Et quidem cùm post diligentem considerationem S. Doctor modum loquendi cum negatione censeat præferendum, cum eo sic loqui non potest non vt prudentissimum approbari, licet ille opinionem sequi oppositam ingenua illius propositione concedat, quod & ego facio venerandis eius vestigijs insistens, quod & laudabile semper & tutum, plura non addens, vt ex Filio ad Matrem iucundissimum transitum faciamus.

§. V.

De Beatissimæ Virginis Aureolis, vbi specialia quædam ad eius gloriam conducentia.

CItati omnes in Virgine aureolam reco [Aureola Virginitatis vt stare in Virgine queat sine pugna & Victoria de carne.]gnoscunt purissimæ virginitatis. Sed cùm illa victoriæ respondeat, & hæc sine pugna non accidat, videtur in Virgine illa fuisse, & huius generis tentationibus fuisse pulsatam. Circa quod D. Thomas Arti. 5. ad 2. duplicem sententiam proponit. Primam eorum, qui aureolam negabant, excellentius aliquid concedentes, eo quòd in Virgine carnis pugna non debeat admitti. Secundam asserentium habere aureolam, quia & pugnam carnis experta: sed ex vehementia virtutis carnem adeò habuisse subditam, quòd huiusmodi pugna ei insensibilis erat: post quæ ita subdit: Sed istud videtur inconuenienter dici, quia cum [Tentatio in illa vt queat admitti.] Virgo beata credatur omnino immunis fuisse à fomitis inclinatione propter eius sanctificationem perfectam, non est pium ponere aliquam pugnam à carne fuisse in ea, cùm talis pugna non sit nisi à fomitis inclina [D. Thom.]tione, nec tentatio, quæ à carne, sine peccato esse possit, vt patet per Glossam 2. Cor. 12. super illud: Datus est mihi stimulus carnis meæ &c. Vnde dicendum est quòd aureolam propriè habet, vt in hoc membris alijs Ecclesiæ conformetur, in quibus virginitas inuenitur: & quamuis non habuerit pugnam per tentationem, quæ est à carne, habuit tamen pugnam per tentationem, quæ est ab hoste, qui nec etiam ipsum Christum reueritus est, vt patet Matth. 4. Sic ille, quem secutus Abulensis Quæst. 19. vbi post ad [Abulensis.]ducta omnia, quæ D. Thomas habet citato Arti. Et pugnam à carne ortam per eius stimulum reprobans, sic concludit: Licet non poterat esse in ea aliquis stimulus, diabolus poterat ei suggerere immittendo grauißimas tentationes de venereis: illis autem perfectè resistere, pugna erat de conseruanda virginitate: nec est inconueniens, aut contra honorem Virginis, eam à dæmone de Venereis fuisse tentatam, cùm Christus à Satan de Idololatria, quæ est peßimum vitiorum, tentatus fuerit suprà. Cap. 4. Tantùm ille.

Sanctum etiam Thomam adductis eius [Eam alij concedentes Auctores. P. Tanner.] verbis secutus est P. Tannerus num. 26. addens pro aureola concedenda etiam facere quòd virginitas fuit Virgini absolutè libera, adeôque meritoria, & ipsa rebellioni carnis subiecta fuit, saltem quantùm est ex naturæ conditione, etsi per priuilegium ab ea fuerit libera, quod secus est de statu innocentiæ ex D. Thoma ad 3. Pro eodem videtur esse Petrus Cluniacensis Sermone 4. Con [Petrus Cluniacensis.]ceptionis ante medium, vbi sic ait: Non obstante quòd MARIA fomitem non habuerit, habuit tamen maximas tentationes ab extrinseco &c. Gerson etiam [Gerson.] Tract. 4. super Magnificat ita scribit: Si Satan ausus est tentare Filium Dei, quomodo non tentasset Matrem? Quod ei cessit ad palmam victoriæ multiplicis, & læureolæ, vt coronaretur, quæ legitimè certasset, quia non vt Heua succubuit tentatori. Nicolaus de Lyra ad illud Genes. 3. v. 15. & tu insidiaberis cal [Gen 3. v. 15. Lyra.]caneo eius, sic loquitur: Quia diabolus tentauit Christum exterius tantummodò suggerendo, quæ quidem tentatio non fuit vitium in tentato, sed virtutis exercitium, eodem modo credendum est de Virgine. Videtur etiam Albertus Magnus pro eodem stare in [Albertus Magnus.] Mariali Cap. 93. vbi castitatem Virginis præferens Angelicæ, sic ait: Item gloriosior: hæc enim cum victoria, illa sine victoria. Et Cap. 202. vbi benedictionem Patriarchæ Ioseph Virgini conuenire luculenter ostendit, inter alia illud constituit, quod ad imitationem spectat, & est tentationis superatio, quam constat fuisse in illo circa materiam castitatis.

Sed diabolum minimè potuisse suis ten [Qui negent à diabolo vnquam tentatam.]tationibus Virginem infestare, sunt qui pium magis, immò & quasi certum affirment. Richardus Victorinus Lib. 2. de Emmanuele. Cap. 29. illud Psalmi 45. v. 9. & 10. Auferens bella vsque ad fi [Psal. 45. v. 9. & 10.]nem terræ. Arcum conteret, & confringet arma &c. in patrocinium huius veritatis adducens, ita scribit: De hac igitur terra omnis pugna tollitur. In hac [Richardus Victorinus.] terra pax plena reperitur. Id quod confirmat Cap. 30. Ex quo id luculentiùs ostendit Richardus al [Richardus à S. Lauren.]ter à S. Laurentio Lib. 4. de laudibus Deiparæ. vers. Item, in sanctificatione Col. 304. loco eodem adducto verbis illis: De terra enim carnis tollebatur omnis pugna, & ibi facta est pax plena. In arcu & sagitta percußio artificiosa; in gladio & hasta, virtuosa. Arcus ergo tentatio fraudulenta; arma tentatio violenta. Neutra verò istarum post sanctificationem in ipsa locum habuit, nec accessum iam habere potuit.

Et Lib. 7. Col. 441. ex Psalmo 90. addu [Idem. Psal. 90. v. 10.]cto illo: Non accedet ad te malum, & flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo. v. 10. ita scribit: Id est, Beatæ Virgini: Nullus enim motus sensualitatis repugnans rationi turbauit ei pacem suam: & ideò in pace factus est locus eius. Psal. 75. Ipsa enim [Psal. 75. v. 2.] verè fuit Arca Noë, quæ interpretatur Requies, quia in tabernaculo eius nouem mensibus requieuit, sicut [Eccli. 24. v. 12.] ipsa dicit Eccli. 24. & qui creauit me, requieuit in tabernaculo meo, tam corporis, quàm animæ meæ. Hæc ille post alia idem comprobantia. Et Lib. 10. Col. 628. vers. Sequitur, & dixit, ita explicat illud, quod de porta templi habetur Ezechiel. 44. Porta [Ezech. 44. v. 2.] hæc clausa erit, ita dicens: In hoc quod sequitur, Erit clausa principi, ostenditur quòd mens eius nulli patuit tentationi diaboli, qui dicitur Princeps mundi. Ioan. [Ioan. 14. v. 30.] 14. Sic ille, qui & sæpè alibi idem attestatus. Quod eisdem ferè verbis tradit D. Antonius de Padua Sermone Dominicæ 3. post Trinitatem, sic inquam locutus: Nota, Principi enim huius mundi, id est, diabolo, clausa est, quia nulli tentationi ipsius mens eius patuit. Philippus Abbas Lib. 2. Cap. 7. sic ait: Quietis eius sinum prædo impudens non pulsauit, videns & inuidens mira eam gratia desuper præmuniri. Hæc illi.

Nec poterat Virgini suus deesse Bernar [B. Bernard.]dus, qui hom. 2. Super Missus est, ita loquitur: Ipsa proculdubiò caput serpentis contriuit (Gen. 3. v. 15.) [Gen. 3 v. 15.] quæ omnimodam maligni suggestionem, tam de carnis illecebra, quam de mundi superbia, deduxit ad nihilum. Sic ille; cuius mens satis perspicua est; ad nihilum enim deduci tentationes, est fecisse vt nullæ essent illæ, quibus diabolus alios impetere consueuit. B. Laurentius Iustinianus Sermone in [B. Laurent. Iustinian.] Annuntiatione sic ait: Degebat quidem in carne, conuersabatur supra carnem, carnisque molestias nesciebat. Talis profecto erat, vt nulli vsui seruiret, nisi diuino.

Albertus Magnus in Opusculo dicto Bi [Albertus Magnus.]blia B. Virginis MARIÆ, circa Cap. 24. Ecclesiastici sic loquitur: Gloriatur enim diabolus de sua fortitudine dicens illud Isaiæ 10. v. 14. Vniuersam [Isa. 10. v 14.] terram ego congregaui. De aliorum sanctorum ortu vel natiuitate parùm curauit diabolus: Sed de ortu Virginis Matris totaliter debuit terreri. Iob. 24. v. 17. [Iob. 24. v. 17.] Si subitò apparuerit aurora, id est, MARIA, arbitrantur vmbram mortis. Gen. 3. v. 15. Ipsa conteret caput [Gen. 3. v. 15.] tuum. Vnde non solùm præsentia eius, sed etiam nomen eius nominatum formidat. Et inferiùs circa illud: Ego quasi vitis fructificaui &c. v. 23. sic in [Eccli 24. v. 23.]quit: Comparatur enim viti bonæ Beatißima Domina propter multa. Primò, quia flores vitis fugant serpentes & necant: Sic MARIA dæmones.

Honorius Augustudunensis in Cantica, [Honorius Augustud. Cap. 3. v. 7.] circa Cap. 3. v. 7. sic scribit: En lectulum Salomonis Sexaginta fortes ambiunt. Beatæ Virginis corpus veri Pacifici, scilicet Christi lectulus. Quem sexaginta fortes, id est, multa millia ex fortißimis Israel, id est, summis Angelorum Deum verè videntium ambiunt, & ad æthera perducunt. Omnes tenentes gladios, id est contra dæmonis custodias, & ad bella doctißimi. Scilicet contra aëreas potestates potentißimi. Vniuscuiusque ensis, id est, tutela super femur suum, id est, circa corpus, cuius femur genuit Christum. Propter timores nocturnos, id est, ne timores incutiant ei dæmones. Sic ille, qui dum de corpore agit, pariter ostendit, quali custodia illius fuerit anima præmunita, cùm vox Ecclesiæ sit Deum gloriosæ Virginis corpus & animam, vt dignum Filij eius habitaculum effici mereretur, spiritu sancto cooperante præparasse.

Accedunt doctissimi ex Neotericis. No [Nouarin.]uarinus in Vmbra Virginia num. 215. & 216. pro caussa præsenti adducit locum ex Cant. 8. v. 7. [Cant. 8. v. 7.] Pone me vt signaculum super cor tuum. Et D. Hieronymum pro signaculo legentem vmbraculum, & sic ait: Felix anima, cuius cor tali vmbraculo custoditur: ridebit occursantium hostium vires, insidiasque: dabit sponso delitias, & accipiet: sub hoc vmbraculo carnis æstus quiescunt, motus comprimuntur, voluptatibus cor innatat, summa perfruitur pace. Stetit si quis alius, MARIA sub hoc vmbraculo: & dum obumbratam legimus à virtute Altissimi, cor eius maximè tali vmbra custoditum fuisse par est credere. Fallor, si non id etiam voluit B. Alcuinus [B. Alcuin.] in Poëmatis nouissimè editis n. 3. vbi Angeli verba sic exprimit:

Virtus ecce tuo confert vmbracula cordi.

Sic ille; qui & num. 218. adducta illa sponsi præceptione ex Cant. 3. v. 5. Adiuro vos, filiæ Ierusa [Cant. 3. v. 5.]lem per capreas ceruosque camporum, ne suscitetis, neque euigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit; ita scribit: Omnium maximè his delitijs cumulata [Nouarinus.] Virgo fuit, cuius cor sub spiritus sancti vmbraculo delitiarum paradisus factum est, non solùm sui, sed etiam Dei. Excubauit ad Virgineum cor diuinus spiritus vt illud custodiret, hostesque omnes arceret: non commissa huius paradisi custodia Cherubim, vt olim in terrestri factum: ipsemet qui hunc paradisum condidit, etiam illius custos esse voluit. Hæc eruditissimus & pijssimus scriptor.

P. Benedictus Fernandius Tomo 1. in Ge [P. Benedict. Fernand.]nes. Cap. 3. Sect. 4. num. 8. in fine ita loquitur: Neque verò Virgo Dei Mater, primos illos, de quibus disseruimus, tentatoris assultus vnquam pertulit. Idcircò ad illam diuinus spiritus: Pone me vt signaculum super cor tuum. Cant. 8. v. 7. Sigillo quasi obsignatum [Can. 8. v 7.] erat Virginis cor, vt in illud penetrare non posset vlla hostis iniuria; quin immò cum Deus ipse pro sigillo esset cordi Virgineo, nulla vel vitij vmbra, circa Virginis Deo communitam animam apparere vnquàm potuit. Et Tomo 2. circa Cap. 15. Sect. 6. in fine sic fatur: Hanc humanæ infirmitatis miseriam sola post Christum filium suum Beatissima Dei Mater non sentit, tota corpore & animo & cogitatu munda & formosa & immaculata Virgo extitit, pede conterens [Gen. 3. v. 15.] caput serpentis: ne vel tantula cogitatio de vitioso obiecto, malaque suggestio ex illo pullularet. Hæc ille.

Idem ex professo probandum assumpsit [Illustriss. Guerra.] Illustrissimus Guerra Episcopus Gaditanus Tomo 2. de Maiestate gratiarum Deiparæ. Tract. 4. Discursu 3. Fragmento 1. 2. & 3. qui tamen Fragmento 4. & seqq. ostendere nititur quòd si Virgo alicuius suggestionis tentamentum persensit, in omnigenæ virtutis eius exercitium cessit & palmam. Quod quidem indubitatum erat, & ab eo loco videbatur alienum, ne scilicet tentationum vtilitatibus declaratis & exornatis, lector in sententiam minùs decoram Virgini propenderet. Et Fragmento quidem 4. Abulensem adducit Quæst. 16. in Cap. 3. Genesis, vbi postquàm asseruit Christum ab ex [Abulensis quæ mens in caussa præsenti.]trinseco tentatum à dæmone, subdit sic: Si fortè tenendum est, quòd Beatam Virginem tentauerit, nihil præualens. Ad quæ doctus scriptor sic ait: Si mea me non fallit opinio puto eatenus in hac re dubium mansisse Abulensem, quia illa pertractabat verba: & tu insidiaberis calcaneo eius Gen. 3. v. 15. ac si diceret: Insidiaberis tantùm, non ex vicino accedes: parabis tentationi insidias, non præsumes tentare. Sic ille, cuius est optima quidem expositio, essetque etiam in fauorem Abulensis rationabilis coniectura, si non ipse citato à Nobis loco, & ab Auctore, vt apparet, non viso, suam adeò apertè mentem detexisset.

De Christi tentationibus pro caussa præsenti.

SEd pergo, & ratione satis robusta thesim [Christus non est carnis tentatione pulsatus.] præsentem penitus amplectendam ostendo. Christus Dominus non est hoc tentationis genere, de quo est controuersia, tentatus: Ergo nec Virgo. Assumptum probo: Quia ante tentationes, de quibus Euangelistæ, & præsertim D. Matthæus Cap. 4. tentatus non est: pro quo D. [D. Hilar.] Hilarius Can. 3. in Matthæum, non longè à principio ita scribit: Tentare Christum diabolus non fuisset ausus, nisi in eo per esuritionis infirmitatem, quæ sunt hominis recognosceret. Sic ille; quod & ab Euangelista non obscurè indicatum, dum ait: Ductus est in desertum à spiritu, vt tentaretur à diabolo: Matth. 4. v. 1. circa quod sic D. Ambrosius [Matth 4. v. 1. D. Ambr.] Lib. 4. in Lucam: Agebatur in desertum consilio, vt diabolum prouocaret &c. Nullo ergo modo ille nisi prouocatus accederet. D. Basilius hom. 1. de Ie [D. Basilius.]iunio, & Vide, ait, quam mirabiliter ille tentatori per esuritionem præbuit ansam; alióquin propter diuinæ naturæ sublimitatem non patebat ad illum aditus diabolo. Sic ille. Et hanc esse mentem omnium Patrum affirmat P. Suarez Tomo 2. in 3. p. Disp. 29. Sect. 3. pro quo & D. Thomas 3. p. q. 41. [D. Thom.] arti. 2. in Corp. & ad 2. & arti. 3. in Corp. & ad 2.

Deinde in præfata occasione non est in [Christus in deserto an plusquàm ter tentatus.] materia dicta tentatus; vt constat, quia tres tantùm tentationes ab Euangelistis recensentur, quarum nulla materiam prædictam attingit. Vbi dici potest aliquorum esse Patrum, grauiumque scriptorum sententiam asserentium Christum in deserto variè tentatum ante tres illas tentationes, sumpto ab Euangelistis fundamento. Nam Marci [Marci. 1. v. 13.] 1. v. 13. sic habetur: & erat in deserto quadraginta diebus, & quadraginta noctibus, & tentabatur à Satana. Tentatio ergo per id tempus extitit, & ita ante illorum dierum implementum, licet posteà celebriores tres illæ fuerint tentationes. Lucæ 4. v. 1. & 2. Agebatur à Spiritu in desertum diebus [Lucæ 4. v. 1. & 2.] quadraginta, & tentabatur à diabolo. Et hanc opinionem esse satis probabilem affirmat P. Suarez citata Sect. 3. vers. Sed ad has, post eius patronos allegatos. Sed hoc nullius est momenti: nam vt [In materia sensualitatis non fuisse demonstratur.] demus ita esse; cùm tamen Euangelistæ genus tentationis in materia dicta tacuerint, vnde elici potest illam extitisse? Deinde qui de illis loquuntur, nihil huiusmodi indicant. Origenes ait tentamenta maiora fuisse, quàm vt litteris crederentur. Certè si materiæ dictæ, nimis est illa frequens, & ita non maior, vt credi litteris repugnaret. Euthymius tentatum ex longinquo dicit, per [Euthym.] somnium, per tristitiam, per ignauiam, & similia. Item tres illæ tentationes vt magis notabiles referuntur: Atqui si alia generis prædicti fuisset, magis esset profectò notabilis. Cur ergo tacetur? Nullus quidem Euangelistarum tunc interfuit, vnde ex sola diuina reuelatione id, quod est ab ipfis enarratum, didicerunt, nullo proculdubio prætermisso, aliôqui frustra facta fuisset reuelatio. Cùm ergo illi nihil præter narrata rescierint, sine fundamento alia confinguntur. Sicut & sine fundamento diceretur reuelatum quidem, sed tacitum, vt decentiæ consulerent; quæ est egregia hallucinatio, & prorsus incredibile erubuisse illos referre tentationem Christi, qui non erubuerunt ignominiosissimum Passionis eius processum euulgare.

Neque post tempus illud tentatio esse [Sicut neque post tempus illud.] potuit, de qua est quæstio, quia nullum est fundamentum ad credendum Christum vt in deserto dæmonem ad tentandum prouocasse, aut non prouocatum ausum fuisse quod ausus non fuerat ante ieiunium, stante eadem ratione à D. Hilario reddita & Patribus alijs, & insuper ampliori Christi gloria ex doctrina & miraculis comparata. Neque obstat quod habetur Lucæ 4. v. 15. & con [Lucæ 4. v. 15.]summata omni tentatione diabolus recessit ab illo vsque ad tempus: quia id ita exponit D. Ambrosius suprà, quem & D. Thomas adducit Arti. 3. ad 3. [D. Ambr.] vt sensus sit, quod recessit vsque ad tempus, quia posteà non tentaturus, sed apertè pugnaturus aduenit, [D. Thom.] tempore scilicet Paßionis. Et tamen (addit S. Doctor) per illam impugnationem videbatur Christum tentare de tristitia & odio proximorum, vt in deserto de delectatione gulæ, & contemptu Dei per Idololatriam.

Habemus ergo minimè tentatum Chri [Ex eo pro Virgine argumentum. Filio simillima.]stum tentatione illa, quæ sordes cùm importet, purissimi Christi cordis indignas, non debuit ab illo totius puritatis fonte permitti: non enim alia adduci caussa potest præter indecentiam peculiarem, quæ in alijs quidem non ita apparet, licet ad malitiam tendant grauiorem. Ex quo pro Virgine validum argumentum habemus, quæ hoc in genere fuit Filio simillima. Pro quo sic Hierony [D. Hieron.]mus, vel quisquis est Auctor Epistolæ ad Mauritij filiam inter eius opera Tomo 9. In se viris (Christus) & in Matre feminis tribuit virginitatis exemplum; quo demonstraretur in vtrôque sexu beatam Originem diuinitatis haberi, & plenitudinem meruisse, dum totum in Matre fuit, quidquid haberetur in Filio. Sic ille. Hac quidem ex caussa id, quod de Christo dicitur quantum ad motum concupiscentiæ, quamuis à peccato alienum, & non repressum penitus fomitem, Virgini adscribitur, communi Patrum & Theologorum seusu, vt affirmat P. Suarez suprà Disput. 4. Sect. 5. vers. Primum est, dum nihil in Virgine fuisse contestantur. Videndus etiam Disp. 3. Sect. 5. vers. Tertiò principaliter, & sequenti, vbi Patres adducit asserentes Virginem supremos Angelos puritatis excellentia superare. Quibus addendus Albertus [Albertus Magnus.] Magnus in Mariali Cap. 93. vbi probat castitatem Virginis Angelorum castitatem quinque gra [Castitas Virginis maior Angelica. D. Bernard.]dibus excellere sic concludens: Patet ergo quòd Beatißima Virgo omnem creaturam excellit castitate. Pro quo & illud D. Bernardi serm. 4. de Assumptione: Quæ enim vel Angelica puritas virginitati illi audeat comparari, quæ digna fuit spiritus sancti Sacrarium fieri, & habitaculum Filij Dei? Sicut ergo propter rationem indecentiæ tentatio in materia, de qua agimus, locum in Christo non habuit, ita neque in Virgine: quantumuis enim excellens eius fuerit puritas, omnem illam Filij puritas requirebat.

Alia pro tentationibus opportuna, & Virginis Aureola comprobata.

QVia tentatio non semper dæmonis sug [Virgo an aliunde quàm à diabolo tentata.]gestione contingit; licet ab interno hoste, carne scilicet non habeat ortum, potest tamen ab exterioribus obiectis prouenire, vt ex Diuis Basilio, Chrysostomo, & Augustino probat Cardinalis Toletus in Ioan. 13. v. 2. adducto etiam Origene: suspicari aliquis posset Virginem à diabolo non tentatam, aliter tentari potuisse, per obiecta videlicet illa, quæ non poterant non in sensus incurrere, & ad turpia prouocare: sic enim ille, cuius notum carmen:

Vt vidi, vt perij, vt me malus abstulit error.

Pro quo apud scriptores multa, & à Nobis dicta nonnulla in Amphitheatro num. 631. vbi illud Iob. [Iob. 7. v. 1.] 7. v. 1. expensum: Militia est vita hominis super terram, siue, vt satis nota versio habet: Tentatio est &c. Verùm neque hoc admittendum, cùm pro [Negatiua positio statuitur in materia turpi.] eo eadem ratio militet: diabolus enim & caro animæ implacabiles inimici prohibiti penitus, ne quid in Virginem suis assultibus intentarent: ergo & mundus, pro quo eadem est ratio, vt esset perfecta victoria, quemadmodùm & in Christo fuit, quem neque à carne, neque à mundo tentatum [Sylueira.] affirmat doctus & eruditus Sylueira Tomo 1. in Euangelia Lib. 3. Cap. 3. n. 62.

Vt autem id stare commodè posset, satis [Singularis Dei prouidentia circa illam. Petr. Gala.] verosimile occurrit id, quod habet Petrus Galatinus Lib. 1. Cap. 5. de arcanis Catholicæ veritatis, vbi adducit illud Isaiæ. 61. v. 10. vti in persona Virginis dictum: Gaudens gaudebo in Domino, & exultabit anima mea in Deo meo: quia induit me vesti [Isai 61. v. 10.]mentis salutis, & indumento lætitiæ circumdedit me &c. Et ita exponit: Chlamyde iustitiæ, scilicet originalis, circumdedit me. Dicit autem. Circumdedit, quia omnia ipsius Virginis membra, à vertice capitis ad vngues vsque pedum, omnesque sensus & cogitationes, animæ imperio absque vlla repugnantia obtemperabant. Vsque adeò quidem, vt eius oculi nihil inhonestum, nihil illiciti vnquàm aspexerint. Immò vt numquàm vel oculos eleuauerit, vt homines facere solent, sed semper humi defixos tenuerit, nisi dum Deum oraret. A quo inter ceteras perfectiones, eo spiritu prophetiæ donata est, vtsi fortè aliquod inconcessum, seu illicitum, vel auditura, vel visura esset, illico eius aures, & oculi clauderentur, ita vt non nisi voluntati diuinæ deseruire viderentur. Sic ille: quod quidem ex prophetiæ spiritu, quo plenissimè donata est à Deo, accurata est & verosimili coniectura deductum, sicut à Propheta pariter indicatum.

Nec proptereà affirmandum adeò erga [Non omnia superstitiosè vitasse eius statui non conformia.] omnia, quæ non essent ipsius statui conformia delicatè & scrupulosè versatam, vt ea penitus deuitarit. Grauidam Elisabetham inuisit, & parienti adstitit, aut certè in parientis domo, vt volunt multi, & Euangelista significat Lucæ 1. v. 54. Nuptijs interfuit in Cana Galilææ. Ioan. 2. Mariam Magdalenam publicam peccatricem post pœnitentiæ lacrymas familiarem habuit: vnde earum rerum species non poterant non in eius sensus incurrere, quæ cum ipsius virgineo pudore minimè congruebant. Sed nulla ex eisdem tentatio, sicut neque Christo ex præsentia adulteræ accusatæ apud ipsum, aut ex Magdalenæ osculis eius libatis pedibus. Quod quidem & in multis [Sine vllo detrimento puritatis. Cassianus.] Dei seruis accidere per Dei gratiam gradum eximiæ castitatis adeptis eleganter ostendit Cassianus Collat. 12. Cap. 7. sic locutus: Quintus (gradus) ne cùm memoriam generationis humanæ vel tractatus, ratio, vel necessitas lectionis ingesserit, subtilissimus mentem voluptariæ actionis perstringat assensus; sed velut opus quoddam simplex ac ministerium humano generi necessariò contributum, tranquillo ac puro cordis contempletur intuitu: nihilque ampliùs de eius recordatione concipiat, quàm si operationem laterum, vel cuiuslibet alterius officinæ mente pertractet. Hæc ille, qui ante enumerationem graduum, de quibus ibi, sublimiorem aliam esse castitatem asserit ex sententia Abbatis Chæremonis sic locuti: Secundùm mediocritatem experientiæ nostræ vtrumque proferre tentabimus, reseruantes perfectiora perfectis, nec præiudicantes his, qui feruentiori studio puriorem castimoniam possidentes, quantò maioris industriæ sunt, tantò etiam perspicaciæ vigore præcellunt. Hæc magnus ille magister, vt ex ijs de præcellenti castimonia Virginis coniecturam aliquam faciamus.

Licet autem victoriam ex tentationibus [Aureola Virginitatis vt queat stare in Virgine sine victoria tentationum.] reportatam Virgini denegemus, non ideò tamen Aureola deneganda; quod esse indubitatum apud Catholicos affirmat Ægidius Lusitanus suprà nu. 16. pro & Albertus Magnus in Mariali Cap. 118. Habuit namque nobiliorem victoriam: ita enim diabolum vicit, vt non auderet aperto marte pugnare. Item eius Virgineum propositum adeò validum extitit, vt contra omnem insurgentem tentationem, si fortè ita accideret, præualeret, & ita omnes modo excellenti superauit. Sicut pœnitentiæ virtus in illa fuit, iuxta communem Theologorum sensum, pro quo P. Suarez Tomo 2. in 3. p. Disput. 4. Sect. 2. Prætereà Virgo plures difficultates peruicit, quæ ipsi à nonnullis coniugium detrectanti obijciebantur, eo quòd res noua illis temporibus videretur, & à summo sacerdote ad id compulsam post diuinum Oraculum legitur in Epistola ad Chromatium & Heliodorum de Natiuitate B. MARIÆ inter Opera D. Hieronymi Tomo 9. & de hoc victoriæ genere potest intelligi Albertus Magnus adductus num. 270. sicut & Cluniacensis, de quo ibidem. Licet enim tentationes fateatur; sed exemplo Christi, quem in materia, de qua agimus, ostendimus non fuisse tentatum. Quo pacto etiam Gerson venit explicandus, qui eôdem vsus argumento: quod tamen inefficax est in negotio præsenti: nam Christus ad copiosum redemptionis pretium pariter & exemplum manibus tradi impiorum minimè recusauit, & ea pati tormenta, quæ inferre libuit potestati tenebrarum; quod tamen in Virgine nullo modo permittendum censuit, cuius honori & indemnitati singulari est ab ipso prouidentia consultum.

De Aureola Martyrij & doctorali in Virgine.

SVnt qui martyrij aureolam ipsi censeant [Aureolam martyrij tribuendam ostenditur.] non competere, in quibus P. Salas suprà num. 75. quia neque mortem pro Christo, neque tormentum sustinuit: sed verosimiliùs conceditur, circa quod D. Bernardus adeundus Sermone de verbis Apocalypsis, signum magnum. Cap. 12. & alij apud P. Suarez Tomo 2. in 3. p. Disputat. 22. Sect. 4. ac Recentiorum plurimi: de quo & luculentissimè Albertus Magnus in Mariali Cap. 116. id pluribus roborans rationibus. Est autem illa satis genuina, quam proponit P. Suarez ex eo quòd animo & voluntate paratissima, dum stabat iuxta crucem, ad mortem pro Christo sustinendam. Ad quam quidem constantissimam animi præparationem cùm incomparabilis dolor accesserit, non videtur quidquam ad martyrij proprietatem defuisse. Et dolorem quidem maiorem fuisse improportionabiliter, quàm fuerit dolor sanctorum in tormentis, benè deducit Albertus ex improportionabili amore. Quamuis autem hæc ita sint, vult P. Suarez propriùs ac veriùs [P. Suarez. vt videatur aduersari.] dici non fuisse in Virgine aureolam martyrij, sed aliquid excellentius illa; insigne scilicet quoddam excellentissimæ fortitudinis. Et ita controuersiam ait esse parui momenti, cùm ad modum loquendi reuocetur. Sed quidem licet quod ad aureolam spectat ita videatur, quia cùm res inter Theologos agitur, potest modus ille explicationis adhiberi; cùm tamen in ordinario loquendi modo ad Virginis gloriam conducat, vt Martyr, & Regina Martyrum compelletur, videtur sanè conuenientius vt in ea recognoscatur aureola, quæ est quid consequens ad martyrij prærogatiuam. Ad modum quidem loquendi spectat; sed qui Martyrem vocant, gloriosiùs de Virgine, & magno cum fundamento loquuntur: ergo est talis loquendi modus procul dubio præferendus.

Doctoralis tandem aureola meritissimò [Doctorali prædita.] ipsi debetur, vt probat P. Suarez suprà, & iam pridem Albertus Magnus in Mariali Cap. 117. Apud quem illud satis vrgens, quod ex D. Lucæ narratione deducit Cap. 2. v. 51. & Mater eius con [Lucæ 2. v. 51.]seruabat omnia verba hæc in corde suo. Ad quæ sic ille: Sancti dicunt quòd ideò conseruabat, vt oppor [Albertus Magnus.]tunis temporibus adscribendum Euangelistis reuelaret. Sic ille. Quo magisterij genere post magisterium Christi nullum potest esse sublimius. Vnde meritò Idiota Contemplat. Cap. 3. Doctricem [Idiota.] eam Doctorum appellat, & à D. Cyrillo Alexandrino hom. 6. Tomo, Sceptrum rectæ doctrinæ dici [D. Cyrillus Alexand.]tur, & per quam Apostoli salutem gentibus prædicarunt. Et hæc satis pro Virgine, licet pro illa numquàm satis.

§. VI.

De Angelis, & alijs ad Assertionem 3. spectantibus.

QVod ad Angelos attinet, minus negotij habet, omnes enim illis negant aureolas cum S. Thoma Arti. 9. pro quo & Abulensis Quæst. 23. & quoad virginitatis & martyrij aureolas, res est comperta: doctrina verò ad statum gloriæ ipsorum pertinet, & sicut in eo non est locus merito, ita neque aureolæ. Circa quod [D. Michaeli vt Doctoralis conueniat Aureola. P. Arriaga.] tamen P. Arriaga suprà n. 24. vers. vltimo ita scribit: Si vera tamen est sententia eorum, qui dicunt Michaelem in via suis consilijs tenuisse multos Angelos contra Luciferum, poterit ei Doctoris laurea tribui, vt erudienti multos ad pietatem. Sic ille, qui dicere etiam id potuit, si vera esset sententia Paludani, quam secutus est P. Amicus, & à Nobis est impugnata Tomo 2. Problematum, Sect. 31. Problem. 4. §. 3. Michaelem scilicet constitutum caput Angelicæ Ecclesiæ in spiritualibus, à quo fidei mysteria proponerentur credenda. Quòd verò ad consilia seu excitationem spectat, satis verosimile est, vt sic se Lucifero opponeret, excitatione sua multos deprauantem, & sic secum trahentem tertiam partem stellarum, de quo Apocalyp. 12. Et cùm verosimile appareat, pro quo & videri potest P. Suarez de Angelis Lib. 5. Cap. 11. nu. 16. sine inconuenienti aliquo poterit diuino Archangelo honor doctoralis attribui inter alios, de quibus accuratus potest videri discursus in Amphitheatro à n. 221. & quia num. 265. eius cum D. Petro instituta collatio, vt melius stare queat æqualitas, congruet sanè Doctoris aureola, qua decoratum D. Petrum, & excellentissima quidem, nefas est dubitare. Vbi & addendum, si [& alijs ex Angelis.] qui ex Angelis fuerint, qui zelo simili ad perseuerantiam in bonis cœptis alios excitarint, aureola etiam decoratos, sed non ita pretiosa, vt de alijs etiam asserendum, quæ hominibus conceduntur, vt docet D. Thomas suprà Arti. 13. & luculen [Inæqualis in illis, sicut & in hominibus.]tius Abulensis Quæst. 27. quos alij communiter sequuntur, eo quòd rationem præmij habeant, & ideò merito, quod esse inæquale potest, debeat proportionaliter respondere, per quod est ad Septimum adhibita responsio.

Neque plus habet difficultatis quod ad Octauum spectat, aureola enim martyrij ceteris paribus præfertur alijs, sicut Doctorali virginalis. [Inter se aureolæ vt differant in perfectione.] Ceteris inquam paribus, seu comparatione iuxta propriam cuiusque rationem per se consideratæ facta, secus autem, si iuxta ea, quæ per accidens possunt conuenire, quia poterit minima esse maxima, & è contrario: vt si quis pro Christo leui morte interfectus est, & alius vsque ad senectutem virginitatem seruauit, acerrimas carnis sustinens tentationes: nam tunc virginitatis aureola maior videbitur. Sic etiamsi quis per totam vitam docendo nimium laborauit, & multos ad fidem Christi conuertit, & alius assumpto proposito virginitatis, per mensem, vel per annum solùm vixit, non est dubium quin maior erit tunc Doctoris, quàm virginis aureola: & sic quantùm ad varias circumstantias potest interdum esse maior, & interdum alia. Sic Abulensis, & satis quidem [specialis assertio D. Thomæ & Abulensis, sed difficilis.] rationi conformis: qui & asserit, quod & priùs D. Thomas, in eo, qui ex minori charitate maiora tormenta sustinuit, aut castitatis prælia, vel labores in docendo ampliores, aureolas illustriores futuras, aureas tamen excellentiores, quia aureolæ respondent merito, quatenus ad obiectum inferiùs tendit, quod est sub ea ratione inæquale inter illos, quia difficilius. Circa quam rationem dictum à Nobis n. 258. & videtur quidem assertio non carere difficultate, quia ex maiori charitate martyrium leuius sustinens, in præparatione animi ardore charitatis æstuantis maiora nititur deuorare; hoc enim maior charitas non potest non habere. Et quia ratio meriti in ordine ad præmium essentiale ex respectu ad obiectum creatum non impeditur, iuxta dicta ibidem; ideò etiam videtur rationi conformius vt in patienti ex minori charitate præmium essentiale iuxta maioritatem pœnarum accrescat. proportione soli Deo nota, non tamen cum excessu respectu patientis maiori cum charitate; immò nec cum æqualitate, vt charitati semper singularis sua prærogatiua seruetur.

Circa vltimum de necessitate faciendo [Status charitatis vt sit ad aureolam requisitus, vbi de martyrio.]rum operum in charitate, & per respectum ad Christum: Quod ad martyrium attinet, cùm opus eximiæ charitatis sit, videtur comperta necessitas, & ita tenent plures, nolentes priuilegium martyrio concedere ad instar Sacramenti, vt pro eo sufficiat attritio. Sic P. Vasquez Tomo 2. in 3. p. Disput. 153. cui plurimi contradicunt, in quibus P. Suarez Tomo 3. in 3. p. Disputat. 29. Sect. 3. quod & communi Recentiorum assensu firmatur. Iuxta quod in negotio præsenti decernendum. Quòd autem expressa fides Christi non requiratur dictum à Nobis Tomo 2. Problem. n. 1397. vbi & nonnullæ aliæ difficultates occurrunt, quæ ad materiam de martyrio pertinent, in qua discutitur quando sit verum censendum martyrium, iuxta quod & de aureola sentiendum, cùm constet illam vero debitam esse martyrio.

Pro virginitatis aureola propositum eam [Quale propositum virginitatis pro aureola necessarium.] perpetuò conseruandi esse necessarium diximus n. 244. quod si interruptum sit, & posteà instauretur, sufficere ad effectum dictum affirmat D. Thomas Arti. 5. in Corpore, & Abulensis Quæst. 19. vers. Pro quo sciendum. Vbi inquiri vltimò potest an emissione seminis venialiter tantùm peccaminosa amittatur aureola. Et negatiuè respondet P. Tannerus n. 20. ex eo probans quòd accessorium sequitur principale, & cùm per culpam ve [Specialis difficultas de veniali emissione seminis.]nialem non excludatur quis à gloria essentiali, neque etiam ab accidentali, quæ illi accessoriè aduenit, erit excludendus. Quam rationem reijcit P. Arriaga n. 17. ex eo quòd inde probaretur à fortiori non amittendam aureolam per copulam maritalem, quia hæc multò minùs excludit auream. Sed citati Auctoris alia est mens, quam & doctus Pater potuisset aduertere, scilicet per venialem culpam non amitti auream, & ita neque aureolam, quæ eamdem consequitur: per copulam autem maritalem amittitur vtraque: gradus inquam beatitudinis essentialis respondens virginitati, & consequenter aureola: vnde falsum est quod infertur variato sensu, à fortiori scilicet copula maritali non amittendam, cùm peccaminosa non sit: licet enim non sit peccaminosa, est tamen omnino opposita, quod non habet culpabilis alia profusio, quia cum ea stat absolutè virginitas, licet leuiter violata. Addit meliùs fortè dicendum in hac aureola non tam attendi an licitè, an illicitè integritas corporis amittatur, quàm ne voluntariè: & quia in prædicto casu simpliciter non est voluntarium ob defectum integræ libertatis, ideò eam non amitti; licet non sit futura tanta, quam si nullo modo peccasset. Vbi quidem non videtur conuenienter asseri, quòd in hac aureola non attendatur an licitè an illicitè integritas corporis amittatur, quàm an voluntariè: nam eo ipso quod ad voluntarium attendatur, attenditur etiam ad licitum & illicitum cùm vtrôque modo possit amitti: sed non ad illicitum venialiter eo quòd non sit omninò voluntarium. Si tamen accideret vt virginitatem quis ex vano tantùm affectu seruaret, cùm non esset tunc virtutis actus, neque aureolam mereretur, nisi ante mortem doluerit, & in proposito illius seruandæ moriatur, vt docet Abulensis citata Quæst. 27. & idem est de eo, qui ex gloria vana docuerit, vt videri potest apud eumdem: nisi dolens de præteritis aliquos saltem doctrinæ actus salutaris exerceat.

Vbi & addendum, quod videtur etiam [Meritum aureolæ mortificatum reuiuiscit.] notatione, etsi meritum aureolæ per graue peccatum mortificetur, per pœnitentiam reuiuiscere, iuxta receptissimam sententiam de reuiuiscentia meritorum: sicut enim redit ius ad gloriam essentialem, ita & ad accidentalem. Stare enim potest vt aliquis vulnus lethale propter Christum accipiat, & superuiuat: in quo non est dubium quin aureolam mereatur, vt ait D. Thomas Arti. 6. ad 7. adducto D. Cæciliæ exemplo, sicut & adduci potest D. Theclæ, & SS. Apollinaris, Sebastiani, Vincentij, & aliorum, & tunc, licet piè credi possit, non permissurum Deum vt in graue peccatum prolabatur, quia hoc ad peculiarem eius prouidentiam spectat erga fideles milites adhibendam; quia absolutè possibile est: si ita contingeret, superueniente peccati legitima retractatione, aureolæ meritum reponetur: quod respectu aureolæ virginitatis & doctrinæ pariter asserendum.

§. VII.

Assertiones reliquæ, & resolutio casus, cuius occasione facta Excursio.

DIco Quartò. Aureolam esse rem sine [Assertio 4.] solido fundamento assertam, non est vllatenus admittendum. Probatur, Quia vt dictum est Assert. 1. & 2. omnes Theologi in huiusmodi assertum conuenerunt: non est autem credibile vano tantùm & apparenti fundamento permotos: illud enim aliqui ex ipsis peruidissent, & adnotassent, & ita rem vtrimque disceptabilem reliquissent.

Dico Quintò. Etiamsi quæstio de nomine sit, [Assertio 5.] Assertiones præfatæ procedunt, quia neque nomen negari potest, quod communi est Doctorum assensu receptum.

Dico Sextò. Sententia eorum, de qui [Assertio 6.]bus n. 252. asserentium aureolam nihil importare præter præmium essentiale, reijcienda est, vt illam D. Thomas iam olim reiecit Arti. 1. in Corpore, neque ab eo tempore illa in Doctorum torrente exaltauit caput.

Dico Septimò. Aureolæ in aliquo proprio [Assertio 7.] sensu negari sine temeritate nequeunt. Constat ex dictis, cùm constet communi esse Theologorum sensu receptas, & nihil contra illas adduci, quod aptam non habeat solutionem.

Dico Octauò. An aureolæ sint heroicis alijs [Assertio 8.] actibus tribuendæ, affirmari sine aliqua Theologica nota potest, iuxta dicta n. 259.

Dico Nonò. Assertio illa, de qua n. 245. [Assertio 9. Censuræ audacis propositionis.] non solùm est temeraria, sed nimis audax, iniuriosa, malè sonans, piarum aurium offensiua, & scandalosa. Constat ex dictis, & quod ad scandalum attinet ex eo euincitur, quòd id audiens in eam persuasionem induci potest, vt credat ea, quæ à Theologis vt certa dogmata traduntur res sine fundamento esse posse, & sæpè ridiculas, vnde periculum constat fidei creari certissimum, cùm idem possint sibi de alijs, quæ ad fidem spectant, [Prudens in Theologicis axioma.] similiter audientes persuadere. Et quidem in ijs, quæ ex Dei voluntate dependent, & pro quibus non habemus robustiora alia fundamenta, standum esse auctoritati, & maiorem minori præferendam, prudentium axioma est Theologorum, pro quo non vno in loco P. Arriaga, contra quem argumentati sumus Tomo 2. Problematum num. 48. de processionibus diuinis agentes, & probantes non esse immediatè, per naturam, cuius oppositum est ab Alexandro VII. proscriptum, & simul ostendentes rationes pro eo extare, nec solam suffragari auctoritatem Theologorum, quia illis in sententiam aliquam conuenientibus, non potest non solidum pro illa fundamentum suppetere, licet sciolis quibusdam non appareat tale in omnibus, & quo ad omnia euidentias postulantibus, neque illas suis in scriptis exhibentibus, vt aliorum sequelam & obsequelam mereantur.

SECTIO XXIV.

An Parochus Jndicus ex licentia Episcopi plures Missas dicere possit, præsertim in die Commemorationis omnium Defunctorum.

GEneralis esse quæstio potest, sed pro [Sententia affirmans ob validam extensionem consuetudinis, quando est præter ius. P. Ludouicus de Concep.] Indicis instituitur, quia in illis specialis ratio potest occurrere, ob pietatem erga Indorum animas exercendam, quibus ob paupertatem Missarum suffragium parciùs applicatur. Circa quod extat sententia P. Fr. Ludouici de Conceptione in Examine veritatis Theologiæ moralis, Parte 2. Tract. 1. §. 4. Lit. C. verb. Consuetudo. Vbi asserit consuetudinem in regnis Aragoniæ, Cataloniæ, Valentiæ, & in parte Nauarræ introductam, vt quilibet Presbyter possit in die Commemorationis omnium Defunctorum tres Missas dicere, posse ab alijs Hispaniæ Prouincijs, Regnis, Ciuitatibus, villis & oppidis participari, & de loco ad locum, ac de persona ad personam extendi, licet consuetudo prædicta ex Pontificia concessione descendat, de quo dubitat, sed probabile existimat. Et probat ex probabili sententia circa extensionem consuetudinis cum amplitudine dicta, quando est præter ius, iuxta Cap. Olim de consuetudine in 6. & tenent Card. Tuschus Lit. C. Conclus. 821. & Barbosa in Collectaneis ad dictum Caput, de Constitutionibus n. 14. vbi plures pro ea refert Doctores. Propter quam à se allatam Parte 1. pag. 351. n. 1. & 2. notabilem profert illationem num. 11. quòd scilicet si in aliqua ciuitate adsit consuetudo de sufficientia minoris numeri testium, quàm septem, ad testamentum condendum, possit extendi ad alium locum, quia talis consuetudo non est propriè & omninò contra Ius: nam testamentum coràm duobus testibus & Parocho sustinetur. Cap. Cùm esses, & Cap. Relatum, de Testamentis; idque non solùm de testamento ad pias caussas. Non esse autem contra Ius consuetudinem trium Missarum ex eo contendit, quia nullum adducitur Pontificium decretum contra pluralitatem, quod aliquatenus vrgeat, & quod commodam non habeat solutionem.

Arguit insuper ex probabili sententia, [Alia probatio ex ampla potestate Episcoporum in suis diœcesibus Pontificiæ æquali.] iuxta quam Episcopi in suis diœcesibus id possunt, quod Pontifex in tota Ecclesia, nisi in ijs, pro quibus extat reseruatio, qualis in casu præsenti non inuenitur. Et licet haberi possit ad eum recursus, id non ostendit absolutam deesse facultatem, sicut in multis alijs accidit, pro quo nonnulla exempla producit, vrgens ex eo quòd deuotio erga animas in Purgatorio existentes est fouenda. Refert autem initio operis in Aduertentijs ad Lectorem Aduert. 3. quemdam Parochum ab Eminentiss. Cardinali Moscoso postulasse, vt per eum liceret suo in oppido Sacerdotibus omnibus præfato die duas Missas celebrare. Circa quod consultus Auctor affirmatiuè se respondisse testatur. Præcepit autem Dom. Cardinalis vt vocarentur sui Assessores, Domini inquam Doctores Losada & Quentas, qui audita responsione negatiuè responderunt. Petita autem à Dom. Cardinali licentia, propositas à se asserit rationes dudum allatas, & ad rationem, qua probatur posse Episcopum iusta de caussa talem licentiam dare, dixisse illos id esse verissimum, & ferè certum, sic concludens: Totum hoc, testor Deum, verè tunc contigit. Sed his non obstantibus

Dico oppositum, quod ex professo pro [Assertio statuens oppositum.]baui in Thesauro Tomo 2. Tit. 12. Cap. 10. n. 280. & seqq. Vbi quidquid ab Auctore præfato dicitur apertis est impugnationibus depulsum. Et quàm sint omnia ab eo adducta pro sua positione debilia, narratio eiusdem ostendit, ipsius enim non obstante iudicio, non est ad praxim deuentum, sic cum doctis Assessoribus arbitrato Eminentissimo Cardinali, qui erga animas in Purgatorio detentas non minori est credendum deuotione ferbuisse, quàm nonnulli illam iactantes, & qui pro eo illaudabiles pertentant nouitates. In præfatis qui [Fundamentum vsus contrarij.]dem Prouincijs vsus præfatus inualuit, de cuius fundamento diuersimodè loquuntur Auctores, vt videri potest apud P. Henao Parte 2. de Sacrificio Missæ, Disput. 22. nu. 20. & multorum sententia est illum haberi ex concessione Benedicti Antipapæ, qui vitio schismatis non obstante retentus est, & à veris Pontificibus toleratus. De quo vsu cùm interpellatus fuisset Vrbanus VIII. vt si [Responsis Vrb. VIII.]mile quid ad instantiam cuiusdam deuoti concederet, penitus abnuit dicens se non concessurum diei vlli, quod solemnitati Natiuitatis Christi proprium habetur. Quidquid de necessitate sit, quæ negari nequit; eam tamen deuotio sola non infert. Vnde & habetur in hoc regno responsio [Et Congregationis Cardinalium.] authentica D. D. Cardinalium negantium cuidam Episcopo licitam fuisse duarum Missarum celebrationem eôdem in loco, quamuis ille nescio quem necessitatis titulum allegabat.

Quòd si fundamenta Auctoris dicti quid [Ad absurda deuoluitur Auctor aduersus.]quam roboris continent, ex ijs fiet non solùm in die Commemorationis præfatæ posse sine licentia Episcopi sacerdotem quemlibet, sed etiam in alijs plures Missas celebrare. Id constat. Quia non [Episcopi nequeunt consuetudinem legitimam abrogare. Et quando obligare grauiter censeatur.] est contra Ius, vnde dicitur ab Episcopo posse licentiam concedi. Atqui illa necessaria non est, quando lex non extat obligationem inducens. Si dicas esse consuetudinem. Tunc sic. Talis consuetudo non habet vim legis, vt liquet: quia eam potest Episcopus abrogare contrariam introducens, vt dicitur; cùm tamen consuetudinem rationabilem, & legitimè præscriptam abrogare nequeat, ex adductis à Barbosa de potestate Episcopi, Allegat. 93. n. 29. Præterquàm quòd non constat consuetudinem dictam inductam esse animo se obligandi sub graui reatu: & quando circa hoc est dubium, obligationem non subesse, multorum sententia est, quibuscum Diana Parte 6. Tract. 5. Resolut. 12. Item non solùm tres Missæ, sed plures tribus dici poterunt, quia pro numero dicto nullum est speciale fundamentum. Quod enim ex Missis Natiuitatis afferri potest, est sanè debile: pro illo enim numero mysterium speciale suppetit trium Christi natiuitatum, temporalis, spiritualis, & æternæ. Prætereà cùm in potestate Episcoporum facultas dicta fundetur, nullo modo est necessarius recursus ad consuetudinem, in qua extensio, illa parùm verosimilis fiat, & ita negata à pluribus.

Pro firmanda autem assertione dicta ci [Falsæ citationes ostensa.]tationes minimè fideles adducuntur. Citatur enim Cap. Olim de consuetudine in 6. vbi tale Caput non extat. Est autem Cap. Cùm olim de consuetudine in 1. libro Decretalium, sed quod nihil ad rem facit, siquidem in eo attendendam consuetudinem aliorum locorum dicitur, quando aliàs non potest de re aliqua conuenienter iudicari. Allegatur Barbosa ad citatum Caput de Constitutionibus nu. 14. cùm dici de consuetudine debuisset, neque num. 14. sed 4. vbi iuxta mentem Decretalis congestis Auctoribus affirmat consue [Consuetudo vicinorum quando attendatur.]tudinem regni, vel loci vicini, in subsidium attendi; quando scilicet dubitatur de eo, quod fit in loco contentioso, stylusque præsumitur talis, qualis est in loco vicino, vt valeat sententia. Neque alia est mens Cardinalis Tuschi, cùm ait quòd consuetudo vicinarum diœceseon attenditur, & pro veritate habenda ad vicinos recurritur; qui & post alia sic scribit: Declara præmissa proce [Cardinalis Tuschus.]dere, quando in ciuitate non est ius determinatum, neque consuetudo, quia tunc recurritur ad consuetudinem ciuitatum vicinarum, aliàs secus. Sic ille, qui & alia addit satis opportuna pro assertione nostra roboranda. Ex quo fit illationem illam circa testes pro testamentis non esse admittendam, quia caret fundamento; cùm neque ius aliquod pro ea, neque Doctorum auctoritas afferatur.

SECTIO XXV.

Circa obligationem applicandi Missas pro populo Indicorum Parochorum.

DIctum de hoc in Thesauro Tom. 2. Ti [Quid censeat circa obligationem applicationis modernus Scriptor in Parocho habente plures populos.]tulo 16. §. 2. num. 11. & 12. & supra Sect. 12. hoc autem loco addendum aliquid occasione similis difficultatis, quæ apud doctum P. Ludouicum de Conceptione occurrit Tomo 2. Examinis veritatis Theol. mor. Tract. 1. Lit. M. Verb. Missa 3. vbi Synodalem Toletanam adducit nu. 5. tenoris sequentis: Estatuimos y ordenamos, que en las Pasquas, Domingos, y Fiestas de guardar, el Cura ô Beneficiado, que fuere semanero, sea obligado à decir la Missa mayor de aquel dia por el pueblo &c. Vnde orta quæstio, An Parochus [Synodale statutum Toletanum.] plures habens populos, in quibus vel per se, vel per Vicecuratos celebrat, debeat tot Missas offerre, quot habet populos, vel vna satisfaciat pro omnibus applicata. Circa quod scriptum exhibet Doctoris Didaci de la Cueua Parochi Parochiæ S. Genesij in Curia Matritensi, in quo fundamentis pro parte affirmante & negante propositis, rem indecisam relinquit, eo quòd pro reuerentia Eminentissimo Cardinali Moscoso Archiepiscopo Toletano debita iudicium ipsi reseruandum iudicauit. Citatus autem Pater neganti adhæret, iudicans satisfacere Parochum, si pro populo ita offerat, vt eo nomine venit Parochia tota: quod conuenienter sustineri posse ex ijs ostenditur, quæ habentur nu. 20. ex citato Doctore, viro quidem docto & erudito. Vnde etsi pluribus in locis celebret, vnius Missæ applicatione satisfaciet. Et proinde si per alios, non erit obligatio illis tribuendi stipendium, vt pro populo, in quo celebrauerint, teneantur applicare.

Quæ doctrina Indicis Parochis accom [Indicis Parochis vt queat eius sententia negans suffragari.]modanda venit, pro quibus deseruire generaliter potest quod à Limensi Synodo dicitur Lib. 1. Tit. 5. Cap. 45. verbis illis: Mandamos que todos los Curas de Españoles y Indios sean obligados los Domingos y Fiestas de guardar à decir Missa por el pueblo, y por los bien hechores: y quando vbiere dos ô mas Missas, se cumplira con que se diga la Missa principal por esta intencion por vno de ellos, sobre que les encargamos la conciencia. Itaque in omni [Synodus Limensis.]bus Paræcijs, vbi plures sunt Parochi, idem conuenienter dicendum, quia dum maior obligatio non inuenitur expressa, verosimili standum est, qualis est præfata. Quamuis si rem pressiùs in [Quid obstare videatur.]spiciamus, non sine fundamento dici posset singulos Parochos teneri ad Missam diebus præfatis pro populo celebrandam. Paræcia siquidem, quæ plures Parochos habet, æquiualenter est plures, & in plures potest diuidi. Sicut ergo si essent plures, quilibet eorum ad Missam teneretur, ita etiam non facta diuisione. Quodquidem etiam post declarationem dictam in Limensi Metropoli videtur vrgere, quando Parochus in aliqua Viceparochiali Ecclesia diebus festis Missam canit: ita enim sunt aliquæ constitutæ, ob Paræciæ amplitudinem. Nec solùm de Parochis id videtur dicendum, sed etiam de Vicecuratis, ob eamdem rationem. Neque sequitur quod vti inconueniens obijcitur, durum scilicet videri, si grauentur Parochi ad tribuenda stipendia ijs, qui pro ipsis Missas sunt diuersis in populis dicturi: nam Vicariatus cum eo onere assumi potest, vnde non est opus stipendij alterius adiectione.

Proponit autem citatus Scriptor nu. 35. [Difficultas ex eo quòd applicatio sit actus interior.] difficilem replicam contra præfatam Synodalem, quæ & contra Limensem, immò & contra Concilium Prouinciale 2. potest militare, ex eo quòd applicatio sit actus internus, & ita non potest per humanam potestatem imperari. Ad quam re [Responsio moderni Auctoris. Hebr. 3. v. 1. & seqq.]spondet, Synodalem non tam præcipere, quàm supponere applicationem, ex D. Paulo Hebr. 3. v. 1. & seqq. in Biblia magna sic dicente: Omnis namque Pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his, quæ sunt ad Deum, vt offerat dona & sacrificia pro peccatis: qui condolere possit his, qui ignorant & errant, quoniam & ipse circumdatus est infirmitate: & proptereà debeat quemadmodùm pro populo, ita etiam & pro semetipso offerre pro peccatis. Idem autem esse de Sacerdote quolibet curam animarum habente manifestum est. Quod ergo præcipitur tantùm est, vt Parochi pro tali Missa stipendium non deferant, [Non satisfacere ostenditur.] qui est actus exterior, & ita imperabilis. Sed id non satisfacit, nam ex Synodi præcepto de non accipiendo stipendio, non infertur debere Parochum pro populo Missam applicare, cùm possit pro alijs obligationibus gratitudinis aut pietatis, erga parentes scilicet, amicos, benefactores personales, aut cognatos. Deinde etsi obligatio sit, alijs potest diebus ipsi satisfacere, iuxta deuotionem suam. Non video autem quæ sit illa Biblia magna, ex qua illa D. Pauli deducta est auctoritas, nisi fortè quæ dicto Patri ad vsum erat, maioribus characteribus constabat, & ea propter in volumen ingens excreuisset.

Respondet Secundò prædictam Syno [Responsio alia depulsa.]dalem in verbis Apostoli fundatam, esse declarationem obligationis Parochorum, qui, cùm secundùm omnium sententiam teneantur Missam per se, vel per alium Sacerdotem coràm populo celebrare, tunc etiam obligantur pro populo illam offerre, vnde & est præceptiua quoad non accipiendum stipendium, & declaratiua obligationis, & licet verba ad imponendam obligationem videantur directa, sic explicanda sunt, iuxta commune Iurisperitorum axioma: Si quod ago, non valet vt ago, valeat vt valere potest: potest autem valere in ordine ad stipendium. Quæ responsio reipsa nihil noui continet: nam supponere obligationem iuxta doctrinam Apostoli, est illam vt certam proponere, & ita declarare. Quòd autem per se non vrgeat diebus præfatis iam vidimus, vnde neque vim habet declarationis: neque robur addit quod de non accipiendo stipendio dicitur, vt nuper est à nobis demonstratum. [Triplex accommodatior explicatio.]

Quid ergo dicendum? Primò, Synodum ad excitandos Parochos vt suæ obligationi satisfaciant vsam fuisse opinione probabili, iuxta quam actus interni possunt imperari, præsertim quando non merè interni sunt, neque externam actionem excludentes, vt in casu, de quo agimus, in quo applicatio exteriorem actionem sacrificij [Actus interni vt queant præcipi.] concernit. Vnde & in attentione circa Officium Canonicum ita tenent plures: & generaliter pro huius opinionis probabilitate stat Diana Parte 9. Tract. 8. Resolut. 67. Secundò, cùm obligatio sit Missas applicandi pro populo, tunc potiùs videtur maior, cùm ille ad eam audiendam confluit, quod diebus festis accidit: ergo declarare Synodus potuit tunc præcipuè illam vrgere. Quòd si fortassè populus non ita frequens assistat, non ideò cessat obligatio, quia id quod per accidens accidit obligationem non tollit per se vrgentem. Tertiò, præceptum dictum ad actum dirigi externum potest, vt scilicet Parochi populo manifestent diebus præfatis sacrificium pro ipso offerri, vt libentiùs accedat, & deuotius assistat: quod non est necessarium omnibus Festis præstare, sed aliquoties, ad quam attestationem obligatio eidem standi consequitur. Cùm enim nequeat dici Synodum, in qua tot viri sapientes interfuerunt, decretum edidisse prorsus infirmum; ita sanè explicandum est, vt quod de actu interno disposuit, non de illo vt penitus occulto, sed vt per externum fit manifestus; sit accipiendum. Nullus autem conuenientior modus, quàm modo dictus; cùm certissimum videatur populum de obligatione Parochi circa applicationem dictam debere aliquam habere notitiam, neque pro eo ad Synodales codices accurrendum, sed à proprio hauriendam esse Pastore, cùm ad spiritualem pastum pertinere illam sit vsquequâque compertum.

SECTIO XXVI.

Indici Parochi vt compellere Indos possint ad Ecclesiarum constructionem, & domorum propriæ habitationis.

POsse ad id compelli Indos dictum à [Indi vt possint ad fabricam Ecclesiæ compelli iuxta Dom. Quitensem.] nobis in Thesauro Tomo 1. Tit. 1. num. 149. de quo & agit Dom. Quitensis in Itinerario, Lib. 2. Tract. 2. Seßione 6. & ex Concilio Limensi 2. Cap. 25. modum proponit, quo id fieri conuenienter potest, scilicet vt Episcopus ex tributis, quæ suis Commendatarijs Indi soluunt, id extrahat quod est ad effectum prædictum necessarium, siue Commendatarij personæ priuatæ sint, siue Rex ipse sub sua illos protectione habeat commendatos. Indi autem operam suam conferant, ad quod sicut alij tenentur Parochiani, Et nomine fabricæ ea veniunt, quæ ad ornatum Ecclesiæ pertinent, iuxta communem acceptionem. Si autem Indi commendati non sint, eorum expensis Ecclesias esse construendas, iuxta id, quod tradit Concilium Tridentinum Seßione 21. Cap. 5. de Reformat. & idem est de Parochiali domo, quæ futura est accommodata necessitati & decentiæ, non vanitati. Proponit etiam difficultem circa annexos populos, in quibus pauci & pauperes, ac terræ steriles. Et ait tunc ex Indorum tributis, quæ Commendatarijs vendunt, extrahendum duplicatum pro Parochis stipendium: vt si decem regales soluunt, viginti deducantur; quia illorum incommodum bono est Indorum, de quorum æterna salute agitur præferendum.

In quibus nihil profectè habetur, quod ad [Illius assertum improbatum.] praxim possit aduocari: Episcopo enim extractio dicta minimè permittetur; præsertim quando Indi Regiæ Coronæ sunt, neque Regij ministri huiusmodi petitioni vllatenus acquiescent. Quòd autem Indi ad constructionem dictam suis expensis promouendam compellendi sint, res est valde difficilis, & in qua Patroni, aut qui eius vices agit [Et aliud extra rem.] prouidentia consulenda. Id autem quod de oppidis adnexis dicitur, & de duplicato stipendio, non apparet quomodo ad rem faciat, vbi de fabrica Ecclesiæ agitur, ad quam nihil refert præfatum augmentum, neque de illa mentio vlla apud præfatum Scriptorem. Et durum satis Commendatario accidet, ideoque difficilis prorsus, ne dicam moraliter impossibilis praxis; vt cùm ex paucis & pauperibus commendatis, terrasque steriles colentibus, exiguum commodum reportet, debeat duplicatum stipendium Parocho dilargiri.

Si dicatur ita quidem à Concilio dispo [Ex Concilio Limensi 2. & Regia schedula infirma probatio ostenditur.]situm, & pro eo Regiam etiam extare schedulam anni 1541. id quidem non vrget. Et in primis quod ad duplicatum stipendium attinet, à nullo dispositum inuenitur: quoad alia verò Regia schedula antiquissima est, & post eius transmissionem res Indicæ diuersum statum quoad gubernationem vtramque Ecelesiasticam scilicet & ciuilem habuerunt, habentque, sicut etiam post Concilium, in quo quia aliqua non ita consona Regio patronatui legebantur, & alia diuersi generis minùs conuenientia, Concilium 3. Act. 2. Cap. 1. post iniunctam illius obseruantiam ita sta [Concilium Limense 3.]tuit: Præterquàm si quid rerum ac temporis ratione exigente, ab hac Synodo aliter dispositum; reuocatumque sit: saluo etiam in omnibus iure patronatus per Sedem Apostolicam Catholico atque inuictißimo Regi nostro Philippo, ceterisque Hispaniæ Regibus concesso: quod per omnia illæsum conseruatumque cupimus &c.

In eodem autem Concilio Act. 3. Cap. 13. [Quid ex illo circa fabricam habeatur.] circa fabricam ita habetur: Ecclesijs, siue Parochijs Indorum ex erectione & fundatione debetur vna nouena pars cum dimidia. Hospitalibus quoque, siue xenodochijs Indorum tantumdem omnino attributum, quemadmodùm in Synodo quoque Prouinciali Limensi annis ab hinc sexdecim explicatum est. (Sess. 3. Cap. 82.) Quamobrem & prædictæ portiones in posterùm fabricæ, hospitijsque Indorum, sine excusatione reddantur, & Capitula Cathedralium pro ijs, quæ hactenus retinuerunt, videant quemadmodùm conscientias suas exonerent. Hæc Concilium: quæ quidem si ita vt sunt disposita seruentur, Ecclesijs Indorum bona erit ex parte consultum. Sed quia id non satis, ad Regiam prouidentiam spectat ne in hoc defectus notabiles videantur. Obligatio enim propagandæ & conseruandæ fidei in hisce regionibus, ad hoc se proculdubio extendit, vt scilicet Indi Ecclesias competentes habeant, quod quidem & ipsis valde gratum accidit, vnde & ad earum constructionem & ornatum libenter se & sua frequenter impendunt. Vnde in ordine ad hoc magni erit momenti quod à dicto Concilio Act. 5. Cap. 4. his verbis eorum Pastores admonentur: Ac si quæ sunt alia eiusmodi, quæ sanè non violento & molesto imperio, sed paterna potiùs cura & grauitate peragantur.

Animaduersio vtilis circa auctoritatem Concilij Limensis 2.

DE illa dictum à Nobis suprà nu. 97. & [Pro Concilij Limensis 2. approbatione Pontificia quæ faciant.] 98. & pro firmanda præfati Concilij auctoritate facit etiam Concilium Limense 3. Act. 5. Cap. 1. vbi ita dicitur: Quia in secunda huius Synodi Actione decreuimus Limense superius Concilium denuò publicari, atque ab omnibus integrè seruari debere &c. Et prætereà videtur illud à Sede Apostolica confirmatum, quandoquidem quod in Act. 2. Cap. 1. & Act. 5. Cap. 1. de illo est à Concilio 3. statutum, approbatum fuisse constat, vtpotè in illo contentum, & rem magni momenti continens. Dubitari enim nequit circa illud diligentiam S. Congregationis fuisse versatam, quæ circa omnia alia accuratissima animaduersione se attentam præstitisse, ex ijs est manifestum, quæ ante Concilium ipsum habentur, & ex Epistola Cardinalis Carafæ ad Venerabilem Dom. Toribium Alfonsum Mogrobejo Archiepiscopum Limensem, ibi: Nunc Synodum prædictam ad Am [Epistola Cardin. Carafæ.]plitudinem tuam remittunt, vbi visum fuit emendatam, atque aptatam &c. Atqui circa præfata Capita, in quibus Concilij 2. obseruantia præcipitur cum moderationibus prædictis, nihil est emendatum aut aptatum: debet ergo meritò approbatum reputari. Quæ quidem ratio ponderis non exigui videtur; si insuper addamus S. Congregationi videri insolitum potuisse, vt Concilium à Sede Apostolica non confirmatum, legitimè promulgatum diceretur, & obligationem importare, stante certa obligatione prioris recursus ad Sedem Apostolicam, de quo Barbosa de potestate [Concilium Prouinciale sine approbatione dicta non obligare.] Episcopi Allegat. 93. nu. 25. & praxis inuiolabilis. Cùm ergo & animaduersum id fuerit, & nihilominùs quod à Concilio fuerat dispositum, sit approbatum, non leue inde argumentum deduci potest pro illius approbatione. Ex quo fit etiam Regij Indiarum Consilij beneplacitum extitisse circa illud, quandoquidem Concilium 3. in eo & visum & inoffensum transitum consecutum. Quæ quidem licet ea, quæ à Nobis citato loco dicta sunt, non videantur penitus demoliri, non est visum omisisse, vt per me liceat circa hoc vnicuique prudenter procedenti prout libuerit arbitrari.

SECTIO XXVII.

An Parochus obligationi restitutionis satisfaciat propter diuinum Officium omissum eleëmosynis anteà erogatis sine respectu vllo ad omissionem talem, aut cum illo.

FR. Ludouicus de Conceptione Tomo [Satisfieri obligationi, de qua titulus, anticipatis eleemosynis, vt asserat modernus Scriptor.] 2. Examinis veritatis Theol. mor. Tract. 1. Lit. D. §. 4. n. 12. affirmat probandum esse quod post Layman Lib. 3. Sect. 5. Tract. 2. Cap. 12. n. ipsum referens docet Diana Tract. 6. Missellaneo Resolut. 57. (Parte 3. scilicet 3. non citata) Beneficiarium Horas Canonicas culpabiliter omittentem liberari ab onere restitutionis, si quod restituendum erat, in pauperes anteà, licet non eo intuitu, erogasset. Cui resolutioni parùm consequenter adiectum, quod in illius fine habet, vbi sic fatur: Hanc illationem à principio etiam intrinseco aliquantulùm probabilem existimo. Sic ille. Si ergo aliquantulùm tantùm est probabilis, quomodo omnino probanda? Sed quidem neque P. Layman, neque Diana locis ab eo citatis ita. sen [Perperàm ab eo citatos suæ sententiæ patronos.]tiunt, vt ille ipsis imponit: non enim loquuntur de eleemosynis anticipatè erogatis ab inconscio futuræ obligationis, sed post obligationem contractam: tunc enim stare ratio ab ipsis adducta potest, quia hæc videtur esse virtualis intentio omnium facientium eleemosynas, vt per eas satisfaciant omnibus obligationibus, quæ suis peccatis aut negligentijs contraxerunt. Et ita tenent non solùm citati, sed alij adducti ab eodem Diana Parte 9. Tract. 9. Resolut. 23. scilicet Trullench, P. Pellizarius, P. Persicus, & Hieronymus Garcia. Adducit etiam P. Oliuerium Bonartium, & Escobar del Corro asserentes id, quod à P. Ludouico assertum præmisimus, quod non improbat, licet ipsi Parte 4. Tract. 4. Resolut. 220. talis sententia nimis laxatiua visa fuerat, pro qua P. Oliuerium allegarat: cuius fundamentum est eleemosynam facientem censeri virtualiter illam præbere non [Illius fundamentum.] solùm pro debitis contractis, sed etiam pro contrahendis, ita vt sit quædam anticipata solutio. Limitatur tamen assertio dicta, si quando erogata est eleemosyna, pro aliquo est opere pio applicata; tunc enim rationem donationis habet, & ita est irreuocabilis.

Sed cuiuscumque Auctoris dicta senten [Proscripta ab Alexandro 7. & qua ratione.]tia sit, iam nequit sustineri, quandoquidem ab Alexandro VII. in posteriore damnabilium Propositionum serie proscripta est: & quidem meritissimò, quia eleemosyna nullum habet respectum ad satisfactionem, & præcedens debitum. Satisfactio pro illo esse nequit, neque virtualis illa intentio anticipatæ solutionis vllius momenti est: ex ea enim fieret limitationem dictam locum habere non posse, siquidem dici posset, etiam cùm applicatur eleemosyna operi pio, virtualem intentionem intercedere, quia censendus illam potiùs erogare per modum anticipatæ solutionis pro debito, quod Deus scit esse futurum. Remigius in Praxi Parochorum Tract. 5. Cap. 7. §. 8. num. 2. resolutionem præsentem amplectens, & dictam Alexandri proscriptionem allegans, affirmat sententiam oppositam esse erroneam & scandalosam, atque vti talem à Pontifice condemnatam, in quo apertè fallitur, quia à Pontifice erronea non dicitur, sed ad minimùm scandalosa, sicut aliæ in proscriptorio contentæ decreto.

Sed difficultas esse potest, an si cum eo [Difficultas peculiaris in operante ex formali intentione anticipata.] operetur intuitu, vt velit Beneficiarius eleemosynas suas anticipatè etiam erogatas pro satisfactione debiti futuri seruire, id sit prohibitione dicta comprehensum. Et videtur quidem non prohibitum, quia in eo tantùm dicitur non satisfieri qualibuscumque eleemosynis anteà factis: quæ autem præfato fiunt intuitu, specialem rationem habent ab illis, quæ sine illo fiunt, diuersam. Deinde Pontifex cùm Propositionem damnare intendit, ad illam eius intentio dirigitur, sicut apud Auctores ipsius patronos extat: Atqui apud illos sub dictis non extat terminis, sed absolutè: vnde & eius probatio ad virtualem intentionem satisfaciendi pro debitis quibuscumque reducitur: quod secus accidit quando intentio expressa & formalis. Neque videtur necessarium vt quoties fit eleemosyna, talis expressa habeatur intentio: cùm sufficere videatur, quæ generaliter præcesserit, neque sit vllo modo retractata. Quod sub censura dictum velim meliùs sentientium, & cum debita subiectione ad supremos in caussis istis iudices, & debita cum auctoritate censores.

Et per præfata scrupulus fuit magno [Resolutio circa Maioratus institutionem] cuidam Prælato nuper exemptus, qui ex fructibus Episcopalibus pro instituendo Maioratu summam pecuniæ non paruam cognato sic petenti contulerat; & erat pro tali largitione solicitus, [ab Episcopo factam, vbi doctrina multiplex.] an scilicet restitutionis sibi onus incumberet. Dictum enim ad illam non teneri. Primò, quia quantitas pecuniæ in eo impensæ, respectu eius, quæ ipsi ex decimali portione obtigerat, talis erat, vt de ea in vsibus prophanis, vt vocant, id est, non pijs, posset disponere, iuxta receptas doctrinas, de quibus Nos in Thesauro Tomo 2. Tit. 13. Cap. 3. §. 3. ex professo egimus. Secundò, quia si quando Maioratus est institutus, dicta quantitas habuit excessum, satisfactum est posteà erogatione maiorum quantitatum in opera pia, iuxta sententiam dictam. Tertiò, Licet institutio præfata non sit bona cum fide facta, quod non admittitur, attenta personæ qualitate, id non obstat; nam in sic operante voluntas est vt actus fiat meliori modo, quo fieri potest: & qui fieri potest ex duplici capite, censetur factus ex vtiliori & firmiori l. 3. ff. de testam. milit. & alibi, apud Molinam de Primogenijs Lib. 2. Cap. 2. n. 13. Solorzanum Tomo 2. Lib. 3. Cap. 24. n. 25. & alios. Quartò, etiamsi institutio dicta non fuerit licita, restitutionis obligationem cessare probat receptissima sententia, pro qua citatus Molina ita scribit: suprà Cap. 10. [Doctor Molina.] nu. 52. Quintò ratione specialis donationis pro Maioratu aut vinculo non esse specialem obligationem restitutionis; cùm sint plures qui existimant ex decimali portione posse fundari, specialiter quando postquàm congruam reddituum in pauperes erogauit, atque sibi & familiæ necessaria ministrauit, ex residuo id facit, vt videri potest apud citatos, scilicet Lib. 2. Cap. 10. n. 49. vbi, quidquid ipse sentiat, sic ait: Quod ex pluribus sic resoluit Sotus. Quod & admittit quando Prælatus ex fructibus, qui iuxta dignitatem suam sibi pro sustentatione propria & familiæ necessarij erant, genium suum fraudando Maioratum instituit: & multò id potiùs quando ex alijs bonis, de quibus dictum, de quo num. 51. Solorzanus Lib. 3. citato. & in Politica Lib. 4. Cap. 10. & P. Fragosus cum Molina locutus Tomo 2. Disput. 17. §. 3. num. 6. Nec plura de Parochis; quamuis apud D. Quitensem plura occurrant, sed quæ aut in Thesauro, aut in superioribus inuenientur discussa; vel certè generalem de Parochis doctrinam continent, neque Indicum negotium videantur specialiter concernere, cui conamur insistere, licet generaliter vtilia nonnumquàm libenter adnectamus.

PARS OCTAVA.

Dabit hæc Pars alia, ad quæ se etiam septima potuisset extendere, sed maioris continentia varietatis, ne illa plus quàm apparet commodum protrahatur. Pro qua sit

SECTIO PRIMA.

Iudicium S. Inquisitionis quomodo reddere probabilem poßit singularem opinionem.

P. Ludouicus de Conceptione in [Num. I. Moderni Scriptoris sententia circa propositam quæstionem.] Examine veritatis Theol. mor. Tomo 2. Tract. 1. Disput. vnica, statim à principio sic statuit: Omnes singulares sententias, de quorum Auctoribus nulla in S. Inquisitionis Expurgatorijs fit mentio, etsi sit, non reprobantur, nec aliàs meridiana luce earum falsitas apparet, existimo esse à principio extrinseco probabiles. Probat ex Sancti Tribunalis auctoritate circa ista à Pontificia deriuata: & exemplum adhibet in opinione asserente licitum marito vxorem occidere in adulterio deprehensam, licet eam improbabilem censeat Diana Tractatu de Sacramentis Resolut. 223. cum alijs tamen probabilitatem illi accommodat (magnam certè) & obiter illam probabilem iudicat Lessius Lib. 2. Cap. 9. Dub. 5. nu. 16. Teste etiam Basilio de Matrimonio Lib. 9. Cap. 15. nu. 20. & in Expurgatorijs S. Inquisitionis minimè reprobatur, & ita inde auctoritatem sibi videtur vendicare. Item ex eo quòd viro docto fides adhibeatur de consuetudine testificanti, sicut & circa alia, dum contra ipsum euidens aliquid non occurrit: ergo & illi, cui ex commissione S. Tribunalis committitur expurgatio. Probat etiam ex probabilitate liciti vsus potus Chocolatici, ex eo quòd Caramuel & Diana asserant in India esse potum vsualem. Circa quæ.

Dico Primò. Si à S. Tribunali Inquisitio [Assertio 1. standum iudicio S. Tribunalis.]nis auditis Qualificatoribus opinio aliqua iudicetur probabilis, & vt talis defendi permittatur, eius est standum iudicio, non vti infallibili, vt constat, sed vt reijci nisi temerè & nimis audacter nequeat, ita vt eius publicè peruidens iudicium meritò ab eodem veniat puniendus, dum à supremo Tribunali aliter non fuerit iudicatum.

Dico Secundò. Ex eo quòd opinio aliqua [Assertio 2. Opinionem esse improbabilem posse, licet in Expurgatorijs non inueniatur condemnata.] in Expurgatorio non inueniatur condemnata, non benè infertur esse probabilem. Id probatur Primò quia multæ opiniones seriùs quandoque ad notitiam S. Tribunalis deueniunt, vnde ex eo quòd in Expurgatorijs non sint, satis infirmum pro illarum probabilitate deducitur argumentum. Quot iam fluxerunt anni ab edito Codice Ioannis Medinæ de Pœnitentia, Clauis regiæ Gregorij Sayri, Promptuarij Ignatij Coutinnij, & quorumdam aliorum, qui modo donec expurgentur, S. Tribunalis imperio prohibentur? Deinde opinio esse improbabilis potest, & tamen permissa, quia improbabilitas se sola non est censura Theo [Improbabilitas non est censura Theologica.]logica, vnde neque ad iudicium S. Inquisitionis spectat, vt obseruat P. Petrus Hurtadus Disp. 81. de fide §. 46. & 51. licet vt ait Cardinalis Lugo Disput. 20. de fide num. 102. ad illud spectare plerumque possit, si in materia morum sit. Quod quidem non iam ratione improbabilitatis erit, sed quia periculosa, & alia censura digna; cùm admittat Auctor sententias tales à viris doctis tradi, sed quia laxiores, ab indoctis imprudenter assumi. Sunt ergo periculosæ & scandalosæ licet à viris doctis tradantur, & ita non videtur quomodo improbabilitas talis esse possit, vt ad iudicium S. Tribunalis non possit spectare. Nisi dicamus periculum & scandalum respectu indoctorum & impudentium non attendi, vt ab eodem docto Scriptore vidimus indicatum.

Item, quia ab Alexandro VII. damnata est [Propositio damnata ab Alex. VII. circa probabilitatem.] hæc Propositio, quæ est ordine 27. Etsi liber sit alicuius Iunioris & Moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constat reiectam esse à Sede Apostolica tamquàm improbabilem, de qua dictum à Nobis Parte 2. nu. 181. & seqq. & ostensum quomodo id non obstet quominùs sententia multorum locum habere possit, iuxta quam opinio vnius viri docti possit vt probabilis ad praxim admitti, si Classicus sit Auctor. Quod & tenet Remigius Tract. 5. Cap. 5. §. 15. nu. 4. vers. Si la opinion. Qui & vers. Dixe, los Escritos, prædictam Propositionem adducit, & censuram erroris non profert, quam alteri vidimus impegisse Parte præcedenti nu. 313. ex quo apparet in illa, sicut & in alijs, excessisse.

Dico Tertiò. Quod de interfectione adul [Assertio 3. Alia circa maritum occidentem adulteram.]teræ adducitur, minimè sustinendum, quia sententia dicta ab Alexandro VII. est proscripta, & est ordine 19. de qua & Remigius solam scandali censuram exprimens Lib. 2. Cap. 6. §. 8. n. 15. & Diana quidem Parte 3. Tract. 4. qui est de Sacramentis, Resol. citata alios pro ea Auctores adducens, non ideò auctoritatem illi conciliat, magnam certè, vt Auctor loquitur, cum eo non obstantè, absolutè asserat non esse ampliùs de hoc dubitandum. Contra quam ante proscriptionem stabant 48. Scriptores, quos adducit Barbosa in Collectaneis Tomo 4. Parte 2. Caussa 33. Quæst. 2. Cap. Inter hæc. Scriptor Peruuianus in Flo [Scriptor Indicus excusatus.]ribus Summarum excusandus venit, quia ante proscriptionem præfatam scripsit, licet editio operis posterior fuerit, dum verb. Homicidium. Sect. 1. nu. 7. ita loquitur: Maritus occidens adulterum mortaliter peccat, licet aliqui contrarium affirment, sed minùs probabiliter. Sic ille. Neque illius notitiam videtur etiam habuisse Mag. Ioannes Antonius Baco in Summa Præceptorum recentiùs edita, qui tamen iuxta veritatem locutus Disput. 7. Cap. 2.

Dico Quartò. Quod ad Chocolate attinet, [Assertio 3. circa Chocolate.] quid verosimile appareat dictum à Nobis Tomo 2. Thesauri in Additionibus n. 318. & 319. & pro vsu licito probatio ex duobus adductis testibus ab Indicis regionibus adeò dissitis, parùm videtur conducere, nisi quatenus ab alijs inde in Europam transgressis id discere potuerunt: quod tamen ita non apparet. Si verò reuera probabiliter sunt locuti, ex eo id habetur, quod & à Nobis dictum, virum doctum, & classicum Auctorem posse probabilem reddere opinionem. Ego quidem sexagesimum iam agens annum vitæ in Peruuio transactæ, de frequentissimo vsu, non tamen mihi proprio, sed aliorum sæcularium, testari possum: sed an sit potus, & pro tali generaliter habitus, non ita: multi enim non ideò illo vtuntur, quia potum reputant; sed quia gustui, & confortando stomacho opportunum experiuntur, quidquid illud sit, quod multorum vsus licitum videtur comprobare.

SECTIO II.

Renuntiatio facta à Nouitio aut Religioso Societatis IESV an sit irreuocabilis.

CIrca hoc P. Ludouicus à Conceptione, [Reuocabilem esse donationem contendit modernus Auctor.] nescio qua occasione, probandum assumit non esse irreuocabilem Tom. 2. Examinis veritatis Theol. mor. Tract. 1. Lit. D. verb. Donatio. §. de donatione à Minore facta Illatione 2. contra P. Thomam Sancium Lib. 7. Operis moralis Cap. 1. n. 34. & seqq. Cuius rationes conatur infringere, & sic arguit. Nam probatio est desumpta ex [1. Ratio illius ex S. Fundatoris verbis.] Cap. 1. Examinis §. 1. & sic procedit: Dicitur enim ibi renuntiationem faciendam in pia & sancta opera, iuxta illud (non Christi, vt perperàm apud illum, sed Dauidis Psal. 110. v. 8.) Dispersit, dedit [Psal. 110. v. 8. Matth. 19. v. 21.] pauperibus. & Christi consilium: Si vis perfectus esse, vade, vende quæ habes, & da pauperibus. Matth. 19. v. 21. Non esset autem perfectus quis, si quod erogat, posset recuperare. Contra quod tamen est Primò S. Alexium perfectum fuisse pauperem, qui tamen recuperare potuit ea, quibus renuntiarat. Nec dici potest hîc agi de paupertate Religiosa: id enim ex eo refellitur, quòd Nouitius perfectus Religiosus non est, & ita nec perfectus pauper, sed in via ad illud; cum tamen resolutio de Nouitio procedat, iuxta id quod est in Examine dispositum.

Secunda obiectio ex eo instruitur, quod [2. Ex obligatione alimentorum.] affirmat P. Sancius num. 29. scilicet, si donatio fiat in fauorem Societatis, irreuocabilem quidem esse, nihilominùs teneri illam, si donans egressus egeat, præstare illi alimenta; aliôquin integrum erit illi donationem ratione ingratitudinis reuocare, iuxta Textus & Doctores, de quibus ibi. Ex quo sic arguit: Ergo si Societas alimenta non præbeat competentia fragilitati Nouitij exeuntis, valida erit prædictæ renuntiationis reuocatio, sicut & dimissi: ex quo fortè lites orirentur inter exeuntes & dimissos ac Societatem, pro assignatione alimentorum, quæ vel ex infirmitate, vel debilitate, aliaue caussa crescere possunt.

Tertia ex eo quod idem adducit ex Part. 3. [3. Ex verbis Constitutionis.] Constitutionum Cap. 1. §. 7. vbi dicitur quòd necessè non sit Probationis tempore possessione bonorum suorum se abdicare, nisi id Superior post elapsum primum annum iuberet, iudicans in huiusmodi bonis tentationum occasionem, & minùs proficiendi in spiritu habere aliquem, vt qui illis adhæreat aliquo immoderato amore, vel confidentia &c. Renuntians ergo omnem debet à se recuperandi fiduciam allegare, quod & in Examine dictum fuerat: A se omnem fiduciam submouendo eadem vllo tempore recuperandi. Tunc sic. Concilium Tridentinum Sessione 25. de Regularibus decernit renuntiationem esse conditionalem, si videlicet sequatur Professio, quia vult hanc esse omnino liberam: ergo & in Societate similiter accipiendum. Si autem iam vota post biennium emissa sunt, talem dimittere, & eum bonis renuntiatis priuare propter defectus non ita graues, quales Vrbanus suo in Decreto de eijciendis requirit, contractus inæqualis est; quam inæqualitatem se non capere ait Auctor. Et videtur esse pactum de puniendo illo priuatione bonorum, si ille etiam ob fragilitatem in prædictos defectus incidat; quod de Illustrissima, vt ille loquitur, tamque insigni Societatis Religione nullatenus dici valet. Licet autem scienti & volenti non fiat iniuria, & ita nec fiat Professo renuntianti, quia sic illi expressè proponitur; non tamen ita accidit in casu nostro: renuntianti enim nihil certum ex Tridentino aut Bullis Pontificijs proponitur, quo eius renuntiatio irreuocabilis habeatur, sed solùm per illationes, absque claro expressoque iure sententia deducta, vnde contraria est probabilis, & ea poterit renuntians se tueri. Quod in eiectis post vota Coadiutorum spiritualium aut temporalium formatorum vrget, quadam non plus vrgente interrogatione, illa scilicet: Quare in primo, licet ex culpa incurso fauetur (in libertate videlicet à votorum obligatione, & in secundo restitutione inquam bonorum, sine quibus agere vitam nequit) aliàs naturali iure debito, castigatur?

Tandem, quia renuntiatio Maioratus est [Postrema ex renuntiatione reuocabili Maioratus.] reuocabilis ante Professionem: ergo & quæuis alia, quia omnium eadem videtur esse ratio, & eadem ex illa inconuenientia sequuntur, de quibus dictum. Si dicatur Pontificiam esse in Societate Bullam, vt qui Maioratum habet possit Professionem post biennium emittere, contra hoc quidem nihil habet arguens, nisi quod laudet, prudentissima pro talibus cautione recognita, & id probans, quod stylo Societatis firmum habetur, non permittentis Maioratui renuntiari, nisi instante Professione, quando scilicet qualitas Ma [Congreg. Generalis 5.]ioratus eiusmodi fuerit, vt promotio ad Sacrum Ordinem firmitati illius abdicationis satis sit. Tunc enim non Professio, sed Ordinatio procuranda erit, vt habetur in Congregat. generali 5. Decret. 18. pro quo nulla opus fuit Pontificia Bulla, vt existimauit Auctor, cuius non obstantibus rationibus.

Dico Primò. Renuntiatio iuxta formam [Assertio 1. statuens esse irreuocabilem.] facta, quæ in Societate præscribitur, est irreuocabilis. Sic P. Molina Tomo 1. de Iustitia Disput. 139. vers. Illi qui. & vers. Nouitij ante integressum. P. Suarez Tomo 4. de Religione Tractat. 8. Lib. 3. Cap. 14 n. 21. & seqq. & Tract. 10. Lib. 4. Cap. 4. n. 19. & 20. P. Thomas Sancius suprà, P. Palaus Tomo 3. Tractatu 16. Disput. 1. Puncto 15. n. 6. Cardinalis Lugo in Responsis moralibus, Lib. 4. Dub. 45. Quod & colligitur ex P. Lessio Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 41. n. 41. P. Sa verb. Religio, n. 5. Emmanuele Roderico Tomo 2. qq. regular. q. 48. arti. vlt. P. Fagundez Lib. 4. de Iust. & Iur. Cap. 6. n. 7. qui apertè dicunt id, quod à Concilio Tridentino statutum est circa nullitatem renuntiationis non secuta Professione, ad Societatem non esse referendum, à Concilio ibidem exemptam.

Ex quo præter adducta validissimum pro [Valida ex Tridentino probatio] Assertione proposita sumitur fundamentum. Nam donatio ex se valida est, cùm sit pia & sancta, qualem esse voluit D. Ignativs, neque est vnde queat infirmari: ergo & facta in beneficium Societatis, pro quo videtur specialiter militare, cùm sit facta à filio, qui cùm det seipsum, congruentissimum est sua pariter Matri donare. Assumptum demonstratur: Nam si ex aliquo capite infirmari posset, maximè ex Concilij dispositione: Atqui ex illa infirmari nequit, cùm constet exemptam Societatem: ergo ex nullo. Quòd cùm dicat sic: Per hæc tamen sancta Synodus non intendit aliquid innouare aut prohibere, quin Religio Clericorum Societatis IESV, iuxta pium eorum institutum à Sancta Sede, Apostolica approbatum, Domino, & eius Ecclesiæ inseruire poßint: ex eius irrefragabili habetur oraculo approbatum modum renuntiandi, qui & à Sede Apostolica approbatus, vti pars laudabilis eius instituti, iuxta quem renuntiatio est irreuocabilis, vt ex dictis liquet.

Id quod ampliùs constabit ex discussione [1. Obiectio ex D. Alexij perfecta paupertate diluta, & ex statu imperfecto Nouitiatus.] eorum, quæ à præfato Scriptore superius obijciuntur. Ad Primum enim de Diuo Alexio benè ibi responsum est paupertatem eius non fuisse Religiosam: licet autem secundùm se considerata non ita perfecta fuerit, potuit tamen ex adiunctis illam æquare, aut etiam superare; ratione scilicet eximij erga Christum amoris, vt in sacris habetur Officijs, propter quem omnia est arbitratus vt stercora, vt Christum lucri faceret. Licet autem Nouitius perfectus non sit, sed in via ad perfectionem, ex eo leuissimum sumitur argumentum: nam quo maior fuerit aut melior via in quocumque statu, maior erit eius efficacia in ordine ad terminum. Cumque in statu Nouitiatus ea esse possit, quam requirit Societas, meritò potuit ab ea, sic volentibus ad ipsam vocatis, postulari. Neque enim cùm ait Christus: Si vis per [Matth. 19. v. 21.]fectus esse, vade, vende &c. perfectionem in abdicatione bonorum sitam esse significauit, sicut neque D. Ignativs, quando iuxta eumdem est locutus: cùm certissimum sit, quod ex D. Hie [D. Hieron.]ronymo in citatum locum sæpiùs in diuinis Officijs occurrit, Cratis, & aliorum Philosophorum exemplo proposito; sed in eo, quod sequitur: & veni, sequere me, Pro quo & P. Suarez citato [P. Suarez.] nu. 19. vbi sic locutus: significauit ergo renuntiationem debere præcedere, vt dispositionem ad sequendum illum: quod per statum religiosum fit. Sic ille.

In secunda obiectione nihil habetur, quod [2. Ex reuocationis ob ingratitudinem.] vrgeat, consequentia enim de reuocatione ob ingratitudinem conceditur; quam tamen Deus auertet. Quod autem de litibus additur, quid inde. Fuisse illas affirmat Emmanuel suprà: sed in fauorem Societatis iudicatum; quod est & mihi compertum, & notissimum multis huius Regiæ ciuitatis incolis, immò & Regni: fuit enim ardens litigator, cui Societas satis se benignam & liberalem exhibuit, sed eius moderatione non erat contenta cupiditas.

In Tertia similiter: quod enim de liber [3. de libertate in emissione votorum.]tate in emissione votorum dicitur admittendum est, & dicendum in Societate eam sufficere, quam Concilium sufficientem iudicauit. Cur autem in illa non eam exigat, quam in alijs Religionibus, ea esse ratio potest, & quidem satis congrua: nam in illis vnus tantum annus Nouitiatus habetur, in Societate duo: vnde quod ex libertate videtur plus esse in ipsis, ex diuturnitate temporis ad deliberandum compensatur. Item quia in Societate magna adhibetur cura vt renuntiatio non fiat nisi eo modo, quem Prouincialis Regula 86. præscribit his verbis: Non permittat Nostros abdicare se possessione [Regula Prouincialis.] bonorum suorum, nisi quos constantes & stabiles in sua vocatione cognouerit, atque in ea re maturo semper consilio procedat. Pro quo etiam in Congreg. 7. alia satis opportuna prouidentur Canone 17. præsertim §. 5. quibus euidenter ostenditur quantùm sit solicita Societas vt renuntiationes cum omni libertate, Dei fideles seruos, & Christi ministros decente transigantur. Quod autem respectu Professionis non illa requiratur à Concilio, quæ pro alijs Religiosis, euidenter ostenditur ex eo quòd qui vota post biennium emisit, potest ad illam compelli, sic Sede Apostolica approbante, & ex hoc arguit citatus Emmanuel vt probet Concilium suo Decreto non comprehendisse renuntiationes, quæ fiunt post biennium in Societate, quia cessat ratio illius, libertas inquam omnimoda in Professione: cùm constet in Societate eos, qui vota post biennium emiserunt, ad profitendum posse compelli.

Quòd autem in prædicto contractu non [Æqualitatem esse in contractu cum Societate ostenditur manifestè.] sit inæqualitas, ex eo quod est ibidem dictum, & non bene impugnatum, apparet: scienti enim & volenti non fit iniuria, & in eo omninò voluntarij sunt renuntiantes; quod quidem ipsis sufficienter declaratur, & pro eo peculiares PP. Generalium instructiones extant, quibus forma renuntiandi præscribitur, & renuntiaturis intimatur nullam ad bona, quibus se abdicauerint, futurum esse recursum: qui si esset, magno perseuerantiæ impedimento esse posset, neque animum sineret esse quietum; si non in omnibus, certè in multis. Quos si dimitti contingat, nec sua plenè recuperent, sibi imputent, sicut imputarent, si ea pauperibus ostiatim mendicantibus, aut similibus tribuissent. Neque leues sunt defectus, vt vulgus æstimat, ob quos Societas suo indignos gremio dimittit, sed tales vt dimissionem mereantur: quod cùm accidit, non eos bonorum priuatione castigat, sed suæ indemnitati consulit, ad quam per accidens se habet bonorum priuatio, quam anticipatè voluit, qui tale est institutum amplexus. Et quidem cùm sic dimissus bona non habeat, dici nequit priuatione eorum castigari. Dimittitur à votis liber, quia dimitti potest, sic Sede Apostolica disponente, sed non redduntur bona, quia iam eorum se priuauit dominio: etsi immobilia sint, satis doctè ostendit Cardinalis Lugo suprà reddi non posse sine licentia Sedis Apostolicæ, ob nouam Vrbani VIII. Constitutionem.

In vltima quod de Maioratu dicitur ita [De maioratu an specialis dispositio.] est, & reuerà dum ipsi non renuntiatur, eadem subsunt inconuenientia: anticipatio autem non propter illa fit, sed propter rationes alias, vt Congregatio suo Decreto statuit: graues scilicet queremonias externorum aduersus ipsam. Vt autem anticipatio sine inconuenienti fiat à Congregatione prouisum, quòd scilicet is, de quo agitur, sit ijs donis ornatus, vt spem magnam præbeat se post biennium probationis fore talem, qualem nostræ Constitutiones requirunt, vt ad Profeßionem trium votorum admitti queat.

Dico Secundò. Opposita sententia non [Assertio 2. oppositam sententiam non esse probabilem.] est probabilis, neque ab intrinseco, neque ab extrinseco. Primum constat, quia verosimili penitus caret fundamento: etsi quid adducitur, quod videatur vrgere, contra D. Ignativm militat, & Sedis Apostolicæ approbationem; nec non contra Concilium Tridentinum. Secundum etiam, quia Auctor sine eo auctoritatis præsidio loquitur, quod est ad probabilitatis huiusmodi firmitatem necessarium. Et sententia talis ex illis est, quæ ex eo quòd scriptæ apud Auctorem aliquem inueniantur, non ideò sunt censendæ probabiles, iuxta dicta Sect. præcedenti Pontificio Oraculo consentanea.

Dico Tertiò. Si quis sententiam dictam [Assertio 3. Peccare grauiter illam sequentem.] secutus, ita renuntiet, vt sibi reddenda intendat bona à Societate dimisso, & ita conditionaliter, peccabit mortaliter contra votum paupertatis. Probatur ex nuper dictis, quia sententia talis non est probabilis, sed absolutè contra mentem Societatis, & Auctorum de hoc tractantium. Vnde cùm casus occurrisset, de quo Cardinalis Lugo suprà, & res in controuersiam venisset, an dimisso reddenda essent certa bona immobilia, quæ donauerat Societati, nullus de donatione quominùs esset absoluta ex parte donantis dubitauit: sed discrimen inter doctos Patres fuit, an non obstante absoluta donatione bona talia reddi possent sine Sedis Apostolicæ facultate, in qua dictus Cardinalis, vt vidimus, negantem est partem amplexus, qui num. 9. ita scribit: Potest autem Socie [Cardinalis Lugo.]tas sine vlla donatoris iniuria retinere sibi semper bona illa. Alioquin si id non posset facere sine donatoris iniuria, quando illum dimittit, iam ergo donator retinet ius aliquod ab bona illa recuperanda, si dimittatur; cuius contrarium supponunt Constitutiones Societatis, & Auctores supra adducti, qui volunt donatorem nullum prorsus ius ad illa bona retinere: nec potest fieri iniuria à Societate contra donatorem, si in donatore non sit ius aliquod, cùm iniuria habeat respectum essentialem ad ius alterius. Sic doctissimus ille Magister.

Quibus addendum renuntiationem præ [Renuntiationem talem esse inutilem.]dicto modo factam futuram inutilem, quia cùm intentio tantùm sit mentaliter concepta, illi non standum, quantumuis renuntians eam postmodum alleget, iuxta receptissimam in casibus similibus doctrinam. Nisi fortè contendat deseruire posse sibi ad occultam aliquam compensationem iam dimisso faciendam: quod nec stare potest, stante improbabilitate sententiæ dictæ: licet citatus Pater Ludouicus licitam compensationem existimet quando est opinio probabilis: & cùm suam sententiam probabilem censeat, fortè auctor erit expulso alicui compensationis huiusmodi, qui erit error peior priore.

Neque hîc locum habet, quod tradit P. [Non posse allegari non esse iuxta Constitutiones Societatis.] Thomas Sancius suprà nu. 37. scilicet renuntiantem non iuxta Societatis Constitutiones, vt non nisi post primum Nouitiatus annum, & ex præscripto superioris; tantùm conditionaliter renuntiare more aliarum Religionum: eo quòd dici possit modum renuntiationis talem non esse iuxta Societatis Constitutiones. Non inquam locum habet, quia in foro externo, vt supponitur, iuxta Societatis Constitutiones est facta renuntiatio; quod secus accidit in casibus à P. Sancio propositis. Cui tamen non penitus acquiescit P. Palaus suprà nu. 7. eo quòd Societas summam paupertatem affectans, remotionem impedimentorum in suis Religiosis requirit; cui intentioni aptiùs se conformat renuntians absolutè absque vlla conditione, tam etsi in opera profana, quàm renuntians spem retinens recuperationis. Cui rationi obijci potest, quòd licet Societati magis expediat renuntiatio absoluta, sic enim Religiosus minùs erit curis sæcularibus impeditus; non tamen inde sequitur id, quod sibi melius est ab eadem esse dispositum, & dispositionem talem à Sede Apostolica approbatam, quod est ad validandas donationes huiusmodi necessarium, stante Decreto Tridentini citato, quod ea quæ ad renuntiones spectant, in Societate fieri aliter approbat, iuxta pium eius institutum; ergo non illas, quæ iuxta ipsum non fiunt. Res quidem videtur perplexa; sed pro P. Palao non leue aliud extat fundamentum, scilicet donationem talem in se consideratam absolutam esse, & tantùm ex dispositione Concilij ante bimestre factam esse reuocabilem non secuta Professione: pro quo idem Pater Puncto 14. nu. 14. vbi & probabile esse ait donationem ante bimestre factam sub conditione Professionis secuta Professione effectum habere vti validam, nec posse ante illam reuocari, nisi non secuta Professione: Atqui de renuntiationibus in Societate factis Concilium non agit, vt vidimus: ergo non est vnde illæ, de quibus agimus, non sint absolutæ & irreuocabiles reputandæ.

Addit citatus Scriptor in illis à puncto re [Quædam circa reddenda dimissis P. Palai doctrina discussa.]nuntiationis transferri dominium in resignatarium: esto sit translatum reuocabiliter dimißione ex Societate contingente, quia ita seruat praxis & stylus receptus. Neque obstare verba Constitutionis 2. p. cap. 3. nu. 5. quibus cauetur dimissum ex Societate omnia sua secum ferre debere, quia vt in Glossa explicatur, id est intelligendum de ijs, quæ nondum expendisset. Itaque iuxta illum, renuntianti non iuxta Constitutiones Societatis, si dimittatur, omnia redduntur (de illo enim erat sermo) vnde quæ subijciuntur, à casu huiusmodi videntur aliena, & potiùs oppositum comprobare, quòd scilicet reddenda non sint, pro quo sic Glossa: quandoquidem excipiuntur, quæ dimissus expendisset, donatione inquam: ergo si Societati est facta, reddendi id, quod est donatum, cesset obligatio. Præterquàm quod si Constitionis Glossa attendatur, quæ generaliùs procedit, praxi illi videtur obstare, sic enim illa Lit. B. Ea, quæ ipsius esse constet, difficile non est [Glossa Constitutionis.] statuere vt secum ferat. Verùm in ijs, quæ vel expendisset, vel dedisset Societati, vel aliôqui, si accidisset vt ficto animo in Domo vel Collegio ipsius habitasset, prudentiæ superioris dimittentis relinquitur, vt habita ratione, tum æquitatis, tum ædificationis, statuat num illi aliquid ampliùs, quàm quod inuenitur de rebus ipsius, dari debeat, necne; & si ampliùs, quantum. Sic ibi. Clausula ergo dicta ad alium locum videtur pertinere. Ex Glossæ autem verbis satis compertum habetur præcipuum intentum, cum prudentiæ superioris, & non iustitiæ statuendum relinquat quid sit dimisso reddendum. Nec de his hoc loco plura, pro quibus & consulenda quæ diximus Parte 3. num. 349. & sequentibus.

SECTIO III.

Jubilei beneficium an obtineatur, si opus aliquod ex requisitis omittatur. Vbi de Eleemosyna specialiter pro Indis.

NOn obstare consecutioni Indulgen [Partem omissam non obstare Iubileo vt teneat & probet modernus scriptor.]tiæ, & gratiarum aliarum, si quis non solùm per obliuionem, sed scienter, vnius diei ieiunium omittat, aut vnius Ecclesiæ visitationem, affirmat P. Ludouicus de Conceptione in Examine veritatis Theol. mor. Tom. 2. Tract. 1. Lit. D. verb. Dispensatio. §. 1. Illat. 1. & ait esse expressam Emmanuelis Roderici sententiam, non citato loco, duos pro ea afferentis. Et tenere etiam Vegam, loco item prætermisso, apud quem Fr. Iames Rebullosa in Thesauro Ecclesiast. Discursu 10. vbi allegat. l. Cùm heres, §. Stichus. ff. de statu liber. l. finalem. eodem. de Condit. appos. incertis disponentem seruum relictum ea conditione, vt certi temporis spatio seruiret, manere liberum, etiamsi non seruiat per partem aliquam, sine culpa tamen. Adducit etiam Hieronymum Rodriguez [Hieron. Rodriguez] in Compendio qq. regul. Resolut. 77. n. 83. pag. 501. vbi sic ait: Qui maiorem partem actus visitandi benè adimplet, satisfacit, licet aliqua pars eiusdem sit venialiter mala. Probat item ex sententia Ioannis [Ioan. Sancij.] Sancij in Selectis Disput. vlt. pag. vlt. vbi ait eum, qui Matriti Bullam accepit prima die Aduentus, & abiens Hispalim, vbi non promulgatur Bulla sequentis anni nisi prima Ianuarij, frui Bulla Matriti accepta vsque ad primam diem Ianuarij, quamuis sciat iam nouam Bullam esse Matriti publicatam: & hoc ex præsumpta Pontificis voluntate. Cur ergo idem in præsenti casu dicere non liceat. Item ex doctrina multorum asserentium leuem omissionem formæ etiam substantialis irritum non reddere actum. Et ex Molfesio asse [Molfesius.]rente, quòd quamuis tempus sit de substantia ieiunij, non erit mortale per horam circiter prandium anteponere. Sic Tomo 1. Tract. 10. Cap. 5. n. 15. quem refert Diana Tomo 2. Tract. 27. Part. 2. [Diana.] idem concedens, si per mediam horam. Vnde minùs scrupulose, ait ille, loquitur Azorius Parte 1. [P. Azor.] Lib. 7. Cap. 11. Quæs. 4. dicens per quadrantem tantùm horæ posse anteponi.

Iuxta quæ, id quod est à Nobis dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. n. 223. de non requisita [Assertio 1. pro Indis eleemosynam non requiri, vt inde videatur deduci, sed perperàm.] eleemosyna in Indis ad lucrandum Iubileum, posset etiam sine priuilegio, de quo ibi, sustineri: quia in illis omissio hæc per inscitiam potest contingere; quòd si scienter, in eo paruitas materiæ videtur esse, cùm valde exiguum sit, quod ab ipsis possit impertiri, & parùm pro nihilo reputatur. Quo philosophandi modo etiam posset dici pro eleemosyna Bullæ non esse necessariam pecuniæ [Quid de Bulla.] quantitatem assignatam; & ita si vnus regalis desit, non ideò inualidam ad omnes futuram effectus, pro quibus indulgetur; præsertim cùm de pauperibus agatur. Sed sicut hoc dici nequit, ita neque illud ex adducto fundamento, si de scienter omittente loquamur.

Dico ergo Primò. Probabile est omitten [Assertio 1. Probabile esse non obstare Iubileo aliquid inculpabiliter omissum.]tem aliquam ex adhibendis pro Iubileo diligentijs, per obliuionem, aut legitimum aliud impedimentum, posse illius beneficio frui, etiam non adhibita commutatione. Sic Fr. Emmanuel in Explicatione Bullæ §. 2. Dub. 3. vbi de communione loquitur, quæ est ex præcipuis vna, vbi pro eo citat Franciscum de Pauinis in Extrauag. Multarum, de Pœnitentia. Et Curielam de Iubileo pag. 90. & 91. Alfonsus de Vega in Summa, Tomo 2. verb. Indulgentias Casu 21. vbi Emmanuelem transcribit cum Auctoribus & lege de serui agente libertate. Fundamentum ex benigna summi Pontificis voluntate desumitur: quod quidem sæpissimè fallit: sed hoc loco videtur similius vero, ne res tanta sine fructu in eo transeat, qui sine culpa vnum aliquod ex multis requisitis non potuit adimplere.

Dico Secundò. Omissio, de qua Auctor, [Assertio 2. negans in operante scienter, contra citatum Auctorem.] scienter posita obstat Iubilei consecutioni. Probatur, quia hæc est receptissima Theologorum ac Iurisperitorum sententia, à qua recessit nullus. Et quidem si aliqui, ij qui à citato scriptore citantur, sibi contrario, iuxta ea, quæ dixerat Parte 1. Tract. vlt. Conclus. 3. Illat. 2. n. 7. qui tamen nihil tale dicunt. Fr. Emmanuel loco citato, & etiam in Summa verb. Iubileo n. 5. de ieiunio minimè locutus, quamuis allegari pro eo possit, quatenus id de Communione concedit, sed cum limitatione ab ipso adhibita, quòd scilicet sine culpa id fiat, & stante etiam limitatione dicta alij loquuntur. Hieronymus autem Rodriguez omnes diligentias extitisse supponit, sed in aliqua veniale quodpiam admixtum fuisse peccatum, quod est valde diuersum. Leges autem de serui libertate loquentes, similiter procedunt, vt quòd paruus fuerit in seruiendo defectus, & minimè culpabilis, vnde possunt in aduersantem penitus retorqueri. Quod de ieiunio dicitur, in paruitate fundatur, vbi P. Azorius, non minùs, vt asseritur, sed magis est scrupulosè locutus: vnus autem ieiunij dies respectu trium non est paruitas, vt est euidens. Magis videri poterat verosimile, si quis ieiunij mutaret diem, immò & meliùs facturus si die lunæ & Martis simul ieiunaret. Sic ieiunium diei Mercurij suppleturus, & sic de diligentijs alijs dies determinatas habentibus: & tamen id fieri non posse Doctores tradunt, vt videri potest apud citatum Emmanuelem, & alios.

Ex quo & ratio pro Assertione habetur, [Pro illa ratio.] quia omnia prædicta pro forma & conditione à Pontifice proponuntur: & ieiunium vnius diei non est quid paruum, sicut neque eleemosyna, aut Ecclesiarum visitatio, sicut sensus Ecclesiæ habet, quem scriptores vniformi assensu tradiderunt. Licet autem quando sine culpa id fit, sit locus piæ præsumptioni; secus cùm illa adest, sic etiam omnibus contestatis: nisi fortè aliquis sine solido fundamento extra chorum saltare velit, quod minimè est ipsi futurum laudi. Sua tamen sit aliàs Auctoris præfati pietati, quem in hoc non laudo, nec credo grauem aliquem Theologum laudaturum.

SECTIO IV.

Num extent aliqua viuæ vocis Oracula, reuocatione Sedis Apostolicæ non obstante.

DIctum de hoc in Thesauro, Tomo 2. [Quædam non reuocata Oracula contendit recentior Auctor.] Tit. 12. nu. 219. & 220. & Parte 3. Sect. 7. & n. 153. & seqq. contra Recentiores quosdam, de quibus & P. Ludouicus de Conceptione in Examine veritatis Theol. mor. Tom. 2. Tract. 1. Lit. H. Illat. 3. n. 17. & 18. pag. 187. vbi ita scribit: Eo quòd indulta spiritualia, & præcipuè hoc (circa Officium diuinum) in nullius vergat præiudicium, vt patet. Vrbanus autem reuocauit viuæ vocis Oracula, quæ vel in tertij præiudicium aliquomodo redundabant, vel maiorum legum obseruantiam absque caussa minuebant. Vel denique voluit reuocare, quæ non ob merita, seruitiaque Deo & Ecclesiæ facta ipsius antecessores concesserant. Sic ille, qui sic præmiserat: Vt Salmanticensis Academiæ plures à me consulti responderunt Magistri, inter quos fuit vnus pro mille Basilius Legionensis, & Mag. Fr. Bernardinus, vterque D. Augustini filius.

Quæ quidem ego minimè proferre aude [Efficaciter improbatur.]rem; ex ijs enim habetur nullum Religiosorum Ordinum priuilegium viuæ vocis Oraculo concessum esse ab Vrbano, & eius prædecessore Gregorio reuocatum; in illis enim omnia præfata concurrunt, quæ pro non reuocatione vidimus pronuntiata. Quod tamen Religiosi ipsi aliter acceperunt, & tenor ipse Constitutionum apertè manifestat, qui de Religionibus expressa facta mentione procedit, & quarumdam in speciali, quæ magis priuilegiatæ, & vrgentioribus derogatoriarum derogatorijs roboratæ videbantur. Et quidem Constitutiones prædictæ omnino inutiles, si præfatæ interpretationi sit locus, redderentur. Nam de Religionibus, in quibus maxima priuilegiorum copia, iam vidimus. Extra Religiones autem nulli nisi propter seruitia aliqua Ecclesiæ impensa, aut quæ impendenda censentur, solent priuilegia concedi, vnde omnes hoc se tueri titulo possunt: Quod Romana Ecclesia alicui, certa ratione inspersa, singularibus voluit beneficijs indulgere Cap. Sanè, de priuilegijs: vbi Glossa [Cap. Sanè, de priuileg. Glossa.] illud, Certa ratione sic explicat: Magna cum deliberatione. Merita ergo eorum, quibus priuilegium à Romana Sede conceditur, magna cum deliberatione inspiciuntur. Quòd si merita contra Oracula præualent, dictæ Constitutiones nullius comperiuntur esse momenti. Quis autem non videat debere assertum huiusmodi grauissima censura percelli?

Neque ab auctoritate adeò firmum vide [Auctoritatem allegatam non obstare.]tur esse præsidium, vt cœcis velut oculis, quod affirmasse dicuntur liceat amplecti, stante ex aduerso Bullarum manifesto tenore, quia aliquæ forsitan à Magistris illis moderationes adhibitæ; & vt non adhibuerint, debet hîc locum habere, quod citatus scriptor habet Tract. 1. Disput. vnica [P. de Conceptione.] nu. 5. pag. 2. vbi ita scribit: Si vir doctus & probus aliquid affirmet vel neget, & contra eum non adsit in contrarium euidens ratio, nec decretum aliquod, aut lex prohibens clarè militet, poterit dicto eius præstari fides in assensu extrinsecæ probabilitatis consistens. Sic ille. In casu autem nostro manifestum est decretum aut lex; vnde & suspicor assertiones plures apud Doctores aliquos occurrentes dictis Constitutionibus non conformes, tandem aliquando correctionis virgam experturas, sicut in similibus videmus accidisse.

Et quidem quòd indulta spiritualia etiam [spiritualia indulta etiam reuocata.] comprehensa sint, videtur manifestum, tum ex dictis, tum etiam ex verbis illis: Tam ad forum interius, quàm ad exterius spectantes. Indulta enim spiritualia præcipua illa sunt, quæ ad forum interius spectant. Pro quo & facit illud in Bulla Vr [Vrb. VIII.]bani: Cùm autem experientia, rerum Magistra compertum sit conceßiones & gratias viuæ vocis Oraculo, etiam à S. R. E. Cardinalibus obtentas, & ipsorum manu firmatas, sæpè ab his, in quorum fauorem emanarunt, minùs canonica interpretatione extendi, & perperàm in disciplinæ Ecclesiasticæ detrimentum executioni demandari, &c. Atqui in spiritualibus indultis sinistra esse interpretatio, & minùs canonica potest, & sic non probanda extensio, quæ & in disciplinæ Ecclesiasticæ detrimentum vergat: ergo minimè credendum est illa in Constitutionibus præfatis exclusa. Cuius oppositum non videtur sanè quomodo viris doctis, pijs, & circa prædicta non leuiter attentis, in mentem potuerit deuenire.

Sed magis ex professo citatus scriptor [Quæ ad officium diuinum spectant non esse reuocata contendit citatus Auctor.] quæstionem præsentem prosequitur Tract. 2. §. de interpretatione Constitutionis Vrbani pag. 512. & sequentib. Vbi asserit in illa non comprehensa, quæ ad Officium diuinum spectant, quia non sunt propriè priuilegia, cùm priuilegium sit priuata lex aliquid contra ius commune specialiter concedens: quæ autem ad diuinum Officium spectant, talia non sunt, sed declarationes quædam circa ritus accidentales; siquidem accidentale quid est, quod Officium possit mutari, & ita celebrari in Sabbatis de Conceptione, pro quo viuæ vocis Oraculum extat. Neque item dici facultas potest, quia hæc est potestas iurisdictionis aliquid efficiendi, quod constat in negotio præsenti dici non posse. Neque licentia, quia hæc propriè sumpta est concessio faciendi impunè rem prohibitam; cùm tamen in casu nostro prohibitio absoluta non sit, iuxta dicta. Neque gratia propriè sumpta, quia ea est concessio aliquid vltra, vel præter ius faciendi, vnde eadem pro illa est ratio ac pro priuilegio. Arguit prætereà ex eo quòd finis adæquatus Constitutionis præfatæ verbis nuper datis expressus cesset, siquidem ex mutatione Officij non fit vlla contra ius communè minùs canonica extensio, sed potiùs restringitur, cùm in adducta concessione Sabbata Aduentus & Quadragesimæ excipiantur. Quæ quidem ex Iunipero sunt hausta, de quo scriptore Nos aliàs [& Iuniperus.] Tomo 1. Thesauri Tit. 5. n. 325.

Sed non audiendi, contra eos enim stant à [Sed validè refelluntur.] Nobis adducta, & tenor Constitutionis expressus gratias comprehendens: probatio autem valde videtur inepta, quòd scilicet concessiones rationem declarationis habeant, eo quòd substantialem Officij canonici rationem non concernant: quod suppositum nimis quantùm est à Pontificiæ Sedis mente alienum. Et vt demus probabile id esse cum debitis moderationibus; quomodo stare potest id Pontificem declarasse, cùm oppositum communi sit sensu receptum, & grauiorum Theologorum assensu firmatum? & insigne quidem argumentum non violatæ Ecclesiasticæ disciplinæ, quod ex restrictione concessionis dicitur, vt ad Sabbata Aduentus & Quadragesimæ non extendatur, cùm constet id fuisse prohibitum, sicut & Vigilias, & quatuor Tempora, vt ex authenticis S. Congregationis Rituum declarationibus compertum habemus, pro quo & Auctor Tom. 1. verb. Officium diuinum 1. n. 19. & quidem ex eo quòd restrictio circa prædicta adsit, censetur Ecclesiastica disciplina nullum accipere detrimentum: Atqui restrictio non tollit amplam legis Ecclesiasticæ transgressionem, pro omnibus scilicet diebus, pro quibus illa vrget: vel si non vrget, neque veniale in eo peccatum erit, neque declaratio necessaria; ea enim quæ sunt Secundùm Ius, vt in casu præsenti dicitur, Pontificia declaratione non indigent.

Plus est autem quod tradit n. 21. quasi le [Asserta circa idem Auctoris eiusdem. Vbi de officio Resurrectionis.]gitimam illationem ex nescio quo principio de fauoribus ampliandis, scilicet Regularem quemcumque non peccare recitando toto tempore à Pascha vsque ad Pentecostem per Breuiarium Dominicanum, in quo Matutinum est ad instar Matutini Resurrectionis. Quam oblationem quatenus à mortali excusat, ab illa videri pendere quæstione asserit, An satisfaciat præcepto recitandi diuinum Officium, qui de Resurrectione recitat? de qua dictum à se ait 5. parte vbi cum moderatione, à qua modo se præstat alienum. Tractatu enim 2. Casu 6. n. 22. affirmat se ad mortale peccatum non condemnaturum eum, qui à Pascha Resurrectionis vsque ad Aduentum, & à Natiuitate Domini vsque ad Septuagesimam (exceptis Festis solemnioribus) Officium Resurrectionis bis in hebdomada recitaret. Dixerat autem vt certissimum n. 15. peccare illum mortaliter, qui in Quadragesima & hebdomada sancta de Resurrectione recitaret, quia valde dissonum est intentioni Matris Ecclesiæ, quæ tunc Domini nostri Passionem repræsentat, sicut & Aduentu, in quibus dissonaret dicere: Surrexit Dominus vere, Alleluia, quamuis in ea mutatione esset paruitas materiæ. Itaque Auctor cùm priùs tantum admisisset à Pascha vsque ad Pentecostem bis in hebdomada posse sine mortali culpa de Resurrectione recitari, iam id sine limitatione concedit, nullam in eo, sicut neque in temporibus dissonantiam inueniens.

Probat etiam posse sine veniali id stare ex [Sine veniali licere ex priuilegio Minorum.] sententia Dianæ Parte 3. Tract. 2. Resolut. 135. ita tenentis: pro quo & nouiter refert Hieronymum Rodriguez in Compendio qq. regular. Resolut. 24. n. 34. quia cum Miranda in Manuali Tomo 1. Quæst. 37. Arti. 13. resoluit posse Minores, & per consequens alios Regulares extra Conuentum recitare cum Monachis aliarum Religionum per sua Breuiaria virtute concessionis Innocentij IV. Additque non solùm existentem extra Conuentum, sed in illo etiam excusatum à Choro posse per Breuiarium Dominicanum, etiamsi cum alio non recitet, recitare, quia perinde est ac si esset extra Conuentum, & pro recitatione sine socio quælibet minima caussa sufficit, attento priuilegio, vt ille affirmat. Doctior ergo factus laxiores meditatur & prodit illationes.

Sed verò admittendæ illæ non sunt, quia [Illationes dissonæ Ecclesiæ sensui conuelluntur.] communi Ecclesiæ sensui videntur aduersari. Et quidem stante absoluta obligatione conformandi se præcepto Ecclesiæ, quam dictus Auctor admittit, exceptiones dictæ sine vllo prorsus fundamento fiunt, in eo quod attinet ad binam per hebdomadam recitationem. Cur enim bis, & non ter, aut quater? In Quadragesima quidem & Aduentu non licere dicitur ob dissonantiam temporis, & non ratione paruitatis; hæc enim non obstaret. Supponitur enim paruitatem esse in mutatione, quæ tamen aliquando materia esse potest obligationis sub mortali, vt in aquæ gutta admiscenda vino pro sacrificio Missæ. Et ita in præsenti, quandoquidem interuenit notabilis dissonantia, vt in Quadragesima & Aduentu. Tunc sic. Ergo vbi dissonantia non est, vt in temporibus illis, in quibus bina recitatio per hebdomadam licita asseritur, non solùm bina, sed trina, & ampliùs, immò & continuata licebit. Neque enim paruitates vniuntur, vt molem magnam constituant, vt in alijs Officij paruitatibus, ieiunio, & similibus, quæ continuatione dierum non inferunt mortalis peccati reatum.

Deinde quod de dissonantia dicitur parùm [Dissonantiam temporis non bene allegari.] videtur vrgere: nam illa non obstat, dummodò substantia Officij sacri ponatur: sic enim etiam dissonat vt qui Matutinum cum laudibus post horam secundam pomeridianam recitat, dicat: Somno refectis artubus spreto cubili surgimus. Et de nocte recitans Primam, Iam lucis orto sidere & tamen communis sententia est non esse in eo lethale peccatum, quia substantia Officij suam habet integritatem. Item, Post Natiuitatem Domini dissonantia etiam esse videtur quæ & in Aduentu, nam celebritatis illius memoria retinetur vsque ad Purificationem, vnde & Antiphona Alma Redemptoris mater dicitur, quæ ad Aduentum spectat, in cuius initio assumitur; & vers. Post partum Virgo &c. in illius fine.

Prætereà argumentum, quod citatus af [Arguens suo conuincitur argumento.]fert scriptor pro Quadragesima & Aduentu, contra ipsum generaliter militat: sic enim nu. 17. & seqq. citati loci. Nam recitare hoc determinatè Officium est materia grauis, vt accedente præcepto de qualitate Officij possit ad peccatum mortale obligare: in quo nulla esse potest difficultas. Ex fine autem non minus patet, ob disonantiam recitationis, dum memoria Passionis agitur, de mysterio Resurrectionis. Nec dici potest qualitatem Officij non cadere sub præcepto, quia hoc in primis detestatur communis Ecclesiæ vsus, in magis doctis & timoratis viris satis vigens. Et deinde naturale præceptum vrget sancta sanctè & debitè tractandi; vnde & obligatio ab Ecclesiastico præcepto postulata & petita. Tunc sic. Ergo generaliter asserendum est obligationem extare circa Officium & illius qualitatem, vt non liceant exorbitantes illæ mutationes, quandoquidem materia grauis est, & à viris magis doctis recognoscitur, instatque naturale præceptum vt sancta sanctè tractentur: quod non præstant, qui contra Ecclesiasticum præceptum mutationibus præfatis militant, cùm deberent diuinis obsequijs militare.

Tandem doctrina præfati scriptoris gene [Ad priuilegium ineptè prouocari, & sinistra eius interpretatio.]raliter procedit de omnibus, qui ad recitationem diuini tenentur Officij, vt ex eius constat fundamentis: erga superfluè additur id posse Regularem, licet pro illis posteà priuilegium adducatur, quod deseruire tantùm potest intra tempus Paschale, si quidquam potest. Interpretatio autem illa, vt idem sit extra Chorum atque extra Conuentum, omnino voluntaria est, & à concessionis tenore penitus aliena, sicut & à fine concessionis: extra Conuentum enim esse cùm ordinariè contingat propter iter agendum, & in hospitijs soleant Regulares concurrere, eorum est à Pontifice commoditati consultum, vt recitare officium cum socijs possint, & ita per Breuiaria aliarum Religionum: quod quidem dum intra Conuentum existunt secus accidere meridiano est lumine manifestius.

SECTIO V.

Vsus lacticiniorum & ouorum an liceat generaliter Religiosis alicuius virtute priuilegij.

DIctum de hoc Tomo 1. Thesauri Tit. [Bullam circa vsum lacticiniorum vt defendat modernus Auctor.] 5. nu. 265. vbi de priuilegio circa hoc à Leone X. concesso equestri Ordini S. Iacobi, & ostendi non videri certum Bullam concessionis huiusmodi vim pristinam retinere, quia cum Indulto præfato alia multa extant in illa, ex quibus fit non esse Religiosis prædictis necessariam, sicut neque Religionibus alijs communicationem cum illis habentibus: quod & roboratum nu. 257. quia priuilegium tale videtur Cruciatæ intentioni contrarium, ex eo enim fieret minorem futuram pecuniæ collectionem: quæ autem talia sunt, à Commissario reuocantur. Nihilominùs illius vsum admittit P. Ioannes à Cruce Lib. 1. de statu Religionis Cap. 6. Dub. 22. Conclus. 2. excipiens tamen Familiares & Seruitores, quibus etiam fuerat concessum; ij enim beneficio Bullæ non gaudent, quæ Religiosis Mendicantibus fauet, vnde & cum ijs habentibus communicationem. Ex quo P. Ludouicus de Conceptione Parte 2. Examinis veritatis T. m. Tract. 1. Lit. L. verb Lacticinia, n. 6. & seqq. vbi tamquàm probabile id statuit, licet, nu. 8. non videatur communicationem approbare; addens num. 9. in Religionibus quidem non extare talem vsum in Communitate: Sed quis scire valet (ait ille) an in particulari, & à particularibus, vigeat eius vsus? Cùm enim priuilegio vtamur quando volumus, vnde constat quòd Religionibus illo in Communitate non vtentibus, particulares Religiosi, si illis singillatim concessum fuit, illo non vtantur, vel vti non valeant, si adhuc viget, vt suppono? Sic ille.

Sed hoc neutiquàm admittendum, quia [Efficaciter confutatur.] Communitates proptereà vsum vt sibi licitum non admittunt, quia censent prohibitum, vtpotè per Cruciatam reuocatum: Communitates autem non sunt vniuersalia aliqua Platonica, sed Religiosi in particulari eas constituentes: ergo sentiunt illi sibi talem vsum non licere. Prætereà in adductis præfati Scriptoris verbis compugnantia quædam est, & suppositio falsa, quod scilicet priuilegium sit Religionibus concessum, & singillatim etiam particularibus: quod enim Religionibus conceditur, non conceditur singillatim, sed in communi omnibus: ergo nequeunt illo vti vt singillatim concesso, sed vt membra sunt talis Communitatis, sub qua ratione vsus est illicitus, quia Communitati talis non est: ergo neque membris, vt talibus: & aliunde si vt singulares considerentur personæ, priuilegia Bullæ contraria reuocantur, vt ex illius tenore constat. Benè ergo Diana Parte 9. Tract. 8. Resol. 66. post adductos Ioannem à Cruce, & Ioannem Henriquez Sect. 18. Quæst. 9. admonet standum esse Religionum consuetudini, quia in illis numquàm priuilegij dicti vsus extitit, nec se velle pro illo ipsis auctorem esse: quidquid de doctrinis quibusdam sit, de quibus ibi, circa vsum & non vsum priuilegiorum in ordine ad eorum permanentiam aut cessationem, ex quo id hausit citatus Pater, quo suam contendit positionem roborare.

SECTIO VI.

Circa Religionum Communicationem in priuilegijs pro Festorum celebratione & diuini Officij recitatione.

CIrca Primum dictum à Nobis in [Circa Bullam Iulij 3. & priuilegium pro Officij postpositione difficultas.] Thesauro Tom. 2. Tit. 12. num. 116. & 139. & seqq. quod & latè confirmat P. Ludouicus de Conceptione Tomo 2. Tractat. 1. verb. Officium diuinum 1. nec iuuat circa dicta ab ipso nouas mouere quæstiones. Circa Officium tamen diuinum Tractatu eodem. verb. Officium diuinum 2. nu. 19. & 20. cum P. Quintanadueñas ipsi est non admodum operosa contentio. Affirmat ille Tomo 2. Tract. 5. singul. 17. in fine §. 1. concessum à Iulio Tertio Societati priuilegium in Bulla, quæ incipit Sacræ an. 1552. vt quilibet ex Societate, (& non ex alijs Religionibus) etiam sine occupatione, aut alia caussa sibi speciali, possit etiam sine veniali Missæ postponere diuinum Officium, aut manè integrum recitare: quod quia concessum ratione occupationis & caussarum totius Religionis, ad omnes se extendit, quia per accidens est quòd iste particularis hîc & nunc caussam illam non habeat, & ita viros doctissimos sentientes se asserit audijsse. Circa quod citatus Scriptor non esse durum ait, quod de non occupatis dicitur, si vt aliquantulùm probabile admittatur: sed durum ait sibi videri non esse idem dicendum respectu cuiuslibet Religiosi alterius Religionis communicationem habentis, si aliàs sit etiam ad bonum animarum fidelium dicata. Tunc enim communiter loquendo omnes in prædicto officio tanquàm in caussa talis Religionis occupantur, & per accidens erit quòd aliquis de illa non tractet. Cumq́ue Patres Ordinis prædicti Scriptoris specialiter sint admirabili Captiuorum redemptionis officio vt caussæ totius Religionis dicati, & specialiter etiam in aliorum spirituali bono siue mediatè, siue immediatè occupati, & per concessionem Vrbani VIII. priuilegijs etiam Societatis gaudeant (quod & de alijs est simili gaudentibus communicatione dicendum) de hoc, de quo est sermo, consequenter affirmandum.

Pro quo priuilegij tenorem oportet exhi [Priuilegij tenor.]beamus sic se habentem: & nihilominùs vt tu, & Societas huiusmodi quietiùs & deuotiùs in humilitate spiritus, Altissimo gratum præbere possitis famulatum, facultatem & licentiam anteponendi & postponendi Officium diuinum, alias vobis concessam ad hoc, vt tu, & pro tempore existentes Religiosi Societatis huiusmodi ex legitimis & iustis caussis, in quo tuam, & Successorum tuorum Præpositorum Generalium pro tempore existentium, & aliorum, quos ad hoc substitueritis, conscientiam oneramus, Officium ipsum celebrationi Missæ, liberè & absque conscientiæ scrupulo, postponere possitis, auctoritate & tenore prædictis extendimus & ampliamus. Sic ille, cuius [Illius explicatio.] concessio iuxta id tantùm, quod addit, de postponendo Officio celebrationi Missæ, onus illud conscientiæ videtur importare, & non secundùm antepositionem & postpositionem secundùm se sumptam: quod quidem plusquam leuem & sub veniali tantùm obligationem videtur etiam innuere (quia talis loquendi modus non solet, cùm leuis obligatio imponitur, vsurpari) quando id sine legitimis caussis accidit. Est tamen illud satis durum, cùm communis sententia sit id prorsus licere stantibus caussis dictis; etsi non sint, veniale ad summum esse peccatum, quod & non desunt qui negent, existimantes pro Officio priuatim dicendo non esse horas specialiter designatas. Vt ergo stare aliqualis concessio possit, mitiùs accipiendum est quod à Pontifice dicitur, & ita obligationem sub peccato innui, qualecumque illud sit; quod tunc non erit quando iustæ caussæ succurrent: quas quidem & in antepositione & postpositione consequenter videtur requisisse, licet non ita expresserit, his sibi satis visis, de quibus suprà.

Et hoc stante insurgit contra P. Quinta [Difficultas contra P. Quintanam. expedita.]nam difficultas: Nam si stare sine veniali antepositio & postpositio potest, eo ipso quòd quis de Societate sit, licet non occupatus ministerio speciali quia id est per accidens: ergo frustra Pontifex caussas legitimas & iustas requirit, quandoquidem illæ in speciali necessariæ non sunt. Ad quod quidem videtur dicendum, quando virtute priuilegij agitur, quo pacto omnis cessat scrupulus, vt Pontifex attestatur, ita quidem esse: quamuis ex opinione probabili, possit etiam scrupulo semoto procedi; licet timeri venialis culpa frequenter queat, quæ in antepositionibus & postpositionibus admisceri solet, dum solùm de vitanda mortali curatur, & bibuntur sicut aqua veniales. Nec mirum est Societatem, quam Sanctissimus Fundator ad summam voluit puritatem conscientiæ & perfectionem annitti, de leuibus culpis vitandis solicitam, eisdem priuilegio postulato obuiam ire voluisse, viam tutissimam secuturam.

Iam quod ad communicationem priuile [De priuilegij communicatione vbi notandum aliquid pro Societate.]gij attinet, non defuit P. Quintanæ fundamentum ad eam, quam vidimus assertionem, quod citatus scriptor non penitus demolitur. Nam concessio Societati facta circa priuatam recitationem procedit, quandoquidem in ea vsus Chori non extat. At Religiones aliæ tales habent occupationes ex suis institutis, vt cum vsu Chori compatiantur: ergo tales non sunt, vt debeant Societatis occupationibus comparari; & ita cùm Choro debeant assistere, non habet generaliter locum priuata recitatio, quia id non permittitur generaliter loquendo. Quòd si ratione occupationis Religioni propriæ contingat Religiosum priuatim recitare; cùm frequens id non sit, non fuit opus speciali circa hoc priuilegio donari; sed Theologorum receptæ doctrinæ committi. Nihilominùs si Patres Trinitarij Excalceati gaudere [Circa PP. Trinitar.] se eo existimant, gaudeant quidem, eo & maioribus dignissimi. Sed quidem iuxta priuilegij formam, ob rationem à Nobis dudum adductam: vel si P. Quintanam verosimiliter locutum censent, id quod doctus contendit scriptor licebit vt aliquantulùm probabile ipsis amplecti.

SECTIO VII.

Circa Bullam Cruciatæ & an virtute eius possint Religiosi à reseruatis absolui. Et difficultas alia circa durationem.

DIctum de hoc non semel, sed quo [Regulares posse à reseruatis absolui virtute Cruciatæ contendit modernus Auctor.]ties noui aliquid occurrit veritati sæpiùs stabilitæ contrarium, dissimulare non iuuat, ne cedere importunitati ob strepentium videamur. Ex quibus P. Ludouicus de Conceptione Tom. 2. Examinis veritatis Tom. Tract. 1. verb. Bulla Cruciatæ n. 5. ita scribit: Suppono probabilem esse sententiam asserentem posse Regulares virtute Bullæ Cruciatæ, absolui ab omnibus reseruatis toties quoties, etiam renuentibus ipsis Prælatis, & adhuc post Decretum Clementis & Vrbani. Sic docet noster Christophorus (à S. Ioseph) 1. p. pag. 130. à n. 7. vsque ad 17. inclusiuè: qui num. 12. aduertit Doctißimum P. Mendo carpere nostrum Leandrum, quòd leui ductus fundamento hanc sententiam probabilem: & meritò censuit, nam reuera probabilis est. Ego fundamenta Doctißimi P. Mendo referrem, & illis satisfacerem, nisi illa referret noster Doctus Christophorus, & doctißimè illis satisfaceret, quod facit à nu. 15. vsque ad 17. Vnde quantum ad defensionem per N. Leandrum & nostram, quod ille ait à dicto num. 15. vsque ad 17. inclusiuè quantùm ad substantiam solutionis argumentorum Doctißimi P. Mendo libenter admitto, & quantùm ad hoc illi subscribo. Hæc ille citato loco, qui Lit. C. verb. Casus reseruati num. 1. adducit Mag. Candidum asserentem esse probabile per Bullas Cruciatas à successoribus Pontificibus concedendas posse à reseruatis absolui, supponendo non posse viuentibus is, qui secus de concessis ab ipsis declararunt, & etiam Leandrum id negantem, ac improbabile existimantem oppositum, post plures Pontificum declarationes, quas refert: addentem tamen se non renuere illud esse probabile concedere, eo quòd Pontifici sit circa hoc à Commissario Generali de ordine & mandato Regis Nostri Philippi Quarti supplicatum, & de responsione non constet. Ex quo infert idem debere illum de sententia Mag. Candidi propter simile fundamentum affirmare: siquidem responsum Pontificis ad declarationes omnes se extendere debet, si ad supplicationem attendatur, sic concludens: Ego in hac re nihil pro nunc dico, alibi dicturus. Sic ille, apertè innuens nihil à se circa hoc dictum; cùm ex adductis manifestum habeatur quid ipse circa illud fuerit arbitratus, stabilita cum suis Leandro & Christophoro probabilitate.

Sed quidem nihil præfatis caussam isto [Eius fundamenta, & speciale ex supplicatione Pontifici facta, conuelluntur.]rum Scriptorum promouet dum supplicationi tantùm insistitur, de qua à Nobis sufficienter dictum. Et certè cùm fundamentum adeô debile sit, vt demus ratione illius probabilitatem aliquam haberi, negari nequit quin sit illa satis exigua, & ita minimè laudabilis eorum conatus, qui in re momenti tanti minus timoratis conscientijs student periculosum patrocinium exhibere, clamante Pontifice confessiones ita factas nullius fuisse valoris, vnde & de futuris satis verosimilis potest esse formido. Declarauit quidem Pontifex vsum Bullæ quoad effectum dictum Religiosis non licere. Supplicatum est. Rogo nunc, an supplicatione huiusmodi posita factum sit vt Pontifex non declarauerit? Hoc quidem nec per Dei potentiam stare potest, cùm manifestam inuoluat contradictionem. Ergo & modò etiam stat illum declarare. Euidens est consequentia. Atqui stante declaratione non vsus licitus: ergo supplicatio non tollit declarationis effectum. Nec solùm declarauit de suis concessionibus, sed generaliter & perpetuò valitura Constitutione, vnde & de successorum concessionibus, quæ simili tenore procedent, & ipsi nihil contrarium insinuant, cùm sciant sic esse declaratum; quo pacto Iuris Canonici dispositiones procedunt, & quod ab vno est constitutum aut declaratum Pontifice, pro regula habetur, dum nihil Successor censet innouandum.

Si dicas. Ergo frustranea & inutilis extitit [Obiectio ex frustranea supplicatione disiecta.] supplicatio, quandoquidem ea non obstante persistit declaratio, & ita iuxta illam obligatio. Respondeo plures esse Principum supplicationes, quæ optato fundantur effectu, nec tamen censentur inutiles, quia saltim deseruiunt ad ostensionem pij alicuius ergo eos, de quibus tractatur, affectus. Pro Conceptionis Virgineæ puritate quid non actum à nostris Regibus, vt ab Apostolica Sede inter veritates Canonicas poneretur? Pro multorum Dei seruorum sanctitate illustrium similiter supplicatum, & ab ipsis, & ab alijs, nec tamen obtenta. Sic & ritus sublimior pro Sanctis aliquibus postulatus, nec tamen concessus. Neque enim Principum preces apud Romanum Pontificem paratam secum executionem ferunt; cùm contingere frequenter possit non omnia illos circa postulata dispicere, quæ suprema Petri Sedens in Cathedra pro maiore sibi luce cœlitus promissa deprehendit. Et de Bulla ipsa Cruciata loquendo, eam Pius V. noluit concedere, an. 1571. immò intentionem expressit suam omnes præcedentes concessiones reuocandi, vt apud Auctores de hoc agentes videre est, ex quibus P. Mendus Disput. 2. nu. 39.

Restat difficultas alia, de qua & Nos Par [Pesse absolui à reseruatis virtute Bullæ post finitum publicationis tempus vt probet modernus Scriptor.]te 2. Sect. 15. an scilicet qui virtute Cruciatæ non est absolutus à casibus reseruatis Pontifici, transacto publicationis tempore possit adsolui. Circa quod P. Ludouicus de Conceptione Tomo 2. Tractat. 1. verb. Casus reseruari. Illatione 2. censet id esse probabile adducens Nauarrum, Trullench, & Leandrum, qui id non iudicat improbabile, probansque ex eo quòd gratia semel facta durat donec reuocetur, vel suspendatur Cap. Si super gratia, de officio deleg. in 6. & etiam ex eo quòd licet gratia prædictarum Bullarum suspendatur, sublata tamen suspensione per illius acceptionem, tam efficax remanet ac ante illam, argumento Cap. Pastoralis, de caussa possess. & propriet. Item Illatione 3. ex sententia, quam P. Quintanad. asserit non esse probabilitate destitutam Tomo 2. Tract. 4. Singul. 2. & 3. eam comprobans, & argumentis oppositæ respondens, iuxta quam potest qui Bullam accepit, absolui ab omnibus casibus Pontifici reseruatis pluribus absolutionibus, si videlicet nunc in vnum, nunc in alium, & ita in omnes incurrerit, quotquot illi sunt, quandoquidem Bulla ad omnes confert facultatem, & ad vnicam absolutionem eius beneficium non arctatur, vnde vti fauor ampliandus est, iuxta receptam Iuris regulam, & communem doctrinam circa Bullæ concessiones, de quo & Nos Titulo 5. nu. 324.

Sed hæc satis debilia sunt. Quod enim ad [Eius fundamenta penitus conuellantur.] Auctores attinet, dictum citato loco quàm parùm conferant, sicut & quod de suspensione dicitur, cùm constet Bullam finito anno non suspendi, sed finiri penitus, ac si numquàm extitisset, vt ibidem ostensum. Neque ampliùs vrget quod de gratia dicitur: axioma enim illud de duratione tunc locum habet, cùm aliàs de concedentis non constat voluntate, vt in præsenti accidit, & verba à Nobis exhibita, ac satis obuia ma [Tenor Bulla.]nifestant: Quòd expirante anno omnes prædictæ facultates, & gratiæ, & indulta expirent. Iam quod ad opinionem de repetita absolutione attinet, non plus momenti habet: vt enim demus illam esse probabilem, omnes absolutiones illæ intra annum publicationis exercentur, & ita non expirante anno: vnde inefficacissima est illatio ex vno ad aliud, & quæ viro docto minùs digna videatur.

Et prædicta quidem sententia, pro cuius [Intra tempus publicationis num queant stare plures absolutiones.] probabilitate militat P. Quintanad. est quidem satis difficilis, stante Bullæ tenore de vnica absolutione, dum dicitur Semel in vita: & declaratio prædictæ clausulæ non sine violentia consistit, Semel ab omnibus, id est à singulis semel tantum, licet plures sint Confessiones. Contra quod esse videtur: Nam cùm credibile non sit accessurum aliquem ad Confessionem, qui in omnes in Bulla Cœnæ reseruatos inciderit, sensus nequit esse, vt semel ab omnibus absolui queat: ergo legitimus sensus de absolutione aliquorum esse debet, & de ijs dicitur Semel in Vita: ergo concessio nequit ad omnes extendi. Deinde ex tali explicatione sequi videtur posse aliquem à crimine aliquo ex reseruatis plusquàm semel absolui. Ponamus enim absolutum fuisse semel ab illo, & post absolutionem in illud recidisse. Ponamus etiam incidisse in aliud, à quo absolutus non fuit. Respectu huius habet ius ad absolutionem: atqui absolui nequit, nisi à priori illo pariter absoluatur: ergo iam ab illo potest plusquàm semel absolui. Si dicas absolui non posse ab illo secundo ratione impedimenti, quod oritur ex crimine alio repetito. Contra est: Nam explicatio præfata proptereà admittenda dicitur, quia fauorabilis est: ergo & quod intendimus, quia fauorabile etiam est, & non penitus contrarium verbis Bullæ, vt scilicet possit absolui à casu quolibet, non obstante alio, à quo iam semel fuit absolutus, vt ab eo comitanter, & ratione alterius tantùm absoluatur. Neque enim videtur obligandus ad alterius Bullæ sumptionem pro absolutione eius, à quo non est absolutus, iuxta sententiam prædictam philosophando: quod cùm dici nequeat, neque illud profectò, ex quo videtur inferri. Fauores ergo iuxta concessionis tenorem accipiendi sunt, & præsertim in rebus momenti tanti, vbi animarum grauissimum potest esse discrimen vt superiùs etiam admonuimus.

Circa Moderni Scriptoris Asserta nonnulla.

PRodijt nouiter recusus Remigius, circa [Remigius vt sit neganti sententiæ circa Regularium absolutionem contrarius.] cuius discursus dictum à Nobis citato Tit. 5. nu. 325. & seqq. Insurgit autem recentiori editione Tract. 5. Cap. 5. §. 4. post n. 4. verb. Aduertentia contra P. Mendum, in quem sine nominis expressione iam calamum strinxerat improbabilitatem sententiæ affirmantis ingenuè protestatum, & efficaciter demonstrantem. Nihil autem considerationis alicuius addit, quod non sit à Nobis efficaciter improbatum, præter nonnullos Auctores, inter quos P. Ouiedum, qui eius opus [Approbatio P. Ouiedi nil confert.] ex commissione Vicarij Matritensis approbauit. Sed quidem ex approbatione huiusmodi nequit solidum firmamentum euinci: vt enim scribit Petrus Marchantius in Tribunali Sacrament. [P. Marchantius.] Tract. 5. Tit. 5. Quæst. 5. Neque prælum, neque impreßio, aut etiam censura euulgari permittens librum, dat auctoritatem opinionibus singulis, aut Auctorum sententijs, quæ in libris reperiuntur: neque liber ipse, eo quòd approbatus est, indicat omnes opiniones probatas: Sed sufficit quòd liber, seu Auctor nil contra fidem, aut bonos mores apertè doceat, aut apertos errores seminet. In tantùm verò eorum opiniones existimandæ sunt, in quantùm rationes sunt legi conformes, & non plus. Sic ille, cui Diana Parte 9. Tract. 7. Resolut. 60. ait se libenter adhærere. Et quidem in prioribus editionibus nonnulla ab Auctore prædicto aut asserta, aut vti probabilia proposita, quæ tamen ab Alexandro VII. proscripta videmus, quæ neque credendus est P. Ouiedus vt verè talia approbasse. Quòd si reuera sententiam dictam probauit, laudo illum, sed in hoc non laudo, qui contra Magistros suos, egregia Theologiæ lumina non est veritus pronuntiare.

Sententiæ penitus proscriptæ in prioribus [Proscriptæ sententiæ apud Remigium.] extantes Editionibus sunt sequentes. Tract. 3. Cap. 4. §. 6. n. 1. & 3. circa ieiunij obligationem, dum ab ea generaliter eximit Officiales, & itinerantem per vnum diem, quam ex Ortizio proponit, nec reijcit. Tractatu eodem. Cap. 2. §. 2. n. 8. in fine circa obligationem confitendi in sacerdote quàm primùm possit, qui ex defectu Confessarij non præmissa Confessione celebrauit, asserit non esse ex præcepto, sed consilium datum à Concilio Tridentino. Tract. 3. Cap. 1. nu. 7. probabile esse per Confessionem voluntariè inualidam satisfieri præcepto. Tract. 5. Cap. 4. §. 7. circa stipendia pro Missis aliqua. Ibidem Cap. 5. §. 4. n. 10. Regulares posse absoluere à reseruatis Episcopis. Item. §. 18. nu. 1. posse per alium impositam à Confessario satisfactionem impleri. Tract. 7. Cap. 2. Indulgentias Regularium modò etiam persistere à Paulo V. reuocatas. Et hæc quidem non est etiam credendus P. Ouiedus approbasse.

Quod ad fundamenta alia spectat, nihil [Eius fundamenta debilia, & pugnantia assertorum.] profectò est, quod nouum robur adijciat, & non sit à Nobis penitus infirmatum, aut potiùs minimè firmum ostensum. Si illud tantùm addamus, in præfati scriptoris assertis compugnantiam apparere. Ait enim vers. Antes era probable, supplicatum à Rege Nostro pro suspensione Constitutionis Vrbani, vnius testis auctoritate, de quo dictum aliàs. Et in vers. Y esto no arguye inconstancia, scilicet in Vrbano hodie concedente, quod nuper seriò, grauiter, & strictissimè prohibuerat, vti rem Religiosæ obseruantiæ penitus aduersantem: Pergit autem sic locutus: Dejando lugar à que los subditos goçen en particular, & in foro conscientiæ del priuilegio de la Bulla, y los Prelados del fauor de su Buleto, para el fuero exterior, y ampliacion de su autoridad. Sic ille: iuxta quæ per supplicationem suspensa est Constitutionis auctoritas, & aliàs suo manet in robore quoad forum exterius; cùm tamen absolutè supplicatum asseratur. Et quidem negotium præsens totum ad forum conscientiæ pertinet: quod si concedit Bulla, quidquid ad forum externum concedere dicitur, nihil profectò est. Quòd si reuera in foro externo eorum consistit auctoritas, cùm ad forum internum illa tendat, iubere poterunt ne quis Bulla quoad reseruatos vtatur, & denegare Confessarijs absoluendi facultatem, & ij tenebuntur iubentibus obedire. Rogo insuper, cùm in caussa præsenti & forum internum & externum sit, an pro vtrôque sit facta supplicatio, an pro interno tantùm? Si primum dicatur, contra id stat obiecta nuper instantia, & compugnantia dictorum. Si secundum: vnde hoc constat? Nam qui adducitur testis, de supplicatione tantùm perhibuit testimonium. Res ergo ista sub magna confusione relinquitur, vt ex eo euidenter inferamus debilissimum esse, quo sententia præfata roborare se nititur, fundamentum.

Circa celebrationem in Oratorio casus peculiaris.

COncedit illam Bulla, sed præcedenti [Approbatione finita, in Oratorio posse virtutè] Ordinarij approbatione: potest autem accidere vt approbatio pro determinato tempore sit impensa; & tunc insurgit difficultas, An transacto approbationis tempore possit nihilominùs in [Bullæ celebrari, vt probet modernus Auctor.] eo virtute Cruciatæ celebrari? Ad quod affirmatiuè respondet P. Ludouicus de Conceptione Tomo 2. Tract. 1. Lit. O. verb. Oratorium pag. 325. & probat Primò, quia non deperditur idoneitas per hoc quod Ordinarij licentia finiatur. Secundò, à simili ex approbatione ad Confessiones, qua stante, etiamsi ita approbatus aliam licentiam non habeat, est per Bullam eligibilis, iuxta valde probabilem sententiam. Tertiò, quia beneficium Principis, quale est Bulla, latè interpretandum est, ita vt numquàm priuetur effectu: quo tamen careret, si semper Ordinarij esset licentia necessaria, nihilque extra Interdicti tempus concederet, vt patet.

Verùm resolutio hæc satis videtur diffici [Difficile id ostenditur fundamentis infirmatis.]lis; & quæ pro ea afferuntur, nullius momenti sunt. Primum quidem, quia licet idoneitas, deest tamen approbatio illius, quæ est apertè requisita. Quemadmodùm electus ab aliquo Parocho vt sibi assistat Vicarius tempore Quadragesimæ, eo transacto cessat administrandi facultas, & tamen idoneitas perseuerat. Secundum item, quia approbatus ad Confessiones, sine limitatione censetur approbatus, & hîc & nunc cùm illas audit, approbatus est, & licentiam probabiliter habet, quod secus accidit in casu nostro. Sicut & Tertium, fauores enim ita locum habere debent, vt concessionis forma seruetur, qualis est in præsenti approbatio. Immeritò autem dicitur nihil prædicta concessione haberi, nisi quod ad Interdictum attinet, quia reuera stante approbatione, quæ numquàm negari solet, satis plura priuilegium tale complectitur. Et quidem si ratio dicta alicuius esset momenti, ex ea sequeretur etiam sine approbatione posse in Oratorio celebrari, hoc enim verba illa indicant: Si semper necessaria esset Ordinarij licentia ad celebrandum &c.

Deinde arguo manifesta ratione: Nam [Euidens contra eamdem discursus.] ad celebrandum est necessaria Ordinarij approbatio: hæc non extat in casu nostro: ergo nequit celebrari. Discursus est euidens: Neque enim dici potest stare idoneitatem, nam idoneitas non est approbatio, sed illius fundamentum; quòd autem præcesserit, non est modò esse, & perinde est ac si numquàm fuisset, vt exemplo Vicarij ostensum, pro quo & plura alia possent afferri: Prætereà Pontifices in huiusmodi concessione in nullo volunt Ordinariorum iuri & auctoritati detrahi, cùm facile esset ipsi talem approbationem Commissarijs delegare: atqui in casu præsenti idem accideret ac si celebratio in Oratorio contingeret ab eo nullatenus approbato: nihil enim de illius licentia & auctoritate curatur, occasionesque non leuium contentionum suscitantur.

Reprobat autem Scriptor idem senten [Circa celebrationem negata iniustè approbatione.]tiam Dianæ Parte 5. Tract. 10. Resolut. 76. & Philippi à Cruce apud eumdem Disput. 1. in Bullam Dub. 1. nu. 4. asserentium, si Ordinarius, stante idoneitate loci, renuat approbare illum, posse in eo celebrari. Et cum Lit. I. verb. Iurisdictio vel licentia n. 11. sibi opponat posse absolui à reseruatis eum, pro quo Prælatus iniustè licentiam denegauerit, respondet diuersam esse rationem, quia ibi præsumitur licentia Pontificis, cùm de animæ agatur salute, secus in casu præsenti ad forum externum pertinente, & ex quo nequit damnum aliquod oriri. Et est quidem satis verosimilis resolutio, pro qua comprobanda adduci potest sententia ab Alexandro VII. proscripta de Religioso absoluente sine Ordinarij approbatione iniustè denegata; quia etiamsi iniustè denegetur, reuerà non est, nec vult Pontifex iudicium circa hoc ei relinqui, qui facilè poterit iniuriam reputare, quæ verè talis non sit: quod & casui nostro venit pariformiter adaptandum. Ex eo autem quod circa discrimen adducitur inter casus dictos, eo quòd in vno de salute animæ agatur, non in alio, est vnde redargui Auctor possit: nam ille vt probet transacto licentiæ tempore posse in Oratorio celebrari, adducit simile ex Confessarij approbatione: atqui hoc ad animarum salutem confert, & negotium conscientiæ agitur: ergo vel pro casu illo id locum non habet; vel si habet, ad casum etiam alium potest, quod de licentia pro reseruatis dicebatur, applicari.

Sed quidem siue applicari, aut non appli [Sententias quasdam proscriptas apud modernum Auctorem occurrere.]cari queat, resolutio prædicta ex eo non pendet, & negatiua pars videtur penitus præferenda, quia & solidum habet fundamentum, neque litibus operantes exponuntur. Vbi & addendum apud præfatum Scriptorem pro coronide concertationis cum Auctore præfato, apud illum Tomo 1. & 2. plures sententias occurrere ab Alexandro VII. proscriptas, circa quod videndus ille Tomo 2. in principio §. Aduertentiæ ad lectorem, vbi ingenua retractatione præmissa, cursum lectori putat se inoffensum relinquere. Sed quia ad eius notitiam Propositiones proscriptionis secundæ non deuenerant, cautè circa illas legendus est, in quibus est illa nu. 36. posse Regulares in foro conscientiæ vti suis priuilegijs, quæ expressè à Concilio Tridentino reuocata sint, quam habet ille Tractat. 1. [Quamdam Societati perperam attributam.] §. 1. nu. 9. alios pro ipsa adducens, in quibus & Compendium Societatis Iesv verb. Concilium Trident. §. 3. vbi quidem concessio habetur Pij V. pro Minoribus, quibuscum communicare Societas potest: sed quia viuæ vocis Oraculum, illius vsus iam non licet, neque Societas iam diu illum vti licitum vsurpauit, & ita pro eo Pontificia censura minimè ipsi necessaria fuit, studio semper peculiari Pontificias etiam insinuationes amplexata.

SECTIO VIII.

De potestate Indicorum Episcoporum ad dispensandum in gradibus prohibitis pro foro externo.

DIctum de hoc in Thesauro Tit. 12. Cap. 14. & præsertim nu. 386. 391. & seqq. sed oportet vt rem momenti tanti, de qua & nuper orta est quæstio, ampliùs & explicemus & roboremus.

Dico ergo posse Episcopos in gradibus dispen [Assertio affirmans posse Episcopos in foro externo pro gradu etiam primo dispensare.]sare, qui non sunt iure diuino prohibiti, qualis non est affinitas etiam licita in primo gradu transuersali, de quo in speciali nuper agebatur, & ita vt quis mortua vxore cum eius sorore contrahit: aut mulier demortuo marito, cum eius fratre. Id probatur ex concessione Pij IV. & V. Greg. XIII. & Pauli V. de qua citato Tit. 12. nu. 382. & 391. Societati impensa. Sic enim illa: In partibus qui [Priuilegium Societatis.]dem, vbi locorum Ordinarij de facili adiri possunt, in foro conscientiæ tantùm, sed perpetuo. Quando ergo Ordinarij adiri non possunt, non solùm in foro conscientiæ perpetuò dispensare possunt, sed etiam in externo: quod benè obseruauit P. Quintanad. Tomo 2. Tract. 6. nu. 10. Supponitur autem apertè Ordinarios tali facultate gaudere, cùm dicatur de facili adiri non posse, pro dispensatione inquam cum dicta amplitudine, non excluso primo gradu, qui, vt constat, in affinitate non est iure diuino prohibitus: Si enim illa carerent, ad quid opus esset, de facili aut difficili aditione inseruisse sermonem? Vnde si superata difficultate adeantur, poterunt proculdubio in externo foro dispensare: neque enim minor in illis debet censeri facultas, vt ex priuilegij tenore videtur manifestum.

Sed contra insurgit non leuis difficultas [Difficultas ex limitatione pro viginti annis.] ex eo quòd Ordinariorum facultas pro foro externo, & consequenter Religiosorum ad viginti sit annos coarctata, vnde ijs elapsis videtur necessariò finienda. In Religiosis quidem, quia conceditur cum respectu ad Ordinarios illam habentibus, siue de facili adiri, siue difficilè adiri non possint. In Ordinarijs autem, quia expressè pro eisdem designatione præfati temporis limitatur. Vnde si concessio superueniens gradum aliquem excipiat, dispensari in illo non poterit, quia talis dispensatio numquàm vt perpetua concessa est, sicut est ea, quæ pro foro interno, cui non obest sequens à Pontificibus addita limitatio.

Ad quod quidem responderi potest constare [Illius enodatio.] ex tenore priuilegij posse Religiosos Societatis, quando difficilis est aditus ad Ordinarios in vtrôque foro cum amplitudine dicta dispensare, & consequenter Ordinarios ipsos, iuxta nuper dicta. Et ad hoc referendum quod in fine priuilegij dicitur verbis illis: In reliquis autem Prouincijs Ordinariorum præsentia destitutis, vel ab eis non minùs ducentis millibus passuum remotis, ijdem Presbyteri per se in vtroque foro possunt in prædictis dispensare. Vbi viginti annorum spatium non assignatur. Hoc ergo quod in locis prædictis possunt, & perpetuum est, consequenter dicendum est posse, cùm Ordinarij de facili adiri possunt, & ordinarios cum ipsis ex vi perpetuæ concessionis, sic enim ex priuilegij tenore deducitur, aliàs locum habere non poterit cum amplitudine, quam continet. Quod ergo de viginti annis dicitur ita accipiendum est, vt spatium illud designatum sit, quia citati Pontifices post concessionem pro illo spatio aliam & aliam similes incessabili successione futuram esse sibi persuasum habuerunt, vt reuerà accidit. Vel quia ad Sedem Apostolicam voluerunt haberi recursum; licet non cum eo rigore, vt si fortè aliquando concessionis successio deficeret, dispensare Ordinarij minimè præualerent, & cum ipsis Religiosi Societatis.

Si dicas id quod Pontifices in concessione [Obiectioni cuidam occurritur, conformitate Pontificiarum concessionum ostensa.] futurum sibi persuaserunt, de futura scilicet succedentium Pontificum simili concessione, non ita euenisse, quandoquidem illi primum gradum exceperunt. Responderi potest id non obstare, quia licet gradum prædictum videantur excipere, virtualiter tamen illum concedunt, dum concessionem præcedentem non reuocant, quam habuerunt & habent omninò perspectam, vt ostendimus citato Thesauri loco n. 387. neque conuenientiam abnuere penitus potuerunt, pro quo Pauli V. succurrit auctoritas, qui cùm Pontificatus sui anno 5. die inquam 11. Februarij 1610. concessionem cum exceptione primi gradus porrexisset; posteà anno 9. die 16. Maij 1614. limitationem, rei conuenientia recognita, censuit auferendam, & abstulit, pro pusillorum istorum promouenda salute ampliùs liberalis, quæ multoties sine subsidijs huiusmodi irreparabiliter periclitatur; cui damno attendendum accuratissimè ex sacris habemus Canonibus manifestum: pro quo Dom. Felicianus à Vega in Relectionibus Canonicis pag. 196. n. 168. & ita Pontifices omnes in suis concessionibus ab hac mente alienos minimè suspicari debemus, licet non omnes quod ad gradus attinet omninò exprimendum fuerint arbitrati. Et quod limitatio addita ampliori concessioni non obstet ostensum etiam à Nobis præfato Thesauri loco n. 388.

Præter concessiones autem dictas, quibus [Concessiones aliæ pro eodem.] præsertim insistendum, vt admonui citato loco Thesauri nu. 393. sunt aliæ Adriani VI. & Pij V. de quibus ibidem, neque limitantes gradus, neque cum restrictione fori procedentes. Illa etiam, quæ Parte 6. nu. 311. & seqq. adducta sunt ad forum externum possunt extendi, licet Doctores ibi adducti de interno tantùm videantur locuti, licet non ita expressè omnes, quorum rationes generaliùs procedunt, & hoc, aut nihil euincunt; cùm de Indis præsertim loquamur, pro quibus & distantia, & paupertas militant, nec non periculum animarum, de quo nuper, hoc remedio propulsandum. Pro quo sunt verba Pij V. à Nobis data citato n. 393. & hîc vtiliter exhibenda; sic enim ait: Nos saluti animarum consulere volentes, & considerantes quàm difficile sit ac longum ex tam remotis Orbis terrarum partibus ab Apostolica Sede huiusmodi absolutiones & dispensationes petere, facultatem eam duximus concedendam, sicut ex alijs nostris Litteris intelliges. Sic ille, qui de casu, in quo sumus, loquebatur, & ad multa alia concessionis illius ratio cum moderatione tamen debita, & prudenti consilio deriuanda.

Circa dispensationem in gradibus Matrimonio obstantibus Casus peculiaris.

VOlebat Indus cum ea contrahere, qua turpiter vsus diu fuerat, genita ex ipsa prole: prodijt autem Indus alter auditis monitionibus, & testatus est illum cum sorore eius, cui copulari per matrimonium cupiebat, carnali fuisse contrectatione commixtum: quod tamen negauit illa clamans id ab eo fuisse malitiosè confictum, vt sororis matrimonium impediret: quo audito Parochus vlteriùs procedere recusauit, & volentem contrahere hortatus est, vt dispensationem postularet, quod & fecit, eamque est à Capitulo Sede vacante consecutus. Et Parochus [Vnum testem sufficere ad impediendum matrimonium.] quidem vt in eo non procederet, fundari in receptissima sententia potuit, in qua nullus discrepat, vt testatur P. Thomas Sancius Lib. 1. de Matrimonio Disput. 71. num. 1. scilicet vnum testem sufficere ad impediendum matrimonium de impedimento testantem, vt habetur expressum in Cap. Super eo el. 2. de testibus. & attestat. & Cap. Prætereà el. 2. de sponsalib.

Sed aliunde nullum fuisse in exteriori [Id tamen in Indis locum non habere ob personæ vilitatem.] foro impedimentum ex testimonio tali, & ita neque necessariam dispensationem, ex eo ostendi potest, quod tenet Panormitanus in Cap. Prætere à citato. in fine. & Cap. Cum tu eod. tit. nu. 7. quem citatus Pater sequitur nu. 12. & P. Palaus Parte 5. Tract. 28. Disput. 1. Puncto 32. cum alijs testem scilicet honestam & non vilem debere esse personam ad effectum dictum: Indi autem viles personæ sunt, & quantùm eorum vacillet testimonium à Nobis dictum in Thesauro Tit. 15. nu. 28. & seqq. Et quidem vni non creditur ad præfatum impedimentum, si denuntiator sit, nisi probet de fama, vt citati tenent, prior n. 9. & alter n. 4. qui ex incuria typographi prætermissus, & etiam P. Gaspar Hurtadus de Matrimonio Disp. 2. Difficult. 19. quod proptereà videtur sic disposi [Notanda pro denuntiante doctrina.]tum, quia denuntiator, sicut & accusator, ad pœnam tendunt, & ita pro inordinato aliquo affectu potest esse suspicio, & ideò solet iuramentum de calumnia præmitti. Cùm ergo in casu nostro tale aliquid timeri possit ex nota Indorum ad mentiendum, etiam cùm iurati deponunt, pronitate, meritò debet testis vnicus vt exigui valde momenti repelli. Licet autem P. Sancius citato loco ita sentiat, vt vidimus, contrarium affirmat n. 4. videatur ille, & cui per otium licuerit præfata dicta componat.

Iuxta quæ visum in prædicto casu fuit [Dispensatio ad cautelam, vt potuit esse conueniens.] Indos contrahere volentes non eguisse dispensatione, illam tamen ad cautelam posse concedi. Si enim reuerà affinitas interuenit, dispensari in illa potuit, & id quidem faciliùs, quàm in casu, de quo superiùs, cùm illicita fuerit, & occulta, pro qua apertiùs concessio Pontificia suffragatur. Si autem non extitit, cùm ratione testificationis dictæ posset existimari impedimentum extare, ad id se potest priuilegium extendi. Quod notandum etiam pro casu, in quo testis idoneus de impedimento testaretur, sed malitiosè aut inconsideratè: quo euentu impedimentum extaret, & nihilominùs in eo posset dispensari, quia non est tale, ob quod sit matrimonium iure diuino prohibitum. Itaque sicut dispensari in vero potest, ita & in præsumpto.

In eo autem esse difficultas potest, quod [Difficultati occurritur cum doctrina vtili.] contrahere volentes, de quibus suprà, dispensationem pro contracta affinitate minimè petierunt, quam & vir negauit; & forsitan quod testis protulit verum fuit; & tunc dispensatio non videtur illis prodesse potuisse. Ad quod responderi potest dispensationem effectum potuisse sortiri, ideò enim ad cautelam data, quia affinitas reipsa esse potuit, & attenta Indorum fragilitate & inconsiderantia, non omnino improbabilis esse suspicio circa illam. Indus autem petens dispensationem ad reticendam turpitudinem suam moueri potuit, ne sororem futuræ coniugis infamaret, & fateretur id, quod ipsa negabat. Vbi si rursus obijciatur, cùm dispensatio pro affinitate postulata non fuerit, de ipsius dispensationis conuenientia consequenter non fuisse curatum, circa quod dispensantium conscientiæ à Pontificibus onerantur, vnde nec censendi videntur taliter dispensari voluisse. Dici potest reuera conuenientiam extitisse, & fuisse etiam exploratam, ob rationes, de quibus suprà diuturni pellicatus, & prolis genitæ. Et ita dispensatio omnem est euentum complexa, quidquid de inscitia postulantium fuerit. Quibus addendum dispensationem posse non petenti concedi. Et prætereà in casu præsenti reticentiam non obstasse, quia etiamsi dispensationem postulans impedimentum fateretur, ipsi ea fuisset similiter attributa.

SECTIO IX.

De electa iterùm Abbatissa triennio suæ administrationis expleto.

SIc factum nuper, habita ante electio [Casus propositus.]nem seria consultatione, Capitulo Sede Metropolitana vacante, à quo electio confirmata. Et ritè quidem, vt arbitror, quod ad valorem illius spectat. An rectè, conuenienter inquam, pro quo multa oportet attendi, ipsi viderint, qui negotium promouerunt, & iuxta beneplacitum consummarunt, de quo mihi nec libet, nee licet iudicare. Quia verò res doctrinali & vtili, breui tamen potest discussione tractari, sic exequi non grauabor.

Et posse illam stare affirmant plurimi, ex qui [Qui faueam Auctores.]bus Ascanius Tamburinus de Iure Abbatissarum. Disput. 30. Quæsito. 1. n. 12. Barbosa de Iure Ecclesiastico, Tomo 1. Cap. 45. n. 35. Fr. Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regular. q. 16. arti. 2. & 3. & Tomo 3. Summæ Cap. 3. nu. 6. dicens id esse valde exploratum. Lezana in Summa Regular. verb. Abbatissa, nu. 13. Castellinus de electione Canonica Cap. 17. num. 9. Miranda in Manuali Prælatorum, Tractatu de Sacris Monialibus, Quæst. 7. Arti. 4. Conclus. 2. P. Pellizarius Tomo 2. Tract. 10. Cap. 10. nu. 113. & iuxta eo loco dicta accipiendum est quod habet Cap. 7. n. 46. Ratio est quia talis electio non inuenitur Iure prohibita, aut Pontificio aliquo Decreto, neque ex se in ea inconueniens aliquod admiscetur, propter quod debeat ex rei natura illicita reputari.

Neque obstat quod apud Barbosam ha [Non obstare, quod ex Declaratione quadam S. Congregationis Cardinalium adduci potest.]betur in Summa Apostolicarum decisionum, Cap. 5. n. 6. vbi ita scribit: Abbatissæ seu Priorissæ expleto Officiorum suorum triennio, non eligendæ denuò ad eadem Officia, absque Sedis Apostolicæ, aut Sacræ Congregationis licentia. Sacra Congregatio Rituum referentibus Aldano in Compendio Canonicarum resolut. lib. 2. tit. 11. n. 4. & Ioanne Maria Nouario d. verb. Abbatissa, n. 7. Non inquam obstat, quia declaratio talis non habetur authentica. Et quidem cùm S. Congregationis Rituum esse dicatur, ex eo ampliùs videtur ipsius auctoritas vacillare: hæc enim S. Congregatio circa caussas huiusmodi non versatur, sed quæ Episcoporum est ac Regularium, & vt talis profertur à Nouario; sed intelligendus de Monialibus intra Italiam & Siciliam, ex Constitutione. 80. Gregorij XIII. apud Cherubinum, de qua idem Barbosa num. 2. Potuit autem ex eo ortum habuisse deceptio, quod apud Nouarium, quem etiam refert Lezana suprà n. 12. habeatur S. Congregationem declarasse Constitutionem dictam Moniales omnes comprehendere, etiam Ierosolymitanas, Ordinis scilicet S. Ioannis, & ita esse in viridi obseruantia: quod tamen iuxta terminos Constitutionis accipiendum, omnes scilicet Moniales locorum, de quibus ibi, præfata Constitutione teneri. Vnde cùm apud prædictum Lezanam sic extat cum vniuersali illa attestatione; ipse tamen nu. 13. sequenti. de existentibus extra Italiam aliter censet iudicandum dicens seruandas peculiares Religionum Constitutiones, & iura, & specialiter Religiosas S. Claræ pro quibus extat Sixti V. & Pauli V. prohibitio, apud Portel verb. Abbatissa nu. 4. & alios ex citatis.

Circa suffragiorum autem numerum, [Omnia vota requiri vnde probari videatur.] quæ debent in tali electione concurrere, videri posset omnia quidem esse necessaria, iuxta id, quod habet citatus Barbosa in Votis decisiuis & Consultiuis voto. 106. ex doctissimo (vt ille ait) DD. Gabriele Martinez Protonotario, & in Nuntiatura Hispaniæ Iudice Apostolico designato nu. 39. vbi generaliter ad reelectionem ita esse necessarium ait, neque aliter fieri posse, nisi concurrentibus Vocalibus, nemine discrepante, per Textum in Authent. de defensor. Ci [Authent. de defensor. ciuit.]uitatis §. finali Collat. 3. ibi: Sed vsque ad hoc solum fiat tempus, nisi cuncta Ciuitas, reluctante nullo, elegerit eum, pro quo Bononiam, Romanum, Baldum, Decium, & Borellum adducit.

Sed id non esse necessarium affirmat P. Em [En non requiri statuitur.]manuel suprà citato loco Summæ, quam cum pro reelectione citat Barbosa citato nu. 35. & sine limitatione aliqua idem videtur tenere. Probat autem, quia nullus extat Canon, aut Pontificium decretum, ex quo oppositum probari possit; quidquid de ciuili statuto sit, quod ad Ecclesiasticas caussas non est permittendum extendi. Pro quo & succurrit satis efficax fundamentum, ex dispensatione quadam apud Lezanam verb. Abbatissa num. 4. vers. Circa reelectionem à S. Congregatione impartita pro reelectione Monialis Carmelitæ intra loca Constitutionis citatæ ex Discalceatis, in qua sic concluditur: Dummo [S. Congregatio Cardin.]dò priùs data per ipsam exacta computorum ratione præcedentis administrationis fuerit liberata: atque saltem duæ tertiæ partes ex integro numero vocalium in eamdem concurrant. Si enim reelectio vt iuridicè staret, omnium fieri deberet votis, nulla discrepante, non eam ad duas tertias partes S. Congregatio coarctaret.

Neque ex dispensatione huiusmodi infe [Neque duas tertias partes.]rendum venit in reelectione duas tertias partes debere concurrere; quia licet id valde conueniens sit, & vt tale à S. Congregatione iudicatum; non tamen ex dispositione circa casum particularem, legem debemus latam repurare, quod neque Congregationibus talibus concessum inuenimus. Vbi dicat forsan aliquis ex eo quòd duæ tertiæ partes non concurrant, plures restare electioni aduersantes, quibus graue videtur onus imponi, vt scilicet eam, quam per triennium sibi molestam sustinuerunt, per triennium aliud debeant tolerare, ex quo illicita talis videtur electio. Sed quidem, cùm, reelectione non stante, electio aliter procedens ab eligentium pendeat voluntate, incertum sanè est qualis sit illa futura, & accidere poterit vt electa reluctantium parti molestior euadat: neque enim illæ ad electionem gratioris sibi sufficiunt, & aliæ earum oppositione recognita, nihil ipsis gratum præstare curabunt si reelectio iure vel iniuria per Superiorem potestatem impediatur.

Pro quo & dubium incidit, An scilicet à [An Prælatus se debeat electioni conformare.] Prælato possit reelectio talis impediri. Circa quod, si omnes concurrant, discrepante nulla, non videtur licitam impeditionem futuram, cum iure agant electrices, & communis Doctorum sententia ipsis suffragetur, sitque illud satis ipsi vtile: concursus enim talis cùm sit etiam earum, quæ zelo obseruantiæ feruent, & non earum tantùm quæ laxitatis aliquali respectu ducuntur, valde vtilis ex eo electio talis ostenditur, ex qua fiet vt omnes ita electæ promptam & alacrem obedientiam exhibeant, in lætitia Domino seruituræ. Si autem duæ tertiæ partes concurrant, videtur posse Prælatum electionem non confirmare, sicut & præcipere vt ab electione desistant, si ante illam deprehenderit talem habere tractatum, quia probabile est omnium vota debere concurrere, & ita Prælatus tali se sententiæ accommodans, poterit assensum electioni huiusmodi denegare. Ex quo etiam fit non teneri, quando vota duas tertias partes non attingunt. Neque hîc ea militat ratio, quæ in Confessario, qui tenetur se Pœnitentis opinioni probabili conformare: ibi enim cùm benè dispositus accedat Pœnitens, & negotium æternæ salutis agatur, nequit sine illius iniuria, & Sacramenti etiam absolutio denegari: quod secus accidere in casu præsenti manifestum est. Est & insuper receptissima sententia asserentium Superiorem non teneri opinioni subditi se conformare, immò & posse punire illum iuxta propriam sententiam operantem, de quo dictum Parte 1. num. 362. & seqq.

Admonet autem citatus Emmanuel nu. [Præsidens electioni quid debeat facere.] 6. quòd si Præsidens electioni, qui non sit Prælatus ipse, tale aliquid agi peruideat, Prælatum adeat, & de re tota faciat certiorem. Vbi non determinat an id fieri expediat, vel maior aliqua subsit obligatio, non publicando scrutinium, nec auctoritatem electioni præbendo, qualem præstare potest. Circa quod videtur quidem P. Emmanuel de adeundo Prælato ante electionem locutus, cùm certum sit adeundum illum post electionem pro postulanda confirmatione. Si enim intelligat de reelectione tractari, & ex ea grauia possint inconuenientia timeri, quibus ipse non potest obuiare, de adeundo Prælato satis est comperta obligatio. Licet enim Prælatus possit electionem non confirmare; ex ea tamen turbæ oriri possunt, quibus pax religiosa tantoperè desiderabilis obruatur. Quòd si commodè Prælatus statim adiri non possit, sustinenda est electio, quæ à Præside nequit irritari, cùm ius illi probabile assistat, quod nisi à maiori superari nequit potestate.

Ex dictis autem euidenter infertur pro [Deceptio volentium duas tertias partes in simplici electione requiri.] electione Abbatissarum aut Priorissarum non esse duas tertias votorum partes necessarias, cùm neque pro reelectione necessariæ sint: in quo quidem decepti nonnulli, vt videri potest apud Nauarrum Lib. 1. Consil. de Electione Cons. 5. & apud P. Mirandam suprà Arti. 8. ex sinistra intelligentia Cap. Indemnitatibus de Electione in 6. vbi ita statutum, sed non absolutè, & in casu discordiæ, vnde vti omnino certum id proponunt citati, & alij. Et ita mirari iuuat id, quod habetur in Decisione Rotæ, quæ est 17. apud Tamburinum Tomo 3. de Iure Abbatum pag. 312. in qua Monialis cuiusdam electio reprobatur, eo quòd in ea duæ tertiæ partes non concurrissent, nulla de discordia facta mentione, contra id, quod in citato Capite manifestum habetur §. Si verò, vbi de illa, quæ à maiori parte, & non à duabus tertijs, electa est, ita subditur post alia: Plenè sine strepitu iudicij & figura per [Cap. Indemnitatibus.] Superiorem inquiratur primitus, antequam confirmetur eadem electio, vel etiam infirmetur: sed interim, præsentis Constitutionis auctoritate, in spiritualibus, & temporalibus liberè administret: Sic tamen quod de rebus Monasterij nihil penitus alienet, nec aliquam in Monialem recipiat quoquomodo. Hæc ibi, iuxta quæ electio à maiori parte facta & non à duabus tertijs, legitima & iuridica est, cùm eo non obstante debeat confirmari. Et quod ad [Circa administrationem reelectæ notanda doctrina.] concessionem administrationis spectat, erunt qui probabiliter reelectæ iuxta dicta concedant ex similitudine rationis; neque enim in eo aliquod videtur subesse periculum, cùm limitatio adeò prouida sit adhibita. Id quod tunc tantùm admittendum, cum longè abest Confirmator, & ex eo oriri aliqua non timentur incommoda: circa quod Præsidentis poterit auctoritas interponi, quia non videtur adhuc electio consummata, dum eo vsque de illius dubitetur effectu, & ita in actu ipso lectionis iubere poterit vt res in eodem statu maneant, in quo erant ante illum.

SECTIO X.

An vrgente necessitate possit Episcoporum defectus sine Pontificia prouidentia suppleri. Vbi præsertim de Indicis.

CIrca hoc dictum à Nobis in Thesauro [De Scripto quodam turbulento.] Tomo 2. Tit. 13. Cap. 3. & 4. In Additionibus ad idem Caput à n. 70. & Parte 1. Sect. 1. Sed quia in Scripto quodam ouinum quid in Titulo præseferente, sub quo tamen, vt aliàs D. Augustinus, rabies lupina contegitur, nonnulla occurrunt, quæ incommodare Indiarum statui possunt, operæ pretium erit ea breui, sed valido impetu depulisse.

Fuerunt ergo turbulentis hisce temporibus [In eo posse cum sola regia præsentatione administrationem Ecclesiæ assumi contenditur.] qui censerent ex Sola Regis præsentatione potuisse præsentatos administrationem Ecclesiarum assumere sine confirmatione à Sede Apostolica impetrata, licet identidem requisita, id probantes ex Cap. Nihil §. Ceterùm de Electione, in quo conceditur vltra montanis tale priuilegium ratione necessitatis; quod Iuri insertum cùm sit, non debet censeri reuocatum in Cap. Auaritiæ, de Elect. in 6. Neque per Extrauag. Iniunctæ, & Cap. Indemnitatibus, quod est 43. citato Tit. in 6. in quibus de necessitate confirmationis decernitur, quia sicut & in alijs textibus, generaliter proceditur, & ita non obstant decisioni speciali præfati Capitis, quæ etiam ex vi Iuris habetur. Pro quo & adducitur Nauarrus in Cap. Accepta de restit. spol. vbi dictum Cap. Nihil allegat. & probat Episcopum Conimbricensem potuisse ante confirmationem administrationem illius Ecclesiæ suscipere. Citantur Glossæ dictorum Capitum, & Extrauagantis, Oldradus, & Solorzanus, & etiam proferuntur exempla. Videturq́ue id admitti absolutè loquendo, licet in casu de quo agebatur, minùs est conueniens ob circumstantiam quamdam iudicatum.

Et Caput quidem Nihil sic habet citato [Cap. Nihil de Electione.] §. Ceterùm qui ad Romanum pertinent immediatè Pontificem ad percipiendam sui confirmationem officij, eius se conspectui (Si commodè fieri potest) personaliter repræsentent, aut personas transmittant idoneas &c, ita quod interim valdè remoti, videlicet vltra Italiam constituti, si electi fuerint in concordia, dispensatiuè propter neceßitates Ecclesiarum & vtilitates, in spiritualibus, & temporalibus administrent; sic tamen vt de rebus Ecclesiasticis nihil penitus alienent. Sic ibi. Caput autem Auaritiæ §. [Cap. Auaritiæ in 6.] Cùm itaque tenoris est sequentis: Cùm itaque non sit malitijs hominum indulgendum. Nos latiùs prouidere volentes, hac generali Constitutione sancimus, vt nullus de cetero administrationem dignitatis, ad quam electus est, priusquàm celebrata de ipso electio confirmetur sub œconomatus, vel procurationis, aut alio de nouo quæsito colore, in spiritualibus, vel temporalibus per se, vel per alium, pro parte, vel in totum gerere, vel recipere, aut illis se immiscere præsumat. Omnes illos, qui secus fecerint, iure (si quod eis per electionem quæsitum fuerit) decernentes eo ipso priuatos. Sic Gregorius X. in Concilio Lugdunensi. In Cap. Indemnitatibus id statuit pro Abbatissis Bonifacius VIII. quod superiùs dedimus n. 74. Extrauagantis autem tenor exhibitus citato Tit. 13. nu. 24.

Quibus pro clariori enodatione præiactis.

Dico Primò: Ex sola Regia præsentatio [Contrarium ostenditur.]ne nequit administratio Ecclesiarum assumi exercenda propria auctoritate, etiam vrgente necessitate. Probatur. Quia si id liceret, maximè ex citato Cap. Nihil, quod quidem suo in robore esse censet Nauarrus in Cap. Accepta suprà adducto Opposit. 8. n. 31. & alij apud Barbosam in Collectan. circa illud. Atqui ex eo id esse licitum & validum non habetur: Ergo absolutè tale non est. Maior admittitur, & Minor demonstratur.

Primò, quia ibi agitur de electis in concordia, [Demonstratio ex citatis Capitibus.] & non de habentibus nudam præsentationem: vnde & Caput ipsum in Titulo de Electione, & Electi potestate habetur: constat autem electionem valde esse à præsentatione diuersam, & ab Ecclesiasticis tantùm haberi personis; vnde alia est ratio illius ab ea, quæ est in laicali patronatu.

Secundò ibidem dicitur Dispensatiuè talem fieri concessionem: ex quo fit extendi etiam ad similia non posse, vt arguit Glossa, ex Cap. In caußis [Glossa.] de re iudicata & 16. dist. Cap. Cænomanensis: addens rerum etiam periculum non excusare, iuxta Cap. Illud, de maiorit. & obed.

Tertiò, quia Reges nostri, in quibus non [Item ex Regia præsentatione.] turbida, sed certa, dilucida, & pacifica est præsentandi potestas, post consultos viros sapientissimos, numquàm tale aliquid attentarunt, sed solùm hortantur Cathedralium Capitula, vt Præsentatis gubernationem committant: idque ex speciali Pontificum beneplacito fieri ostendimus citato Tit. 13. Cap. 4.

Quartò, etsi sustineri aliqualiter posset, vt vr [Et ex manifesta Pontificis renitentia.]gente necessitate id fieri valeat, quod contenditur, quia in eo non videtur Pontifex aduersari: si tamen sciens & prudens conniuere nolit, nec præsentationem acceptare: dici nullatenus potest licitum fore contra eius in administratione huiusmodi procedere voluntatem. Iam enim dici nequit vigore præsentationis agi, quæ à Pontifice reiectatur. Et ita nulli Doctori Catholico tale quid in mentem venit, nec nisi per summam insaniam pro eo adduci potest citatum Caput.

Quintò, si licet administrare, licebit etiam [Et quia non licet consecratio.] consecrari; quod tamen dici nequit. Illatio ostenditur, nam indigentia & necessitas Ecclesiæ vacantis respectu sui Pastoris non est tantùm ratione administrationis, sed vt pascat Episcopalibus functionibus, quæ à nullo alio obiri possunt, & ita ad hoc se debet accessus ad illam extendere. Quod autem id sine Apostolicæ Sedis Litteris fieri non possit à Nobis probatum citato Cap. 3. & in Additionibus ad illud vbi num. 70. habetur Breue Alexandri VII. Episcopum, qui secus fecerat, grauiter punientis, consecratione inquam accepta, & vsurpata administratione: & compertissimum erat assistentia Pastoris Ecclesiam talem à Romana Curia remotissimam indigere.

Tandem cùm modus hîc occurrendi necessi [Ex dubio effectu, & subsecutura confusione.]tati Ecclesiarum, fundamento satis dubio, vt aliquid ei demus, innitatur, ex eo plus confusionis, quàm commodi eo vtentibus importabitur, vt experientia abundè ostendit in præfati Episcopi deproperatione: non ergo conuenienter potest adhiberi. Videantur specialiter dicta Parte 1. Sect. 1. de speciali in partibus Indiarum necessitate.

Ex quo habemus neque ex Iure quid [Circa exemplum contrarium adducta.]quam aliud afferri posse, quod rationem tantùm priuilegij non habeat, quale extat in Cap. Nihil, & vim aliqualem retineat, sicut neque habent exempla, quæ non esse curanda Pontifex suo Decreto reddidit manifestum, & talia profectò sunt, vt casui præsenti nequeant adaptari, vt Conimbricensis Episcopi, de quo Nauarrus suprà, qui & alterius meminit Archiepiscopi Bracharensis, sicut & Oldradus Brochardi cuiusdam, qui vltra triginta diœtas à Romana Curia distans, ad magnam instantiam sui Capituli, & propter Ecclesiæ necessitatem vrgentem, nondum obtenta confirmatione se admiscuit administrationi: quod ex citato Auctore refert Glossa vers. Additio. Ibi enim præsentatio laici patroni non fuit, sed electio, de qua in Cap. Nihil: vnde diuersa valde ratio est. Licet autem Nauarrus defensionem Conimbricensis assumpserit, fuerunt tamen qui non sine magnis fundamentis apud eumdem videndis, Capituli partes obnitentis defensarunt: & quem exitum res habuerit ignoramus: cùm neque Episcopum, neque Capitulum, vtpotè partes in lite, competentes iudices esse potuerint, vt Nauarrus ibidem attestatur: quod & de Bracharensi possumus etiam verosimiliter coniectare.

Dico Secundò. Casus potest in Partibus [Pro casu rarò doctrina aduersantium admittitur.] Indiarum occurrere, in quo supposita Regia præsentatione, possit ita præsentatus Ecclesiæ administrationem assumere; si videlicet ad Ecclesiam accedens non inueniat in ea Capitulum, omnibus Capitularibus morte consumptis. Quod quidem solius præsentationis vigore non stabit, quæ proximum non confert ius, sed virtute Pontificiæ voluntatis in citato Cap. Nihil expressæ: quia rectè potest necessitas, de qua ibi, cum præsentatione componi: quod ex Nauarro adducto suprà manifestè deducitur: Episcopi enim, de quibus ille, à Regibus fuerant Lusitaniæ præsentati.

Vbi difficultas peculiaris occurrit, an sci [Notanda pro eo doctrina.]licet aduenientibus pro Ecclesia tali, & eius Capitulo integrando prouisis, ad eos gubernatio deuoluatur? & quid si vnus solus adueniat? & videtur dicendum non deuolui, quia non ex delegatione est habita, sed beneficio Iuris in citato Cap. Nihil. Et quidem cùm prouisi sine Canonica institutione perueniant, Ecclesiæ nequeunt administrationem assumere, nuda tantùm præsentatione potiti: & ita si in Episcopo iurisdictio cessat, illos non poterit instituere, & ita Ecclesia deteriori in statu remanebit. Quod autem ad plures aut vnum Capitularem spectat, si asserendum esset ad eos iurisdictionem deuolui, ex ijs decidendum, quæ à Nobis sunt dicta Tomo 2. Thesauri. Tit. 18. nu. 13. posse scilicet Capitulum in vno consistere, Canonico scilicet aut Dignitate: nam Portionarij de Capitulo absolutè non sunt, sed tantùm secundùm quid.

Omitto figmenta alia, quæ præfato in scripto proponuntur, quia etsi quidquam fundamenti haberent, inutilia prorsus pro Indijs sunt: quæ neque ipsis, quibus ardens inerat studium modum aliquem inueniendi pro supplendo prædicto defectu, arridere minimè potuerunt, & schismaticum quidpiam, vt superiùs dixi, sapiebant.

SECTIO XI.

An taxari Magistratuum auctoritate possit pretium mercium Indicarum.

DIctum de hoc Titulo 9. Cap. 8. Tom. [Quid ex Regia dispositione habeatus circa taxam pretij in Mercatoribus Indicis.] 1. Thesauri: vbi tamen eorum non facta mentio, quæ Dom. Solorzanus habet in Politica Indiana Lib. 6. Cap. 14. vers. Y para lo que toca, & seqq. ibi enim Regias adducit schedulas, quibus Mercatoribus indulgetur, vt merces, quas ex Hispania in Indias exportant, vendere vt potuerint possint pro prima vice, sine pretij taxatione: quæ limitatio ab inuictimo Carolo V. apposita, circa Æthiopica mancipia non extitit, pro quibus ampla vendendi facta copia. Quibus tamen non obstantibus in Peruuio, & alibi contraria praxis introducta, vt præfatus Scriptor ait, pro qua ex parte Commercij ad Regium Indiarum Consilium prouocatum, à quo ad Peruuianum Proregem Dom. Martinum Henriquez in mandatis datum 19. Septemb. 1580. vt circa hoc inquisitione præmissa, Consilium ipsum de omnibus certius redderet, sublatis iniustitijs, & Regij census habita ratione, quod sibi benè visum esset interim prouidendo, de quo & Consilium per litteras instruendum. Quid autem prouisum sit, non sibi fuisse compertum Auctor affirmat.

Qui circa praxim sui temporis, quod & [Quid proxi firmatum.] nostrum, harum & aliarum Prouinciarum constare sibi ait eam esse, vt dum Mercatores intra terminos moderati pretij se continent, de imponendo minimè pretio tractetur; secus si in eo nimium quantùm excedant, mercium occultatione, monopolijs &c. ex quo Respublica damnum notabile patiatur. Mercatores enim honesto & rationabili lucro debent esse contenti, vt benè Nauarrus in Cap. Qualitas de Pœnit. dist. 5. & licet leges fauorabiles extent circa dicta, ita accipiendæ sunt, vt iustitiæ locum relinquant, neque prohibitis & illicitis fauorem præstare censeantur. Et vbi de publica vtilitate agitur, quam priuilegia lædere deprehenditur, contra illa ire etiam inferior potest Magistratus ex Simone Maiolo in Colloquio seu Tractatu de perfidia Iudæorum pag. 57. 77. & 78. Addit excessum huiusmodi non tolerandum, etiamsi Mercatores in aliquibus mercibus sint passi iacturam: non enim ideò in ijs, quæ restant, aucto enormiter pretio, debet compensari dispendium. Iuxta quæ

Dico Primò. Circa materiam præsentem [Assertio 1. decreta Regia non vrgere.] non videntur præfata Regia decreta curanda, sed iuxta iustitiæ regulas, ac receptas Doctorum sententias, quæ ad illam spectant sunt transigenda; vnde & ea seruanda quæ à Nobis sunt citato in Capite stabilita. Id probo. Nam decreta huiusmodi antiquata sunt, & de illis non videtur curasse Consilium, quandoquidem Proregi Peruuiano iniunxit, vt quod sibi bene visum esset erga ista prouideret. Vbi & addidit obuiandum iniustitijs, & damnis, quæ Reipublicæ, & Regiæ Gazæ possunt importari: manifestè innuens in tali venditionis modo posse talia reperiri.

Dico Secundò. Si decreta talia debeant [2. Ex illis nihil haberi contrarium.] attendi, sic nonnullis contendentibus, ex illis resolutio à Nobis citato loco proposita potest roborari. Probatur. Nam Carolus V. solùm pro prima vice pretij designationem exclusit: quando scilicet merces ex Hispania aduehuntur, & venduntur in portubus, aut fortè Mercatores aliqui eas vlteriùs transuehunt commodioris venditionis intuitu. Ergo post venditionem primam in portubus, & eam, qua non minutim, sed magno in numero, per Memorias, quas vocant, distrahuntur, pro vlterioribus venditionibus poterit pretium Magistratuum auctoritate constitui, si Mercatores illud enormi excessu conentur adaugere. Quo pacto communi vtilitati satis videtur fore consultum, cùm communiter à Mercatoribus merces ab alijs per Memorias emptas conuenienti pretio, per minutiores venditiones expendant, quibus potest Reipublica, si gubernantium prouidentia dormitet, magnum perpeti detrimentum.

Dico Tertiò. Licet rescripta Regia non [3. De probabilitate venditionis præfatæ.] habeant vim, iuxta dicta n. præced. ex illis tamen deduci potest probabilitas venditionis, pro qua tuenda, & Mercatorum exoneranda conscientia, citato Capite verosimilia contulimus fundamenta. Si enim modus venditionis talis, esset apertè illicitus, & cum restitutionis onere, minimè fuisset Regia iussione permissus. Et licet dici possit illicita multa ob vitanda maiora mala permitti; id in præsenti locum habere non potest: quia cùm Mercatores circa id fuerint adeò soliciti, & negotium statum diuersum habuerit, atque à Regio Indiarum Consilio id, quod vidimus, fuerit Peruuiano Proregi præceptum, argumento sanè est in eo non deprehensam lethalem auaritiæ prauitatem: cùm inter homines Christianos res ageretur, & omnes suæ conscientiæ oblitos non sine graui eorum iniuria potest affirmari. Non ergo Christianissimus Carolus sic apud se locutus: Permittamus his hominibus, vt sicut potuerint vendant, ne Indijs desint, quibus constat indigere; licet sint ob iniustitias contractuum huiusmodi in æternum perituri. Quod quidem alienissimum fuerit ab illius Christiano zelo, & Regia proculdubiò charitate, de qua Iacobi. 2. v. 8. Si tamen legem perficitis re [Iacobi 2. v. 8.]galem secundùm scripturas: Diliges proximum tuum sicut teipsum: benè facitis.

Dico Quartò. Circa augmentum pretij [4. Circa pretij augmentum ob compensationem iacturæ.] ob compensandam iacturam, à Nobis dictum citato Cap. num. 92. & ostensum id esse probabile, quod à Scoto & Maiore absolutè prolatum. Et quidem generaliter admittendum videtur, quando ratione iacturæ talis raritas mercium incumbit, vt accidere frequenter solet. Non est autem eadem ratio quando iactura mercium alterius generis fuerit, quia sic raritas non inducitur. In quo euentu videtur prædictorum Doctorum etiam sententia procedere, quia sine limitatione loquuntur, & ita illam communiter displicere dictum à P. Gaspare Hurtado Disput. 2. de Contractibus Difficult. 5. pro qua & videri potest P. Fagundez de Iustitia Lib. 5. Cap. 30. num. 12. vbi alios adducit contra illam depugnantes. Sed non video vt probet euidenter esse falsam, sicut ibidem affirmat.

SECTIO XII.

Circa Mercatorum Consulatum adnotata nonnulla.

DE illo actum à Nobis Tomo 1. The [Consulatus institutio, & præsens status.]sauri Tit. 9. Cap. 1. & 2. nulla de D. Solorzano inducta mentione, quæ hîc honorificè proferenda, in Politica siquidem Indiana Lib. 6. Cap. 14. pag. 1012. vers. Otro priuilegio, & seqq. De illo solita eruditione tractauit, de institutione inquam, & modo agendi iudicum, ac iurisdictionis genere, ad summarium legum pro eo latarum lectorem remittens, quæ sunt numero 75. & dubitari circa illas potest, an cùm tot sint, in conscientia obligent, & sub lethalis culpæ reatu. Et videtur dicendum illas tantùm [Leges illi impositæ vt obligent.] sic vrgere, ex quarum violatione notabile aliquod damnum potest in litigantes redundare; secus si nihil tale accidit, ex quo credendum est illas solummodo rationem directionis habere, pro meliori inquam negotiorum expeditione, iuxta dicta à Nobis Tomo 1. cit. Tit. 2. n. 96.

Ex ijs autem, quæ citatus Doctor subdit [Quos contractus ab eo non probandos censeat D. Solorzanus.] vers. Y porque los mas, videtur innuere ad Consulatum spectare contractibus obuiare, quos in partibus Indiarum à maiori Mercatorum parte fieri, dum in illis degeret, deprehendit, cùm tamen sint illi damnabiles, scilicet id tradi, quod ad tradentem statim redit, vulgo Mohatras: pecuniarum cum lucro dationem: Chirographorum emptiones: venditiones maiori pretio pecunia credita, quàm numerata: tradi illam Minerarijs pinnis argenteis soluturis: torquium aureorum venditiones, in quibus non solùm emptor artificij iacturam patitur, sed partis etiam ponderis, ex solo ab vna manu ad aliam transitu: lucra ex cessante lucro, vbi nullum est in pecuniæ traditione periculum: concludens id, quod de Mohatris est dictum, Regijs legibus esse prohibitum, de quibus P. Rebellus, Ioannes Heuia, Couarrubias, & P. Molina.

Quæ cùm zelo Christiano succensus pro [Ab eo additum temperamentum.]tulisset, congruo temperamento claudit sic locutus: Pero supuesto que los mas de las Indias buscan con su dinero alguna ganancia, no es mi intento condenar del todo por mala, la que en cada Prouincia, segun los aprouechamientos, y vsos de ella, estuuiere introducida, y calificada por licito por Theologos graues, y como tal tolerada de la Iusticia: que bien veo que muchas veces neceßita el Comercio de estas ensanchas, y que aun en la Corte de España se permite llebar à ocho y mas por ciento, por el dinero, que se pone en las casas de hombres de negocios, con libertad de voluerselo à pedir y sacar quando al que lo puso le pareciere. Y estas costumbres ô tolerancias muchas veces pueden, y suelen escusar el pecado, y siempre bastan para escusar del todo su pena. Sic ille, quod Latinè vt sequitur. Sed supposito quòd plures (maior inquam pars) eorum, qui in Indijs degunt, sua pecunia lucrum aliquod quærunt, non est animus damnare penitus vti prauum illud, quod in vnaquâque Prouincia, iuxta prouentus & vsus illius fuerit introductum, & iudicatum licitum à grauibus Theologis, & vt tale à Magistratibus toleratum: bene enim dispicio sæpiùs Commercium huiusmodi laxitatibus indigere: & in ipsa etiam Hispaniæ Curia permittitur octo pro centum & ampliùs exigi ob pecuniam in domibus negotiantium repositam, cum libertate repetendi illam, quando ei, qui ipsam reposuit, visum fuerit. Et istæ consuetudines ac tolerantiæ multoties possunt ac solent excusare peccatum, ac semper sufficiunt ad pœnam penitus excusandam.

Iuxta quæ id, quod ab ipso priùs dictum [Iuxta quod de illius Assertis pronuntiatur.] fuerat, temperandum. Et quod ad Mohatras attinet ita quidem est apud citatos, in quorum pluribus certus non designatur locus. Et P. Rebellus Castellæ & Lusitaniæ leges adducens Lib. 9. Quæst. 7. nu. 7. pariter graues scriptores allegat contra [Mohatræ vt liceant.]ctum dictum approbantes, quando à vendente nulla reuenditionis imponitur obligatio, & cauetur scandalum, quod & ipse Pater amplectitur cum Nauarro scilicet, Mercato, & Siluestro. Ex quo fit iam non posse talem damnari sententiam, iuxta regulam de grauium Doctorum approbatione à Dom. Solorzano constitutam. Quod autem de lucro ob pecuniam datam additur, cùm aliàs admittatur, & Hispanæ Curiæ proponatur vsus, non est absolutè damnandum, nisi quando meri mutui titulum constat intercedere. Chiro [Chirographa vt vendi possint.]graphorum emptiones licitas esse probabilis sententia est, pro qua P. Lessius Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 21. Dub. 8. nu. 66. graues scriptores adducit, quibus annuit ipse, sicut P. Fagundez Lib. 5. de Iustitia Cap. 16. n. 11. §. Quinta, quia, licet post multas rationes pro ea adductas, oppositam tamquam sibi probabiliorem amplectatur. Similiter Mag. Acacius de Velasco Tomo 1. Resolut. 110. apud quem Mag. Sierra de Iust. & Iur. q. 77. arti. 1. dub. 5. Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 47. cum multis, quos allegat probabilitatem contestatur.

Quod de venditione maiori pretio pecu [De nonnullis alijs.]nia credita quàm numerata dicitur, indubitatum est, si nihil addatur speciale, ex quo iustificari id possit; & multi tituli apud scriptores occurrunt, pro quibus & Heuia in Curia Philippica Parte 2. Cap. 1. n. 16. qui textus & Auctores producit pro certissima huiusmodi resolutione. De pinnarum argentearum contractu dictum à Nobis Tit. 9. citato Cap. 3. & licitum esse probatum iuxta firma in materia ista, & à Doctoribus communiter recepta principia. In eo quod de torque aurea dicitur videtur alludi ad l. 22. Tit. 12. Lib. 5. Recopilationis, in qua venditio huiusmodi prohibetur, & ad contractum Mohatra spectat, & ita de illo pariter philosophandum. Tandem circa titulum lucri cessantis, si verè non cesset, nec sit cessationis periculum, de vsuræ nequit crimine dubitari. Quomodo autem possit contractus talis salua conscientia procedere, dictum à Nobis citato Tit. Cap. 9. præsertim à n. 105.

Specialis casus circa Prætorem assistentem Inuentario Mercatoris, qui decoxit.

OCcasione Consulatus multa huiusmo [Casus proponitur.]di accidere ad Regias aures delatum, vnde circa hoc curam ille debet peculiarem adhibere. Circa casum autem peculiarem, pro quo consultus nuper, iuuat doctrinalem subdere decisionem. Decoxit Mercator quidam, & ad faciendum Inuentarium eorum, quæ extabant, bonorum, Prætor aduolauit, auctoritatem ipsi collaturus. Sed ex parte decoctoris ab eo postulatum est vt ab ea cura desisteret, eo quòd cum creditoribus esset facta conuentio, nihil contra ipsum iudicialiter volentibus postulare. Et quia labore assistentiæ mille poterat octo regales emereri, illi sunt oblati destituro. Et visum quidem, [Pratores nihil possunt ob ea, quæ ad Officium spectat, speciale salarium reportare.] quia de licita est acceptatione dubitatum, eam non talem futuram, quia ad munus Prætoris spectat huiusmodi functio, siue illam per seipsum sit, aut per alium obiturus: pro ijs autem quæ talia sunt, nequit Prætor peculiare salarium requirere, & multò id potiùs, quando notabilis est adeò quantitatis. Ex quo fundamento probat D. Petrus Nuñez de Auendaño de exequendis mandatis Regum Parte 1. Cap. 17. nu. 2. pro executione sententiæ non posse Prætorem speciale salarium reportare.

Deinde pro acceptione tali deest penitus [Obiectioni cuidam occurritur doctrinali animaduersione.] titulus, & tituli fundamentum, labor inquam assistentiæ. Vbi dici nequit laborem dictum gratum Prætori futurum commodi tot octoregalium intuitu: qua ratione communiter Doctores affirmant teneri ad restitutionem eum, qui opificem iniustè detinuit ne labore suo quæ illi erant ad sustentationem necessaria compararet: licet enim non laborauerit, labor tamen illi gratus esset, quia fructuosus. Contra hoc enim est laborem Prætoris iustè impeditum, quandoquidem inter decoctorem & creditores iam erat vltrò citroque conuentum voluntaria penitus conuentione: quod cùm accidit, iudicis cessat officium, non secus ac si creditores vellent debita omninò remittere: illis enim non postulantibus, nihil ex officio possunt efficere Magistratus cùm ciuiliter agatur, & non criminaliter; & vbi non est actor, neque iudicium esse potest, vt est planum.

Id tamen contra hoc opponi posse vide [Oppositio ex lege Regni adducta ab Heuia.]tur, quod habet Ioannes Heuia in Curia Philippica Parte 2. Lib. 2. Cap. 11. nu. 21. vbi ait pactiones & conuentionès cum decoctoribus factas, qui ad Ecclesias aut Monasteria confugiunt, etiamsi bona aut libros non occultent, nullius esse valoris, quia ita disponitur in l. 6. tit. 19. lib. 5. Recopilationis. Vbi per errorem lex. 6. citatur, cùm tamen in eo Titulo quinque tantùm sint, vnde ad secundam videtur allusum, in qua de inualidatione dicta Catholici Reges nostri Ferdinandus & Isabella disponunt. Sed quidem non in ijs ter [Depellitur tenore illius adducto.]minis, de quibus Auctor prædictus, de confugientibus inquam ad Ecclesias & Monasteria sine bonorum aut librorum occultatione, vt ex ipsius tenore habetur manifestum, sic enim ibi, Y nos por la presente declaramos, los que ansi se alzaren, ser publicos ladrones, y verdaderos robadores &c. De his ergo ita subditur: Y otrosi mandamos que qualquier iguala y conuenencia ó transaccion ô remißion, que sea hecha despues de ansi alzados con los dichos sus acreedores, ô con otra qualquier persona, en perjuicio de los dichos sus acreedores, con qualesquier clausulas y vinculos y cautelas de qualquier manera que sean, que no valen &c.

Circa quod ita scribit Ioannes Matienzus [Fallitos inculpatos non comprehensos in illa. Matienzus] Glossa 1. nu. 2. In decoctore autem seu fallito lex nostra non procedit, si fraudem nullam commisit, vt in l. vlt. infra eodem, vtpotè qui nihil occultat, sed verè soluendo non est, vt ibi latiùs dicam. Sic ille, statim nu. 3. sic locutus: Fuga tamen sola absque asportatione bonorum sufficiens non est ad irrogandam pœnam legis nostræ, potiùs enim dicitur hæc latitatio, quàm fuga, vt in l. Fulciuius §. Quid sit latitare. ff. ex quibus caussis in posse &c. Sic dictus Auctor, videndus etiam citata à se l. vltima eodem Titulo, cuius & est communis scribentium doctrina. Cùm ergo hic, de quo agimus, talis esse videatur, vt ex subsecuta protinus conuentione colligitur, & ex derelictione bonorum in magna copia, vtpotè de quibus tale faciendum inuentarium, vt pro assistentia Prætoris in illius effectione mille fuerit octo regales habiturus; planè euincitur pœnam legis præfatæ de inualiditate pactionum & conuentionum ad eum, sicut ad similes minimè pertinere: sicut & quod sequitur de processu à iudicibus faciendo, vt istius, & aliarum legum pœnas exequantur.

SECTIO XIII.

Circa obligationem obseruandi Ritus pro Missæ celebratione quædam scitu digna. Ad dicta Tomo 2. Thesauri Tit. 16. nu. 110. 111. 206. & 207.

CVidam ex Nostris à nescio quibus [Scribendi occasio ex pia Sacerdotis cuiusdam responsione.] obiecta detentio in Missa ante Christi corporis sumptionem, dum illud in manibus habens prolixius orare videbatur. Quibus ille respondit: No tengo mejor rato en todo el dia. Non habeo per diem totum particulam temporis meliorem. Opportunius inquam spatium ad negotium animæ, ad vnum illud, quod solùm est necessarium pertractandum ad delitias puriores, vt gratum me reddam ei, quem mecum habeo dicenti delitias suas esse, cum filijs hominum esse, & nunquàm ita cum illis est, quàm cum sumendum se præbet. Hinc pro detentione huiusmodi quid faciat, quidúe videatur obstare, visum est hoc loco tradididisse, propria subiuncta sententia, nec leui quidem operæ pretio vt ex dicendis pietatis & veritatis alumnis apparebit.

Circa quod P. Dicastillus Tom. 1. de Sacra [P. Dicastillus vt reprobet detentionem ante Christi Corporis sumptionem.]mentis Tract. 5. Disput. 4. nu. 269. ita scribit: Hinc est etiam quòd cùm idem sit de cæremonijs atque de verbis, siue detrahendis, siue addendis, præter designatas à Pontifice, & inter alias cæremonias & ritus colendi Deum in Missa numerentur tria illa tempora orandi aut meditandi secretissimè, scilicet in Memento primo pro viuis & Memento secundo pro defunctis, ac tandem tertio post sumptionem Corporis, vbi in Canone Missæ dicitur in Rubrica illius. Quiescit aliquantulum in meditatione sanctissimi Sacramenti: Hinc inquam est, addere quartam orationem seu meditationem, & quartum tempus sic quiescendi, & orandi etiam mentaliter, esse nouam quamdam cæremoniam, quam tamen addunt aliqui plus nimium deuoti, qui antequàm sumant Corpus Christi in Missa per aliquod tempus cum illo in manibus perseuerant orantes: quod etiamsi mentaliter faciant in illo situ & habitu corporis perseuerantes, iam addunt alium similem cultum ei, quem posteà meditando exhibent ex præscripto Ecclesiæ post sumptionem eiusdem Corporis: quod ostendit illum esse peculiarem cultum ab Ecclesia præscriptum: Ergo nouum addunt contra Ecclesiæ præscriptum. Ideò illos appellaui plus nimiùm deuotos, vnusquisque autem in suo sensu abundet. Sic Auctor dictus.

P. Nicolaus Lancicius Tomo 2. Opusculo [P. Lancicius illam probat.]rum spiritualium: Opusc. 13. nu. 84. contraria graditur via ita scribens. Post hæc verba dicta (scilicet Corpus Dom. nostri IESV Christi &c.) aliquantulùm subsistendum est, vti subsistebant S. P. IGNATIVS, S. Xauerius, S. Philippus Nerius, & Bellarminus, & Claudius Aquauiua, Suarez, Gregorius de Valentia, & multi alij viri valde Sancti & docti. Et declaratum id esse à Congregatione Cardinalium Concilij Tridentini, legi Romæ ante 40. annos in manuscriptis Declarationibus huius Congregationis, nec id vetatur in Rubricis Missalis. Potest ergo tantillum Sacerdos tenendo supra patenam Sanctissimam Eucharistiam ad Christum Dominum per modum Colloquij mentalis dirigere affectus præcipuarum virtutum valde Deo acceptos, quos ex S. Scriptura, & historijs Ecclesiasticis scimus eximio Dei dono nonnullis seruis Dei conciliasse, & continere in se medullam quodammodo perfectionis & sanctitatis. Hæc ille, qui statim prædictos proponit affectus, sine longiori Sacerdotis mora, eximio fructu illius exercendos. Legatur, si illius sit copia, nam est qui legatur & relegatur dignissimus.

Dico Primò. Non est obligatio in rigo [Assertio 1. non esse obligationem pro detentione.]re alicuius detentionis post dicta verba, pro noua meditatione aut oratione. Probatur, quia in Rubricis nihil tale expressum habetur, & ratio satis commoda reddi potest; nam ante sumptionem præcedunt deuotissimæ orationes, tres inquam ad Christum in Sacramento directæ post dictum Agnus Dei, & proximior illa ter repetita Domine non sum dignus &c. quas Ecclesia sufficientes iudicauit, & ita pro sumendo sanguine non relinquit locum detentioni, nec in vsu illa habetur apud quemquàm ritè & rectè in celebratione huiusmodi procedentem; sed dicto, Sanguis Domini nostri IESV Christi &c. sumendus est, breui illa oratione sufficienti iudicata.

Dico Secundò. Quod à P. Lancicio [Assertio 2. illam esse licitam estenditur.] asseritur, conuenientissimè potest vsurpari: quod quidem cum P. Dicastillus non videatur assecutus, ita vt ex eodem audiuimus pronuntiauit. Et licet quod ad Diuos Ignativm & Xauerium attinet, dici possit sic quidem esse factum ab ipsis quia tunc non erant nouæ Missalis Rubricæ publicatæ: id tamen de alijs ab eodem Patre adductis dicinequit omnes enim post earum editionem floruerunt: signum ergo est contra illas non fieri in illa deuota quidem, sed non nimia, vt dicitur, detentione. Nec dici potest id factum virtute dictæ S. Congregationis Cardinalium: nam Congregatio non confert facultatem sic faciendi contra Rubricarum tenorem, sed declarat id non esse contra illas. Quod autem viris doctis Congregationis dictæ, & ab eâdem consultis, ita visum est, potuit etiam alijs probitate & sapientia præstantibus similiter arridere.

Neque fundamentum, cui P. Dicastillus [Fundamentum aduersæ partis infirmatur.] innititur, adeò inconcussum est, vt non possit responsione commoda multipliciter infirmari. Negatur enim nouum ritum introduci, sed id fieri quod est Ecclesiæ menti conforme: quandoquidem in Rubrica dicitur: & se inclinans reuerenter easdem ambas partes sumit: ad reuerentem enim sumptionem spectat, cuius non limitatur gradus, & in re tanta conuenientem admittit extensionem, vt cum detentione aliquali ad tremendum adeò Sacramentum accedatur, & sicut lingua, sic etiam mens suo non desit officio, nusquàm feliciùs admouendo.

Licet autem iuxta priorem Assertionem [Assertionis vtriusque conformitas.] stare possit vt sine mentali præuia oratione Sacramentum reuerenter accipiatur; dum tamen non limitatur reuerentiæ modus, & ea, de qua loquimur, adeò conueniens appareat, sitque quasi iure naturæ debita; nihil contra Rubricas habetur, sed iuxta illas sic orans & meditans conuenienter operatur. Quamuis autem pro sumptione sanguinis etiam quod ad reuerentiam attinet adijciatur, vbi tamen detentio nulla fieri debet, vt diximus, id quidem est post verba dicta: Sanguis Domini nostri IESV Christi &c. Ante illam autem iam meditatio præcesserat, dum post sumptionem Corporis iubetur Sacerdos aliquantulùm quiescere in meditatione SS. Sacramenti. Talis siquidem meditatio ad sanguinis etiam sumptionem sub propria specie ordinatur, vnde non dicitur, In meditatione Sanctißimi Corporis Christi, sed In meditatione SS. Sacramenti, quod ex vtrôque conflatur. Et est dignum animaduersione.

Dico Tertiò. Detentio, de qua agimus, [Assertio 3. Detentionem non esse futuram prolixam.] non debet esse prolixa. Sic P. Lancicius, & ab ipso adducti, pro huiusmodi praxi laudati, sicut & omnes qui communiter illam adhibent celebrantes. Id probo, quia orationes Communionem præcedentes sunt velut vltima dispositio ad illam, & ita non debent nimia interpositione mentalis orationis præcedere. Item surgens Sacerdos, qui post tres præfatas orationes genuflexerat, dicit: Panem cœlestem accipiam &c. Quæ quidem verba indicant futuram statim illius sumptionem. Prætereà non videtur decens vt sacerdos longum per spatium sine necessitate Christi Corpus habeat in manibus, vbi & circa Hostiam aliquid minus decens potest accidere, siue ex contrectatione & compressione ipsa, siue extrinsecùs incurrens. Vnde exponenda populo in altari inter vitreos circulos collocatur. Deinde quidquid agi tunc potest, adorando, petendo, promittendo, fieri valet Missa finita, in actione gratiarum: tunc enim intra se Christum habet sacerdos, vt cum eo possit feliciter negotiari. Tandem, post sumptionem Corporis Rubrica aliquantulùm solummodò quiescendum præscribit, ne nimiùm interrumpatur integritas sacrificij: Ergo & ad eumdem modùm dicendum est ante sumptionem: quia sicut non est conueniens nimiùm interrumpi, ita neque retardari, positis iam omnibus, quæ pro illius consummatione visa sunt Ecclesiæ Moderatoribus expedire.

Quia verò aliquorum proferri exempla [De quorumdam exemplis quid sentiendum.] possunt, qui longas in recessu Missas celebrantes diu Christi Corpus in manibus tenent profunda meditatione, & multoties effusè lacrymantes, qua in corporis & animi dispositione, quod ex historijs etiam habemus, peculiaribus solent à Deo fauoribus decorari, per quod videtur ostendi pietatem huiusmodi non ipsi displicere: Ad id dicendum potiùs esse admirandum, quàm imitandum, sicut & illud, quod à viro notissimæ sanctitatis frequenter factum scimus, qui post consecrationem quando iuxta id, quod in Rubricis disponitur, osculaturus erat altare, Hostiam osculabatur ipsam teneritudine animi singulari. Quod & in rebus quibusdam alijs obseruandum, vt est illud, quod in vita B. Felicis Capucini, qui lingua in frontibus feminarum signum Crucis efformabat ad dolorem capitis depellendum. O sanctam, sed non imitabilem simplicitatem! Eius memoria habetur in Martyrologio Romano die [Beatificati quidam in Romano Martyrologio conscripti.] 18. Maij, sicut & quamplurium aliorum Beatificatorum, videlicet B. Caietani Thienæi Clericorum Regularium Fundatoris die 7. Augusti. B. Raymundi Nonnati Cardinalis Ordinis beatæ MARIÆ de Mercede die 31. Augusti: qui & sancti nomine ibidem honoratur, cùm tamen constet non esse Canonizatum. Die etiam 25. Maij sic habetur: Florentiæ B. Magdalenæ virginis, Ordinis Carmelitarum, vita & sanctitate illustris. Et hoc quidem ante annos plures illius Canonizationis. Ex quibus venit ampliùs demonstrandum, quod in Amphitheatro n. 288. & seqq. Est à Nobis [Quid inde is feratur.] contra aliquos comprobatum, scilicet non esse argumentum Canonizationis memoriam alicuius sanctitate illustris in Romano Martyrologio contineri.

Circa Sanctorum cognomina vt queant in Sacris eorum Officijs pronuntiari.

NOn est noua quæstio; agitanda tamen hoc loco, quia his diebus specialis circa illam contentio extitit, an scilicet in Festo S. Francisci Xauerij, & S. Francisci Borgiæ, cognomina Xauerij, & Borgiæ exprimi in Collectis possint, & locis alijs Officij Sacri, vbi commodè id fieri valet, vt in Litanijs, & quando Lectiones secundi Nocturni ex communi sanctorum assumuntur: vt id, quod de ipsis dictum fuerit, alijs queat applicari.

Circa quod P. Quintanadueñas Tomo 1. Sin [Posse cognomina Sanctorum pronuntiari vt probet. P. Quintanad]gular. Tract. 7. Singulari. 38. affirmatiuam partem defendit, & non solùm licere asserit, sed expedire, quando sanctus, de quo agitur, aliter dignosci nequit, eo quòd alij sint eiusdem nominis. Fundamenta eius sunt.

Primò, vsus Ecclesiæ in multis: Diuos [1. Ex vsu Ecclesiæ.] enim Ioannem Baptistam & Euangelistam præfatis titulis discernit, sicut & Diuos Ioannem Chrysostomum, & Ioannem Gualbertum: tres Paulos, Apostolum, Confessorem, & Martyrem: duplicem Petrum, Apostolum & Martyrem, Martinum, Stephanum, Thomam, Catharinam, qua ratione ait Mariam Magdalenam ab alijs Magdalenæ compellatione distingui.

Secundò, quia in eo nulla est indecentia, & co [2. Ex conuenientia.]gnomina etiam in sanctis digna sunt veneratione. Nec leue in eo deprehenditur inconueniens, quòd Missam audiens, & nomen in ea sancti, quisnam ille sit nesciat, cùm multi sint eiusdem nominis. Vnde infert pro Diuis Francisco Xauerio, & Borgia sic faciendum, cùm non habeant Orationes proprias, ex quarum possint tenore dignosci, vt habent Diui Franciscus de Assissio, & de Paula.

Tertiò, auctoritate Illustrissimi DD. Andreæ à [3. Auctoritate magni Prælati.] Corduba Episcopi Pacensis viri doctissimi, Sacræ Rotæ Romanæ Auditoris, & sacrorum Rituum peritissimi, qui cognomen Loiolæ addidit in Beatificatione Diui Parentis Ignatii, asseruitque ita resolutum Romæ circa Sanctos alios, cùm in ea, vt diximus, esset Auditor.

Et licet (vt graues Doctores asserunt) ex suo genere materia grauis sit addere & adimire nouas preces aut cæremonias; at ijdem dicunt, quod si id quod additur aut tollitur, est quid leue, lethale non est, etiamsi scienter fiat. Sic dictus Pater, quem cùm referat P. Henao Parte 3. de [P. Henao vt videatur aduersari.] Sacrificio Missæ Disput. 28. nu. 72. illi obijcit eos, qui dicunt non esse lethalem additionem, pariter asserere esse venialem. Iuxta quod non stat eiusdem Patris assertio de licita, & expediente etiam multoties additione. Quæ obiectio videtur irrefragabilis, post quam sic addit: Audiui aliquos, qui adderent, sed contrarium est tutius. Quod probat, quia in omnibus ferè sanctis id seruat Ecclesia; cùm tamen rationes adductæ non sint tam obstrusæ, vt latere potuerint summum Pontificem, aut sacram Rituum Congregationem.

Dico Primò. Satis verosimile & proba [Assertio 1. pro affirmantis sententiæ probabilitate, reiectis P. Quintanæ fundamentis.]bile est aliqua cognomina addi posse, quando pro illis occurrit ratio specialis. Quod quidem efficaciter non probant adducta omnia à P. Quintanad. aliquando enim Orationes tales sunt, vt ad inuicem possint sanctis eiusdem nominis conuenire, vt constat in Orationibus pro Diuis Francisco Assissinate, & de Paula, vt eas recolenti constabit: vnde non video quomodo citatus Pater eorum distinctionem posse ex ipsis dignosci valuerit affirmare. Deinde ad designandam distinctionem sufficere dicitur id, quod illam indicat, etiamsi cognomen non addatur, vt in Diuis Paulis videre est; Confessor enim ex titulo Confessoris ab Apostolo diuersus agnoscitur, & Martyr ratione adiuncti fratris, Ioannis inquam, & sic in adductis alijs. Ergo similiter in Diuis alijs eiusdem nominis fieri potuit: etsi in quibusdam cognomen adiectum, non ea de caussa, sed ex alia debemus factum reputare. Si enim in D. Ioanne Chrysostomo nomen tantùm Ioannis poneretur, & in Diuo Ioanne Gualberto item; ex adiunctis Pontificis & Abbatis titulis discrimen erat inter eos apertum, sicut in Diuo Ioanne Pontifice & Martyre, ex additione Martyrij.

Quod autem de Diuo Francisco Xaue [Quid circa D. Franciscum Xauerium.]rio dicitur, iam locum non habet, cùm propriam habeat, & valde honorificam Orationem, in qua non est Xauerij cognomentum appositum, sed notæ tales, vt ex illis queat sufficienter agnosci, dum dicitur, Deum Indiarum gentes eius prædicatione & miraculis Ecclesiæ suæ aggregare voluisse. Et cùm in Litanijs, etiam in Sabbato sancto inter alios inuocetur Sanctos, quod de more haberi in Prouincijs Hispaniæ nostræ Societatis testatur P. Henao suprà nu. 64. quod & testari de hac possum etiam Peruuiana: satis apparet quis nam sit ille, non adiecto cognomine, cùm post Diuum constituatur Ignativm, & solùm id fiat in Societate. Diuus etiam Franciscus Salesius suas habet notas præter Pontificium titulum, qui [Specialis ratio ex Missis votiuis.] solus pro distinctione sufficeret. Et quidem solùm in Missis votiuis videtur locum habere ratio dicta: nam in Missis festiuitatum satis manifestum est ad quem Sanctum spectet Missæ celebratio: in votiuis autem parùm interest quòd audiens sciat aut nesciat, pro quo illæ Sancto celebrentur.

Maius habet pondus, quod citatus Scri [Maius ab auctoritate præsidium.]ptor adiungit de resoluta Romæ quæstione, quod tantus est testatus Antistes, & pro re fauorabili, nec tertij præiudicium importante, debet esse sufficiens, saltim vt probabiliter procedatur, & tutò, vt P. Henao videtur admittere dicens contrarium vsum esse tutiorem: hac enim ratione Auctor ipse id, quod de Collecta, & famulos tuos &c. in Hispania cum ea diuersitate admissa, de qua ille à num. 45. proponit, pro qua & P. Mascarensas de Sacramentis, Tract. 5. à num. 448. tutum arbitratur, cùm reuera tantùm probabile sit quo ad plura, & suis difficultatibus aliqualiter implicatum.

Quibus addi potest, in ipso Canoniza [Ex forma Canonizationis vrgetur.]tionis actu, & constantissima velut forma, cognomina Sanctorum à Pontificibus proclamari, vt liquet ex Bullis pro S. Hyacintho Polono, S. Raymundo de Peñafort, S. Ignagio Loyola, S. Francisco Xauerio, S. Thoma de Villanoua, & alijs. Cùm ergo in actu illo omnium solemnissimo ita fiat, neque indecens quidquam in eo appareat, ex eo videtur non obscurè colligi, neque in adiectione, de qua agimus, quidquam indecentiæ, aut Ecclesiæ ritibus minùs consonum reperiri. Et roborari etiam potest ex eo quòd in Ka [Et aliunde.]lendario, & Romano Martyrologio Sancti suis cum cognominibus frequenter apponuntur, vt ex nuper adductis constat, ex quibus D. Raymundus D. Franciscus, & D. Thomas id apertè demonstrant. Diuus Hyacinthus etsi Polonus in Canonizatione dictus, solo nomine insignis proponitur, quia Polonus proprium cognomen non est, & quod illud fuerit non habetur exploratum. Pro Diuo autem Ignatio visa est satis singularis maiestas Fundatoris.

Dico Secundò. Non est generaliter ad [Assertio 2. id non generaliter admittendum.]mittendum posse Sanctorum cognomina omnibus indifferenter in Sacris Officijs adnecti. Id probo, quia sine fundamento talis procedet assertio, siquidem stylus Ecclesiæ id non patitur, & ratio, quæ pro licita additione adducitur, ad id se non extendit, cùm ex sola necessitate distinguendi Sanctos desumatur, sintque modi alij, quibus talis possit distinctio constare, vt remanet comprobatum. Et quidem D. Ioanni Chrysosto [Diuo Ioanni Chrysostomo, & Gualberto cur additum cognomen.]mo non est eo ex capite cognomen in Oratione locatum; sed quia Ecclesia voluit eum sic honorare, cùm cognomen illud non ex paterna origine veniat, sed ex præclara in dicendo facultate, quod & inter Ethnicos Dio est assecutus. De Diuo autem Ioanne Gualberto ea esse ratio potuit, quòd sola de illo in Missa Commemoratio fiat, cùm sit Religionis Fundator, & ita in illa aliquid addi honorificum oportuit, Gualbertorum enim genus satis illustre fuit, & additio de singularitate notabilis. Licet autem alij sint Abbates eiusdem nominis, vt S. Ioannes Climacus, de quo Romanum Martyrologium die 30. Martij. & Constantinopolitanus, de quo die 27. Aprilis: cùm illos tamen Ecclesia non celebret, pro distinctione ab ipsis non erat additamentum cognominis necessarium.

Dico Tertiò. Cognomina aliqua conue [Assertio 3. Quibus & quare adijciendum.]nienter possunt in Collectis & Officio Sanctorum quorumdam adhiberi, quia scilicet illustria sunt, & sic Regna, Prouinciæ, Religiones, & magni ex eodem genere Principes deprecantur. Sic Gusmani cognomen, quod nobilissimum in Hispania, Diuo Dominico adnecti potuisset, sed quia id in more non fuit, non videtur stare posse circa hoc nouitas inculpata. Borgiæ etiam cognomen illustrissimum est, quod Diuo potest conferri Francisco, sicut & cognomen Xauerij Francisco alteri, vtrique nostro. Et ita pro hoc habetur in Collecta à S. Congregatione Rituum approbata in Nauarræ regno, de qua suprà. Sicut & pro S. Petro Nolasco Fundatore sacræ Religionis beatæ MARIÆ de Mercede pro tota Ecclesia autem cognomina talia non sunt, vt ex illis quidquam specialis honoris Sanctis, qui nominantur, accrescat, vt Diuo Antonio, quòd dicatur de Padua, Diuo Francisco de Paula, Diuo Thomæ à Villanoua, patria genitoris, Diuo Petro de Alcantara, & sic de nonnullis alijs. Diuus Thomas, clarissimum Theologiæ iubar, meritò posset cum Aquinatis præclaro titulo nominari, sicut & B. Aloysius Gonzaga, & B. Stanislaus Kostka, vt de Loyola taceam, de quo iam dictum. Omnium excellentissimum cognomen Diuæ Teresiæ cœlitus attributum, scilicet à IESV, vnde & conuenientissimè posset adiungi, sicut & Beato Ioanni Dei, & huic potiùs, quia multi Ioannes sunt, & vnica Teresia publicis ab Ecclesia honoribus decorata, iuxta eorum mentem, de quibus suprà, ad distinctionem in negotio præsenti esse præsertim attendendum arbitrantium, sua cum probabilitate loquentium, quam eorum nolumus sententiæ denegare, quod in vno Chrysostomo censeo penitus improbandum.

Circa Collectam, & famulos tuos &c. ex discussio vtilis.

DE illa dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 16. [Obligationem esse sub mortali non nominandi in Canone Superiorem Religionis.] num. 110. & in Additionibus num. 118. Vbi adduximus Declarationem Pij V. vt non liceat in Canone Missæ Superiorem: vbi nominandus Antistes, cum Auctoribus de eo agentibus, & censentibus esse lethale peccatum, quibusdam reclamantibus, in huiusmodi mutatione, minimè tamen audiendis: sic enim expressè Pontifex. Quia verò de solo Canone videtur locutus, dubium inde subortum, an in Collecta prædicta eadem subsit obligatio, & sic de alijs non Religiosis Congregationibus: circa quod & nonnullæ aliæ moueri possunt quæstiones. Sit ergo.

Prima circa mutationem dictam in Re [In Collecta non ita aliquorum sententia.]ligiosis, & in illis non procedere declarationem dictam magis ex professo quàm alij probandum sibi assumpsit P. Mascarenhas de Sacramentis Tract. 5. à nu. 454. quem sequitur P. Henao Parte 3. de Sacrificio Missæ nu. 71. qui nu. 45. Auctores de hoc tractantes adducit: si de eo, vt ille inquit, esset antiqua consuetudo. Eorum fundamentum est, quia in citata Pontificis Declaratione solùm de nominatione in Canone prohibitio extat: in Collectis autem permittitur solita oratio pro Rege, prole regia, & exercitu, vbi alia, quæ addi solent, intelligenda veniunt. Si ergo solita sit Superioris in Religione mentio, nihil contra tenorem Declarationis habebitur. Ex quo infert P. Mascarenhas Episcopum non posse circa hoc se intromittere, neque Regulares teneri ipsi obedire limites suæ potestatis transgredienti. Concludit autem P. Henao dicens fore laudabilius, si Religiosi, quibus in vsu fuit nominare suum Generalem, conformarent se plerisque alijs Sacerdotibus Regularibus & sæcularibus in non nominando nisi Episcopum loci.

Dico Primò. Satis verosimile est in De [Assertio 1. contrarium esse verosimile.]claratione prædicta prohibitionem nominandi Generalem Religionis extare. Probatur, Quia de eo facta est ab Hispaniarum Nuntio apud Pontificem consultatio, & ita quod in responsione continetur, ad idem est referendum. Cùm ergo post Declarationem circa Canonem id habeatur, quod diximus, scilicet nec in Collectis Missæ posse aliquid addi sub eadem pœna, præter orationem solitam pro Rege &c. Ad exclusionem nominationis indebitæ Superiorum Religiosorum referri debet: aliàs non videtur cur addi debuisset. Quòd si solita nominandi illos obseruantia approbata est; ex eo fiet, non benè Religiosos facturos, si eâ relictâ, Episcopi faciant mentionem: quia consuetudo hæc approbata non est, sed quæ pro Generali nominatione stabat: neque illis licet vna consuetudine dimissa aliam inchoare. Et ita quod admonet P. Henao non videtur locum habere posse, si iuxta eius antecedens placitum sit negotium huiusmodi transigendum.

Dico Secundò. Nominatio talis imper [Assertio 2. Impertinentem esse additionem.]tinenter videtur addi. Probatur, Quia offensionem caussare potest, vt constat ex Edicto Conimbricensis Episcopi, de quo P. Mascarenhas. Item nominatio ista proptereà adhibetur, vt superior Ordinis commendetur Deo: Atqui hoc in alia particula Collectæ continetur, vbi scilicet dicitur, & nos: illud enim non ad priuatam Sacerdotis personam refertur, sed ad Congregationem, iuxta illud, quod ferialibus habetur in precibus: Memento Congregationis tuæ &c. Cuius est sacerdos membrum: & ita cùm commendatur Deo, illius Caput præsertim diuino conspectui cum benedictionum cœlestium desiderio præsentatur. Circa quod sacerdos intentionem suam coràm Deo debet antecedenter protestari futuram semper talem, & iuxta eam sine mora aliqua in deprecatione procedere. Item cùm Antistitis nomine veniat etiam Generalis, vt ex Grammatica notum, vnde & commune etiam feminis est, licet etiam pro Monialium Præfecta sit nomen Antistita: quando Antistitem Religiosus sacerdos nominat, ad Generalem potest se intentio illius extendere: etiamsi Antistitis Episcopi proprium nomen enuntiet, ad id intentione, vt diximus, conformata.

Dico Tertiò. In nominatione dicta vi [Assertio 3. videri in eo peccari grauius.]detur grauiter peccari. Probatur ex Declaratione Pontificis, qui mortale esse asseruit, quando id fit in Canone Missæ: quod tamen non esse ratione Canonis, ex tenore Declarationis compertum habetur, dum immediatè prosequitur: Cùm sit ad vnguem Missale obseruandum. Sed quia sunt qui aliter sentiant, vt citato loco Additionum dictum, sit ita vt volunt, & vnusquisque in suo sensu abundet. Addendum tamen id, quod non immeritò à P. Dicastillo animaduersum Tomo 1. de Sacramen [P. Dicastilli prudens admonitio.]tis Tract. 5. Disput. 4. n. 268. quòd cùm oratio in hunc finem adhiberi debeat, vt colatur Deus, & impetretur ab illo quod petitur: stultissimum esse adhibere ad id medium, quod non ad cultum, sed ad culpam: non ad placendum, sed ad displicendum: non ad impetrandum & merendum beneficium, sed ad supplicium potiùs & pœnam, tamquàm culpa, licet venialis, deseruit: immò aliquoties poterit esse mortale, si publicè talis oratio adhibeatur, ob scandalum quod iudicio prudentis discernendum est. Sic ille censet: & quod de mortali ait, in casu nostro tunc timeri poterit, quando Episcopus die aliquo festiuo adfuerit, & non nominari se, sed Generalem audierit.

Sed contra id, quod diximus Assertione 2. [Obiectio ex illo & Nos in Collecta extante cum notanda solutione.] obijci potest id, quod habetur in Collecta Collegij Salmanticensis, de quo P. Henao num. 45. sic enim in illa: Nos, & Societatem nostram. Ergo illud Nos ad Congregationem, cuius sacerdos est pars, non est referendum. Ad quod dicendum non videri illud Nos ad priuatam personam sacerdotis referri, sic enim non deberet Societatem præcedere, sed eam sequi. Et idem videtur dicendum si de Collegio sit sermo: sicut in Canone Missæ priùs oratur pro Ecclesia, deinde pro Papa, Episcopo, & alijs, cum aliquibus in speciali, de quibus in Memento. Sed quia in Collecta, vt communiter profertur, extat illud & Nos, quod non semper videtur ad Congregationem aliquam spectare, cuius sacerdos sit pars, visum est pijs & doctis Patribus illud non omittere, & expressam Societatis compellationem adhibere, in quo sibi visi sunt probabiliter procedere: sed certè eorum exemplum non sunt aliæ Societatis Prouinciæ secutæ, & in hac nostra nihil tale vnquàm vsurpatum. Illud etiam speciale in Collecta prædicta, pro Serenissimis Collegij Fundatoribus Philippo Tertio, & consorte Margarita commemorationem attexi, quod Rubricæ Missalis videtur aduersari, dum. §. 7. n. 6. dicitur in penultimo loco commemorationem pro Defunctis apponendam. Sed dici potest id intelligendum quando oratio est solùm pro Defunctis. Et prætereà, quia non apparet qua sit auctoritate Commemoratio talis adiecta, id non sine illa factum debemus nobis persuadere: cùm res acta sit inter eos, quos in rebus istis, sicut & in alijs, præcipuæ sapientiæ laude scimus commendari. Pro quo & citatus scriptor nu. 70. vbi & non omnes commemorationem dictam vti licitam probasse, & pro vsu admisisse testatur.

De Collecta pro Jndijs, quid speciale.

AD secundam hoc potest Quæstionem [Collecta pro Indijs ex Synodo Limensi.] pertinere, circa quam id opportunè succurrit, quod habetur in Synodo Diœcesana Limensi Lib. 3. Tit. 7. Cap. 12. sic enim ibi ex vulgari lingua Latinus tenor: & quia in Collecta, quæ per Sanctitatem Sixti V. fel. record. post Orationes Missæ dicitur, & incipit, & famulos tuos, conuenit non esse varietatem in verborum serie, neque in tempore, quo dici debet: Mandamus. S. S. A. vt deinceps, & dum non fuerit à sua Sanctitate aliud ordinatum, in omnibus partibus, in quibus dicta fuerit, sit iuxta formulam hîc exhibendam, quæ ex vero exemplari desumpta est, quod ex Hispania typis expressum est adductum, & quòd semper dicatur in fine vltimarum Orationum Post communionem, non obstante qualibet consuetudine, quæ in contrarium extet. Post hæc sic sequitur

Trasumptum verum Collectæ.

Et illud apponitur, seq́ue habet in hunc modum.

Et famulos tuos Papam. N. Philippum Regem nostrum, Reginam, & Principem nostrum, cum prole Regia, populo sibi commisso, & exercitu suo. Antistitem nostrum. N. Proregem nostrum N. nauigantes, & nos ab omni aduersitate custodi: pacem & salutem nostris concede temporibus, & ab Ecclesia tua cunctam repelle nequitiam, & gentes Indorum gratia tua illuminentur, & in fide Catholica confirmentur, Paganorum & Hæreticorum, quæ in sua feritate confidunt, dexteræ tuæ potentia conterantur, fructus terræ dare & conseruare digneris. Per Dominum nostrum IESVM Christum filium tuum &c.

Ex quo habemus non sine fundamento [Circa illam notatu digna.] Auctores aliquos asseruisse pro Collecta dicta in Hispania Pontificiam concessionem non extare, quam citati improbant Patres; adducta siquidem ex concessione Sixti V. habetur Diœcesanæ Synodi attestatione; in qua pro Indijs illud habetur: Proregem nostrum. Nauigantes, & gentes Indorum &c. Cùm enim Prorex supremus Regni gubernator sit, & Regijs prærogatiuis emineat, meritò pro illo oratio fit, cùm à P. Henao suprà dicatur in aliquibus oppidis, quæ ad Dynastas spectant, eos in Collecta solitos nominari. Qui etiam affirmat in portubus post nomen terræ addi & maris, scilicet vt fructus terræ & maris dare &c. Vnde & conuenienter in Collecta pro Indijs additum Nauigantes, cùm earum felix status à fortunata nauigatione dependeat. Circa gentes autem Indorum satis est conuenientia comperta, cùm ex earum conuersione adeò ingens nouæ prolis facta sit & speretur accessio in Christi Ecclesia, noui mundi detectione. Quod autem de paganis & hæreticis additur, & in quibusdam Hispaniæ locis dici solitum: Quæ in sua feritate confidunt, iam diu est, ex quo frequenter omittitur, quia non omnes eorum gentes feræ sunt, etiamsi de paganis sit sermo: feritas enim agrestem, Syluaticam & indomitam indolem in hominibus designat, vti qui ferarum more impetu atroci ferantur, pro quo Grammatici consulendi.

De obligatione circa Collectæ recitationem.

SIt hæc quæstio tertia, in qua videtur di [Diuersæ circa obligationem sententiæ.]cendum nullam esse obligationem, cùm ex priuilegio recitationis huiusmodi facultas habeatur; priuilegijs enim vtimur, cùm volumus, sed cùm priuilegium personale tantùm non sit, locus est dubitationi. Et non defuerunt, qui lethale peccatum in omissione huiusmodi incurri fuerint arbitrati, quos sine expressione nominum refert P. Quintanad. Tomo 1. Tract. 7. Singul. 35. n. 1. quod tamen non crediderim generaliter assertum, sed si totali omissione, aut ferè totali contingat, cùm oppositum nullo solido fundamento niti videatur. Alij è conuerso neque venialem culpam in omissione secundùm se sumpta deprehendunt, ex quibus Laurentius Vander apud citatum scriptorem nu. 7. qui nu. 5. ait fortè esse peccatum veniale, cùm tamen n. 6. absolutè asserat veniale esse, & bonis rationibus ad probationem vtatur. Quem impugnat P. Henao nu. 68. nullum in eo peccatum agnoscens, quia videmus frequentissimè omitti à sacerdotibus valde pijs & diligentibus in adimpletione omnium, quæ ad Missam spectant. Quod & priùs tenuerat P. Mendus Disquisit. 7. de Ordinibus Militar. Quæst. 11. §. 1. n. 108.

Dico Primò. Trinam recitationem o [Assertio 1. circa trinam in eadem Missa recitationem.]mittere, quàm apud Ecclesias Cathedrales quasdam in vsu esse aliqui testantur Auctores, quod & ego in aliqua deprehendi, nullum peccatum est. Probatur, quia pro obligatione nullum extat fundamentum, & aliqualis in eo apparet abusus, quandoquidem iuxta Ecclesiæ morem nulla repetitio talis admittitur, & ita circa hoc Rubricæ extant, vt scilicet nulla oratio bis, immò neque Antiphona, aut versiculus proferatur. Ex quo fundamento asserit Vander adductus à P. Quintana suprà n. 8. quòd si in Missa dicta fuerit Oratio A cunctis, in Collecta & famulos, omittendum sit illud Pacem & salutem vsque ad Conterantur. Et si dicatur Ecclesiæ tuæ, illud & ab Ecclesia tua vsque ad verbum dictum. Quæ citatus Pater ait frequenter non obseruari, quia ignorantur, aut quia in opinione sunt posita, vbi & addere consequenter debuit omittendum Pontificem, quando Oratio pro illo præcessit, sicut & Regem, quando similiter pro illo antecessit oratio, quæ quidem vna illarum est, quæ ad libitum dici possunt.

Dico Secundò. In totali, aut ferè totali [Assertio 2. obligationem sub veniali statuens.] per annum omissione aliquod veniale peccatum admiscetur. Probatur, quia nulla afferri rationabilis caussa potest talis omissionis: vna siquidem tantùm est, scilicet priuilegium esse, & sic voluntariam iuxta illud operationem. Atqui priuilegium hoc vtilissimum est, Regibus nostris gratissimum, quorum nos debet felix status habere solicitos, à quo & noster pendet; in vsu apud omnes, cuius & omissio non sine aliquo scandalo potest continuari: Omissio autem huius generis venialem culpam importat, qualis esset in eo, qui nullam lucrari Indulgentiam conaretur, eo quòd pura gratia sit: & in illo, qui audito signo pro salutatione Angelica, in Virgine salutanda pigritaret. Semper enim in huiusmodi omissionibus culpabile aliquid admiscetur.

Dico Tertiò. In Festis, in quibus vna [Assertio 3. Quando sit licita omissio.] tantùm recitatur Oratio sine culpa stare omissio potest, vt in Duplicibus, & etiam quando in illis plures sunt Orationes dicendæ, vt in Festo Natiuitatis Virginis, Inuentionis S. Crucis, S. Iacobi Maioris, & quorumdam aliorum sanctorum, quia id per accidens est in Duplicium qualitate. Item quando multæ occurrunt Commemorationes, vt infra Octauam Natiuitatis, & in Sabbatis quatuor Temporum. Quo euentu finita vltima oratione potest mentaliter dicta Collecta resumi, ne illius fructu careant in ipsa contenti, quod est dignum animi ad hæc laudabiliter attenti, & Christiana feruentis charitate. Solet autem in magnis [Quid circa magnas festiuitates.] etiam Festiuitatibus dici eo quòd tunc ij adsint, de quibus in ipsa mentio, quod eorum venerationi defertur: & licet Episcopus videatur laicalibus potestatibus præponendus, sicut in Canone, vnde & non defuerunt, qui ita fuerint arbitrati; ordo tamen in ea extans omnino seruandus est, quia gratiam istam voluerunt Pontifices Hispanis Principibus vti de Ecclesia singulariter bene meritis indulgere. Neque in alijs exempla deficiunt: Concionator enim priùs Proregem, quàm Episcopum vsitata forma salutat, & cùm extra Ecclesiam concurrunt, loco ille præcellit, in quo & diuinus respectus interuenit, quia iuxta Apostolum Rom. 1. v. 1. Non est potestas nisi à Deo: [Rom. 1. v. 1.] quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt.

SECTIO XIV.

Circa Constitutionem Pij V. Si de protegendis adnotata nonnulla.

P. Bordonus Tomo 1. Cap. 29. exposi [Constitutionem esse odiosam quasi certum statuit P. Bordonus.]tionem habet Constitutionis prædictæ, & conformem quidem nostræ Tomo 2. Thesauri in Additionibus extanti num. 190. & seqq. & n. 2. ita scribit: Alterum est (ex duobus scilicet præsupponendis) Bullam, licet sit in fauorem Catholicæ fidei, & religionis Christianæ, quibus aliquid maius excogitari non potest; nihilominùs esse odiosam, & in materia stricta, consequenter ex vulgatis iuribus, & esse pressè, propriè, & strictè intelligendam, & non esse faciendam in ea extensionem de persona ad personam, de delicto ad delictum, quæ in illa non exprimantur. Est enim hoc communè apud omnes, quòd non fit extensio in pœnalibus de delicto ad delictum, neque à persona, ex allegatis suprà Cap. 23. n. 21. 30. 47. & 51. & in terminis docet Carena par. 2. tit. 13. n. 5. Sic ille, id vti certum suppo [Oppositum alij. Diana.]nens, quod reuera non est tale. Vnde Diana Parte 4. Tract. 8. Resolut. 12. vers. Verùm, contrariam, ita scribit: & aduertant etiam DD. Inquisitores quòd dicta Bulla Pij V. condita fuit ob publicam vtilitatem, vnde latè interpretanda & extendenda, vt bene docet Aloysius Riccius in Decision. Arch. Tomo 1. Decis. 74. n. 4. Sic ille. Quæ sententia, cùm adeò probabilis sit, & Tribunali sancto faueat, credibile satis est à Qualificatoribus & Consultoribus præferendam, & iuxta illam consequenter D. D. Inquisitores acturos; vnde perinde est ac si res esset penitus explorata; nisi in raro aliquo casu, ob occurrentes circumstantias iuxta oppositam conuenientius visum fuerit operari. Tantùm abest vt illa debeat tamquàm certum præsuppositum stabiliri; licet non inficier esse probabilem, pro quo videri possunt, quæ dicta à nobis citato Tomo Tit. 12. n. 46. & seqq. Quomodo autem eo quòd Constitutio fauorabilis sit, locum habere possit extensio, accuratè quando casus occurrerit dispiciendum, quia etiam in fauorabilibus non semper de persona ad personam, neque de casu ad casum, potest extensio sustineri.

Pergit citatus scriptor, & n. 13. vers. 2. [De perterrefactione quid tenendum.] de perterrefactione agens affirmat in Constitutione prædicta illam intelligi, quæ accidit, quando metus grauis incutitur cadens in constantem virum, quia in Iure nulla habetur ratio motus leuis, quod & dictum à nobis citato loco num. 203. cum Zanardo, Diana, & Carena. Vt autem me [Quinque ad metum gtauem requisita.]tus dicatur cadens in constantem virum, quinque requisita ex P. Thoma Sancio proponit Lib. 4. de Matrim. Disputat. 7. nu. 10. suntque. 1. Quòd sit grauis. 2. quòd probabiliter immineat. 3. Quòd perterrefaciens sit potens executioni mandare malum, quod comminatus est. 4. Quòd sit solitus exequi minas, & non iactator. 5. Quod perterrefactus non possit facile occurrere malo.

Quæ quidem non ita accipienda, sunt, [Sine illis posse pœnas Constitutionis incurri.] vt huic debeant negotio semper adaptari, quandoquidem licet in perterrefactione non concurrant omnia dicta, potest quis pœnas Constitutionis incurrere. Vnde si ignotus aliquis accedat minas graues intentans, de cuius conditione non constet, & an illas exequi sit solitus ignoretur, non videtur quomodo talis possit à pœnis in illa contentis excusari. Vnde non obstat quod ex Zanardo adducit Diana suprà. vers. Non desinam, quòd scilicet multi minantur etiam viles & infames, sed eorum minæ à familia armata Inquisitorum paruipenduntur. Nam licet armatæ familiæ non nisi temerarius quispiam se possit opponere; temerarij tamen aliqui sunt, & qui possint non parùm negotij ministris etiam armatis facessere, & si non irrumpat, comminari mortem potest securiùs infligendam, cùm tamen ignoretur, vt dixi, an talis sit, qui minas soleat executioni mandare. Et quicumque ille sit, non est dubium posse & debere à S. Tribunali puniri; & cùm Constitutio fauorabilis sit, ad eum casum attentis circumstantijs extendi grauium inflictione pœnarum. Et quidem licet ad perterrefaciendos ministros plus videatur necessarium, quàm vni possit aduersanti conuenire; non ita ad perterrefaciendum testem, in quo etiam contra Constitutionis tenorem agitur, & ita sic agens eius pœnis se præstat obnoxium.

Enodatio casus peculiaris.

REligiosus inexcusabili commotione a [De impediente lectionem Bullarum ad S. Inquisitionem spectantium.]pud Deum & homines in caussa fuit vt non legerentur Constitutiones ad S. Inquisitionis Tribunal spectantes, contra Decretum Vrbani VIII. qui pro eo Feriam. 6. post Octauam Assumptionis Deiparæ designauit. De quo quæritur an pœnas præfatæ Constitutionis incurrerit. Circa quod aduocari potest id quod citatus P. Bordonus tradit Cap. 28. Quæs. 7. vbi de Religioso agit, qui accusauit Commissarium quemdam coràm laicali Magistratu, eo quòd Bullas prædictas legerat coram quibusdam vocalibus ad id commodioribus iudicatis, vtpotè secretum seruaturis, quia intra dominium erat cuiusdam Principis, à cuius ministris talis fuerat lectio prohibita. Et respondet negatiuè, quia non offendit Ministrum designatum pro Officio S. Inquisitionis, vt exigit Bulla. Quòd si esset Officialis, proculdubio puniendus esset iuxta illius præscriptum, quia offendisset Officialem huius Tribunalis in caussa fidei. Ex qua resolutione idem videtur in casu nostro dicendum. Sed quidem cùm Constitutio fauorabilis sit, vt diximus, & eadem videatur esse ratio in Ministro designato & non designato, probabile apparet oppositum, quia & lector quicumque est Minister vagè designatus, & offensio eius in S. Tribunal conuincitur redundare. Quod obseruari oportet ad quorumdam audaciam retundendam.

Circa obligationem legendi præfatam Constitutionem Vrbani VIII. cum alijs in ipsa contentis.

DE hoc agit præfatus scriptor citato Cap. [Tempus pro illa vt computandum.] 28. apud quem Decretum habetur eiusdem Pontificis die 11. Februa. 1638. vt dictarum Bullarum lectio, pro qua, vt diximus, Feria. 6. post Festum prædictum designatur, & eius Octauam; per totum residuum mensis Augusti possit differri. Verba Decreti sunt: Extendi per totum mensem Augusti. Vbi mens videtur esse Pontificis vt intra mensem dictum possit satisfieri. Vnde non videtur congrua expositio citati Scriptoris, qui nu. 9. ad diem nonam Septembris residuum illud extendit. Iuxta quod videtur in prolectione tali non esse certum diem designatum post dictam Feriam 6. vnde & videtur posse anteponi intra mensem eumdem, quia melior est anteposita præcepti adimpletio, quàm illius prorogatio, sicut gratior est anticipata solutio: quod videri poterit non improbabile alicui. Nihilominùs securius est anticipationibus huiusmodi non vti, quia pro illis certa non habetur coniectura. Neque id, quod de anticipata solutione dicitur, semper habet locum: & quod ad præcepti adimpletionem attinet, manifestum est, eum, qui ieiunium, aut Missæ auditionem anticipat, præceptum non adimplere. Verosimilius illud, si Octaua in Feriam sextam incidat, posse Completorio dicto obligationi lectionis satisfieri, iam enim finito Officio, etiam & Octaua videtur finem rationis habuisse.

Dubitatum à nonnullis ex Nostris [De quasi abbreuiata Congregatione Societatis.] an quando in Prouincijs Indiarum sine Prouinciali Congregatione iuxta illarum priuilegium, Procurator iturus Romam eligitur, lectionis istius vrgeat obligatio & videtur proculdubio non vrgere, quia pro eo non habetur in citata Vrbani Bulla fundamentum, sic enim ibi: & insuper in quocumque Generali ac Prouinciali Capitulo, Conuentu, Diœta, vel alia quauis ratione nuncupato Capitulari congressu, suos subditos ac Religiosos commonere &c. Nihil autem tale in dicto congressu, qui paucorum esse solet; verificari potest, qui neque Generalis, neque Prouincialis est, sed quasi abbreuiata Congregatio Prouincialis, vt habetur in Formula §. 39. Dictio enim Quasi, vt apud Barbosam videri potest in [De dictione Quasi.] Tractatu de Dictionibus Dict. 311. vbi pro eo quamplures Doctores congerit, natura sua improprietatem, fictionem, & diminutionem significat.

Tomo 4. Decisione 178. in fine inquirit [Circa Superiorem absentem sententia Bordoni.] P. Bordonus, An Superior absens pro eo tempore, quo supradictæ Bullæ legendæ sunt, si omittantur ab eius Vicario, ipse incurrat pœnas, an Vicarius? & respondet sic: In eo casu neuter reus est pœnarum: Non Superior, quia cùm absit, non potest incumbere lectioni, nec antequàm discedat tenetur id monere suum Vicarium vt procuret earum lectionem, quia hæc diligentia non exprimitur in Bullis: ergo illis imponenda non est. Vicarius verò de Iure eas pœnas non incurrit, quia non venit nomine Superioris, quo intelligitur tantùm Superior immediatus Monasterij. Sic ille. Sed caueant Re [A cuius praxi cauendum.]gulares ad praxim doctrinam istam aduocare, quæ vt credo illos non reddet impunitos. Superior recedens à Monasterio ea, quæ magni momenti sunt, suo debet Vicario specialiter commendare, cuiuscumque generis sint, & eo essent præsente necessariò peragenda, vt est lumine naturæ notum, vnde pro eo non est peculiare aliquod præceptum Superiorum maiorum requirendum. Diligentia autem huiusmodi in eo maximè, de quo agimus, negotio necessaria est, cùm adeò seriò, seuerè, & grauiter ab Apostolica Sede, vtpotè circa rem summi ponderis, requiratur: aliàs pro ea molestia deuitanda possent superiores se paulò ante instantiam temporis, in quo vrget obligatio, non admonitis Vicarijs absentare: quod quidem quàm sit absurdum satis elucet. Vicarius etiam obligationem dictam non ignorans, & ad functionem istam in Superioris absentia plenam habens facultatem, meritò dici potest venire nomine Superioris, neque aliud de mente Pontificis videtur posse præsumi, qui hic & nunc lectionem vt rem momenti præscribit, ad quod parùm interest, quod ab hoc vel ab illo executio præcepti disponatur. Video rem disputationi propositam non carere speculabili ratione; sed vt dixi, curandum omninò ne transgressio eam improbabilem cum omittentium dolendo grauamine manifestet.

Circa Priuilegia concernentia causas S. Inquisitionis vtilis excursio.

PRo eorum reuocatione extat Bulla Pau [Duæ Pontificum Bullæ priuilegiorum reuocatoriæ in S. Inquisitionis caussis.]li V. de qua Nos alibi, & Vrbani VIII. apud Bordonum Tomo 1. Cap. 27. & in priori quidem non ita stricta & generalis reuocatio est, cùm in illa tantùm præcipiat Pontifex vt Superiores Religionum in caussis hæresis, aut suspicionis de illa se minimè cum suis subditis intromittant, iudicium illarum assumentes, vt facere Inquisitores solent, neque illos impediant quo minùs de hæresi suspectos possint Inquisitoribus, vel Ordinarijs locorum vicinioribus, liberè denuntiare, non obstantibus quibuscumque Prædecessorum concessionibus. Non ergo ea priuile [Quod circa priorem.]gia reuocantur, quæ ad forum interius spectant, vt ex tenore Constitutionis habetur manifestum. Vrbanus autem specialius aliquid addens præcipit, vt Constitutiones, dispositiones, & Ordinationes Apostolicæ in concernentibus fidem Catholicam, & Officium S. Inquisitionis Religiosos omnes comprehendant, sub eisdem non obstantijs priuilegiorum, siue iam editæ illæ sint, siue in posterùm edendæ, nisi in edendis specialis pro aliquibus habeatur exceptio.

Si ergo Constitutio aliqua fuerit pro [Quid circa aliam.]hibens absolutionem ab hæresi, iuxta dispositionem præfatam Religiosos comprehendet, vt neque absoluere, neque absolui queant. Circa suspicionem autem, si reuera fundamentum extitit ad iudicandum animum hæreticum, quia hæresis sufficientibus est signis indicata, currit proculdubio prohibitio, licet quoad forum exterius res maneat intra terminos suspicionis. Si autem animus talis desit; quidquid de suspicione sit, poterit absolutio conferri, quia forum Sacramentale solam attendit veritatem. Potuit quidem aliquis imprudenter agendo, immò & grauiter peccando suspicioni locum dare: sed peccatum huiusmodi nullo modo est talibus prohibitionibus comprehensum, quæ in præsumptione fundantur. Idque etiamsi non solùm suspicioni, sed existimationi probabili præbuerit fundamentum. Quid autem per Pontificias Ordinationes habeatur in ordine ad absolutionem pro foro interno dictum à Nobis Tomo 2. Thesauri Tit. 12. nu. 301. & in sequentibus quid sit pro Indijs specialiter constitutum. Videnda etiam quæ diximus Parte 2. nu. 321. & seqq.

Inquirit autem citatus Scriptor Quæs. [Dubium speciale circa ea, quæ ad fidem non spectant.] 6. an Bullæ Pontificiæ in posterùm edendæ comprehendant Regulares, si de illis nulla fiat mentio, in ijs, quæ neque Catholicam fidem, neque Officium S. Inquisitionis concernunt. Fundamentum dubij ex verbis Vrbani defumitur, ibi: Tam in fauorem præfatæ fidei Catholicæ, illiusque propagationis, & S. Officij Inquisitionis præfati, quàm super quacumque alia re, negotio, seu materia. Et respondet non comprehendi, quando de illis nulla fit mentio, esseq́ue id certum ex Communi Doctorum. Nam Bullæ Pontificiæ spectari possunt quadrupliciter. Primò quando loquuntur per terminos generalissimos in materia, cuius omnes homines sunt capaces, vt in Cap. Si quis suadente diabolo. Et tunc Religiosi comprehenduntur. Secundò, quando loquuntur de solis laicis; & euidens tunc est neque Clericos, neque Religiosos comprehendi. Tertiò, quando loquuntur de Clericis, & tunc ad Religiosos non extendi compertum habetur. Quartò, quatenus loquuntur de Religiosis, & in hoc sensu ait comprehendi quoscumque Religiosos, de quacumque materia tractent, vt in Bulla præfata. Sic cùm ille philosophetur, non videtur quomo [Resolutio P. Bordoni confusa.]do eius stare resolutio possit, absolutè inquam negans, quam & certam affirmat ex communi Doctorum: ex illa enim probat ad omnem materiam extendi, & etiam id conuincitur ex primo disponendi modo, quia per terminos generalissimos loquitur, & est in materia, cuius Religiosi omnes sunt capaces.

Oppositum ergo dicendum videtur [Vera & exacta proponitur.] iuxta præfati Auctoris fundamenta, & Dispositionis Pontificiæ tenorem, qui adeò perspicuus est; & intelligendus iuxta exceptionem additam, ibi: Nisi in edendis Constitutionibus huiusmodi, specialiter, & expressè excipiantur. Quæ exceptio tunc quidem etiam specialis est, & expressa censenda, quando Constitutiones cum Clericis aut laicis loquuntur, aut cum speciali aliqua Religione, secus quando termini generalissimi sunt, & circa materiam, cuius sunt illæ capaces, vt si agatur de ieiunijs, Festorum obseruatione, Sanctorum cultu, & similibus, & erunt fortè qui dubitent an Constitutio dicta quoad hanc partem sit recepta; non enim videtur in vsu ad illam attendi: neque in eo eadem currit ratio, quæ in alijs, cùm sint illa momenti maximi. Et in casus contingentia, videndum an sit aliqua momenti non leuis ratio, ob quam Dispositio Pontificia Religiosos non vrgere videatur: præsertim inter eos magis priuilegiatos.

Quærit etiam ipse P. Bordonus num. [Dubium aliud circa communicationem priuilegij, de quo agitur.] 13. in fine, si fortè excipiantur Præmonstratenses; qui cum nonnullis alijs in Constitutione Vrbani nominantur (& idem est de alijs) an per communicationem censeantur excepti Iesuitæ, exempli gratia, & negatiuè respondet, probatque ex illa Clausula: Tam per viam meræ conceßionis, quam communicationis, & aliàs quomodolibet concessa respectiuè sint. Sed verò Clausula dicta in præsenti non conuenienter adaptatur. Nam Pontifex duos proponit modos habendi priuilegia, aut per directam concessionem, aut per communicationem, & neutram obstare decernit. Et minùs quidem videtur obstare debuisse priuilegium per communicationem, quàm per moram aut directam concessionem, vnde in eo vis specialis non constituitur. Et ita Præmonstratensibus negatur id, de quo Constitutio procedit, quomodocumque priuilegiati sunt, ac proinde cum eisdem conceditur, communicationis gratia vim suam retinet, quia iam res diuersum statum habet, de quo Pontifex non est locutus, quandoquidem priuilegium respectu omnium submouebat, & ita respectu illius esse communicatio non poterat, quia non entis nullæ sunt proprietates. Quòd si in communicatione adeò ampla inconueniens fuerit deprehensum, ad prouidentiam eam concedentis spectabit communicationem, vt aliàs fieri solitum, prohibere.

SECTIO XV.

Circa Capitulum Sede vacante casus peculiaris ad Dimissoriam spectans facultatem.

NVper vacante Sede Metropolitana [Casus proponitur de dispensato circa ætatem.] accessit ad Capitulum Diœcesanus, qui à Sede Apostolica rescriptum obtinuerat, vt ante ætatem pro Sacerdotio requisitam posset ordinari, & Dimissorias intra vacationis annum postulauit: quod an fieri posset meritò est dubitatum stante Decreto Concilij Tridentini Seßione 7. Cap. 10. & Sessione 23. eodem Capite, de Reformat. vbi habetur absoluta prohibitio, & sola exceptio pro eo, qui Beneficij Ecclesiastici recepti, siue recipiendi occasione arctatus fuerit, quæ sunt verba Concilij. Cumq́ue is, de quo agebatur, eo modo arctatus non esset, iure potuit circa licitam Dimissoriarum præstationem dubitari.

Et Nauarrus quidem Consilio 18. in antiquis [Nauarri sententia negans facultatem etiam ad Testimoniales.] & 27. in nouis Tit. de temporibus Ordinan. quem secutus Fr. Emmanuel Tomo 2. Summæ Cap. 14. n. 6. satis strictè in hac est locutus materia, existimans eum, qui rescriptum à Legato Sedis Apostolicæ in Hispania obtinuerat, vt posset ab alieno Episcopo ordinari cum testimonio idoneitatis ab Ordinario accepto, ordinari non potuisse, nisi solus Episcopus testimonium exhiberet: & ita intra annum vacationis neque Capitulum, neque illius Vicarium testimoniales litteras posse conferre, neque in eo legatum dispensare: quia Concilium Capite 8. citatæ sessionis 23. id videtur clarè statuisse, sic enim ibi: Quòd si quis ab alio promoueri petat, nullatenus id ei, etiam cuiusuis generalis aut specialis rescripti, vel priuilegij prætextu, etiam statutis temporibus permittatur, nisi eius probitas & mores, Ordinarij sui testimonio commendentur. Sic ibi. Generalis autem rescripti nomine, etiam à Sede Apostolica obtentum venire, declarauit Sacra Congregatio apud Barbosam in eum locum n. 3. Nomine enim Ordinarij debere Episcopum intelligi, ex eo probat Nauarrus, quia neque Capitulum, neque eius Vicarius nomine Ordinarij censeri possunt, quandoquidem iuxta eiusdem Concilij dispositionem, de qua citato Cap. 10. quoad hoc nihil intra annum possunt; sublata enim facultate, nequit Ordinarius dici, qui neque etiam dici potest delegatus. Ex qua resolutione euidenter constat eum, de quo agitur, dimissorias à prædictis minimè accipere potuisse, quod plus multò est.

Sed P. Molina Tract. 5. Disput. 11. n. 4. [Opposita ex bonis proponitur patronis.] vers. Quamuis, non dubitat affirmare Nauarrum proculdubio ita sentientem errare (cùm tamen id clarum visum fuerit Auctori tanto) quia contra illum est praxis receptissima, & Capitulum, ac eius loco Vicarius, nomine Ordinarij veniunt, de quo & dictum à Nobis in Thesauro Tit. 12. nu. 317. & 318. & ita etiam tenent P. Thomas Sancius apud Barbosam de potestate Episcopi Allegat. 7. nu. 14. reuera ita sentiens Lib. 7. Consil. moral. Cap. 1. Dub. 26. Barbosa ibidem, & Tractatu de Canonicis & Dignitatibus Cap. 42. nu. 122. quamplures adducens: pro quo & Diana Parte 5. Tract. 10. Resolut. 46. in fine. Et hoc est quod ad summum communiter concedere videntur Auctores, ex quo ad licentiam nequit fieri argumentum, cùm adeò diuersæ sint, vt Nauarrus obseruat suprà nu. 1.

Vnde & apparet in casu dicto non po [Verosimilior circa casum propositum resolutio.]tuisse Capitulum, aut eius loco Vicarium, licentiam pro Ordinatione concedere, quandoquidem eam postulans non erat, vt diximus, Beneficij recepti aut recipiendi occasione arctatus, neque vigore rescripti eam potuit obtinere. Rescriptum siquidem eum non releuabat ab obligatione licentiam petendi & obtinendi, quæ clausula semper in rescriptis apponitur, vt tradunt Barbosa citata Allegat. nu. 15. & Diana vers. Tertiò dico. Neque ex eo quòd aliàs gratia à Pontifice facta inutilis redderetur, aliqua in præfatis resultat obligatio: Nam in primis etiamsi Ordinandus anni complementum expectaret, suum gratia effectum habuisset, quandoquidem eo etiam completo, plures ipsi menses ad ætatem pro Sacerdotio requisitam defuissent. Deinde frequenter accidit vt gratiæ huiusmodi suo effectu ex accidentium incursione fraudentur, quia scilicet Episcopi desunt, quod præsertim in partibus Indiarum est frequens, aut quia impediti, vel quia ij, quibus est facta gratia, non semper valent ad Episcopos alienos commodum habere recursum. Et pro eodem facit id, quod Nauarrus suprà num. 3. asserit, cùm rescripti Auctor gratiam circa hoc præstat, semper velle, vt ea, quæ sunt à Concilio Tridentino disposita, & pro quibus nihil contrarium expressè conceditur, ad vnguem obseruentur. Et hoc quidem satis videtur verosimile, regulariter expediens, & magis Iuri conforme.

Videtur tamen oppositum in adducta à [Opposita vnde possit verosimili coniectura fundari. Barbosa.] Barbosa citato Cap. 42. nu. 123. ex bonis Auctoribus doctrina posse verosimili coniectura fundari: sic enim ibi: Ante lapsum anni vacationis Sedis poterit Capitulum obtinenti facultatem à Sede Apostolica de suscipiendo Ordines cum licentia sui Ordinarij huiusmodi licentiam subordinatam concecedere, vt docent Nauarrus Consilio 19. in antiquis, aliàs Consil. 27. in nouis sub titulo de temporib. Ordin. Piasecius d. p. c. 1. nu. 13. vers. Capitulum pag. 30. Ego ipse d. p. 2. allegat. 7. nu. 14. Sic ille, qui in citatione Nauarri hallucinatus, Consilio enim 19. nihil habet circa casum præsentem: in 18. autem, pro quo etiam error nu. 122. sicut & in Allegatione, nihil tale asserit, sed id potiùs, quod iam vidimus. Quidquid de hoc sit, in doctrina præfata, vt dixi, potest fauorabilis pro Ordinando sententia fundari: nam de eo, qui dispensationem obtinuit, videtur procedere; si enim dispensatione non opus illi esset, ad quid pro licentia ad Sedem Apostolicam recurrisset? Vt ergo dispensatio locum habere plenè possit, pro eo facultatem in Capitulo meritò dicitur residere. Et ita etiam tenet Diana suprà citato vers. Tertiò dico. Pro quo etiam Barbosa citato nu. 14. adducit P. Thomam Sancium citato loco Consiliorum; vbi tamen in terminis non dirimit quæstionem, sed id habet, quod diximus nu. 142. ex quo visum fuit Auctori præfato id colligi, quod suo asserto firmauit; quamquam non infrequens apud ipsum minùs exacta citatio.

Pro Regularibus assertum quoddam minimè virtuti consonum impugnatur.

DOm. Barbosa citato Cap. 42, nu. 121. [Non posse Capitulum S. V. licentiam concedere pro ordinatione Regularium ex Barbosa.] ita scribit: Tertiò colligitur non posse idem Capitulum dicto durante anno dare licentiam Episcopo commoranti in Ciuitate vel diœcesi, vt Ordinet Regulares etiam præuio examine per ipsum Vicarium facto, vt tenet Ragucius de voce Canon. q. 39. nu. 4. Sic ille; qui tamen Allegat. citata nu. 14. ex P. Thoma Sancio contrarium statuit, sic enim ibi: Sanchez in Opuscul. moral. lib. 7. Cap. 1. Dub. 26. vbi [Oppositum ex eodem & alijs.] resoluit Capitulum Sede vacante ante annum elapsum posse licentiam concedere alicui Episcopo, vt in ea diœcesi ad Ordines promoueat alienos habentes Dimissorias proprij Episcopi, aut sui Prælati Regularis, vel personas eiusdem diœcesis habentes Dimissorias Episcopi mortui, vel Nuncij Apostolici, vt à quocumque Antistite ordinentur. Sic ille quod quidem ita refert, vt minimè improbet; immò cum alijs ab eôdem Scriptore citatis prorsus admittat: quibus potiùs standum, quàm Ragucio, pro cuius asserto nullum affertur fundamentum ab Auctore citato.

Sed extat illud in citato Cap. 10. Seßionis [Obiectio ex Tridentini dispositione.] 7. de Reformat. Sic enim ibi: Non liceat Capitulis Ecclesiarum, Sede vocante, infra annum à die vacationis, Ordinandi licentiam, aut litteras dimissorias, seu reuerendas, vt aliqui vocant, tam ex iuris communis dispositione, quàm etiam cuiusuis priuilegij aut consuetudinis vigore, alicui, qui beneficij Ecclesiastici recepti, siue recipiendi occasione arctatus non fuerit, concedere. Hæc Concilium, vbi non solùm concessio Dimissoriarum prohibetur, sed ordinandi licentia; & prætereà solùm pro ijs, qui arctati fuerint Ecclesiastico beneficio, facultas conceditur, & exceptio firmat regulam in contrarium. Vrget etiam Cardinalis Bellarminus in Obseruatione circa dictum Caput, vel quisquis est illius, & aliarum auctor, vers. An Capitulum ex Cap. 8. Sessionis 23. cuius verba dedimus n. 141. siquidem præcipitur Episcopis ne aliquos dimittant, nisi probatos. Et dimissi etiam à suis Superioribus examinandi sunt quoad scientiam ab Episcopo ordinante, in cuius locum & ius succedit Capitulum.

[Efficaciter depulsa.]

Verùm ista non obstare satis potest efficaciter demonstrari. Nam quod de licentia dicitur, ad Dimissorias est referendum, ut constat ex Cap. 10. Seßione 23. vbi cum dispositionis huius fiat mentio, solum Dimissoriæ proferuntur. Verba illius sunt: Qui contra huius Sanctæ Synodi sub Paulo Tertio decretum, à Capitulo Episcopali, Sede vacante, litteras dimissorias impetrant &c. Vnde citatus Scriptor post oppositionem adductam ita subdit: Nisi restringamus hunc textum ad casum [Concilium Trident.] Cap. 10. infra Sessione 23. vbi nil dicitur contra ordinantes, vel concedentes licentiam, vel litteras commendatitias, sed tantùm contra concedentes Dimissorias sub pœnis suspensionis. Sic ille: nil inquam dicitur, quia Dimissoriarum mentione inducta, quidquid de licentia dictum fuerat, est satis declaratum.

Deinde quod Concilium ait de non danda [Concilij tenor elucidatus.] ordinandi licentia, ad Episcopum nequit referri, vt ex verborum tenore constat, sic enim iungenda: Non liceat ordinandi licentiam alicui, qui beneficij Ecclesiastici &c. neque aliter construi aptè possunt. Et quidem si vis in eo facienda est, ex eo fiet non solùm pro Regularibus licentiam non posse concedi Episcopo, sed neque pro alijs cum Dimissorijs à suis Episcopis, aut Capitulis elapso vacationis anno venientibus: quod falsum cùm sit, ex eo habemus id, quod de licentia dicitur, explicatione adducta temperandum.

Quod insuper de arctatis Ecclesiastico [De Beneficio arctatis vt accipiendum.] beneficio dicitur, nullius momenti est: nam etiam qui arctati taliter non sunt, possunt ad titulum patrimonij, aut pensionis ordinari, iuxta dispositionem Concilij eiusdem Sessione 21. Cap. 2. de Reformat. & si cum Dimissorijs veniant, pro eo Capitulum Episcopo dare licentiam potest in ciuitate aut diœcesi commoranti. Ergo & pro Regularibus, qui à suis Prælatis Dimissorias habent, ne que debent esse peioris conditionis, & itinerum incommoda pro obtinendis Ordinibus exantlare. Et huiusmodi quidem sensum circa citata Concilij verba praxis receptissima reddidit manifestum.

Iam quod de Episcopo dicitur, in cuius [Ius Capituli non ad Dimissorias.] locum & ius succedit Capitulum, vt proptereà ad illud spectet Regulares probatos quoad scientiam dimittere, si de dimissione per dimissorias litteras sermo sit, ex eo apertè refellitur, quod in citato Cap. 8. Session. 23. nullum dimissionis ha [Vide Bordonum Tomo 4. Decisione 1.]beatur verbum: nec de Religiosis sermo sit, quandoquidem requiritur vt qui promoueri desiderat, non aliter id obtineat, nisi eius probitas ac mores Ordinarij sui testimonio commendentur. Capitulum autem, sicut neque Episcopus, Regularium Ordinarius non est, stante exemptione, nec possum circa morum probitatem inquirere, vt sic eos valeant commendare.

Vnde standum potiùs legitimo Cardi [Cardinalis Bellarmini auctoritate resolutio præfata roboratur]nalis Bellarmini discursui, qui citato §. sic locutus: Videtur quòd non per hunc textum, per quem prohibetur non solùm dimissoria, sed commendatitia, ac etiam omnis licentia ad Ordines suscipiendos infra annum à die vacationis Sedis Episcopalis: sed valde dubito, nam Concilium videtur loqui de sæcularibus diœcesanis, dum se fundat in ratione beneficij acquisiti vel acquirendi, quæ ratio non militat in Regularibus, quibus non conferuntur beneficia, cùm ordinentur ad titulum professionis: & cùm eorum superior cum his dispenset vt ordinentur propter Religionis suæ necessitatem, eosque approbet, nihil habet Capitulum gerendi in hoc casu, quod ad eius munus pertineat, nisi licentiam dare ad Ordines suscipiendos. Sic ille, post Cardinalem Toletum qui Lib. 1. [Et etiam Cardin. Toleti.] Instructionis Sacerdotum Cap. 49. vers. Quinta habetur, qui solùm de Clericis sæcularibus procedere Concilij decretum attestatur.

Extat Decretum Clementis VIII. (cuius [Decretum Clem. VIII. vt nequeant Regulares nisi à Diœcesanis ordinari.] tenorem exhibet Barbosa citata Allegat. 7. nu. 18.) præcipientis vt Regulares Ordines suscipiant ab Episcopo, in cuius diœcesi degant, ad quem Superiores debent Dimissorias concedere: Etsi Diœcesanus abfuerit, vel non esset habiturus Ordinationes, ad quemcumque alium Episcopum, dum tamen ab eo Episcopo, qui Ordines contulerit, examinentur quo ad doctrinam: & in eis caussam absentiæ Diœcesani Episcopi, vel Ordinationum ab eo non habendarum, exprimendam esse &c. Vbi quidem de Capitulo S. Vacante mentio nulla: Quia verò in locum & ius Episcopi succedit, videtur ex eo fieri aliquem erga ipsum respectum habendum, & sine ipsius licentia Ordines non esse recipiendos, vbicumque illi recipiendi sint, ex quo & poterit vrgeri, vt suprà nu. 146.

Ad quod dico, ex prædicto Decreto ni [Ex eo nihil contra resolutionem traditam euinci.]hil contra resolutionem præfatam haberi, sed posse potiùs confirmari, quandoquidem ex eo habetur Regulares posse absente Episcopo Diœcesano Dimissorias concedere, vnde etiam eo mortuo, idque sine vlla à Capitulo dependentia: neque enim maior ab eo habenda est, quàm ab Episcopo, quo absente, aut non facturo Ordinationes, possunt superiores Dimissorias concedere ad quemcumque Diœcesanum. Non ergo habet Capitulum in quod possit ius succedere, quia neque Episcopus, stantibus circumstantijs prædictis, habet illud. Vt enim aduertit Barbosa suprà adductis pro eo Auctoribus, sufficit si Prælatus de absentia Diœcesani, vel quòd nolit habere Ordinationes, in litteris dimissorijs testetur, nec esse necessarium ex Curia Episcopali authenticum instrumentum. Quòd si in ciuitate, in qua est [Quid si in ciuitate, in qua Cathedralis Episcopo licentia conferatur, à Capitulo.] Capitulum, Episcopus adsit, ex illius licentia Ordinationes facturus, idem profectò dicendum, scilicet nullum specialem ad illud habendum ex necessitate recursum, quia Diœcesanus non est, & perinde se habet illius præsentia, ac si per longa spatia distaret.

Quod quidem videtur etiam dicendum [Quid si ab Episcopo Ecclesiæ eiusdem.] pro casu, quo Diœcesanus non habens Ordinationes committeret alicui Episcopo per suam diœcesim transeunti, vt illas habeat. Quam difficultatem indecisam reliquit Lezana Tomo 3. in Mari magno Prædicatorum n. 19. & illi quidem se inuicem citantes cum distinctione loquuntur dicentes, quô disi Diœcesanus absens facultatem concederet, tunc possent Regulares suo iure vti: nam hoc decretum est contra eorum priuilegia, vnde strictè interpretandum est, nec vltra casus expressos ampliandum: secus autem si præsens concederet licentiam Episcopo transeunti Ordinationes celebrandi: quia decretum istud solùm indulget Religiosis, vt possint à quoquo maluerint Episcopo Ordines suscipere, Diœcesano absente, vel Ordinationes non habente: at si Episcopus Diœcesanus præsens, licet non per se, tamen per alium Ordinationes haberet, censeretur ipse ordinare: nam qui per alium facit, per se ipsum facere videtur reg. qui per alium, de regul. iur. in 6. sic Tamburinus Tomo 2. de Iure Abbatum Disput. 2. Quæs. 18. n. 3. & 4. & Peyrinis circa Constitutionem 2. Sixti IV. nu. 34. sed quidem pro distinctione dicta non est solidum fundamentum, quia decretum odiosum est, & ita strictè interpretandum, cùm nequeat propriè dici Episcopum Ordinationes habere in sensu ipsius decreti, iuxta quem Ordinationes habere idem est ac Ordines conferre, vt legenti constabit. Et verò si regula illa de faciente per alium vim aliquam continet, etiam de Episcopo absente, & concedente licentiam, pariter dici posset, cùm illa sine limitatione procedat, & multa per absentes fiunt, quæ alijs, qui per eos faciunt, tribuuntur. Cumque id in præsenti casu stare nequeat, neque illud, quod Auctores dicti contendunt, quamuis eorum sententia non sit probabilitate destituta.

Et quidem stante casu dicto de celebrante [Notanda doctrina vt Decretum non vrgeat.] Ordines Episcopo cum licentia in eadem ciuitate degentis, dimissio Regularium ad alium iure suo vti volentium, sine caussa momenti alicuius, nec sanè leuis, non videtur posse contingere: quando autem ita accidit, etiamsi Diœcesanus per se ipsum Ordinationes sit habiturus, id fieri posse tenet Lezana Tomo 3. in Mari magno PP. Prædica [Lezana.]torum nu. 19. vbi ita scribit: Vnde aliter facientes peccarent mortaliter, quia in re graui contraueniunt præcepto Papali, & præiudicant Diœcesano Episcopo. Nisi bona fide, vel rationabili aliqua caussa moti id facerent; vt puta si Diœcesanus esset malè affectus Regularibus, & nimis rigidus in eis examinandis, aut approbandis ad Ordines. Sic ille citans pro eo Peyrinum referendo num. 4. quæ est satis confusa [Peyrinis.] citatio, cùm dici debuisset Tomo 2. Quæst. 3. de Prælato Cap. 7. num. 4. Qui & circa præcedentem resolutionem, de possibili scilicet absolutè dimissione ad alium Episcopum, siue absens siue præsens sit Episcopus Diœcesanus, citari etiam debuisset; ita enim tenet, licet sibi contrarius, citata Quæst. 3. Cap. 7. num. 8. ita concludens: & ex ea vlteriùs concluditur, quòd nec etiam astringuntur Regulares suscipere Ordines ab alieno Episcopo de licentia proprij Episcopi etiam præsentis. Sic ille post adductam quamdam Ioannis Gutierrez doctrinam, & reiectam friuolam quamdam Declarationem Cardinali Pamphilio, posteà Innocentio X. mendaciter attributam.

Id autem quod habet circa citatam Sixti [Ex illius tenore amplior comprobatio.] Constitutionem num. 33. ère maximè nostra facit; siquidem tenorem Decreti Clementis VIII. proferens, de quo Nos num. 152. post illa verba: Vel non esset habiturus Ordinationes, hæc subdit, Vel Sedes Episcopalis vacaret, dicens sic: Quod vltimum addidi ex declaratione huius Decreti ab ipsamet Congregatione facta apud Naldum loco citato. Sic ille: locus autem citatus est in Summa verb. Ordo num. 26. vbi nihil habet: sed num. 25. Decretum præfatum apponit, sed sine additione dicta, quæ forsitan in alia extat editione.

APPENDIX.

Circa Religiosorum examen, præsertim Societatis JESV pro Ordinibus suscipiendis.

IVxta Concilium Tridentinum Seßion. 23. [Diligens examen pro Religiosis specialius à Tridentino requisitum.] Cap. 11. de Reformat. præmittendum illud etiam in Religiosis ante Ordinum susceptionem, sic enim ibi: Regulares quoque nec in minori ætate, nec sine diligenti Episcopi examine ordinentur, priuilegijs quibuscumque quo ad hoc penitus exclusis. Hæc Concilium. Vbi obseruatione dignum occurrit, plus illud circa Regularium examen videri fuisse solicitum, quandoquidem diligens adhibendum statuit; quod non ita circa alios pronuntiauit. Et huiusmodi diligentiæ necessitatem experientia comprobauit, cùm videamus plures ex Regularibus, quàm ex sæcularibus, à minimè rigidis examinatoribus reprobari. Quibus non videtur obstare id, quod habetur Seßione eadem [Concilium Trident.] Cap. 7. vbi sic dicitur: Episcopus autem Sacerdotibus, & alijs prudentibus viris, peritis diuinæ legis, ac in Ecclesiasticis Sanctionibus exercitatis sibi ascitis, Ordinandorum genus, personam, ætatem, institutionem, mores, doctrinam, & fidem, diligenter inuestiget, & examinet. Hæc illud: circa quæ indubitatum videtur negotium hoc, quod tanti momenti est, non esse negligenter peragendum, & ita meritò à Concilio diligentiam adhibendam statutum fuisse. In gradibus autem diligentiæ magis & minùs esse potest, & plus aliquid circa Regulares requiri, à Concilio videtur indicatum, dum id pro illis subdidit, quod circa alios citato Capite non ita necessarium iudicauerat, idque tantùm quod illa verba designant: Sed dignos dumtaxat, & quorum probata vita senectus sit. Cùm dici etiam possit adducto Capite 7. proptereà diligentiam examinis exigi, quia ad multa se debet extendere ibidem expressa, quod tamen circa Regulares non ita faciendum, quorum examen ad solam doctrinam reuocatur, & pro ea Concilium diligentiam examinis postulat singularem. Pro quo videri potest Petrus de Ledesma in Summa Tomo 1. Tractatu de Sacramento Ordinis Cap. 7. Conclus. 4.

Sunt autem circa hoc diuersa à Pontifi [Priuilegium Societatis IESV.]cibus priuilegia concessa, de quibus Bruno Chassaing de priuilegijs Regularium Parte 2. Tract. 7. Cap. 3. Proposit. 1. & maximè speciale pro Societate nostra habetur in Compendio verb. Ordines §. 3. tenoris sequentis: Præcipitur, & interdicitur omnibus Episcopis, & alijs Antistitibus, ne à Nostris promouendis, qui licentiam à Præposito Generali Societatis pro tempore existente, vel ab eo delegatis habuerint, quædam requirant, vel exigant in Litteris Apostolicis proximè citandis contenta, sed ipsos etiam absque vlla functione in ipsis Ordinibus, aut obseruatione Interstitiorum ad illos suscipiendos; aut inquisitione de cantu, Officijs, & cæremonijs Ecclesiasticis, idoneitate, proprij Ordinarij licentia, & alijs in alios requisitis, ad Minores, ac etiam extra tempora à Iure statuta, tribus Dominicis, vel alijs Festis diebus, etiam continuis, ad Sacros, etiam Presbyteratus, Ordines promoueant, ac si illi omnibus requisitis essent præditi. Gregorius XIII. pag. 212. & sequent. vbi etiam prohibet huius gratiæ communicationem, etiam ijs, qui sua priuilegia cum Societate participant, & participare poterunt. Sic ibi, propter quod P. Vasquez Tomo 3. in 3. p. Disput. 146. [Certum iuxta P. Vasquez.] Cap. 6. vers. Est autem, vti certum statuit Episcopos non posse examen à Nostris Ordinandis exposcere: quamuis & Nostri (verba illius sunt) examen hoc subire minimè recusent.

Sed P. Arriaga Tomo 8. Disputat. 57. nu. [Quod tamen negat, sed immeritò P. Arriaga.] 50. vers. 3. ita scribit: Putat autem Vasquez ea Disputatione (citata scilicet) per priuilegium Gregorij XIII. esse exemptos Societatis nostræ Religiosos ab hoc examine: hoc tamen non videtur solidè dictum: nam in Bulla, qua Gregorius priuilegium nobis conceßit, incipitque Pium & vtile, expressè ponit ea, de quibus non possumus ab Episcopo examinari, scilicet de cantu, de cæremonijs, de natalibus &c. De doctrinæ autem examine nullum penitus verbum fecit. Vnde in hoc puncto ferè vbique examinantur Nostri. Hæc ille, qui profectò non videtur ea, qua par erat, attentione Bullam Gregorij perlegisse, ex ea enim manifestum habetur Societatis Religiosos circa examen ita exemptos, vt Episcopi nequeant ipsos erga illud constringere, ni velint Pontificium præceptum violare.

Sic ergo ille post alia: Eiusque rei caussa [Tenor Bullæ Greg. XIII.] fel. record. Paulus Papa Tertius Præposito eiusdem Societatis conceßit, vt idoneos & comprobatos ab ipsa Societate, quibuscumque mallet Catholicis Antistibus gratiam & communionem Sedis Apostolicæ habentibus præsentare posset, qui illos sic præsentatos absque vlla promißione vel obligatione ad Ordines huiusmodi promouerent. Hæc ibi, quæ quidem satis apertè indicant à Paulo Tertio sua in concessione omnem examinis obligationem exclusam, pro quo audiendus ille in Bulla, quæ incipit: Licet debi [Bulla Pauli Tertij.]tum, vbi ita loquitur: & quia eiusdem Societatis fratres & socios de locis ad loca transferri contingit, propter quod stabilem & continuam in terris & determinatis domibus mansionem habere non possunt, & in ipsa Societate idoneos tantùm & comprobatos ad Sacros Ordines promoueri intelleximus, eidem Præposito Generali, quòd ordinandos socios & fratres huiusmodi Societatis quibuscumque maluerint Catholicis Antistibus gratiam & communionem dictæ Sedis habentibus præsentare: ipsisque Antistibus præsentatos huiusmodi, absque omni promißone vel obligatione ipsorum Ordinandorum fratrum & sociorum, ad omnes etiam Sacros & Presbyteratus Ordines promouere &c. Iuxta quæ clarissimè apparet solam esse approbationem Societatis requisitam, de qua Pontifex plenam se habere satisfactionem luculenter declarauit: & ea supposita nihil esse ab Episcopis aliud exigendum. Et hanc quidem concessionem Gregorius confirmandam assumit, quia post Concilium Tridentinum circa prædicta aliter dispositum videbatur.

Pergit ergo ille, & sic ait: Nonnulli ta [Greg. XIII.]men Antistites post Concilij Tridentini decreta eos sic præsentatos priùs in cuiusque tam Minorum, quàm Sacrorum Ordinum huiusmodi præscripto munere exercitatos, temporumque determinatorum post susceptos præscriptum finem, antequàm ad superiores Ordines ascendant, omnino expectandum, eosque in eorumdem Ordinum functionibus, Chorique Officijs plenè instructos, & denique super eorumdem vita, moribus, ætate, & natalibus ad Parochi inquisitionem, aut alias testimonium, & certa alia requisita, habenda, esse contendunt: quamuis non nisi ad eosdem Ordines suscipiendos numeris aliôqui omnibus idonei dimittantur. Ecce Gregorium omnino Paulo conformem; siquidem supposita idoneitate, quæ in Dimissorijs declaratur, promouendos præcipit; idoneitas autem numeris omnibus absoluta, id quod ad doctrinam attinet, manifestè complectitur: vnde & ita concludit: Nos his incom [Idem.]modis, quantùm in nobis est, occurrere volentes, omnibus Episcopis, & alijs Antistibus præsentibus & futuris, in perpetuum præcipimus, atque interdicimus, ne ab huiusmodi promouendis, qui licentiam à Præposito Generali dictæ Societatis pro tempore existenti, vel ab eo delegatis habuerint, quidquam prædictorum requirant, vel exigant; sed ipsos etiam absque vlla functione in Ordinibus ipsis, Interstitiorumque ad illos suscipiendos obseruatione, aut inquisitione de cantu, Officijs, & cæremonijs Ecclesiasticis, idoneitate, proprij Ordinarij licentia, & alijs in alijs requisitis, ad minores, ac etiam extra tempora à Iure statuta, tribusque Dominicis, vel alijs festis diebus, etiam continuis, ad Sacros etiam Presbyteratus Ordines promoueant, ac si illi omnibus requisitis præditi essent. Nos enim illis Ordines omnes prædictos sic suscipiendi, ac prædictis Antistitibus eos ipsis conferendi facultatem tribuimus. Non obstantibus præmissis &c.

Non ergo vrget, quòd à P. Arriaga asser [P. Arriagæ, impugnatio depulsa.]tum, de doctrinæ inquam examine nullum verbum factum: licet enim doctrina expressa non sit sub speciali nomine, sub nomine tamen idoneitatis comprehensa, sicut & verbis illis, Certa alia requisita esse contendunt. Propter quod Prælati aliqui, & satis quidem docti, ab examine sibi penitus abstinendum censuerunt, ex quibus nonnulli in actu Ordinationis ipsius præfatam Bullam legi faciebant. & præclarissimus ille Limanæ Metropolis Antistes Dom. Turibius Alfonsus de Mogrobejo, cùm legeretur, & ad verba illa deventum esset, In perpetuum præcipimus, ad scrupulum submouendum, ea cum repetitione vsurpabat, dicens, Præcipimus, Præcipimus, vnde & docti alij Scriptores priuilegium agnoscunt, in quibus citatus Bruno Chassaing. Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. q. 18. arti. 6. P. Palaus Parte 4. Disput. 27. Puncto 9, nu. 15. P. Pellizarius Tomo 2. Tract. 8. Cap. 2. nu. 169. apud quem Ioannes Baptista Tiberius alios referens. Miranda etiam in Manuali Prælatorum Parte 1. Quæst. 39. Arti. 4. & Lezana Tomo 3. in Mari magno PP. Prædicatorum num. 20. quasi de re communiter nota loquuntur, licet cum Emmanuele reuocatum esse affirment, quod & videtur admittere Barbosa [Esse reuocatum qui censeant, & eorum fundamenta.] Allegat. 7. nu. 31. Mirandam adducens nec improbans. Quorum fundamentum ex Bulla Sixti V. desumitur contra malè promotos, & incipit Sanctum & salutare: in ea enim præcipit obseruari circa Ordinum susceptionem Concilium Tridentinum. Neque per moderationem à Clemente VIII. adhibitam reducta est ad terminos iuris communis, nisi tantùm quoad pœnas & Censuras, in Sacris Canonibus, Constitutione Pij II. & Decretis Concilij Tridentini contentas, pro quo Lezana Tom. 1. Cap. 14. nu. 1. & alij. Et hic Auctor citato nu. 20. Maris magni arguit etiam ex Decreto Clementis VIII. cuius tenorem dedimus nu. 152.

Sed verò quod de Constitutione Sixti [Quæ diluuntur.] dicitur satis est enerue, cùm pro titulo habeat Contra malè promotos; ex eo enim fit contra eos non procedere, qui virtute Apostolici priuilegij, seruatis aliàs requisitis, & idoneitate perspecta, de qua testimonium perhibeant Superiores, ordinantur. Vnde cùm seruandum Concilium iubet, ea non est credendus priuilegia reiecisse, ex quorum vsu inordinatum nihil, aut in Ecclesia absurdum potest formidari. Item vt demus priuilegium dictum à Sixto reuocatum, à Paulo V. confirmatum & innouatum constat ex eius Bulla, quæ incipit, Quantùm Religio, vbi vnius tantùm circa Decimas exceptio reperitur. Quod quidem cùm citatos Auctores fugerit, mirum non est vt vidimus censuisse: in quo præsertim excusandus Fr. Emmanuel ante Pauli scribens Pontificatum.

Circa id autem quod de præcepto di [Præceptum Episcopis impositum vt accipiendum. P. Pellizarius.]ctum vult P. Pellizarius supra nu. 168. vers. Vbi notandum, verbum Præcipimus non operari quòd Episcopi simpliciter teneantur (hoc enim esset illis nimis onerosum, adeoque non videtur præsumi posse fuisse intentum à Papa) sed solùm dato quòd velint eos initiare Ordinibus, nullo modo possint ab illis requirere, quæ Pontifices prohibent requirenda. Qui explicandi modus ab eorum videtur mente penitus alienus, quorum verba dedimus. Illi siquidem eam suæ concessionis rationem reddunt, quæ cum prædicta nequit explicatione constare: quòd scilicet Societatis alumni nulli Ecclesiæ, nullive loco certo mancipati sint, vt [Gregorius XIII.] ibi permaneant, sed veluti viatores omni tempore parati, expectantesque diem & locum, qua vel ad extremas Orbis regiones, cùm venit vsus, emittantur &c. quæ sunt Gregorij verba Pauli conformia verbis. Cùm ergo iuxta eorum statum illis possit mora esse frequenter incommoda, Episcopi, ne ipsos in Ordinum expectatione suspensos teneant Pontificio præcepto compelluntur: ergo non est consonus præfatus explicandi modus. Præterquam quòd concessio dicta poterit frustranea reddi, si Episcopi pro Ordinibus requisiti, illos conferre detrectent. Cùm hoc tamen stat posse Ordinationes aliquando differri, eo quòd illæ futuræ sint Episcopis, nisi protrahantur, incommodæ, pro quo meliùs potest de Pontificia voluntate præsumi: videndus P. Palaus suprà Puncto 13. nu. 12. vbi obligationem sub reatu culpæ lethalis agnoscit. Nec debet quidem nimis onerosum hoc illis videri, qui dum opportunè Ordines talibus conferunt, bonos sibi adiutores formant, exoneraturos eorum conscientias, & laborum partem gratis & libenter, magnoque cum fructu subituros. Quod quidem quantùm ad obligationem dictam etiam in ijs locum habet, ad quos Societatis alumni ex Diœcesi alia dimittuntur, ob rationes; de quibus suprà, cum omnibus enim Antistibus loquuntur Pontifices, Catholicis inquam, gratiam & communionem S. R. Ecclesiæ habentibus, non scilicet excommunicatis, suspensis, aut interdictis, vt exponunt Lezana in Mari magno Minimorum num. 23. & Peyrinus apud ipsum.

Quod ad Decretum Clementis VIII. [Clementis VIII. decretum non vrgere.] attinet, ex quo etiam arguebat Lezana, verissimum est in eo sic haberi: etsi Diœcesanus ab fuerit &c. ad quemcumque alium Episcopum; dum tamen ab eo Episcopo, qui Ordines contulerit, examinetur quoad doctrinam. Sed non agere constat ex dictis circa Constitutionem Sixti, quòd scilicet priuilegia non reuocet, & multò minoris appareat efficaciæ, quàm illa, cùm in eo derogatoria adsit nulla: & vt adesset, amplissima Pauli V. concessione confirmatur; innouatur, ac redditur priuilegium dictum penitus inconcussum. Vbi & addendum ex Portel in Dubijs Regularium [Vbi non illud receptum.] verb. Ordines, sacri nu. 1. in Hispania Decretum dictum non fuisse in praxi receptum: neque ego in Indijs curam obseruantiæ illius deprehendi: quamuis quod ad examen attinet parùm hæc non obseruantia videatur Religiosis suffragari, cùm examinari ab eo possint, à quo sunt Ordines recepturi: priuilegij enim Societatis communicatio alijs à Pontifice prohibetur, licet non desint qui pro illa militent, vt sit illa saltim probabilis, minimè ab Episcopis audiendi, cùm & Societati ipsi sint qui penitus aduersentur; quod quidem ex eo accidere arbitror, quod priuilegij tenorem minimè vt par erat, attenderint: neque enim deprauato affectui id censeo tribuendum, si generaliter sit loquendum: quidquid de vno aut altero secus fuerit, pro quibus orandus Deus vt emittat illis lucem suam, & veritatem suam.

Iuuat autem vt prædictum Decretum [Vt queat eius onus devitari. Lezana. Peyrinus.] minùs onerosum sentiatur, id quod tradit Lezana citato nu. 19. in Mari magno Prædicatorum contra Peyrinum citata Quæst. 18. n. 7. asserentem, quòd si Prælati mitterent suum subditum ad aliquem locum ea solùm ratione vt ibi Ordines recipiat, & secuta Ordinatione ab eo recedat, facerent contra præfatum Decretum, eo quòd esset legem deludere, quod vetatur Cap. Constitutus, de concessione Præbendæ. Quod quidem citatus scriptor reijcit, quia potest quis ire de vna ciuitate ad aliam, ea solùm ratione vt effugiat præceptum aliquod aut legem, quæ in ea ciuitate, à qua recedit, & non in alia, viget. Quia hoc non est eludere legem, sed vti iure suo, eximendo se ab obligatione legis, pro vt fieri potest. Quod maximè procedit, (ait ille) in Regularibus habentibus priuilegia, de quibus suprà. Sed adductum fundamentum parùm videtur vrgere: in alijs enim præceptis obligatio non vrget nisi pro determinato loco, nec minimè præcipitur ne quis ad alium se conferat, in quo non viget obligatio: cùm tamen in casu nostro aliter se res habeat; quandoquidem prohibitio ad id præcipuè dirigitur, ne scilicet ad Episcopum alium Religiosi à suis Prælatis dimittantur. Priuilegia autem circa hoc, etsi multa extiterint, ea tamen esse reuocata citatus scriptor affirmat. Sed nihilominùs eius assertio potest probabiliter sustineri, stante aliàs ipsius doctrina, de qua dictum nu. 155. quamlibet scilicet rationabilem caussam à peccato sic facientes excusare. Quod & locum habere potest in dilatione Ordinum de industria in eodem Decreto prohibita, si videlicet illa ex rationabili caussa fiat, ob eamdem rationem.

Vbi & addendum quod habet P. Palaus [P. Palaus.] suprà Puncto 15. n. 8. ita scribens: Quod Decretum non videtur vsu receptum; siquidem paßim Prælati [Circa receptionem vlterius aliquid] regulares Dimissorias concedunt, vt eorum subditi à quocumque Antistite Ordines celebrante initiari possint, quin vllam mentionem faciant an præsens Episcopus absens fuerit, vel Ordines noluerit celebrare. Sic ille; qui tamen iuxta propriam experientiam de sola potuit Hispania loqui. Quòd autem generaliter non sic accidat, ex Bordono constat, qui [Bordonus.] Tomo 4. Decisione 1. nu. 2. testatur seruari modò ab omnibus Regularibus. Qua stante obseruantia, inde oritur difficultas, An possit Episcopus, ad quem facta dimissio sit, nec dimissionis rationabiles caussæ à Prælatis manifestatæ, cùm sint ab illis diuersæ, de quibus in Decreto habetur mentio, quòd scilicet Diœcesanus absit, aut non sit Ordinationes habituras, nec semper illas expediat reddere manifestas, sic dimissos ordinare.

Ad quod quidem videtur dicendum in [Episcopi vt queant sine peccato procedere.] casu dicto attentis esse circumstantijs procedendum; potest enim doctus Antistes prudens formare iudicium circa rationabilem caussam dimissionis generaliter apprehensam, & Diœcesanum minimè inuitum futurum, ex eius cognita erga ipsum beneuolentia: ob quam rationem etiam subditum ab alieno ordinari posse affirmat & probat P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 31. Sect. 1. nu. 17. cum alijs, cum spe scilicet ratihabitionis, pro qua & facit Diœcesanum etiam non posse quæ sint circa hoc opiniones ignorare. Nec multum equidem solent illi circa hoc esse soliciti, cum Ordinationes soleant esse molestæ, præsertim, quæ extra Tempora, & dies alios à Iure statutos, ob priuilegia postulantur. Et ita regulariter videtur faciendum, quidquid de casu peculiari sit, in quo aliter procedere oporteat, iuxta circumstantiarum qualitatem, vt si ordinandus meritò fuerit à Diœcesano reprobatus, nulla pro recursu ad alium reddita ratione, vt locum habere possit quod de obligatione sub mortali dictum nu. 155.

SECTIO XVI.

Circa casum nuperum Religiosi illegitimi petentis dimissionem ob omissam informationem. Et quid circa illam pro Indijs & Societate IESV cum peculiari pro ipsa doctrina.

SIxtus V. Constitutione speciali, quæ [Constitutiones Pontificiæ circa informationes pro Nouitijs.] est ordine 71. apud Cherubinum informationem præmittendam statuit susceptioni habitus religiosi, circa parentes, patriam, mores, vocationis veritatem, & quædam alia, eamque accuratam, cui aliam declaratoriam adiunxit apud eumdem reperiendam; quarum tenorem etiam habet F. Emmanuel Rodericus Tomo 3. qq. regul. ad calcem q. 54. sicut & Miranda prioris in Manuali Tomo 1. Quæst. 19. Arti. 3. cuius & mentionem faciunt quotquot de materia præsenti agunt inferiùs referendi: & Gregorius XIV. ac Clemens VIII. suis in Constitutionibus in decursu quæstionis allegandis.

Et iuxta Sixtinas informatio ita necessaria est, vt si desit, neque susceptio religiosi habi [Sine illis receptio invalida iuxta Sixtinas.]tus, neque professio valorem habeant, & inde etiam secuta irrita sint: quod quidem ita communiter Scriptores affirmant: licet Fr. Emmanuel cita Quæst. præsertim Arti. 5. & 6. oppositum conetur euincere, si non temerè, qua particula Sixtus vtitur, sed bona cum fide procedatur, & nullum postea impedimentum ex appositis ab ipso deprehendi contingat. Quem tamen validè impugnat Dom. Barbosa in votis decisiuis & consultiuis voto 15. Dub. 1. Pro quo & P. Suarez Tomo 3. de Religione Lib. 5. Cap. 10. nu. 11. & seqq. & pluribus Rotæ decisionibus comprobatum ostendit citatus Vgentinus Antistes.

Quod cùm ita, vt dixi, communiter re [Circa illegitimos dubium ob verba Gregorij XIV.]ceptum sit, & pro certo habitum, circa illegitimos occurrit difficultas: nam Gregorius XIV. Constitutione sua, quæ est in Ordine 3. apud citatum Cherubinum, prohibitionem circa illegitimos in Constitutionibus Sixti contentam submouens, & ad terminos iuris communis reducens, circa informationes sic præscribit: Ita tamen vt cùm de recipiendis quomodocumque illegitimis ad habitum & professionem Ordinum quorumcumque agitis, ijs, ad quos huiusmodi receptio spectat, præter alia, ex quibus ex dictarum Constitutionum præcepto, circa quoscumque etiam legitimos, disquirere debent, diligenter vitam eorum, & mores inquirant, & ita demùm recipiant &c. Iuxta quæ informationis necessitas à Sixto stabilita videtur etiam erga illegitimos, vt eius defectus inualidum reddat ingressum, suo in robore permanere. Dictio siquidem illa Ita tamen conditionem & formam indicat, ex cuius omissione actus redditur nullus, vt videri potest apud citatum Barbosam Tractatu [Dictio. Ita tamquam vim habeat.] de Dictionibus Dict. 173. nu. 3. 9. & 11. & ita tenet P. Thomas Sancius Lib. 7. de Matrimonio Disp. 37. nu. 55. & Peyrinis de Religioso Prælato Quæst. 3. Cap. 1. nu. 6. Contrarium tamen tenent Fr. Emmanuel citato Tomo 3. q. 10. arti. 5. Miranda citato etiam arti. 3. Concl. 3. Bordonus Tomo 2. Resol. 12. dicto Libro nu. 19. qui citat inter alios P. Suarium nuper ad n. 19. qui Cap. 7. nu. 14. vbi nihil speciale habet circa præsentem difficultatem, sed tantùm asserit Constitutionem Sixti reuocatam esse quoad illegitimos, & ad terminos iuris communis redactam: neque Cap. 10. vbi circa Sixti Constitutionem ex professo disquirit, nullam de Gregorij Constitutione inserit mentionem. Vnde res ista sub opinionum ambiguo videtur relicta, cùm ex proprietate Dictionis præfatæ Ita tamen resolutio dependeat, quam non semper conditionem aut formam, sed etiam modum, ex cuius defectu non redditur actus inualidus, asserunt Menochius & Surdus apud Barbosam suprà nu. 10. Quibus positis.

Dico Primò. Etiamsi non procedat in [Assertio 1. Non esse inualidam receptionem ob defectum informationis.]formatio pro illegitimis, eorum receptio ad habitum & professionem valida est. Constat ex Constitutione Clementis VIII. 83. in Ordine apud Cherubinum an. 1602. cuius tenorem etiam exhibet Naldus verb. Profiteri n. 12. & Quaranta in Summ. Bullar. verb. Monasteria, & Conuentus, in qua Constitutionibus Sixti & Gregorij relatis, eas ad terminos iuris communis, & Sacrorum Canonum reducit, perindè ac si prædictæ Constitutiones in illa parte editæ non fuissent, quæ sunt illius verba: Atqui iuxta commune ius, & Sacros Canones receptio valida est. Ergo

Dices in præfata reductione solùm fuisse Clementem de Constitutionibus Sixti locutum, nulla de Gregorij Constitutione facta mentione, & ita videri minimè suo robore destituta.

Sed contra. Nam Clemens ob vitanda scan [Euasio ex non annullata Gregorij XIV. constitutione praecluditur.]dala, de quibus luculenter pronuntiauerat, dum religiosus passim dimittebatur habitus ob non seruatam formam in Constitutionibus dictis requisitam, concludit ex illius omissione non debere religiosum ingressum inualidum reputari: Atqui si Dictio Ita tamen in Constitutione Gregorij nullitatem induceret, & suo maneret in robore, illius frustrabatur intentum, cùm scandalis frequentibus porta relinqueretur aperta: Ergo dicendum est ab eius mente hoc fuisse penitus alienum.

Item sequeretur in præfata Constitutione con [Nouum præclusioni robur.]trarietatem extare, videlicet reddi Constitutiones priores prorsus nullas, ac si editæ non fuissent, & Religionibus eam in Ordine ad illegitimorum receptionem facultatem restitui, qua potiebantur ante illas, & pariter inualidam esse receptionem, cui incommodo occurrere ille nitebatur. Quando [Dictio Ita tamen amplius explicata.] autem tale quid accidere potest, dictio præfata Ita tamen in eo est sensu accipienda, quo contrarietas penitus euitetur, vt ex Decisione Rotæ habet citatus Barbosa suprà num. 7. & licet illam Clemens non apponat, si tamen à Gregorio appositam in eo sensu, pro quo arguitur, retinendam censet, perinde est ac si sua in Constitutione posuisset.

Et ex eo quod in Constitutione Gre [Cur illius non meminit Clemens.]gorij specialem vim Dictio præfata non haberet, illius Clemens in reductione aliarum ad terminos dictos non meminit, vnde ex eo potiùs contra aduersantes arguendum. Non inquam meminit, quia nihil habuit vnde oporteret meminisse: fauorabilis enim erat illigitimis, quibus & fauere ille pergebat; & in ordine ad ipsius intentum nihil in ipsa habebatur, quod esset opus reuocare: quod si esset, & reuocare nollet, eius certè mentionem induxisset, sicut ab eo circa pœnas factum contra superiores temerè hoc in negotio procedentes: non inquam recipientes illegitimos, cum ij recipi possint, sed criminosos, & alios, de quibus Sixtus, vt bene Bordonus suprà num. 20.

Si vlteriùs dicas Constitutiones Sixti [Quasdam Pontificum Bullas non obstare, quid non generales.] iussas obseruari ab eodem Clemente, & illius decretum confirmatum ab Vrbano VIII. vt ait Peyrinis suprà citans Constitutionem præfatam 83. & aliam; quæ incipit Sanctissimus, ex Tomo 2. suorum priuilegiorum in Constitut. 10. Vrbani VIII. §. 78. & 80. ex illis profectò nihil habetur quod generaliter vrgeat; & in Constitutione 83. informationes quidem fieri iubentur, sed non cum eo rigore, qui apud Sixtinas habetur, vt vidimus: in alia verò limitata est dispositio pro Italia, & Insulis adiacentibus, ad reformationem ordinata, circa cuius moderationem Vrbani Constitutio 115 versatur. Quod quidem oportuisset à præfato Scriptore notari, neque cum generalitate ea loqui, quam eius verba præseferunt, apud quem præfata Vrbani Constitutio extat in Additamentis ad Constitutiones Vrbani Constitut. 7. al. 17. qui etiam num. 9. fatetur futuram validam professionem informationibus non præmissis, de quo & Tomo 1. Cap. 25. §. 3. vers. Ad 3. interrogationem. Circa Decreta alia Clementis, quæ adducit Lezana Tomo 2. verb. Nouitius, nu. 14. idem quod de præfato dicendum, pro quibus & videndus ille.

Dico Secundò. Quamuis probabile sit, [Assertio 2. de Nouitio ad aliam Religionem transeunte.] vbi Sixti Constitutiones vigent, Nouitium ex vna Religione ad aliam nulla existente intercapedine transeuntem posse recipi sine informatione, iuxta id quod tradit P. Pellizarius Tomo 1. Tract. 2. Cap. 3. nu. 2. id non videtur ad praxim reuocandum, quia oppositum est probabile, & locus litigijs relinquitur, nec recepti commodo cum securitate debita prouidetur. De translato Professo non est dubium, vt videri potest apud eumdem, & tenore Constitutionum inspecto.

Dico Tertiò, si is, de cuius admissione [Assertio 3. de alias cognitis.] agitur quoad conditiones omnes notus sit, non esse opus informatione affirmat P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 10. Lib. 2. Cap. 3. nu. 3. quem sequitur P. Pellizarius suprà nu. 4. Verùm circa hoc idem videtur esse dicendum quod Assert. præced. vnde & præmittendam censuit Rota apud Barbosam citato voto 15. nu. 44.

Dico Quartò. Licet Constitutiones [Assertio 4. Informationum obligatio generaliter vrget.] Sixti, & communiter aliæ, solùm procedant de maioribus sexdecim annis, & ita circa alios non vrgeat quod de pœnis dicitur, vt tenent Emmanuel citata q. 10. arti. 13. Peyrinis citata q. 3. Cap. 1. nu. 10. adducens P. Suarium citato Cap. 10. nu. 11. Portel in Dubijs Regular. verb. Nouitius nu. 8. P. Pellizarius citato nu. 4. & alij: in omnibus tamen præmittenda est informatio, ex cuius defectu peccatum potest lethale committi, quia & recipi quandoque euenire potest eos, qui iuxta peculiares Religionum leges sunt penitus incapaces, vt non semel accidit, aut inepti, cum dedecore expellendi, in quorum sustentatione expensæ sint non parui momenti faciendæ, & circa quas Religio nequit esse voluntaria. Et quidem iuxta Constitutiones Sixti [Vide Lezanam Tomo 2. Verb. Nouitius nu. 12.] non videtur quomodo in ijs, qui decimum Sextum annum non excedunt, informatio possit omitti, quandoquidem iuxta ipsum illegitimi nequeunt admitti: ergo circa hoc informatio est præmittenda, non ita circa alia, quæ in minori non præsumuntur ætate, vt Peyrinis benè obseruat citato nu. 10. Id etiam quod idem Pontifex habet Constitut. 1. sic dicens: Nisi denique constet ipsos non humana aliqua ratione, sed tantùm deuotionis & pietatis feruore vitam religiosam sponte & ex animo elegisse: ad habentes sexdecim annos, immò & minùs aliquid, pertinere potest, & ita videtur etiam ad illos dignoscendos, informatio præmittenda, iuxta ipsius mentem, quia vbi est eadem ratio, eadem est & iuris dispositio; vt in materia præsentis casus arguit D. Barbosa citato Voto n. 27. textibus & Doctoribus adductis, quod à Gregorio non inuenitur reuocatum, sed confirmatum potiùs, cùm concessioni pro illegitimis præceptionem illam adiecit, Ita tamen, de qua dictum: quod est quidem non inuerosimile.

[Assertio 5. Pro Indijs quid circa informationes.]

Dico Quintò. Pro Indijs, vt non semper debeat informatio præmitti, id facit, quod Sixtus Constitutione declaratoria his est verbis executus: In his autem, qui in locis à sua patria longißimè remotis degentes, vel quorum patria ab hæreticis vel infidelibus miserè oppressa detinetur, volunt se diuinis obsequijs sub regulari habitu dicare; [Sixtus V.] vt in hoc quoque Sedis Apostolicæ benignitas elucescat, quæ cunctos mortales, præsertim verò exteros ex longinquis regionibus ad eam aßiduè confluentes materno sinu libenter amplectitur: sancimus exteros huiusmodi & aduenas, quamuis non liquidò constet de ijs omnibus, quæ in Constitutione nostra requiruntur, tametsi diligentia adhibita nihil appareat, quod eos impediat, habiles reputandos esse. Hæc ille, qui non penitus omittendam informationem statuit, sed tantùm quoad ea, quæ nequeunt ratione distantiæ cognosci. Stare enim potest, vt licet aliquis à patria sit valde remotus, nec conterraneis testibus probare possit se esse legitimum, aut puri sanguinis &c. ex diuturna habitatione quo ad alia esse possit notus, & ita processus vitæ probari. Circa quod Fr. Emmanuel Arti. 13. citato patriam longissimè remotam tunc dici affirmat, ad quam intra annum non potest quis ire ac redire, nisi cum magna difficultate: quod & P. Pellizarius nu. 3. ex eo adducit, nec improbat: & pro Indijs quidem conferre videtur, si ex Europa petendæ informationes sunt, aut intra Indias ipsas ex remotis valde tractibus, à quibus seriùs quàm ex Europa responsa haberi contingit.

Et posset in casibus huiusmodi conue [Priuilegium speciale pro PP. Prædicatoribus.]niens agendi modus iudicari, qui à Clemente VIII. concessus est Conuentui S. Stephani PP. Prædicatorum, vt solo iuramento iuuenis maioris sexdecim annis, quo affirmet se nullo impedimento teneri, ad habitum recipi possit: & posteà Religioso alicui cura informationis faciendæ sine iudiciali strepitu committatur, qui eam approbandam aut reprobandam Superiori Conuentus, Magistro Nouitiorum, ac Magistro studentium [Et per communicationem alijs competens Religionibus.] fideliter referat. In hoc enim locum esse communicationi affirmat P. Emmanuel citata q. 10. arti. 1. vbi tenorem Pontificiæ concessionis exhibet, sicut & post q. 54. In ea tamen videtur indicari professionem non priùs faciendam, quàm informatio & facta & approbata à designatis in Bulla sit, vnde incommodum imminet dilationis. Est autem opportunus pro casibus à Fr. Emmanuele propositis, quando scilicet informatio fieri non potest in loco vbi parentes degunt aut cognati, & periculum impeditionis timetur, si ex diligentia prædicta ad ipsos volentis ingredi notitia deriuetur.

Dico Sextò. Pro Societate magis pe [Assertio 6. circa peculiare priuilegium Societatis. I.]culiare extat priuilegium Gregorij XIV. die 30. Augusti 1591. in quo & Constitutionis præfatæ circa moderationem Sixtinarum, quæ incipit Circumspecta, specialem inserit mentionem, cum eius non obstantia nimis quantùm expressa. An autem ea vti Religiones possint gratiam communicationis habentes, ex ipsius attento tenore erit fortè qui dubitet, immò & qui neget. Rationes siquidem, quas R. P. N. Generalis Claudius Aquauiua apud Pontificem allegauit, pro illius instituti conditione sunt valde singulares. Neque argui ex eo potest, quod de priuilegio nuper dicto Conuentui S. Stephani concesso affirmat Fr. Emmanuel Arti. 1. citato & Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 101. nu. 42. sed potiùs ex alio, quod à Gregorio XIII. concessum, & negat ille posse communicari ob diuersitatem rationis, sed contendentibus locum esse communicationi, eam ipsis cum fundamento loquentibus neutiquàm inuidebo, quam & concedit P. Pellizarius suprà n. 5. Poterit autem deseruire, quia clarissimum est & penitus inconcussum, & cui nequeat nisi à rebellibus luci contrairi.

De priuilegio autem, de quo num. 180. [Priuilegio PP. Prædicatorum vt frui possit.] dubitari potest an eo vti possit Societas, si fortè aliquando concessiones præfatæ cessent, vel ad satisfaciendum obligationi, quæ ex Constitutionibus, Decretis Congregationum generalium, & Ordinationibus PP. Generalium vrget, pro quo consuli Index generalis potest verb. Admittere & videtur affirmatiuè respondendum; ob dictam rationem generalis participationis: quamuis quod ad Magistrum Nouitiorum & Studiorum attinet, alienum ab eius agendi modo videatur. Et ita sufficeret Prouinciali fieri relationem, aut alteri, qui recipiendi habeat facultatem, qui suis cum Consultoribus de informatione iudicabit. Hac enim ratione P. Pellizarius suprà asserit adductum Societatis priuilegium alijs Religionibus esse commune, licet diuersum modum gubernationis habeant; vnde neque in hoc decisiuum est Consultoribus suffragium concedendum, sed solummodò consultiuum.

Pro euentu autem, in quo ita informatio [Peculiaris difficultas circa Decretum Congregat. generalis 8.] necessaria esset, vt ex eius defectu inualida esset receptio ac votorum remissio, inquiri meritò potest, an ille renouationis semestris in Societate consuetæ virtute sanaretur, iuxta Decretum. 22. Congregationis generalis. 8. statuentis illos defectus non obstare valori, qui temporis possunt lapsu cessare, & dicendum ita quidem esse, si informatio tandem aliquando fiat, dum autem non fuerit facta, etsi quamplures renouationes præcesserint, vitium receptionis perstat, quem poterit sic receptus allegare. Ne autem tale aliquid allegari possit post vitium emendatum ab eo, qui eius inscius non potuit præbere consensum, sic in Decreto statuitur: & hoc ipsum in Regulis Magistri Nouitiorum exprimendum, & ab eodem Magistro apertè explicandum Nouitijs, cùm vota post biennium debent emittere: vt intelligant renouationes votorum à se deinceps de more Societatis faciendas habere vim primæ nuncupationis, si fortè ex prædictis defectibus (ætatis scilicet, biennij &) prima vota vim suam non obtinuerint. Sic ibi.

Circa quod dubitari potest, an si Magi [Dubij cuiusdam vtilis enodatio.]ster Nouitiorum per incuriam in hoc defecerit, & vota emittens nihil tale de renouationis valore conceperit, hoc etiam vitium renouatione possit emendari. Ad quod vti certum videtur statuendum, dum in ea ignorantia persistitur, vitium etiam persistere: & probato Magistri defectu vota esse nulla reputanda, cùm manifestè desideretur consensus, stante ignorantia, quæ reddit inuoluntarium. Vbi autem de illo haberetur notitia, prima renouatione emissa vota accipiunt firmitatem, quia si quis renuat, sui iuris est, vt ad sæculum redire queat. Dixi probato Magistri defectu: nam si non probetur, pro eo standum est, & credendum suæ obligationi minimè defuisse. Si autem reuera defuit, licet non probetur, & qui emisit ac renouauit vota, de eo certus sit, communis est casus cum eo, qui de suæ professionis est certus nullitate, pro quo Auctores consulendi, & videndus præ alijs P. Palaus Parte 3. Tract. 16. Disput. 2. Puncto 5. & 6.

Obseruandum tamen, etiamsi ignoran [Obseruatio doctrinalis circa renouationes.]tia impedimenti subsit, si illud iam cessauerit, posse renouatione vota emissa firmari; si videlicet ea renouans velit in omnem euentum votis se ligare: quod benè à P. Lessio assertum Lib. 2. de Iust. & Iur. Cap. 41. Dub. 7. n. 60. quem adducit & sequitur P. Palaus suprà Puncto 5. n. 3. & circa hoc cum magna debet consideratione procedi: nam in renouationibus, & extra illas, dum feruore peculiari desiderium Deo perpetuò in Religione seruiendi concipitur, ad id solent votorum renouationes assumi. P. Gabriel Sanchez votorum professionem, (& erat illa tantùm trium votorum) semper circumferebat in pectore, ac illam [Illustre pro illis exemplum.] sexagies quotidie renouabat, vt scribit P. Nadasi in Anno dierum memorabilium Societatis IESV die 1. Ianuarij. & similia possent, si opus illis esset, hoc loco referri. Vnde in casus contingentia oportebit vt fluctuans conscientiam conueniat suam, & dubium omne deponat, quo stante pro Religione stat ius, pro qua & possessio: pro quo Lezana cum alijs Tomo 2. verb. Dubia Regularium n. 16. & verb. Profeßio n. 23.

Dum verò in præfato Decreto dicitur [Quas opiniones Decretum insinuet, iuxta quas prohibet vota emitti.] firmitatem votorum post biennium, & veritatem religiosi status non esse sub discrimine opinionum quantumlibet probabilium relinquendum, videtur innui extare opiniones, iuxta quas sine cautione dicta renouationum, stare firmitas & veritas desiderata possit. Quod quidem ita est: nam is, qui vota inualidè nuncupauit, defectu valoris cognito, & impedimento cessante, potest sine nouo Nouitiatu ea ratificare, iuxta quamplurium scriptorum sententiam, quos adducunt & sequuntur Lezana citato verb. Profeßio n. 20. & P. Palaus citato Puncto 5. nu. 9. apud quos etiam circa Nouitiatus peracti conditiones sua est etiam opinionum diuersitas; & de professione loquuntur, in qua maior esse poterat dubitandi ratio.

Vbi difficultas insurgit ex eo quòd per remedium adductum à Congregatione non vi [Difficultas circa Nouitiatum expedita.]deatur stabiliri votorum firmitas, sed sub opinione relinqui, dum Nouitiatus repetendus non dicitur, quod tamen P. Suarez Tomo 3. de Religione Lib. 7. Cap. 1. n. 34. vt minùs probabile reijcit, & eum secuti alij. Sed verò omnis circa hoc cessat dubitatio, si diligentia prædicta vti est à Congregatione disposita adhibeatur. Cùm enim Nouitio id sit dicendum, quod vidimus, & illius sit tali modo in Religioso statu procedendi consensus, vult consequenter Nouitius esse donec per legitimam votorum emissionem, si fortè aliquod impedimentum interuenerit, verus Religiosus efficiatur. Vnde nullo modo defectus biennij obstat, immò plus temporis adijcitur, expectata renouatione, quàm esset in rigore necessarium. Quod quidem oportebit admittendis per vota simplicia à suis in Nouitiatu Magistris apertè declarari, licet ex eo quòd non adeò expressè quod ad Nouitiatum spectat quispiam apprehenderit, defectus valoris non sequatur, quia generaliter apprehendit legitimam votorum emissionem sine præuio Nouitiatu esse non posse, & in casu dicto futurum se esse Nouitium. Et prætereà vult stare dispositis à Societate, quæ circa hoc probè noscit quid sit ex Ecclesiæ præscripto necessarium, vnde ignorantiam nequit allegare.

Ex dictis habetur Religiosum illum di [Concluditur prætensorem illegitimum repellendum.]missionem postulantem ob informationis defectum audiri non debuisse, qui ex quibusdam P. Suarij verbis perperàm applicatis intentionem suam probare nitebatur. Et quidem Barbosa pro [d. Barbosa.] quodam ex eodem defectu post annos plurimos idem prætendente militans, vbi ad Constitutionem Clementis de qua dictum, deuentum est, id solum quod opponeret habuit, Constitutionem huiusmodi circa futura tantùm disponere, cum Portel verb. Nouitius in principio, & verb. Pro [Portel.]feßio ex Iure communi pag. 911. eum autem, de quo agebatur, ante illam & receptum fuisse & professum. Et priuilegij Societatis videtur citatus scriptor non habuisse notitiam, aut eam dissimulasse, cuius participationem Religionibus alijs gratiam communicationis habentibus negare non potuit iuxta superiùs dicta num. 181. Pro quo & Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Tractat. 3. Disputat. 2. Sectione 1. num. 32.

SECTIO XVII.

Circa reseruationem peccatorum carnalium in Religionibus, inuerosimiles quædam profligatæ doctrinæ. Addicta in Thesauro Tom. 2. Tit. 17. num. 54.

P. Bordonus Tomo 2. Resolut. 48. Quæs. [Bordoni sententia circa patientem, sed non se polluentem.] 5. sic opinatur, vt velit quòd patiens alterius pollutionem, aut intra vas, aut circa se, sed non se polluens, peccat quidem mortaliter cooperando alteri ad peccandum, non tamen incidit in casum reseruatum. Tum quia in illo nullus reperitur carnis lapsus, cùm semen non effundat: tum etiam quia sicut Religiosus se agitando cum alia persona etiam intra vas, & non se corrumpendo, non incurrit in reseruationem ex probatis §. Opere consummatus (scilicet nu. 17.) eo quod non consummauerit lapsum, quamuis mulier seminauerit, ita & patiens. Pro quo adducit Graffium loquentem de seminante intra vas. Secus autem iudicat de patiente Sodomitico, iuxta dicta ab ipso Quæst. 23. & 40. §. Obijcies. Resolut. 48. asserente oppositum non esse improbabile, quod tenent adducti citata Quæs. 23. vers. Primum, quòd.

Quæ quidem ex ijs, quæ habet Quæs. 23. [Suum Orationibus impugnatur.] dudum allegata, possunt de manifesta falsitate conuinci, sic enim ille arguit. nu. 44. Nam agens & patiens, seu consentiens, pari pœna puniuntur. Cap. Nuper de sent. excommun. & alibi. Item dispositum in vno relatiuo, intelligitur dispositum & in altero l. fin. ff. de acceptilat. & peccata quæ copulatiuè consummantur, talia sunt respectu vtriusque. Prætereà ex num. 45. quia in his, quæ se habent per modum agentis & patientis, vt delictum consummatum dicatur, sufficit vt agens illud consummet: patiens enim quantùm est ex parte sua, & vt patiens, delictum dicitur perficere hoc ipso quòd præcisè patitur agentis semen in vase recipiendo: quod si agens non seminet, eius delictum non est obnoxium reseruationi, neque ex parte patientis, etiamsi seminet, quia complementum peccati semper attenditur ex parte agentis, vt qui est nobilior patiente. Sic ille discurrit, & quis non videat omnia ab eo adducta posse casui, de quo agimus, applicari. Id autem quod de patiente & semi [Improbabile assertum.]nante, quando agens non seminat, ab eo asseritur, omninò improbabile est: semper enim pollutio voluntaria lapsus est carnis opere consummatus, cùm in determinata specie luxuriæ sit, quod benè à P. Suario traditum Tomo 4. de Religione Tract. 8. Lib. 2. Cap. 18. nu. 12. quamuis non perueniatur ad consummationem illius actus, quem fortassè peccans intendebat, vel in quem ex natura sua actus impudici ordinabantur, copulam scilicet carnalem, vt ille ait, de quo inferius.

Et quidem quod de agente dicitur, esse [Ratio pro eo adducta euidenter improbata.] scilicet in suo modo concurrendi nobiliorem, & respectu cuius delicti complementum attenditur, non ita respectu patientis, nimis leue est: nam in patiente & se polluente principalior influxus in ordine ad pollutionem, ab ipso est, & non ab agente, vt est manifestum. Hinc est vt cùm Diana Parte 11. Tract. 2. Resolut. 61. in fine P. Bordonum adducat ex citato à Nobis loco, ita [Diana.] dicat: Vbi etiam docet quod patiens verè Sodomiam, incidit in casum, licet ipse non seminet: subdit tamen oppositum non esse improbabile. Sic ille, omittens quod de seminante apud ipsum extat, cùm agens non seminat, vti minimè rationi conforme. Et quidem si in patiente Sodomitico id, quod citatus Auctor contendit, sit admittendum, in quolibet etiam patiente, de quo ille generaliter loquitur Quæs. 5. citata idem pariter debebit admitti, quia patiens est, & agens non seminat, quod tamen minimè tutum, & probabile quicumque verè Theologus iudicabit.

Ex prædicta autem P. Suarij doctrina [P. Suario quæ sententia circa actus ex se non mortales adscribatur.] infert Diana supra sentire ipsum non solùm copulam imperfectam, de qua agebatur, sed pollutionem quamlibet ex actibus impudicis prouenientem, esse reseruatam. Vnde si animo libidinoso ad mulierem accederet Religiosus, & illius tangens manum incurreret in pollutionem, existimat eum hunc casum incurrere. Sic ille circa mentem Doctoris Eximij: qui si reuera ita censuit, satis est probabiliter opinatus: iuxta quod & alij sentiunt; licet oppositum sit communiter receptum, vt videri potest apud Dianam Parte 4. Tract. 4. Resolut. 163. Cardinalem Lugo de Pœnitentia Disput. 20. n. 15. P. Dicastillum Tomo 2. de Sacramentis Disput. 11. num. 33. & 87. qui P. Luisium Turrianum carpunt id nec probabile nec tutum reputantem in Selectis Parte 2. Disput. 31. Dub. 52. & 61. de quo infra n. 196. & videri pro eodem potest Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Tract. 2. Disput. 1. n. 67. & 68. qui censent pollutionem secutam ex actione leuiter peccaminosa non esse reseruatam: & multò minùs, si actio desit exterior, & solùm ex delectatione turpi absque contactu manuum, aut alterius instrumenti: quod licet negent aliqui apud Coriolanum, ipse tamen affirmat Tractatu de Casibus reseruatis Parte 2. Casu 9. n. 15. vbi & leuem tactum non sufficere haud obscurè significat, sicut & n. 30. vers. Præterea.

Et verò P. Suarij non alia videtur mens, [Illius explorata mens.] vt adducta à Diana verba designant: cùm enim dicat peccatum quidem esse opere consummatum, ac proptereà reseruatum, quando peruenitur ad pollutionem, addit tamen id esse quamuis non perueniatur ad consummationem illius actus, quem fortassè peccans intendebat, vel in quem ex natura sua actus impudici ordinabantur, copulam scilicet carnalem; satis indicat actus non futuros leues; quandoquidem tales ex natura sua ad carnalem copulam non ordinantur. Pro quo & ea faciunt, quæ sunt à Diana omissa, & in eo præcesserant sic scribente: Dixi autem ex ipsamet materia & actione externa; quia si materia exterior reuera sit leuis, quamuis ex prauitate intentionis fiat actio exterior peccatum mortale, non erit reseruatum ex vi horum verborum, quia reuera dici non potest opus consummatum. Alius sensus est mitior, & quantùm intelligere potui communiori sensu receptior: iuxta quem sensum actus impudicus, si non perueniat ad consummationem actus in sua specie, fornicationis, verbi gratia, vel alia simili, non erunt casus reseruati, quia non sunt opere consummati. Sic ille, addens statim: Solùm aduerto, quoties peccatum peruenit ad pollutionem &c. Ex quibus apparet de impudicis actibus locutum, qui ex se mortalia peccata sunt, ex ipsamet materia & actione externa, quæ sunt ipsius verba.

Circa quod addendum in Societate ca [De reseruatione in Societate, & additione iuridica.]sum reseruatum prædictum, qui est nonus inter assignatos à Clemente VIII. sub indicatis terminis non proponi, sed vt sequitur: Lapsus carnis voluntarius, & quidquid est contra votum castitatis, quod in actum externum prodeat. Quando scilicet manifestè peccatum mortale est, vt habetur Ordinatione 3. Generalium Cap. 5. Omissum ergo est illud Opere consummatus. Contra quod id videtur [Obiectio Iunipari.] stare, quod aliàs obijcit Iuniparus de Casibus reseruatis Casu 9. Disput. 11. Quæs. 2. num. 2. scilicet à Pontifice non esse concessum Religiosis Prælatis, nisi vt lapsum carnis reseruare possint opere consummatum: ergo qui talis non est, nequit reseruari: sunt autem multi tales, licet aliôqui lethales. Immò ex eo infert peccatum attenta [Eiusdem illatio.]tum reseruari non posse, etiamsi extra vas seminetur: quod probat ex communi sententia Doctorum asserentium, quòd quando semen in vas præposterum non immittitur, non dicitur Sodomia consummata: pro quo specialiter P. Thomas Sancius Lib. 10. de Matrim. Disput. 4. n. 13.

Sed obiectio præfata leuis momenti est, [Obiectionis solutio.] sicut illatio penitus improbanda. Nam Clemens VIII. suo in Decreto sic addidit: Si quod aliud prætereà peccatum graue pro Religionis conseruatio [Decretum Clem. 8.]ne, aut pro conscientiæ puritate, reseruandum videbitur: id non aliter fiat, quàm generalis Capituli in toto Ordine, aut Prouinciali in Prouincia, matura discußione & consensu. Sic ille. Potuit ergo Societas in generali Congregatione omnem carnis lapsum manifestè lethalem, & in opus prodeuntem reseruare, vt ab ipsa præstitum in. 5. Congregatione Decreto 51. vbi Decreti Clementis facta mentio sine ratione vlla dubitandi, cùm doctissimi Patres eidem interessent, & Clemens viueret, à quo visum est Patribus aliqua circa Decretum præfatum postulare, quæ & impetrata, vt videri citata in Ordinatione potest. Quod autem ad illationem attinet, ex nefando crimine firmari nequit: licet enim in Ordine ad pœnas illi assignatas possit defectus ille consummationis deseruire, iuxta Doctores aliquos, quia crimini in tali specie constituto sunt illæ designatæ: cùm tamen eo non obstante sit peccatum aliud sua in specie consummatum, videlicet pollutio, ex vno ad aliud argui nequit, iuxta dicta. Et de Sodomia loquendo etiam in casu dicto incurri pœnas tenet Iulius Clarus in Praxi verb. Sodomia, in fine, quia id videtur in fraudem legis fieri, quod non tolerandum. Cap. Constitutus, de concess. Præben. In eo etiam qui idem faceret proximus fornicariæ copulæ, idem tenet Coriolanus suprà nu. 19.

P. Palaus Tractat. 13. Puncto 15. §. 3. in [In leui materia quando esse peccatum reseruatum possit.] quo de peccatis in Societate reseruatis disserit, de eo, in quo sumus, agens nu. 4. sententiam præfatam amplectitur, de qua nu. 192. de necessaria quantitate mortali externa, & veniali minimè sufficienti, etiam in Societate: & in fine ait secus dicendum, si visu, vel tactu aliàs leui feminæ, indicaret quis iniquam suam voluntatatem: quia eo casu visus vel tactus, non quatenus tales sunt, sed quatenus indicant iniquum affectum, reseruati essent; sunt enim quædam muta solicitatio. Et hæc videtur esse P. Luisij [P. Luisius Turrianus.] sententia adducti citato num. 192. sic enim ille Dub. 52. Sed puto hoc non esse tutum in conscientia, neque vllo modo probabile, quando ex circumstantijs personarum, & ex alijs, prudenter iudicatur actus ille signum mali affectus interni (sic corrige pro externi) & ita sentiunt viri doctißimi huius temporis: & sic manet s:luta ratio contrarij placiti. Sic ille, qui de casu 9. in Clementis Decreto minimè locutus, de quo dicitur futurum lapsum opere consummatum, sed de reseruato specialiter in Religione iuxta terminos Societatis. Ratio autem contrarij placiti illa erat, posse scilicet actum benè & malè fieri secundùm se consideratum. Nam ex circumstantijs actus dicti non possunt non vt lethaliter praui concipi, cùm sint muta solicitatio, vt P. Palaus locutus. Stante autem id ita posse contingere, non immeritò P. Luisius dicere potuit oppositum neque esse tutum, neque probabile. Secus autem moderatione præfata non adhibita, vti Dubio 61. Vnde [Notanda censura.] non benè à quibusdam ex adductis indiscriminatim vtroque loco citatur, vtpotè qui in vtroque eamdem circa idem censuram protulerit, cùm ex dictis constet, adeò esse diuersam. Pro quibus hæc satis.

SECTIO XVIII.

De Professione illegitimi in Religione, in qua Professus pater, & dispensatione ad dignitates. Addicta Parte 2. Auctarij num. 53. & sequentib.

PRobatum ibi validam esse professio [Esse validam & diuersæ opiniones circa dispensationem ad dignitates Et l. absolutè affirmantium.]nem, quia licet Gregorius XIV. in Constitutione sua, quæ incipit Circumspecta, à Nobis adducta suprà Sect. 15. id prohibuerit, ab eo tamen decretum irritans non adiectum, & ita pro valore standum: quod tenet Bordonus posteà visus Tomo 2. Resol. 12. nu. 18. qui nu. 46. etiam affirmat Prælatos posse cum eo dispensare ad dignitates in Conuentu, in quo pater est subditus, & multò id potiùs si iam in eo non degat, vel quia alibi, vel quia mortuus. Probat ex [Vide etiam Resol. 26. nu. 64.] concessione Gregorij citata in Constitutione pro illegitimis, quæ generalis cùm sit, ad hunc, de quo agimus, debet extendi. Si enim aliter voluisset, distinxisset. Argumento l. Si seruus, §. Prætor, cit. ff. de acquir. heredit. Quidquid autem in Iure, Decretis Pontificum, & Concilio Tridentino Seßione 25. Cap. 15. de Reformat. circa illegitimos stabilitum habetur, ad Religiosos non pertinere ex eo constat, quòd de illis non faciunt mentionem; & si fortè alicubi, id quidem de Militaribus.

Oppositum tamen tenent apud eumdem [Negantium absolutè.] generaliter loquentes Miranda in Manuali Prælat. Tomo 2. q. 2. arti. 10. Portel vers. (corrige verbo) Dispensare nu. 3. Lauorius Tit. 4. Cap. 16. nu. 47. Alij autem cum distinctione loquuntur affirmantes posse quidem in eadem Religione dignitatem [Cum distinctione loquentium.] habere, sed non in eâdem domo, in qua illam habuit pater. Sic Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. q. 13. (non 14. vt apud Bordonum) arti. 7. per errorem 12. Sigismundus à Bononia. de Electione Dub. 75. nu. 5. Quod & videtur tenere Barbosa in Collectaneis ad Concilium Trident. nu. 17. (non 19. vt apud Bordonum) Sessione & capite citatis. adducit enim Sigismundum cum Emmanuele loquentem, nec improbat. Et Compendium etiam eiusdem Emmanuelis Resolut. 52. num. 42. Probat autem Emmanuel ex Constitutione Clementis VII. quam adducit Nauarrus in Cap. Si quando de rescriptis Cap. 21. nu. 2. in qua prohibet filios habere easdem dignitates, quas eorum parentes aliquando habuerunt in aliquo Monasterio, si Presbyteri illi, Clerici, aut Religiosi erant, quando eos genuerunt. Quam Constitutionem (verba illius sunt) non video quoad hoc esse reuocatam.

Dico Primò. Satis mihi verosimile ap [Assertio 1. absolutè negans.]paret illegitimum, (de quo est sermo) non posse dignitatem habere, neque à Prælatis circa illam dispensari. Sic citati, quibus adde adductum à me citato loco Partis 2. Ascanium Tamburinum Tomo 1. de Iure Abbat. Disp. 5. Quæs. 15. Probatur (relictis alijs, quæ non admodùm videntur vrgere) quia Pontifex non est credendus specialem gratiam ei velle præstare, qui gratia eiusdem abutitur: Atqui idem accidit in præsenti: Ergo. Maior constat, hac enim de caussa ab ijs priuilegia auferuntur, qui abutuntur eisdem. Cap. Dilecti. 4. de priuilegijs: Pro certo sciatis, quòd Nos concessa vobis priuilegia decurtabimus, cùm Ecclesiæ Romanæ scriptis authenticis obuiare minimè timeatis. Sic Alexander Tertius. Et quid magis authenticum, quàm præfata Gregorij Constitutio? Cap. Tuarum. 13. ibidem Priuilegium meretur amittere, qui permissa sibi abutitur potestate. Ita Innocentius Tertius. Minor autem est comperta, quandoquidem illegitimus talis contra præceptum admittitur in præfata Constitutione contentum, vnde & admittentes & admissus contra Pontificis agunt voluntatem.

Vbi dici nequit mereri quidem priuile [Euasio quædam multipliciter præclusa.]gium amittere, sed dum non amittitur, posse illud ad vsum applicari. Nam contra euasionem huiusmodi est, quòd licet non amittatur, in eo tamen agendi modo iam admittitur manifestus abusus, & ita illicita operatio, iuxta delicti qualitatem, de qua citato loco Partis 2. Deinde, vt stet non amitti concedens tamen minimè id concedit, quod sibi in concessione ipsa declarat penitus displicere: sic autem in præsenti contingit, dum adeò expressa prohibitio proponitur. Prætereà. Qui aliquid prohibet, magis ea prohibere censetur, quæ rem prohibitam consequi possunt, & eam magis reddere possunt odiosam: ergo & prohibens illegitimi receptionem, magis illius in Religione dignitates censendus est prohibere, quibus Iura adeò esse infensa, tam est notum, quàm quod notissimum. Neque ex eo quòd in proprijs terminis non habeatur prohibitionis expressio argui potest, quia sufficientissimè prohibuisse censetur, qui receptionem expressè prohibuit, & obedientiam Religiosorum Prælatorum sibi habuit persuasam, pro cuius defectu non oportuit magis in speciali prouidere: vnde neque præsumptioni locus est de Pontificis voluntate, quando enim illa expressa est, pro contraria nequit præsumptio militare. Et habet hic etiam locum axioma illi simile, de quo num. 197. Si voluisset, non prohibuisset.

Dico Secundò Dispensatio circa Dignitates non solùm erit illicita in casu, de quo agi [Assertio 2. Inualidam futuram dispensationem.]mus, sed etiam inualida. Hoc sibi volunt citati Scriptores, quod & adductæ rationes ostendunt: nam vt valida sit debet de Pontificis voluntate constare, à quo omnis circa hoc potestas deriuatur: Atqui Pontificem voluntatem non habere ex adductis conuincitur: Ergo. Nec dicas Pontificem etiamsi prohibeat, eam tamen gratiam facere, vt professio valida sit, & ita similiter dici posse circa valorem dispensationis, vt valida quidem sit, licet prohibita. Id enim stare nequit: pro valore enim adest fundamentum, non ita pro alio specialem gratiam importante. Quemadmodùm ex eo quod habens votum castitatis validè contrahat, neque Ecclesia talem contractum irritauerit, non sequitur sic contrahentem posse debitum coniugale petere, quia eam non meretur gratiam contra voti sanctitatem operatus. Et pro illis diuersa est ratio: ex eo enim quòd professio sit inualida, multa possent inconuenientia suboriri: non ita ex eo quòd filius Presbyteri, aut Monachi Prælatus non sit; cùm potiùs si esse contingat, grauibus se exponat opprobrijs, quæ vt euitet, vereri magno cum fundamento potest non ita vt par est pro religiosa obseruantia excubiturum. Quamuis hoc non adeò timeri queat, si illegitimus talis in Religione alia profiteatur, pro quo est præfata Constitutio, vnde & in illa ad habendas potest Dignitates dispensari, si eas, de quibus ibidem Pontifex, habeat qualitates: quibus si manifestè destitutus sit, dispensationem futuram inualidam videtur exploratum, quandoquidem sub ea conditione concessio Pontificia procedit, à cuius, vt diximus, voluntate, potestas dicta descendit.

SECTIO XIX.

Circa commutationem votorum Profitentis, & ea nolentis extingui. Ad dicta Parte 3 Sect. 9.

P. Bordonus Tomo 2. Resolut. Quæs. 17. nu. 41. affirmat eum, qui profitetur in Religione, per actum contrarium posse [Stante voluntate contraria commutationi an stet illa, qui negent, & qui affirment.] impedire ne priora vota absoluantur per professionem, quia per hanc expressam voluntatem votum prius factum confirmat, vt docent Richardus, Angelus, Rosellla apud Syluestrum verb. votum 4. Quæs. 7. in Dicto 3. contra quos (ait) infra Quæs. 21. §. Quintum. In quo nu. 52. asserit per contrariam voluntatem non posse impediri commutationem; & probat quia nihil ad illam coope [Bordonus.]rari potest, cùm non ipse, sed ius Canonicum absorbeat in professione omnia vota: neque enim Iuris priuilegio derogare potest, pro quo citat P. Thomam Sancium Lib. 5. (scilicet in Decalogum) Cap. 5. nu. 41. vbi subdit quòd si Nouitius in ipso actu professionis, vel post confirmet ea vota, in eo casu, cùm denuò voueat, incipiunt ea vota obligare. Et cùm dependeant à voluntate Prælati, dispensari, irritari, aut commutari illa posse ab eo. Itaque (concludit) absolutè loquendo, priora vota non possunt per contrariam voluntatem (supple impedire) quin subijciantur commutationi virtute profeßionis. Ibidem Sanchez in oppositum citat Hostiensem, Angelum, Richardum, & Rosellam.

Et quidem P. Sancius citato loco id habet, quod non est ijs consonum, quæ Lib. 9. de Matrimonio Disp. 39. n. 45. & Lib. 4. in Decalogum Cap. [P. Sancij & aliorum.] 15. n. 32. ab ipso traduntur, & iuxta quæ à Nobis citatus Sectione illa 19. Par. 3. ibi enim sententiam Syluestri absolutè amplectitur dicentis vota non extingui, si in ipso professionis instanti ea, qui profitetur, nolit extingui; hic autem sic addit: Sed adhuc hæc posterior pars intelligenda est quando ea voluntas fuit denuò se eis votis adstringendi. Si enim sola esset non commutandi voluntas, aut ne extinguerentur profeßione, manerent ipso iure commutata, & ille liber: quippe hæc commutatio non est ex ipsius profitentis voluntate, sed ex Iure ipso Ecclesiastico & naturali, (vt probauimus n. 18.) & idem esset, si sola esset voluntas non satisfaciendi illa profeßione obligationi priorum votorum: quia satisfactio hæc non ex ipsius voluntate, sed ex ipsa rei natura pendet. Sic ille, statim explicans quomodo non sit idem velle vota non extingui, & denuò vouere. Iuxta hæc ergo videtur posse meritò pro sententia P. Bordoni citari pro qua P. Pellizarius Tomo 1. Tractat. 3. Cap. 4. num. 21. etiam adducit Syluestrum, qui tamen id sentit quod vidimus. Lezanam Tomo 1. Cap. 3. num. 7. vbi solùm ait professionem sine speciali intentione commutationis vota extinguere. P. Layman, qui Lib. 4. Tract. 5. Cap. 10. nu. 3. idem quod Lezana dicit, scilicet per veram solutionem, & non per voluntatem commutandi, extinctionem contingere, spectata natura ipsius operis in perpetuum Deo præstandi. Peregrinum Constit. Cap. 1. Lit. C. §. 20. similiter loquentem. Ipse autem Pater nihil citato loco determinat, sed nu. 28. vbi cum P. Sancio loquitur. Pro quo & Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regu [Fr. Anton. à Spiritu sancto.]larium Tract. 3. Disput. 4. num. 3. sic concludens: Vnde ex voluntate vouentis talis effectus non potest impediri. Sed

Dico Primò id quod citata dictum Se [Assertio 1, absolutè affirmans posse impediri.]ctione, vota scilicet non extingui quomodocumque de contraria profitentis constet voluntate. Sic P. Suarez Tom. 3. de Relig. Lib. 6. Cap. 14. nu. 14. P. Lessius Lib. 2. Cap. 40. nu. 106. P. Palaus Tract. 16. Puncto 8. Disp. 2. num. 6. quidquid dixerat Tract. 15. Disput. 1. Puncto 16. nu. 8. Bonacina adductus citata Sect. 19. Id probo. Nam quacumque efficacia ex parte professionis posita, ex iure scilicet Ecclesiastico, quod solùm multi & grauissimi Scriptores agnoscunt, vel naturali, talis effectus extinctionis votorum potest impediri, quando scilicet quis in ipso actu professionis illa denuò emittit: Atqui velle illa non extingui est æquiualenter idem. Ergo possunt per talem voluntatem extingui. Maior admittitur, & Minor ostenditur: Nam velle non extingui est velle pariter illud, sine quo illa nequeunt persistere; atqui persistere nequeunt nisi dependenter à voluntate se Deo obligare volente, aut renouare obligationem, quod est voti proprium directè, & expressè, aut formaliter emissi: Ergo emissio & voluntas confirmandi æquiualenter idem sunt. Id quod vrgere possumus ex ratificatione professionis, quæ vt stet satis est, si quis sine expressa professione dicat se ratum habere quod iam in foro externo promiserat; eamdem enim vim habet ac expressa professio.

Dices ex P. Sancio citato n. 41. eum qui [Euasio quædam.] non vult commutare, tantùm manere ligatum eo modo, quo votum obligabat, non imponendo nouum vinculum; at professione emissa cessare voti obligationem, & sic cùm nulla sit de nouo imposita, nullam superesse: quod secus accidit cùm denuò vult promittere, & promittit, tunc enim nouam sibi obligationem imponit.

Sed contra est, nam ex præfata responsione [Ex illius præclusione maius probationi robur.] tantùm habetur stante professione, & voluntate confirmandi vota, nouam obligationem non imponi, id quod admittimus, & tantùm intendimus, vnde habemus intentum, & vrget ratio adducta de consequenti volitione eius, sine quo stare confirmatio nequit, in ipso professionis actu perseuerans; ergo & tunc stat votum, licet sine noua obligatione.

Prætereà insto: Nam ex eo quòd effi [Instantia valida.]cacia extinguendi vota in professione à Iure veniat, non ostenditur cur non possit conditio illa subintelligi, Nisi profitens aliter velit, cùm sit fauor, cui ipse, eo quod tale sit, iuxta Iuris ipsius dispositiones possit renuntiare. Cap. Si de terra 6. de priuileg. Indulto tanto tempore vobis detrahere voluistis: cùm liberum sit vnicuique suo iuri renuntiare. Quæ sunt verba Alexandri III. & de priuilegio agebat à Romana Ecclesia concesso. Et quidem cùm illud, de quo agimus, in fauorem libertatis sit, & in animarum bonum ad maiorem perfectionem votorum obseruatione conantium, immeritò illorum procurata permanentia denegatur, & sine firmo aliquo fundamento.

Dico Secundò. In Societate Iesv si quis [Assertio 2, circa Professionem quatuor votorum in Societate.] post trium votorum professionem aliqua emiserit vota, & posteà professionem quatuor votorum faciat, vt accidere potest in ijs, qui ratione Maioratus in Hispania statim post biennium trium votorum professionem emittunt, iuxta Decretum 18. Congregationis generalis. 5. valde verosimile est per illam extingui, nisi secus velit talia Professus: quamuis P. Sancius citato Cap. 5. nu. 53. oppositum asserat, & eum secutus P. Pellizarius suprà nu. 27. ex eo quòd Professio quatuor votorum nihil trium votorum professioni, nisi votum peculiaris obedientiæ Papæ, ac proinde cessat ratio cur illi attribuatur commutatio illa votorum. Sed quidem ratio prædicta non vrget, quia licet: solùm addatur obedientiæ dictæ votum, vera & distincta professio est, cui præfatum confertur indultum: & quod additur adeò est graue, vt in illud, si solùm voueretur à quoquam id sciente & probante Pontifice, possent vota quæcumque commutari; peditem scilicet, sine viatico, & cum vitæ periculo, ad remotissimas regiones inter infideles aut hæreticos, se conferre, vbi de eo Ponticium fuerit intimatum imperium; quod benè expendit idem P. Sancius Lib. 6. Cap. 18. nu. 5. Quod hic addidisse opportunum duxi, ne in omnia Scriptorum quorumdam asserta, licet grauium aliàs, cœcorum more feramur. Nec omit [Vnde solemne votum obediendi Pontifici circa Missiones.]tendum in prædicto voto eo quòd solemne sit, obligationis grauitatem augeri, per illud enim vouens se tradit in dominium & potestatem Pontificis in ordine ad Missiones, ita vt in ordine ad illum finem non sit sui iuris, nec Religionis, sed Pontificis; contra quod si agere tentaret, iniustitiam committeret, & prætereà à nullo alio præter Pontificem potest dispensari, quod proprium votorum solemnium est. Videndus pro eo P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 10. Lib. 6. Cap. 4. nu. 38. & 39. ex quo P. Palaus Tractat. 16. Disput. 5. Puncto 3. nu. 5.

SECTIO XX.

Circa Religiosum in Indijs ad Carthusiam transire volentem, cum doctrinali resolutione.

VOlebat quidam ex Mendicantium [Priuilegium prohibens transitum ad Carthusiam alijs Religionibus commune.] Ordinum vno quietis auidus amplioris, venia à Prælato petita, sed negata, magna transfretationis incommoda & pericula subituro, ac prætereà priuilegium à à Paulo V. die 3. April. 1610. PP. Carmelitis Reformatis opponente concessum, cuius meminit Bonacina Quæst. 2. de clausura Par. 9. §. 5. Difficult. 2. nu. 5. vers. Addo Congregatio generalis 7. Societatis Decteto 15. P. Thomas Sancius Lib. 6. in Decalogum, Cap. 7. nu. 31. P. Palaus Tract. 16. Disput 4. Puncto 26. §. 6. nu. 1. P. Bordonus Tomo 2. Resolut. 29. num. 40. & alij; iuxta quod non licet prædictis Patribus huiusmodi transitus, nisi quatenus de iure licet erga aliàs Religiones, aut ex priuilegijs specialibus, quibus se frui cum bonis fuerint fundamentis arbitrati: præfato autem Mendicantes omnes virtute amplissimæ communicationis perfruuntur. Quod quidem in Societate ita iudicatum, & notificatum Pouincijs à R. P. Mutio Vitellescho an. 1619. pro quo ad Prouin [Pro Societate in speciali.]cialem Peruuianum extant litteræ anni præfati die 18. Iunij, in quibus Decreti Congreg. 7. dicti, & priuilegij, ac concessionis amplissimæ Pij V. circa communicationem facta mentione, ita concludit: & circa negotium hoc cum personis doctis [P. Gen. Mutius.] habita deliberatione, ac denique cum PP. Assistentibus, resoluimus non solùm posse nos, sed & debere dicto priuilegio frui PP. Carmelitis concesso, quin necessitas vlla sit illud de nouo à sua Sanctitate postulandi. Sic ille.

Quibus non obstantibus citatus P. Bordo [P. Bordon. vt obstet.]nus de Iesuitis loquens in speciali suprà, id sibi non placere affirmat, quod apud Bonacinam inuenerat citato loco P. Sancium afferentem suprà n. 28. tum quia dictus Pater id non dicit, sed excipit semper Carthusianos ab hac licentia, vt exceperunt Paulus III. Pius IV. & V. ac Gregorius XIII. Tum etiam quia hoc non benè deducitur excommunicatione priuilegiorum, quæ semper intelligitur quoad fauores, non quoad odiosa & pœnas, vt docent Rodriguez Tomo 1. q. 55. arti. 17. ad finem. Miranda Tomo 2. q. 26. (corrige 47.) arti. 6. Sigismundus Dub. 56. nu. 10. & 11. Portel verb. Communicatio nu. 10. Sorbus eod. §. Notandum contra eumdem Portel hîc num. 11. in specie transitus ad secunda vota.

Sed quidem doctus Pater Tomo 3. Resol. [Sed retractione fauet.] 52. nu. 93 saniùs ita scribit: Priuilegia continentia aliquid, quod videtur onerosum & odiosum huic & illi Religioso, non sunt odiosa, neque pœnalia, sed fauorabilia & conseruatiua Religionis & subditorum in officio suo, quod Deo promiserunt. Et probatur quia per illa conseruatur disciplina regularis, & augetur obedientia erga Superiores, & Religiosi sui instituti perfectionem perfectiùs prosequuntur, per quæ omnia apparent priuilegia esse simpliciter fauorabilia etiam ipsis Religiosis, quorum saluti animæ, & corporis quieti consulitur. Sic ille, ex quo constat eius pro assertione præfata corruere fundamentum. Et quod ad P. Sancium attinet, verum quidem est citato loco Carthusianos excipere, sicut & Scriptores alios ante præfatum R. P. Mutij declarationem, quam si in legendo processisset, citato inuenisset nu. 31. & à Patre quidem Sancio adiecta non est ante Ordinationem scribente, & an. 1610. vita functo: sed ex superiorum præscripto, quod & in P. Suario potuisset fieri in editione Tomo 4. de Religione.

Et verò quod à Societate tanto cum [Sicut & præclaro pro Soeietate testimonio.] consilio factum, potuit & debuit P. Bordonus, vt sibi se probaret consonum, reuerentiûs approbare, qui Tomo 4. ad finem in Opusculo de iure præcedentiæ Canonicorum Regularium Lateranensium Cap. 6. n. 17. ita scribit: Secundò, Patres Societatis IESV ex instituto publicas habent ferè vbique scholas, qui tot scientijs & doctrinis vniuersum Orbem continuè cum nouis speculationibus & distinctionibus verè illustrant, vt in eorum libris, qui quasi innumerabiles sunt, videre licet. Et tamen sine altercatione aliqua, nec tacita conquestione quærunt in Disputationibus locum digniorem, nec primos accubitus &c.

Cui præclaro encomio, nec sine grati [Illustre aliud alterius Scriptoris.] animi significatione prætereundo, libet aliud aliquantò antiquius attexere, ne dilectæ Matris extollendæ occasio, licet non admodùm vrgens [P. Martin. Mertz.] elabatur. R. P. Martinus Mertz in Rosa in hieme, hoc est, in vita VVilhelmi Rothensis, sanctæ & immortalis memoriæ in Sueuia Canonici Ordinis Præmonstratensis Lib. 2. Cap. 3. sic habet: Magna & atra ignorantiæ nubes vniuersam Ecclesiæ Sphæram obtexerat, graui vbique laborabatur inscitia, Sacerdotes ipsi rudes, & legis diuinæ imperiti, proh dolor! reperiebantur, eaque lues communis omnibus, ipsa etiam pietatis Sacraria, & Christianæ disciplinæ receptacula, Monasteria inquam & Cœnobia (in Superiori scribebat Germania) peruaserat, adeôque densis inscitiæ tenebris inuoluerat, vt vix centesimum quemque vel paulùm politioribus litteris excultum inuenire licuerit: quæ res quantas clades, quantasque strages, non solùm vniuersæ Reipublicæ Christianæ, sed singulis etiam Monasteriorum habitationibus inflixerit, vix deplorari, ne dum explicari satis vnquam potest. Errabant & aberrabant paßim omnes, ruebant in præcipitia, non ad legis præscriptum, sed libidinis impetum, vitam instituebant, voluebantur in foueas infernales, cœca mente, & cœco ductu, nemine ferè per doctrinam agnoscente aut demonstrante iter ad cælestem patriam securum & expeditum. Ei malo ex diuinæ sapientiæ largitate remedium datum nobilißima & celeberrima illa Societas IESV, quæ tot Collegijs constitutis in Orbem diffusa fuit, & veluti lucidißimis doctrinæ & sapientiæ luminibus mundum vniuersum illuminauit, tenebrasque illas Cymmerias ei offusas laudabiliter dispulit. Ille igitur prædictus Præsul proinde aduertens, doctrina omnia restauranda esse, malum illud inscitiæ vt auerteret à suo Cœnobio, iuuenes Religiosos præstantioris indolis & ingenij primus in Dilinganam Academiam mittere magnæ curæ habuit. VVilhelmus noster inter reliquos ad Dilinganum litterarum Emporium sub Patrum Societatis IESV in Collegio S. Hieronymi, fidem, tutelam, disciplinamque fuit missus &c. Hi ergo sunt qui communicationem dicti priuilegij vti irrefragabilem statuerunt, vt desinat P. Bordonus circa hoc litem ipsis intendere, vt videtur ab eo factum, dum fundamentum, cui eius nitebatur oppositio, vt vidimus, retractauit.

Neque ex eo quod scriptores citati circa [Auctores, qui videntur aduersi, certitudinem priuilegij non infirmare.] odiosa & pœnalia dixerint, inferri potest rem hanc sub opinionis incerto relinqui, quia hîc non agitur de pœnis, sed de fauore: talis enim reputandus est, qui in bonum Religionis cedit, & etiam particularium, quorum perseuerantia in ea vocatione, in qua vocati sunt, iuxta Apostolum, regulariter loquendo, illis est conuenientior quod in aliquibus talem consecutis transitum experientia comprobauit. Immò certissimum est etiam si priuilegium pœnale contineat aliquid, posse communicari, si tale sit vt ad Religionis conuenientem statum constet pertinere: vt in Compendio priuilegiorum Societatis videre licet, verb. Apostata §. 3. 4. 6. 7. & 8. verb. Appellatio. §. 2. verb. Confeßionale. verb. Correctio. §. 1. & 2. verb. Priuilegium §. 3. & gratia communicationis à Pio V. Societati impensa in Bulla, quæ incipit Dum indefessæ, die 7. Iulij 1571. adeò ampla est, vt circa prædicta & alia, quibus frui libuerit, sic iudicante R. P. Generali, nequeat nisi temerè dubitari. Quod ergo à P. Bordono & alijs, de quibus etiam Resolut. 52. num. 94. asseritur priuilegium communicari, sed non pœnam, ita accipiendum videtur, quando illa duo possunt separari: si autem priuilegium sit ad imponendam pœnam, illa quidem communis fit, si Prælati velint eam infligere, vt in citatis Compendij locis videre licet.

Et citati quidem Patres Emmanuel & [Circa concessionem quamdam PP. Minoribus impensa pro excludendis ex infecta origine venientibus.] Miranda, atque alij eos secuti, exemplum in concessione apponunt PP. Minoribus facta ne recipere possint Mahometano genere infectos vsque ad quartum gradum: & negant concessionem istam esse communem Religiosis alijs. In quo tamen non defuerunt, qui aduersarentur, litigioso in casu, vt ex eodem Emmanuele constat; & non sine fundamento, quia Religiones aliæ iudicare possunt ad instituti puritatem & decorem, modumque cum sæcularibus agendi in spiritualibus ministerijs digniorem, id prorsus expedire. Nihilominus stare dictorum Patrum sententia potest, quia concessio dicta non videtur rationem priuilegij habere, sed specialis statuti à Pontifice confirmati, pro quo Religiones aliæ communicatione non indigent, cùm possint illæ simile statutum suis in Generalibus Capitulis edere: pro quo videndus P. Suarez Tomo 4. de [Specialia pro Societate.] Relig. Tract. 10. Lib. 2. Cap. 2. pro Societate in speciali depugnans, quæ pro eo diuersa Decreta condidit, in Congregatione scilicet 5. & 6. in illa quidem 52. & 53. & Canonem. 3. in hac. 28. vbi nulla de necessaria Pontificis approbatione dubitatio suborta, vel si fuit aliqua, rationum est pondere à doctissimis Patribus penitus extirpata. Licet autem P. Sancius Lib. 7. de Matrim. Disput. 47. n. 30. secutus Nauarrum, & nonnullos alios, teneat non posse sine auctoritate Pontificia impedimentum irritans professionem statui; id tamen addit, quo omnis videatur difficultas cessare, & quod in ordine ad praxim videtur in idem recidere; scilicet posse Religionem admittere ad professionem præmissa protestatione non esse animum admittendi, si Professus patiatur vitium contrarium statuto: & tunc professio non valeret, non ob statutum, sed quia deficit animus recipientium. Cui quidem opponi potest animum recipientium deficere, quia stante statuto nequeunt consentire: ergo de primo ad vltimum, id est ad statutum referendum. In Societate quidem ita res habet, vt ex præfatis Decretis constat, quæ se minimè consensuram testatur in huiusmodi hominum receptionem, dum Generali ipsi ad hoc facultas denegetur, licet in Societate ipsa generaliter congregata potestas resideat ad disponendum circa negotium istud, quod fuerit magis conueniens arbitrata.

Nec video quomodo dici odiosum pos [Priuilegium non odiosum etiamsi pœnale respectu sæcularium.]sit, etiam vt à Pontifice venit, indultum illud, de quo præfati scriptores, cùm non sit tale respectu Religionis: quòd autem respectu sæcularium tale sit, nequit obstare communicationi, etiam de pœnis loquendo, vt ipse P. Bordonus tradit citata [P. Bordon.] Resolut. 52. n. 95. vbi ita scribit: Respectu verò sæcularium fauore Religionis pœnæ extenduntur, vt timore earum sæculares perterriti reuerentiam & obsequium præstent Religiosis, non contemnendo eorum priuilegia. Sorbus verb. Communicatio priuilegiorum. §. Notandum. Lezana Tomo 2. Cap. 1. num. 32. Ratio est quia priuilegium communicatum tantam vim habet, quanta concessa fuit necessaria, cum sit factum proprium ipsius communicantis: Sic ille, cuius ratio id probat, quod à Nobis dictum de pœnis, sine quibus priuilegium redderetur inutile, cùm in ordine ad illas infligendas concedatur.

Ex quibus apparet Religioso illi, de quo [Resolutio circa casum, de quo est quæstio.] titulus Sectionis, potuisse Prælatum licentiam denegare, si transitus talis illi incommodus est prudenter iudicatus, neque ex eo quod ad Carthusiam tenderet, specialem, qua ad licentiam impertiendam adigi posset, rationem extitisse, sine qua licentia ille non licet, vt est communis Scriptorum sensus, pro quo videri possunt P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 8. Lib. 3. Cap. 9. n. 4. & P. Sancius suprà Lib. 6. Cap. 7. nu. 32. P. Palaus Tract. 16. Disput. 4. Puncto 16. §. 3. An autem [An valida receptio sine licentia recedentis.] validus sit, diuersitate sensuum controuertitur, pro quo videri citati possunt. P. Suarez affirmans suprà Cap. 10. num. 12. & eum secutus P. Palaus §. 4. nu. 2. & P. Sancius negans à nu. 88. qui alios adducunt. Et fatetur P. Palaus, negantem sententiam communiorem esse & frequentiorem. Ex quo fieri poterit vt sine licentia iustè negata, aut non petita recedens, reuocari meritò possit, si ita Prælati contendant, quod non sine scandalis steterit; vt videant sic audaces non ex ijs esse, quos fortuna iuuat, sed qui in his suis inconsultis mutationibus infelices solent exitus experiri.

Apparet etiam ex dictis priuilegia circa [In priuilegiis circa appellationem dari communicationem.] inhibitionem approbationis esse Religiosis, stante beneficio participationis, communia, vnde in Compendio Societatis, vt diximus, adducitur priuilegium Iulij II. concessum Canonicis S. Saluatoris, & aliud concessum Cisterciensibus. Negat autem id P. Bordonus Tomo 2. Resolut. 32. nu. 11. generali doctrina proposita, de qua suprà, & citatis pro ea Roderico, Miranda, Portel, & Sorbo. Sed contra illum stant Alfonsus de Casarru [Alfonsus de Casarrubios.]bios in Compendio priuilegiorum verb. Correctio Fratrum nu. 11. vbi adducto priuilegio PP. Prædicatorum circa correctionem ita subdit: Hæc concessio deseruit etiam Fratribus Minoribus partium Hispaniarum, vt virtute communicationis priuilegiorum, de qua suprà in Dictione Communicatio priuilegiorum §. 10. possint similiter corrigere fratres eiusdem Ordinis. Sic ille. Possunt autem PP. Prædicatores corrigere appellatione postposita ex concessione Iulij II. in Bulla, quæ apud Peyrinum est 15. huius Pontificis, & incipit Exposuisti die 14. Nouemb. 1511. & quia circa concessionem huiusmodi communi catio proculdubio est, inserta illa à Passarello Generali PP. Minimorum in Compendio priuilegiorum suæ Religionis pag. 102. quod quidem respectu illius, sicut & aliarum clarum esse affirmat Dom. Barbosa in Votis decisiuis & Consultiuis voto 4. n. 70. quem sequitur Lezana Consulto 42. n. 47. vbi tenorem dicti priuilegij proponit Tomo 2. Stat enim contra P. Bordonum sua ipsius doctrina, de qua nu. 210. & alia à Nobis adducta, præsertim nu. 215. vbi ex eodem Auctore id habetur, quod præsentem assertionem eiusdem constat infringere, maturiori adhibita consideratione, quod in Sapientibus laude dignum veteri axiomate circumfertur.

SECTIO XXI.

An virtute Facultatum, quæ Indicis solent Episcopis concedi, dispensari cum illegitimo possit, qui bona fide Ordinatus est, & simplex Beneficium accepit aut virtute alterius concessionis.

DIco Primò. Virtute dictarum Facul [Assertio 1, negans attentis Indicorum Episcoporum facultatibus.]tatum non videtur posse dispensari in casu; de quo incidit consultatio, sic enim habet illa, nu. 2. Dispensandi in quibuscumque irregularitatibus, exceptis illis, quæ vel ex bigamia, vel ex homicidio voluntario proueniunt: & in his etiam duobus casibus, si præuia necessitas operariorum ibi fuerit: si tamen quoad homicidium voluntarium ex huiusmodi dispensatione scandalum non oriatur. Sic ibi. Atqui in casu, de quo agebatur necessitatis non allegabatur titulus, & ita standum terminis concessionis.

Dico Secundò. Iuxta satis probabilem [Assertio 2, affirmans probabiliter ex concessione Tridentini.] sententiam stare potest dispensatio, virtute scilicet concessionis Concilij Tridentini Seßione 24. Cap. 6. de Reformat. prouenit enim irregularitas dicta ex delicto parentum occulto, ad quam se Concilij dispositionem extendere affirmant plures, grauissimique Scriptores, quos adducit Leander à SS. Sacramento, de Irregularitate Tractatu 2. Disput. 3. Quæst. 56. & de qua Diana diuersis locis Partis 2. & cùm de facultate ad dispensandum agatur, ampliationem patitur, quia fauorabilis, iuxta receptissimum Doctorum sensum.

Dico Tertiò. Stare etiam dispensatio [Assertio 3, etiam affirmans ex titulis aliis.] valet ratione necessitatis personalis, ratione cuius opinio minùs probabilis redditur probabilior, vt probat P. Thomas Sancius Lib. 2. de Matrim. Disp. 36. nu. 8. Item ratione infamiæ, difficilis recursus ad Pontificem, propter quas grauissimi Scriptores censent posse Episcopos, & maximè Indicos dispensare. Dom. Barbosa de potestate Episcopi Parte 2. in Compendio nu. 66.

Dico Quartò. Dispensari in casu dicto [Assertio 4, ob auctoritatem asserentium in propriis terminis. P. Layman.] satis securè & inoffensè potest ob grauissimorum scriptorum auctoritatem in terminis proprijs casus propositi decernentium. Quod quidem ita verum apparuit P. Layman, vt ita scribat Lib. 1. Tract. 5. Parte 5. Cap. 5. n. 2. post iudicium circa sententiam, de qua nu. 219. si tamen bona fide aliquis Ordinatus fuerat, cognito deinde natalium defectu, haud dubiè Episcopus dispensare potest, vt in susceptis ministret, sicut notauit Henriquez Lib. 14. Cap. 8. nu. 16. Lit. B. Auila Parte 7. Disp. 3. Dub. 6. Notab. 6. Immò fortaßè etiamsi mala fide Ordines accepit, occultum natalium defectum subticendo, sicut colligi videtur ex Cap. Nisi cùm pridem §. Personæ, [Cap. Nisi cùm pridem, de renuntiat.] de renuntiat. Licet irregularitatem non potuerit subticere: si tamen & culpa latet, & caussa, cum eo qui laudabiliter secum impleuit officium (iniuncta sibi pœnitentia salutari) potest non minùs vtiliter, quàm misericorditer dispensari. Sic ille, qui circa Beneficium non solùm simplex, sed & curatum pariter sentire, ex eo est manifestum, quod ex P. Auila ita affirmante §. immediato præmiserat, cuius sententiam §. sequenti probabilem affirmauit, oppositam tamen præferens; sed ea non obstante, quod ex eo dedimus cum omni securitate subnexuit. Et quidem citatum Cap. Nisi in eo procedit sensu, cum de cessione agat eius, qui de illa tractat, quia scilicet superius ipsi incumbebat ministerium, & cum Episcopo de Episcopo erat sermo.

Dices circa priorem Assertionem id [Obiectio contra priorem Assertionem, vbi quomodo necessitas Operariorum pro dispensationibus requiratur. Facultas 2.] quod de necessitate dicitur ad solos bigamos & homicidas referendum, vt indicat facultatis præfatæ tenor. Sed id negandum, quia §. 1. sic dicitur: Conferendi Ordines extra Tempora, & non seruatis interstitijs, vsque ad Presbyteratum inclusiuè, si Sacerdotum necessitas ibi fuerit. Vbi quidem dispensatio non nisi necessitate Sacerdotum stante conceditur, cùm sint proculdubio illa, de quibus agatur, minoris multò momenti, quàm ea, de quibus §. 2. vt est manifestum: pro omnibus ergo necessaria necessitas; sed non tanta vt quæ ad dispensandum cum bigamis & homicidis compellere videatur. Cùm enim excipiantur illi, etiam si necessitas sit, iuxta dicta §. 1. & statim admittantur, si præuia necessitas, (id est, priùs expressa, scilicet §. 1.) Operariorum ibi fuerit, euidens apparet maius aliquod necessitatis pondus à Pontificia Sede postulari, quæ quidem prudenti Prælatorum Indicorum arbitrio perpendenda. Quod ex facultate, quæ §. 3. habetur etiam efficaciter [Facultas 3.] roboratur, sic enim ibi: Dispensandi super defectu ætatis vnius anni ob Operariorum penuriam, vt promoueri possint ad Sacerdotium, si aliàs idonei fuerint. Necessitas ergo pro dispensationibus præfatis generaliter requiritur; & pro hac, de qua §. 3. etiam militat ratio pro ijs, de quibus §. 2. cùm dispensatio circa id aduersetur, quod maioris est planè momenti.

Potest autem circa ibidem dicta dubita [Scandalum cur in homicidio, & non in bigamia ex primatur.]ri, cur indulta facultate ad dispensandum cum voluntario homicida & bigamo, de priori dicatur Si tamen scandalum non oriatur, non ita de altero? Ad quod dicendum videtur in voluntario homicida scandalum esse posse, cùm adeò enorme sit illud crimen; non ita in bigamo, qui talis esse sine vllo peccato potest, quamuis & esse bigamia ex delicto possit, quod si occultum sit, ex concessione Concilij Tridentini adducta ab Episcopo potest dispensari, & ita ex dispensatione huiusmodi non potest scandalum suboriri. Si autem publicum, pro quo est dicta facultas, aliquale quidem esse poterit, sed non tale ac illud, quod ex homicidio; & ex nota dispensatione, ac processu temporis sopietur, cùm etiam constet id necessitate vrgente disponi.

Iuxta id autem quod de dispensatione [Cum Religiosis in ætate vt possint Episcopi. dispensare.] circa ætatem conceditur, obseruare iuuat, ad Religiosos etiam posse, si eorum speciale desit priuilegium, extendi: si videlicet necessitas operariorum sit, vt frequenter accidit cùm plurium Parochiarum cura ad ipsos spectet, & Indicæ linguæ periti non admodùm plures inueniantur. Vbi dubium occurrit an possint Prælati defectum dictum reticere, & ordinaria forma seruata eos Episcopis ordinandos præsentare. Et videtur penitus negandum, quia cùm dispensatio Episcopis committatur, ea stare nequit sine notitia defectus, ignorantia enim facit inuoluntarium: vnde & est communis Doctorum sensus Iuris dispositioni conformis, dispensationem esse inualidam, tacita ab eo, qui ipsam postulat, veritate. Et Concilium Tridentinum Seßione 25. Cap. 18. de Re [Tacita veritas vt obstet dispensationi.]format. subreptitiam statuit censendam dispensationem factam sine caussæ cognitione. Nihilominùs verosimile est oppositum ex communi etiam sententia, iuxta quam valida est dispensatio eo tacito, quod si fuisset dispensaturo apertum, proculdubio dispensaret, pro quo Diana Parte 8. Tract. 3. Resolut. 50. Auctores adducit, quibuscum & sentit, Iure etiam Canonico non obscurè suffragante. Cap. Dudum. vers. Nos igitur, de Præben. in 6. Vt autem non solùm valida, sed licita etiam ex parte dispensati sit, & Prælati illum ad Ordines præsentantis, sufficiet timor repulsæ, iuxta eorum sententiam, qui censent licitam esse reticentiam specialis casus, cùm facultas à superiore petitur ad dispensandum cum aliquo, si negaturus forsitan timeatur, de quo citatus Auctor Resolut. 52. Rationes enim, quæ pro valore afferuntur, etiam licitam esse conuincunt, cum ea, quam ipsi adhibent, distinctione loquendo. Petitio siquidem Ordinum, quodammodo petitio dispensationis est, id enim petitur, quod Episcopus hîc & nunc potest non solùm validè, sed licitè etiam impertiri.

SECTIO XXII.

Circa Missas priuatas in nocte Natiuitatis Domini. Ad dicta Tomo 2. Thesauri num. 238. & seqq. Tit. 12. & Parte 7. num. 106. & seq.

DIctum ibi cum multis tres Missas [Vnicam tantum posse dici Missam in nocte Natiu. 1. Dom. contendit P. Bordon.] eiusdem Festi priuatas dici posse à puncto mediæ noctis. Quod quidem P. Bordonus penitus inficiatur Tomo 3. Resolut. 56. n. 159. & duobus seqq. vnam tantùm concedens Parocho post solemnem, quia illa nulli Presbytero prohibetur, in qua tamen Communio nequit ministrari. Probat ex Cap. Nocte sancta 47. Dist. 1. de Consecrat. vbi S. Telesphorus tres Missas in Sacro Festo concedit, & vnius tantùm pro nocte celebrationem, pro duabus alijs congruis temporibus assignatis. Deinde ex absurdo arguit, quia ex eo fiet multos fideles audiendæ Missæ præceptum non impleturos, cùm tempore dicantur incommodo. Et quidem S. Telesphori tempore pauci erant sacerdotes, & multi fideles, vnde videtur inferri mentem Pontificis fuisse vt non omnes celebrarentur, sed vnica, vt possent illi alijs interesse; cùm non extet præceptum obligans ad assistendum Missæ in nocte celebrandæ. Prætereà sic habet consuetudo in omnibus Italiæ Ecclesijs, & præsertim Romæ, quæ aliarum Ecclesiarum caput. Tandem S. Telesphori concessionem ad Missas tantùm solemnes dirigi ex illis videtur ipsius verbis non obscurè deduci: & hymnum Angelicum in illis solemniter decantent.

Quòd autem Communio, sublata ne [Et non licere in ea Communionem.]cessitate, administrari nequeat ex eo probat quòd Missa tantùm concessa est & non Communio: priuilegium autem vni concessum non extenditur ad alium propter identitatem rationis. Cap. Sanè 9. de priuileg. Item, quia ea nocte excepta sacerdos non celebrat nisi intra auroram & meridiem, ex communi Doctorum: ergo neque laicus Sacramenta recipere potest extra illud tempus, quod regulatur à tempore Presbyteri volentis celebrare, cum eædem rationes militent in vtroque. Tum quia inoleuit consuetudo, quæ cùm rationabilis sit, vim legis obtinet. Cap. In his rebus Dist. 21. pro quo & Doctores. Et de Communione loquentes Bonacina Quæst. 7. de Eucharistia Punct. 1. n. 14. cum Siluestro Sa, & Angelo, verb. Eucharistia. Tabiena Missa 6. Henriquez, Suarius, Posseuinus Cap. 8. nu. 8. docent sacram Communionem posse recipi qualibet hora diei, etiam post meridiem, quia nulla extat prohibitio, & sic videntur excludere ab hac sacra refectione nocturnum tempus. Sed hæc parui momenti sunt, & ita

Dico Primò. Tres Missæ priuatæ dici [Assertio 1, affirmans de Missis.] possunt nocte dicta post horam duodecimam, seu à puncto probabili & recepto communiter illius medietatis. Sic citati adducto loco Thesauri. Et prætereà P. Martinon Tomo 4. Disput. 40. n. 16. P. Ægidius Coninck de Sacramentis Quæst. 83. n. 218. Cardinalis Lugo de Sacramentis Disp. 20. n. 25. vbi ait sententiam istam habere pro se bonas rationes, additque sic: & quidquid sit de illis, [Cardinalis Lugo.] iam hodie est vsu adeò recepta, vt non poßit iam de eius veritate dubitari. Adde, in tanta Sacerdotum multitudine vix posse locum dari omnibus ad celebrandum illa die, quæ tunc in ipso solstitio breuißima est, nisi per noctem etiam, quæ longior est, plures Missæ à multis celebrentur. Sic ille. Licet autem apud nos dies illa per oppositum longissima sit, id nequit obstare, quia resolutio præfata alijs bonis innititur rationibus, vt citatus Cardinalis ait, & longitudinis excessus non est talis, vt vsque ad meridiem horæ spatium transgrediatur. P. Arriaga Tomo 7. Disput. 54. n. 14. vers. Secunda difficultas. P. Gaspar Hurtadus Tomo 2. de Sacramentis Disp. 4. de Sacrificio Missæ Difficult. 4. vers. Sacerdotes etiam omnes. Diana, P. Henao de Sacrificio Missæ Tomo 2. Disputat. 22. Sect. 3. Parte 2. Tract. 14. Resolut. 35. vbi complures adducit, asseritque esse probabilissimam & tutissimam, audaciam Nugni iusta animaduersione castigans, qui illam esse improbabilem dixit P. Suario semper infensus, inglorius semper depugnator. Et probari potest.

Primò, quia celebratio Missarum in Nocte sancta absolutè à S. Telesphoro concessa est, & ad solemnes non est arctata concessio: ergo licet illas celebrare. Assumptum ostendo, tum quia in plurali Missas celebrandas dixit, quod licet ita intelligi possit, vt pluralitas ad plures Presbyteros referatur, quia tamen valde fauorabilis concessio est, & eum admittit sensum, quem nostra sententia cum grauissimis ac doctissimis Interpretibus amplectitur, omnino præferendus est. Deinde arguo, & pariter retorqueo quod de hymno Angelico decantando dicebatur: additur enim statim: Quoniam & eadem nocte ab Angelo pastoribus nuntiatus est &c. Atqui hymnus Angelicus non solùm in Missa Noctis sanctæ, sed in omnibus priuatis dicendus est, quod ex præfato Decreto desumptum est: ergo illud non de sola solemni Missa, sed de priuatis est etiam accipiendum.

Secundò, Quia cuilibet Sacerdoti, vt dicitur, licitum est Nocte sancta priuatam Missam celebrare virtute concessionis præfatæ; ergo non de sola solemni agitur. Vbi & additur alijs temporibus ad horam Tertiam celebrandam, quod Glossa in Cap. Necessè Dist. ead. affirmat esse abrogatum in Cap. Tribus Dist. 2. vbi præcipitur vt tot sint Sacrificia, quæ possint populo sufficere: Atqui quod ad Missam solemnem attinet, abrogatum non est, cùm constet ad horam Tertiam dici: Ergo manifestum ex eo habetur in prædicto Capite de Missis etiam priuatis sanctum locutum fuisse Pontificem & Martyrem.

Tertiò, Quia vt aliter sentiendum sit nihil est quod vrgeat. Quod enim ad dictum Cap. Nocte sancta attinet, in quo de Missa tantùm solemni concessio procedit, iam vidimus quàm sit enerue, id autem quod de absurdo additur, ad summum probat in Parochis eam esse obligationem, secus in alijs, qui vnica tantùm Missa in Nocte sancta dicta alias non tenentur celebrare. Et licet S. Pontificis tempore pauci essent Sacerdotes & multi fideles; tanta tamen erat horum deuotio, vt credibile sit ad Missas illius sanctæ noctis audiendas generaliter confluxisse, quæ audiri securiùs tunc poterant, quàm per diem, vigente persecutione. Iam quod de hymno decantando dicebatur Angelico, ex dictis solutum habetur: si etiam addamus decantationem ad Missam quidem solemnem referri, supposita generali in eo Festo recitatione, quia & in Missis solemnibus dubitari poterat an esset cantandus, quia non omnia, quæ in Missis dicuntur, cantari solent: cantatio ergo ex peculiari ratione præcipitur, quia scilicet ab Angelis ea est nocte decantatus. Quod ad consuetudinem tandem attinet omnes ferè citati contrarium attestantur.

Dico Secundò. In Missis Noctis sanctæ [Assertio 2. Communionis administrationem licere.] potest sacra Communio administrari. Id constat Primò, quia Communio sacra generaliter in Missis non solùm semper licuit, sed & præcepta aliquando, præcepto, de cuius grauitate non est opus disputare. Vide Verricellium in Quæstionibus moralibus Tract. 8. Quæst. 55. Item Martyrologium Romanum die 25. Decembris cum Natiuitatis Dominicæ memoria, multorum millium Martyrum commemorationem celebrat sub Diocletiano, cùm in Christi Natali ad Dominicum conuenissent, ad Sacram scilicet Communionem, quod Nocte sancta videtur accidisse, cùm incredibile sit eos, sic sanctè affectos, & Martyrij Candidatos ad Missam in illa celebrandam non confluxisse. Prætereà sic habet irrefragabilis consuetudo Religiosorum ac laicorum, nec vidi circa hoc ab aliquo vnquam dubitatum.

Quæ autem ex aduerso proponuntur, [Opposita diluuntur.] nimis profectò leuia sunt. In Cap. Nocte sancta de Communione mentio nulla, quia pro ea nullo erat opus priuilegio, vnde quod de extensione non admitenda dicebatur falsa sub præsuppositione procedit. Quod deinde additur de regulando tempore Communionis per tempus celebrationis, voluntariè asseritur, cùm non ita res habeat, nisi quatenus, secluso priuilegio, non possunt fideles nisi intra Missam communicare. Cùm ergo in Nocte sancta Missa solemnis dici possit, & prætereà alia à quocumque Sacerdote, etiamsi demus plures non licere, cur in illis Communio sacra non licebit? Ex Auctoribus autem præfatis pro nostra potiùs, quàm pro ea, in cuius patrocinium trahuntur inuiti, probatio desumenda, cùm absolutè loquantur, & Noctem sanctam non excipiant. Quod autem dicant Qualibet hora diei, id ritè stare potest, cum horæ noctis ad diem ciuilem, seu artificialem spectent, qui 24. continet, de quo iam pridem Macrobius Lib. 1. Cap. 3. vt à naturali, qui ex duodecim constat, & plurium aliquando, secernatur. Et ita est in vsu Ecclesiæ, iuxta morem Romanum L. more ff. de Ferijs, vnde versus, Incipit Ecclesia medio sub tempore noctis. Cardinalis Tuschus Lit. D. Conclus. 407. Tomo 2.

Nec omittendum Communionem in [Ad Communionem habitus respectus concessione Missæ.] Nocte sancta esse maximè Ecclesiæ spiritui & intentioni conformem; eo enim intuitu concessa est Missarum celebratio, vt sideles possent Christi corpore, quem nascentem celebrant, refici, hilarescere, recreari. Pro quo Rabanus Maurus Lib. 2. de Institutione Clericorum Cap. 31. ita scribit: Vt ea hora fideles quoque Sacramentum Corporis & sanguinis Christi perciperent, qua eum inter homines misericorditer natum scirent. Sic ille. Licet autem fideles Sacramentum sub vtrâque specie non percipiant, dici tamen possunt Sacramentum Corporis & Sanguinis Christi percipere, quia Corpus cum Sanguine percipiunt, Vi naturalis illius connexionis & concomitantiæ, qua partes Christi Domini, qui iam ex mortuis resurrexit, non ampliùs morituri, inter se copulantur. Vt habet Concilium Tridentinum Seßione 13. Cap. 3. cum Apostolo locutum Rom. 6. v. 9. Christus resurgens ex mortuis, iam non moritur, mors illi vltra non dominabitur.

SECTIO XXIII.

Ætas in Diœcesana Synodo pro Confessarijs designata an pro Regularibus necessariò requiratur. Addicta in Thesauro. Tit. 12. nu. 344. & Parte 2. Auctarij num. 289. & seqq.

DIctum ibi Episcopum non posse ob [Religiosum subijci Decreto Synodali quoad ætatem pro Confessionibus ex P. Bordono.] defectum ætatis Religiosum cum limitationibus approbare. Et modò id specialis quæstionis occurrit, an stare id queat, si in Diœcesana Synodo ætas sit pro Confessarijs generaliter designata. Ad quod affirmatiuè respondet P. Bordonus Tomo 4. in Decisionibus Miscellaneis Decis. 464. dicens Religiosum audire volentem Confessiones tali esse decreto subiectum, quia in hoc subditur Episcopo, qui non vult tali Decreto derogare. Quod confirmat, quia ab Episcopo debet cognosci idoneus, non tantùm quoad scientiam, sed etiam quo ad personam: debet enim Confessiones auditurus esse multùm expertus & prudens ad consulendum animæ pœnitentis: à Synodo autem censetur idoneus & prudens ad id munus Sacerdos constitutus in anno trigesimo: ergo subditur in hoc Synodo, si non directè & immediatè, saltem ex eo quòd Episcopus vult obseruationem suæ Synodi, ac proinde ex hoc capite præcisè defectus ætatis potest reijcere Sacerdotem Regularem ab examine ad Confessiones sæcularium,

Dico Primò. Prædictum statutum non [Assertio 1, non subijci] ligat Religiosos. Probatur, quia sunt penitus exempti ab Ordinariorum iurisdictione, & Ordinarij sunt, qui Diœcesanis legibus auctoritatem præstant, vnde & à Decretis Concilij Prouincialis, aut Nationalis, vt dictum à Nobis Tom. 1. Thesauri Tit. 9. n. 150. cum multis & grauissimis scriptoribus.

Dico Secundò. Si Episcopus Religiosum [Assertio 2, reiectum ab examine inualidè absoluere.] ab examine reijciat ad Confessiones sæcularium, quomodocumque id faciat, nequit sic reiectus, etiamsi aliàs idoneus, illas audire, & audientis absolutiones à peccatis mortalibus tunc primò Confessioni suppositis, erunt nullæ. Id constat ex damnatione Propositionis affirmantis ab Alexandro VII. quæ est Ordine 13. Peccata autem iam confessa, cùm & remissa sint, etiam non approbatis confiteri posse, sicut & venialia, communis Doctorum sententia est.

Dico Tertiò. Si post examen approba [Assertio 3, validè cum approbatione sub conditione ætatis.]tio ab Episcopo conferatur sub conditione non audiendarum Confessionum, nisi in ætate à Synodo designata, idem de tali approbatione ferendum iudicium, quod de illa, quæ ab Episcopo sine respectu ad Synodum ex proprio arbitrio conceditur, & ita poterit Religiosus circa Confessiones ita se gerere, vt ab eius fuerit Prælatis imperatum, iuxta dicta etiam Parte 2. n. 287. & seqq. Ratio est quia iurisdictio à Pontifice, & non ab Episcopo confertur, & ille approbationem tantùm quoad litteraturam, & nullum insuper grauamen apponit, quia non est Episcopi subditus, vnde neque circa eius mores potest inquirere, sicut neque in examine pro Ordinibus conferendis, ex quo validum potest argumentum conformari. Id autem quod ad ætatem attinet, ad mores spectat, quia non creditur in minori, quàm sit ea, à Synodo constituta, conuenientem futuram maturitatem ad ministerium periculosæ plenum aleæ, & castitatem requirens inuiolabilem, obeundum. Quòd si demus defectum illum ætatis ad mores non spectare, ratio etiam adducta vrget, quia grauamen tale à Pontifice nusquam inuenitur adiectum, nisi ratione defectus in litteratura, iuxta dicta Parte 4. Sect. 11. circa mores enim non præsumitur, dum non apparet, vnde & idem dicendum si appareret; & pro Confessarijs Monialium, quos quadragenarios futuros esse decernit. Videantur docti scriptores apud Dianam Parte 11. Tract. 8. Resolut. 27. accuratè in negotio præsenti loquentes. Et Constitutio Clem. X. de qua Sect. 52.

Sed Obijcies, etiamsi Episcopus perperàm agat talem adijciens conditionem, ea tamen [Obiectio diluitur opportuna doctrina.] dispositione sic stante, approbationem cessare, quia absolutè approbare nequit, nisi sub tali conditione, quæ tamen non impletur: Ergo quemadmodùm quando illam negat, confessiones validæ esse nequeunt, etiamsi iniustè illa denegetur, ita & in casu, de quo agimus. Ad quod dicendum quòd quantumuis velit non approbare, nisi conditione impleta, Confessiones validæ esse possunt, quia approbationem reuera impendit à Pontifice requisitam, vnde voluntate illa non approbandi sibi contradicit, & ita huiusmodi voluntatis ratio non habetur. Quemadmodum si ad Beneficium Parochiale approbaret penitus sufficientem, sed cum simili limitatione, nihil talis obstaret limitatio, cùm nequeat cum approbatione componi, quæ illam prorsus excludit. Ex quo patet diuersam esse rationem in approbato ab Episcopo modo dicto, & in eo, qui ab examine iniustè repellitur, in quo approbatio nulla existit à Pontifice requisita.

Quia verò oppositum est probabile, vi [Cum certitudine absolutionis posse in praxi procedi, non obstante probabilitate.]deri alicui poterit non posse resolutionem præfatam securè ad praxim aduocari, nisi fortè ijs admonitis, qui ad Confessiones accedunt, & eisdem consentientibus, aliàs fieri ipsis videtur iniuria, dum pro certo traditur, quod incertum reuera est, quæ & fieri etiam videtur Sacramento, quod exponitur nullitati. Quæ difficultas, cùm communis sit, & omnes opiniones concernat, quæ ad Sacramenti Pœnitentiæ administrationem pertinent, iuxta ea est expedienda, quæ Doctores tradunt vtiliter consulendi. Nunc breuiter dico Confessionem futuram validam, si pœnitens veniale aliquod fateatur peccatum, ad quod est à Confessario, de quo agimus, excitandus, circa venialia enim certa iurisdictio est, licet P. Salas [Pro venialibus iurisdictio certa.] aliter videatur sentire Tomo 1. in 1. 2. Disput. vnica Sectione 10. n. 102. & Sect. 27. n. 286. & 287. quem cùm adducat Ioannes Sancius Disput. 44. n. 24. minimè audiendum censet, quandoquidem hoc iam sub dubio non cadit, sed solùm sub scrupulo, vt deducitur ex Cap. Omnis vtriusque Sexus de penit. & remission. Stante ergo iurisdictione circa illa, validè ab ipsis absoluit dictus Sacerdos per gratiam Sacramentalem, cum qua nequeunt mortalia consistere, & ita supra illa etiam cadit absolutio bona fide Confessario detecta. Sic P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disput. 26. Sect. 6. num. 8. P. Thomas Sancius in Decalogum Lib. 1. Cap. 9. n. 35. Cardinalis Lugo de Pœnitentia Disput. 19. n. 30. qui vers. antecedenti De soliditate, plures adducit, qui P. Suarez sunt in ea securæ viæ ostensione secuti.

Quod si aliquando Confessarius diligen [Quid cum de illis in Confessione nulla facta mentio.]tiæ præfatæ oblitus absoluat, non ideò anxius esse debet, cùm etiam eo deficiente titulo, alius supersit suppletæ ab Ecclesia iurisdictionis, & pœnitenti nullum immineat inde periculum, circa quod accuratè philosophatur citatus Cardinalis, sicut & P. Arriaga Tomo 8. Disput. 39. nu. 43. & seqq. Videndus etiam Diana Parte 2. Tractat. 13. Resolut. 2. & Ioannes Sancius suprà. Dixi autem non debere esse anxium, quia cùm vsus sit opinione adeò probabili, non sine inconuenienti staret, si pœnitentem accerseret, & ad iterandam Confessionem vrgeret. Ex eo autem quod adhibita confessis venialibus absolutione fiat satis pœnitentis intentioni, qui non probabilem, sed certam absolutionem intendit, sequitur Confessarium ita debere procedere. Quod quidem Auctores non ita exactè videntur obseruasse: licet enim pœnitens nulli moraliter timendo exponatur periculo, qui nec tenetur post peccatum statim de illo conteri, aut per Confessionem remedium accurare; Confessarius tamen illud differre non debet, quia sub ea conditione, qui confitetur, accedit, qui non solùm remedium præsentaneum non adhibet, sed fortè nullum, si ea non sit certa opinio, iuxta quam, dum absoluere nititur, operatur. Sic dictum aliàs non satisfacere sacer [Parte 2. n 145. & seqq.]dotem obligationi offerendi sacrificium post acceptum stipendium applicatione illa, quæ ipsi est visa probabilis, fructus specialissimi.

SECTIO XXIV.

An Regulares exempti incurrant suspensionem, si contra Episcopi Edictum audiant mulierum Confeßiones in priuatis domibus.

PRæfatæ resolutioni visum est oppor [P. Verricelli sententia affirmans in casu quæstionis.]tunum difficultatis propositæ enodationem, ob consimilem materiam, & & doctrinam, adiunxisse, de quo P. D. Angelus Maria Verricelli in Quæstionibus Moralibus & Legalibus Tract. 8. Quæst. 48. affirmatiuè respondet, si in Edicto de Regularibus mentio specialis habeatur. Et probat, quia quidquid sit an validè an inualidè sine iusta caussa Episcopus approbet Regulares ad Confessiones cum limitatione quoad tempus, locum, & personas, circa quod diuersimodè loquuntur Auctores: omnes tamen vno ore docent iusta existente caussa posse Episcopum, validè & licitè approbare Regulares cum limitatione, quoad tempus locum & personas: pro quo in speciali adducit P. Suarium, P. Vasquez, Nauarrum, Gutierrez, Rodriguez, Vgolinum, Villalobos, P. Fagundez, Cenedum, Dianam & Cardinalem Lugo. Id quod ex Clementina Dudum de sepulturis videtur compertum, iuxta quam Episcopus potest ex caussa Regularem reprobare: ergo & cum limitatione approbare, quod genus quoddam reprobationis est. Et ita decretum à Sacra Congregatione die 20. Nouemb. 1615. vt affirmat Gauantus in Manuali Episcoporum. verb. Confessor. nu. 23. & 24. & Barbosa de potest. Episcopi. Allegat. 25. nu. 30. Vt autem Pœnitentiæ Sacramentum in priuatis domibus non administretur congruentissima dispositio est, ob multa quæ in eo esse inconuenientia possunt, cuicumque consideranti obuia. Vnde & addit circa ætatem similiter posse limitationem adhiberi cum Patre Suario, Fagundez, Cardinali Lugo, & Miranda, & ex eo arguit pro præsenti casu. Concludens excipiendos casus necessitatis, quæ amplè accipienda est, vnde & videtur id viri prudentis arbitrio relinquendum. [Assertio 1, contrarium statuens.]

Dico Primò. Citatum Edictum, licet eos exprimat, nequit afficere exemptos Regulares. Pro hoc citat præfatus scriptor P. Bordonum Resolut. 36. nu. 34. Tomo scilicet 2. Vbi tamen non videtur in terminis quæstionis loqui: rogat enim, An Confessarius Regularis habens facultatem ab Ordinario ministrandi Sacramentum Pœnitentiæ in Ecclesia, vel Ecclesijs sui Ordinis, validè absoluat, si illud ministret in aliena Ecclesia, vel ægrotis etiam in domibus suis? solent enim Episcopi, vt ille ait, diuersimodè concedere facultates, vt Mediolani pro Ecclesijs Ordinis, & grauiter ægrotantibus. Et affirmatiuè respondet, quia iurisdictio voluntaria, qualis est illa, quæ Confessario competit, in quouis loco exerceri potest, vt ex diuersis constat legibus, iuxta quas & loquuntur Scriptores. Limitatio ergo addita non conditionem, sed modum importat, ex quo actus non redditur inualidus, si contingat non obseruari, iuxta communem Doctorum sensum; & apponitur ad rixas inter Regulares & Parochos euitandas. Iuxta quæ non videtur huius Auctoris resolutio casui, de quo agimus, adaptanda: quia suspensio stare potest etiamsi actus contra legem factus possit esse validus, & non est idem designari locum aliquem pro actione aliqua, & sic non vitiari substantialiter factum alibi; & prohiberi locum expressè, & nihilominùs actum in eo exercitum minimè suo valore fraudari. Prætereà P. Bordonus de excipiente Confessiones ægrotantium rogat, & non in speciali mulierum; cùm tamen Edictum de mulieribus procedat, nec ægrotantes includat, vnde pro illis, si ægrotent, aut rationabili ex caussa ad Ecclesiam ire non valeant, fauorabiliter decernit, vtpotè ab Episcopi mente penitus alienum. Quidquid de hoc sit, in eo videtur P. Bordonus Assertioni nostræ fauere, quòd validam absolutionem statuit, cum tamen id neget P. Verricelli, & item quia se refert ad dicta Quæs. 3. nu. 23. in eadem Resol. vbi quærit an Episcopus possit quoad tempus, loca, & personas, facultatem dare audiendi Confessiones? & respondet affirmatiuè, addens sic: & ita decreuit Sacra Congregatio hoc [Declaratio S. Congregationis pro firmanda Assertione] procedere quando Regulares reperiunt non ita idoneos, secus verò quando sunt simpliciter idonei. Sic ille statim tenore Declarationis inducto. Pro quo magis in specie Cespedes de Exemptione Regularium Dub. 147. n. 7. & 8. Pasqualigus Quæst. 198. & generaliter Bruno Chassaing de Priuilegijs Regularium Tract. 5. Cap. 2. Proposit. 4. Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Tract. 2. Disputat. 2. num. 7. & alij, de quibus Sect. præced.

Probatur fundamentis ibidem adductis, [Et priuilegia pro eodem.] & prætereà ex Declaratione Cardinalium apud P. Bordonum suprà. Item & alia apud citatum Brunonem vers. Secunda pars. Quibusdam enim Episcopis arbitrantibus in vi Constitutionis Gregorij XV. quæ incipit Inscrutabili posse limitationes in suis approbationibus apponere, sic respondit: Sacra Congregatio decreuit vi illius Con [Declaratio alia magis vrgens.]stitutionis Episcopos Regularibus, quibus non incumbit cura animarum, non posse præscribere, vt certis tantùm in locis, vel temporibus, aut certarum personarum Confeßiones audiant, vel alia illorum priuilegia in Sacramentis administrandis restringere aut moderari. Sic Eminentissimi Patres, supponentes vt certum & penitus exploratum Regulares priuilegium habere, vt sine limitatione loci possint vbique Confessiones excipere, & est illud à Paulo IV. & Pio V. concessum Mendicantibus apud eumdem, & consequenter ijs, qui eorum priuilegijs potiuntur. Ex quo habemus immeritò P. Verricellum Decretum S. Congregationis anni 1615. die 20. Nouembris opponere, quandoquidem quod à Nobis est adductum, recentius est, post Gregorium inquam XV. anno 1621. electum: cuius & Constitutionem ab eôdem scriptore propositam, non obstare, habetur pariter manifestum Et fuisse illam quoad Censuras ab Vrbano VIII. reuocatam dictum à Nobis aliàs. [Parte 4. n. 160. & seq.] Sicut neque Decretum Alexandri VII. exponendum iuxta dicta n. 237.

Dico Secundò. Ob vitandas cum Epis [Assertio 2. Quid obseruandum in auditione Confessionis ad vitandas cum Episcopis controuersias.]copis controuersias, vbi Edictum tale fuerit, si Religiosus Confessarius ex caussa non ita manifesta, iudicauerit audiendam esse in priuata domo Confessionem, potest id cum dissimulatione præstare, ita cum muliere se gerens, vt nullus Confessionem, sed secretum aliquid apprehendat. Putat P. Verricelli, stante Edicti præfati obligatione, licere Confessionem eius, quæ eo die ad Ecclesiam nequit accedere, ne vel vno die in statu peccati sit, aut cum graui scrupulorum cruciatu, iuxta sententiam P. Petri Hurtadi de Mendoza 2. 2. Disput. 173. §. 224. vbi asserit sufficientem esse caussam petendi Sacramentum ab indignè ministraturo, ne quis cubitum eat cum peccato mortali. Quæ ratio cùm nequeat esse omnibus manifesta, sufficiens esse in casu, de quo agimus, ad dissimulandam modo prædicto Confessionem. Indicat autem Auctor idem etiamsi non sit peccatum mortale, scrupulorum cruciatum sufficere, qui tamen numquam sine remorsu mortalis peccati contingunt. Sic autem affectos non semper etiam in Ecclesia audiendos confiteri volentes spiritualium Magistrorum salubre documentum est, de quo ille Tract. 5. Quæst. 5. n. 22. vnde titulus ille non videtur sic generaliter admittendus.

SECTIO XXV.

Circa gabellas, quando rebus venalibus onus soluendæ certæ quantitatis pecuniæ à Clericis & laicis imponitur. Ad dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 3. Cap. 13. § 3.

QVæstio hæc à P. Verricelli propo [Gabellam defendit P. Verricelli vt in titulo propositam.]nitur in Quæstionibus Moralibus Tract. 5. Quæst. 13. exemplum apponens in bubus, si pro singulis duo aurei soluendi præcipiantur. Et non esse contra Ecclesiasti cam immunitatem affirmat adductis P. Molina Tract. 2. Tomo 3. Disput. 663. n. 5. vers. Ex eo. P. Thoma Sancio Tomo 1. Consilior. Lib. 2. Cap. 4. Dub. 55. n. 40. P. Layman Lib. 3. Parte 1. Cap. 3. n. 4. Emmanuele Rodericio Tomo 3. Quæst. 74. Arti. 7. & in Summa Tomo 4. Cap. 166. n. 7. P. Henriquez Lib. 10. Cap. 15. n. 5. in Glossa Lit. V. Maldero 2. 2. Tract. 5. Cap. 6. Dub. 11. Cardinali Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 36. Sect. 9. num. 142. Siluestro, Rosella, Richardo, Astensi, Lopez, Coriolano, P. Azorio Tomo 3. Lib. 5. Cap. 20. Quæs. 2. Duardo, & pluribus Iurisperitis. Probat ex eo quòd onus dictum non est innexum contractui secundùm se, sed ab illo separabile, & ita non est contra immunitatem, quia imponitur rei laicali. Item quia onus illud vt grauamen est Ecclesiasticorum, per accidens id habet: quemadmodum vectigal, quod Mercatores soluunt, Ecclesiasticos grauat, quia ratione illius augentur pretia, nec tamen proptereà contra Ecclesiasticam militat libertatem.

Addit, etiamsi attentis circumstantijs [Eius pro Asserto rationes.] appareat Principem habuisse intentionem indirectè extorquendi à Clericis sua impositione gabellam, si natura sua tantùm grauet laicos, & per accidens Clericos, non esse contra Ecclesiasti cam immunitatem ex P. Suario Tomo 5. in 3. p. Disput. 21. Sect. 2. n. 91. & Castillo de Tertijs Cap. 9. n. 54. contra Siluestrum, Angelum, & Cardinalem Lugo, Quia malus animus non facit, quòd res, quæ aliôquin non erat contra iustitiam, sit contra illam. Vnde si petita licentia à summo Pontifice directè grauandi Clericos, eâque denegata, modum prædictum exigendi gabellam, qua illi ad ipsam soluendam per accidens adigantur, adhibeat Princeps, non erit ille Ecclesiasticæ immunitati contrarius. Quod confirmat ex multorum sententia asserentium posse quempiam vt effugiat obligationem legis, locum mutare, & etiam assumere habitum Clericalem absque animo perseuerandi in Clericatu, sed fraudandi gabellas, sine immunitatis prædictæ læsione. Ergo & licebit Principi non valenti id obtinere precibus, quod sibi necessarium iudicat, ad licitam aliàs artem commodi ab Ecclesia extorquendi confugere, præfato inquam, aut alio simili.

Dico Primò. Impositio oneris præfati [Assertio 1. Esse contra immunitatem Ecclesiasticam.] est contra immunitatem Ecclesiasticam. Sic à Nobis statutum citato Thesauri loco, vbi & de Auctoribus pro sententia opposita stantibus, aut pro eius probabilitate. Legendos cautè admonet Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut. 83. vbi Emmanuelem, Megalam, & Gutierrez pro sua & nostra adducit, quam & probabiliorem fatetur P. Fagundez de Iustitia Lib. 5. Cap. 11. n. 26. P. Lessius Lib. 2. de Iustitia Cap. 33. num. 25. P. Gaspar Hurtadus Disput. 14. de eadem Difficult. 13. Bonacina Tomo 2. Disputat. 2. de Restitutione Quæst. 9. Puncto 2. n. 4. Thomas Delbene de Immunitate Ecclesiastica Parte 1. Cap. 5. Dubit. 7. Sect. 12. & plures alij apud P. Thomam Sancium Tomo 2. Consiliorum moralium Lib. 2. Cap. 4. Dub. 55. n. 12. generaliter asserentes non teneri Ecclesiasticos contribuere ad ea, quæ remotè tantùm & indirectè in eorum vtilitatem cedunt. Et licet sint, qui concedunt, addunt tamen ex illis multi necessariam esse ad id Pontificiam concessionem, quos ipse Pater refert & sequitur n. 27. pro quo & Nos citato Tit. 3. §. 5. Licet autem illi de gabella videantur agere, in cuius impositione Ecclesiastici expressè comprehenduntur, vt in aliquibus Hispaniæ legibus, de quibus P. Sancius suprà nu. 13. idem sanè, quando illi non exprimuntur, si idem sint subituri onus, ac si ipsorum haberetur expressio, quæ & fieri sine scrupulo posset, cùm de obligatione constare possent Principes profiteri. Vnde & constat nullius esse momenti, si impositio hoc aut illo nomine vocitetur, cùm reipsa idem onus subeatur.

Probatio ex grauamine desumitur, quod [Probatio cum quarumdam euasionum præclusione.] Ecclesiasticis imponitur, de quo §§. citatis, ab Apostolica Sede multipliciter condemnatum, vnde res hæc in Christiana Republica semper visa est scrupulo plena, & quæsiti modi, ne cùm de impositione agitur, Clericalis libertas communi exactione lædatur, quod in hoc regno Peruuiano satis est religiosè consultum, vbi si aliquid minùs congruum aliquando dispositum, quantocyùs emendatum. Nec satisfaciunt qui dicunt grauamen dictum se habere peraccidens: quia neque [Notanda doctrina.] peraccidens potest Ecclesiastica immunitas violari, nisi quando aliquid sequitur contra agentis voluntatem, & nequit euitari, stante absoluta conuenientia ex parte illius, vt si gabella aliqua imponeretur, quæ absolutè censeretur necessaria, in cuius tamen vsu moraliter esset impossibilis discretio inter Ecclesiasticos & laicos, vnde & esset commune grauamen. Et ita accidit in gabellis, quæ pro mercibus imponuntur, ex quibus grauantur Clerici, cùm cariùs emant: esset enim negotium plusquàm difficile, si circa emptores Ecclesiasticos cura deberet pretij minuendi à venditoribus cum periculo violandæ immunitatis haberi. In casu autem nostro manifestum est pro Ecclesiasticis exceptionem posse constitui, in quo nulla est difficultas. Neque etiam dici potest id, quod ab Ecclesiasticis exigitur, esse parui momenti, cùm constet in fine anni ad summam considerabilem peruenire, respectu etiam singulorum, nam & quotidie comedunt & bibunt, & annus habet dies 365. & non vno solent anno grauamina ista durare. Quòd si reuerà, vt dicitur, quæ ab Ecclesiasticis eliciuntur parui momenti sunt, cur illa Principes non dimittunt, & religiosos se & liberales in dimissione huiusmodi probaturi.

Dico Secundò. Quando ex circumstan [Assertio 2, idem specialius statuens in volente expressè grauare.]tijs constat intentio imponentis gabellam erga Ecclesiasticorum grauamen, certius est esse illam iniustam, & immunitatem Ecclesiasticam violari. Constat ex dictis, & in casu proposito num. 246. vrgentissima est probatio, quando petens à Summo Pontifice, non impetrat, & ad suffragium gabellæ prouocat, vult enim per vitiosum sanè circuitum consequi, quod directa non potuit semita comparare. Ideò enim petiuit, quia alia non suppetebat secura via: quando ergo illam amplectitur, nequit profectò esse securus. Quòd si dicatur petiuisse vt certius & securiùs ageret, ex negatione intelligere potest non esse securum & tutum contra negantis agere voluntatem, qui ideò negauit quia minimè conueniens iudicauit. Neque exempla vrgent: vadens enim ad locum, in quo non obligat præceptum, nihil facit contra voluntatem præcipientis speciali loco addicta, vt ex tenore est ipsius præcepti compertum. Quod & de accipiente Ordines pariter asserendum: gabella siquidem statui est laicali addicta sine obligatione vlla non assumendi perfectiorem, in quo illa non obliget, & ita ad illum non se extendit. In casu autem nostro recursus ad gabellam non releuat imponentem, quia & pro illa non imponenda obligatio vrget, cùm & eadem sit ratio ac si directè contra Ecclesiasticos poneretur, & in circumstantijs dictis Pontificis sit manifesta voluntas. De hoc dictum citato nu. 117. & 118. cum Cardinali Lugo & P. Thoma Sancio, isto ab imposito à Cardinali alieno sensu pariter vindicato.

Dico Tertiò. Cùm opposita sententia [Assertio 3. Quid agendum si contrariæ sententiæ vsus obuenerit.] aliquali probabilitate non careat, si aliquando accideret vt Principes eam ad praxim adsciscant, non sunt excitandæ turbæ, sed ab Ecclesiasticis vrbano & sedato agendum stylo, quo si non ad optata peruenerint, sustinendum patienter, & res Deo fiducialiter committenda, vt admonui citato Titulo cum P. Henriquez nu. 135. & eo in casu huius generis contingentia magnum quoddam vitatum scandalorum profluuium, sic prudenti obsecundante Prælato, & exitu quidem felici pro ijs, qui se grauatos iniustè querebantur. Pro quo & præstat P. Verricelli suprà Quæst. [P. Verricel.] 1. nu. 16. sic locutum excepisse: Tamen cùm falsitas opinionis non ita liquidò appareat, nec sit manifesta: cùm etiam doctißimus falli poßit in cognoscenda falsitate opinionis, meritò excusatur quis, si eam sequatur: qua ratione puto excusandos Regios ministros, qui multa contra immunitatem Ecclesiasticam committunt. Cùm enim vnius grauis Doctoris auctoritas faciat opinionem probabilem, quamuis sit contra communem, vt docent Sanchez in Summa lib. 1. cap. 9. nu. 14. Diana Par. 4. Tract. 4. Resolut. 30. Castillo de Tertijs cap. 12. nu. 39. ideò omninò excusandus est, vel saltem non erit crassa ignorantia, si vir doctus putet aliquam opinionem (reuera falsam) esse probabilem. Verùm excusandus non est, quando, aut scit esse falsam opinionem, aut dubitat, & facillimè poterat instrui, & negligit, est enim tunc ignorantia crassa, quæ non excusat in conscientia à censura.

Hæc ille, qui de opinione locutus ali [Dubium incidens circa immunitatem familiæ laicæ Episcopi.]quorum, qui censent posse laicum iudicem cognoscere de familia laica Episcopi apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 98. Parte 4. Tractat. 1. Resolut. 30. Parte 5. Tract. 1. Resolut. 1. & Parte 6. Tractat. 2. Resol. 1. circa quod sic idem: & quamuis hæc opinio falsa sit, cùm Theologi omnes, quibus in hac materia credendum est, eam vt falsam reijciant, & opinio quæ tamquam falsa reijcitur, à ceteris Doctoribus non poßit sequi in conscientia, vt docet Sanchez in Summa Lib. 1. Cap. 9. nu. 11. qui affert Vasquez & Sayrum. Sic ille, qui in eo quod ait de Theologorum consensu manifestè deceptus, quandoquidem P. Suarez contra Regem Angliæ Lib. 4. Cap. 29. num. 9. vt videre in Diana potuit citata Resolut. 1. Par. 6. contrarium censuit. Et vt sunt hominum diuersa iudicia, in his materijs potiùs standum esse & credendum Canonistis quàm Theologis, affirmat idem Diana ibidem Resolut. 4. vers. Vnde ex his, & ex eo capite [Diana. P. Suario contra rationem infensus.] reijciendam sententiam P. Suarij, pro quo ita scribit: Vnde ex his omnibus supra dictis apparet quàm parui facienda sit auctoritas P. Suarez, licet alioquin viri doctißmi, & insignis litteraturæ, asserentis familiam laicam Episcopi non gaudere priuilegio fori, ex Cap. finali, de Offic. Archidia. &c. Vbi pugnantia profert, scilicet P. Suarium visum esse doctissimum, & insignis litteraturæ, eius tamen parui faciendam auctoritatem; cùm sit compertum virum huiusmodi non posse non sententiæ suæ auctoritatem non faciendam parui conciliaare, vt est omnium de opinionum probabilitate agentium constans sensus. Quidquid de hoc sit, sententia nostræ opposita, non eas patitur qualitates, de quibus citati Scriptores, vnde contra illam non est nimis acerbè conclamandum, sed id, quod admonuimus, faciendum.

SECTIO XXVI.

Circa Constitutionem Clementis IX. contra Ecclesiasticos in Indijs negotiantes.

EDita illa die 17. Iunij 1669. & registrata in Regio Indiarum Consilio, estque tenoris sequentis:

CLEMENTIS PP. IX.

Ad futuram rei memoriam.

Sollicitudo Pastoralis Officij, quo Ecclesiæ Catholicæ per vniuersum Orbem diffusæ regimini per ineffabilem diuinæ sapientiæ atque Clementiæ abundantiam præsidemus, Nos stimulat, vt ea, quæ Christianæ Religionis, Catholicæque fidei propagationi remoram vel impedimentum inijcere, atque in Virorum in sortem Domini vocatorum, & præsertim Religiosorum, qui semetipsos abnegarunt, & mundana omnia contempserunt, vt Christum lucrifacerent, eiusque obsequijs mundo corde, & mente tranquilla vnicè intenderent, honestatis gloria maculam ponere possent, salubri sanctione ex medio tollere, atque radicitus euellere studeamus. Dudum siquidem fel. recor. Vrbanus VIII. Prædecessor noster considerans per Sacros Canones, Conciliorum decreta, & Constitutiones & Apostolicas omnibus Religiosis, ac etiam alijs Ecclesiasticis, præsertim in Sacris Ordinibus constitutis, mercaturam & negotiationes sæculares districtè prohiberi, ac valde damnosum, indecorum & indecens existere huiusmodi personas diuino cultui mancipatas; ac præcipuè illas, quæ ad prædicandum Sacrosanctum Christi Domini Euangelium destinatæ sunt, mercaturæ, & negotiationibus huiusmodi se immiscere, aut operam dare, per quamdam suam in simili forma Breuis die 22. Februarij 1633. emanatam Constitutionem, inter alia Religiosis omnibus cuiuscumque Ordinis & Instituti, tam non Mendicantium, quàm Mendicantium, etiam Societatis IESV, eorumque singulis, tam tunc in Insulis, Prouincijs, Regionibus, & Regnis Indiæ Orientalis, ac Chinæ & Iaponum existentibus, quàm in futurum ad illa mittendis, omnem & quamcumque mercaturam, seu negotiationem, quocumque modo ab eis fieri contingeret, siue per se, siue per alios, siue proprio, siue Communitatis nomine directè, siue indirectè, aut quouis alio prætextu, caussa, vel colore, interdixit & prohibuit sub excommunicationis latæ sententiæ pœna ipso facto incurrenda, ac priuationis vocis actiuæ & paßiuæ, officiorum, & dignitatum quarumcumque, & inhabilitatis ad ea, ac insuper amißionis mercium & lucrorum ex eis factorum, quæ omnia à Superioribus Religionum, ex quibus delinquentes existerent, reseruanda essent ad vsum Mißionum, quas eædem Religiones habebant, & in futurum habituræ erant in Indijs prædictis, & non in alios vsus; Ac eisdem Superioribus districtè præcepit sub eisdem pœnis vt in hoc inuigilarent, & contra delinquentes ad prædictas pœnas procederent, sublata eisdem facultate huiusmodi delinquentibus aliquid ex dictis mercibus, & lucris quantumuis minimum, remittendi aut condonandi: & aliàs prout in dicta Vrbani Prædecessoris Constitutione, cuius tenorem præsentibus pro plenè & sufficienter expresso, ac de verbo ad verbum inserto haberi volumus, vberius continetur.

Cùm autem (sicut non sine grauißimo animi nostri dolore accepimus) multi ex ijsdem Religiosis, & personis Ecclesiasticis, propriæ profeßionis, iniunctique sibi grauißimi ministerij immemores, ab eiusmodi mercatura, & negotiationibus sæcularibus non abstineant, sed sese à debita prædictæ Constitutionis Vrbani Prædecessoris obseruatione sub varijs prætextibus, coloribus, & subterfugijs eximere conati fuerint, & satagant de præsenti, in deplorandam animarum suarum perditionem, perniciosum quoque exemplum & scandalum plurimorum: Nos salutaribus Doctoris Gentium præceptis edocti, quòd nemo militans Deo implicat se negotijs sæcularibus, vt ei placeat, cui se probauit, tam grande, tamque exitiosum ab Ecclesia Dei malum Apostolici zeli vigore propellere, scandalorumque inde nascentium occasiones recidere, ac saluti animarum, & Christianæ Religionis, Catholicæque fidei propagationi, quantùm Nobis ex alto conceditur, salubriter consulere, omnemque lucrorum mundanorum spem personis cælesti militiæ adscriptis, præsertim ad Infidelium conuersionem, & Euangelij prædicationem destinatis, & in futurum destinandis, quas sicut bonos Christi milites laborare, & ministerium suum honorificare oportet, vt eò studiosiùs ac impensiùs, adspirante superni fauoris auxilio, horrea Domini nouis semper frugibus locupletare satagant, omnino adimere decreuimus.

Itaque Sacris Canonibus, ac Decretis, & Constitutionibus prædictis inhærentes, illaque, & præsertim memoratam Vrbani Prædecessoris Constitutionem in ijs, quæ præsentibus litteris non aduersantur, approbantes, & innouantes, & circa præmissa de nouo disponentes, & statuentes; Motu proprio, ac ex certa scientia, & matura deliberatione Nostris, deque Apostolicæ potestatis plenitudine, omnibus & singulis personis Ecclesiasticis tam sæcularibus, quàm Regularibus cuiuscumque status, gradus, conditionis, & qualitatis, ac cuiusuis Ordiuis, Constitutionis, & Instituti, tam Mendicantium, quàm non Mendicantium, etiam Societatis IESV, & earum cuilibet, quæ ad Insulas, Prouincias & Regna Indiarum Orientalium, & præsertim in Prouinciam Societatis IESV de Iapone nuncupatam, ac in partes Americæ, tam Australes, quàm Septentrionales, à Sede Apostolica, vel Congregatione Venerabilium Fratrum nostrorum S. R. E. Cardinalium negotijs propagandæ fidei præpositorum, aut ab earum Superioribus sub nomine Mißionarium, aut quouis alio titulo pro tempore missæ fuerint, aut in illis partibus quomodolibet morabuntur, sub excommunicationis latæ sententiæ, ac priuationis vocis actiuæ & paßiuæ & officiorum, dignitatum, & graduum quorumcumque per eas obtentorum, & inhabilitatis ad illa & alia quæcumque imposterùm obtinenda, nec non amißionis mercium & lucrorum omnium, ipso sacto incurrendis, ac alijs Nostro, & Romani Pontificis pro tempore existentis, vel prædictæ Cardinalium Congregationis arbitrio imponendis pœnis, tenore præsentium districtè prehibemus, & interdicimus, ne mercaturis, & negotiationibus sæcularibus huiusmodi quouis prætextu, titulo, colore, ingenio, caussa, occasione, & forma etiam semel, per se, aut mediantibus ministris, seu alijs personis subsidiarijs, directè, vel indirectè, tam nomine proprio quàm suarum respectiuè Religionum, seu Congregationum, aut Societatum etiam IESV, vel aliorum quorumlibet, & aliàs quouis modo, & qualiter cumque se ingerant, vel immisceant. Ac ex nunc pro vt ex tunc, & è contrà, post quàm casus euenerit, merces & lucra quæcumque, quæ ex huiusmodi mercaturis & negotiationibus prouenerint, & prouenient, in vsus & commodum pauperum, Hospitalium, Seminariorum Ecclesiasticorum, ac Operariorum (non tamen Religionum, Congregationum, ac Societatum, etiam IESV, seu Instituti eorum, qui in præmißis, vel circa ea deliquerint) sed aliorum non delinquentium, harum serie applicamus, qui teneantur consignare merces & lucra huiusmodi locorum Ordinarijs, seu eorum Vicarijs in spiritualibus generalibus, aut Officialibus, vel Apostolicis Vicarijs, seu Prouicarijs: Si verò tamquàm dictæ Sedis Delegati, illa vt præfatur, & non in alios vsus distribuere & erogare debeant.

Et quia in præmißis, & circa ea delinquentes, vt plurimùm, prætextu neceßitatis pro eorum Mißionibus se excusare præsumunt: excusationes huiusmodi eis, eorum vt cuilibet, nullo modo suffragari posse, vel debere decernimus & declaramus. Insuper eisdemmet censuris & pœnis innodamus, & innodatos foro declaramus Superiores immediatos, ac Prouinciales, & Generales prædictorum Ordinum, Congregationum, & Societatum, etiam IESV, qui eorum respectiuè subditos, in præfatis, vel circa ea, etiam pro vnica vice quomodolibet delinquentes saltem per amotionem illorum à locis commißi per eos delicti non puniuerint: A sententia vero excommunicationis huiusmodi per Superiores, vel alium, seu alios quoscumque etiam quauis facultate suffultos, nemo ex prædictis delinquentibus absolui poßit, præterquàm in mortis articulo constitutus, nisi lucris huiusmodi priùs restitutis.

Decernentes easdem præsentes litteras, & in eis contenta quæcumque, etiam ex eo quod in præmißis interesse habentes, seu habere quomodolibet prætendentes, & alij quilibet cuiuscumque status, gradus, ordinis, præeminentiæ, & dignitatis, seu alias specifica & indiuidua mentione digni, illis non consenserint, nec ad ea vocati, citati, & auditi, neque caussæ, propter quas ipsæ præsentes emanarint, sufficienter adductæ, verificatæ, & iustificatæ fuerint, aut alia quacumque quantumuis iusta, pia, & priuilegiata caussa, colore, prætextu, & capite, etiam in Corpore iuris clauso, etiam enormis, enormißimæ, & totalis læsionis, nullo vnquàm tempore de subreptionis, vel obreptionis, aut nullitatis vitio, seu intentionis nostræ, aut interesse habentium consensus, aliove quolibet etiam quantumuis magno, & substantiali, ac incogitato, & inexcogitabili defectu, notari, impugnari, infringi, retractari, in controuersiam vocari, aut ad terminos Iuris reduci, seu aduersus illas aperitionis oris, restitutionis in integrum, aliudve quodcumque Iuris, facti, vel gratiæ remedium intentari, vel impetrari, seu impetrato, aut etiam motu, scientia, & potestatis plenitudine paribus concesso, vel emanato, quempiam in Iudicio, vel extra illud vas, seu se iuuare vllo modo posse; sed ipsas præsentes litteras semper firmas, validas, & efficaces existere, & fore, suosque plenarios & integros effectus sortiri, & obtinere, ac ab omnibus & singulis, ad quos spectat, & pro tempore quandocumque spectabit, in omnibus, & per omnia inuiolabiliter & inconcussè obseruari: sicque & non aliter in præmissis per quoscumque Iudices Ordinarios, & Delegatos &c. Non obstantibus &c. Sequuntur vrgentissimæ derogatoriarum derogatoriæ, & non obstantiæ validissimæ, vt nihil neque vrgentius neque validius cogitari posse videatur, sic zelum suum magno illo expromente Pontifice. Quibus præmissis.

Dico Primò. Constitutio Vrbani VIII. [Assertio 1. Constitutionem Vrbani cum solis loqui Religiosis.] quæ est 128. apud Cherubinum §. 8. cùm solis loquitur Religiosis. Constat ex illius tenore, ibi: Tenore præsentium Religiosis omnibus &c. Neque in decursu de alijs mentio vlla, vbi & inducuntur eorum Superiores pœnarum inflictioni curam adhibituri peruigilem, cùm de aliorum Superioribus verbum nullum. Neque obstare possunt verba illa: Ac etiam alijs Ecclesiasticis: Nam licet reuerà ita sit, vt Ecclesiasticos omnes negotiatio & mercatura dedeceat, non in omnes, sed in eos Pontificia districtio dirigitur, in quibus præcipuè indecentia prædicta damnabilis ampliùs apparet: ac præcipuè illas (personas) quæ ad prædicandum Sacrosanctum Christi Euangelium destinatæ sunt: quæ sunt verba Pontificis: Religiosas inquam, de quibus præmiserat: Religiosis omnibus. Quando autem sic decisio procedit, vt speciales personas determinet, ad alias, de quibus facta mentio, nequit extendi. Estque illud iuxta recep [Clausulas in narratiuis non attendi.]tissimam Iurisperitorum doctrinam dicentium clausulam in narratiuis non attendi, sed in dispositis, vt cum Rebuffo tradit Dom. Barbosa in Tractatu de Clausulis §. 1. num. 9. Neque quando est diuersa ratio, & adest dictio illam significans, vt Insuper. Cardinalis Tuschus ex Geminiano Consilio 44. quia scilicet separata sunt, vt in casu nostro, in quo est Dictio Præcipuè. Pro eodem Alexander Lib. 3. Consilio 42. & Lib. 6. Cons. 158. ex quo idem Cardinalis Tomo 1. lit. C. Conclus. 289. & proculdubio textibus opus non est, vbi adeò est perspicua Pontificia dispositio, de qua & nu. seq.

Dico Secundò. Constitutio Clementis [Assertio 2. Constitutionem Clementis ad illos, & alios Missionarios. Probatio 1, ea Constitutionis exordio.] ad Religiosos dirigitur, & ad alios, si qui fortè sint Missionibus deputati. Constat manifestissimis argumentis.

Primò, Quia Pontifex in exordio Constitutionis mentione inducta Constitutionis Vrbani testatur illam pro Religiosis tantùm expeditam, ibi: Inter alia Religiosis omnibus &c. Deinde grauissimum cordis sui dolorem expromit ex notitia inobseruantiæ præfatæ Constitutionis, ad remedium pergens, quod sua Constitutione futurum efficax arbitratur. Illius ergo intentio in id sanè collimat, vt præfatæ Vrbani Constitutioni plus roboris cumuletur. Et quidem vbi ad dispositionem tendit, non solùm Religiosorum, sed aliorum etiam meminit, ibi Multi ex ijsdem Religiosis, & personis Ecclesiasticis: de quibus cùm & statim statuat, pariter indicat de ijs se loqui, quibus infidelium est commissa conuersio, Missionibus pro eadem institutis, vt ibidem expressum. Neque verba illa, Aut in illis partibus quomodolibet morabuntur, negotium facessere possunt, quia consonant immediatis: nam & qui ex Europa missi non sunt, sed in Indijs resident, ministerium possunt obire prædictum, & ad Missiones à suis Superioribus destinari, easque aut ex obedientia, aut ex deuotione peragere, vt in nonnullis Sacerdotibus vidimus Missionarios Societatis comitatis: in alijs siquidem non militat ratio à Pontifice adducta, dum ait: Personis cælesti militiæ adscriptis, præsertim ad Infidelium conuersionem &c. Pro quo & est doctrina num. præced. adducta de clausula referenda ad præcedentia in dispositiuis.

Secundò ex Clausula illa & quia in præ [2. Ex Clausula manifesta.]missis, & circa ea delinquentes, vt plurimùm, prætextu necessitatis pro eorum Missionibus &c. Vbi apertissimè ostenditur non alios, nisi Missionarios, contra Constitutionem agere: si enim alij, ita quidem dici debuisset: & quia aliqui in præmissis delinquentes; cùm tamen non ita dicatur, sed, vt vidimus, Circa ea delinquentes. De Superioribus autem nondum fuerat locutus Pontifex, de quibus immediatus dispositionis sermo; vnde ex eo argui nequit, cùm id constet, quod intendimus, scilicet præter Superiores solos esse Missionarios, qui in Constitutionem possint delinquere, vtpotè in ea tantùm comprehensi.

Tertiò, si ad Ecclesiasticos omnes Constitu [3. Quia intimatio solis Prælati Religiosis iniuncta.]tio pertineret, illius publicatio & intimatio Episcopis, & eorum Vicarijs committi debuisset, sicut Superioribus Religionum imperatur: Atqui non ita accidit, sed tantùm illis ampla & libera facultas ad prædicta conceditur, ibi: Quibuslibet locorum Ordinarijs &c. amplam & liberam concedimus & impertimur facultatem præsentes litteras in locis eorum cuiuslibet respectiuè iurisdictionis publicandi &c. Vnde illi ad notificationem & intimationem ex vi Constitutionis eiusdem non tenentur, vnde & à nonnullis ita factum aliorum properantiam demiratis. Et earum exempla transmittant ad illos cum arctissimis præceptis &c. Sic pro Religiosis; & pro sæcularibus nihil tale pariter obligatis? Nihil profectò, quia licet vnus aut alter esse possit Apostolici spiritus & zeli, pro eo quidem peculiaris non erat dispositio necessaria, ex Religiosorum comitatu sufficienter imbuendis.

Dico Tertiò. Cùm ab vtroque Pon [Assertio 3. Quæ negotiatio prohibeatur.]tifice suis Constitutionibus ea sit negotiatio prohibita, quæ sacris est contraria Sanctionibus, quidquid ab eisdem non inuenitur prohibitum, & sine scandalo stare poterit, licebit præfatis, vnde & per alios id erit licitum, quod iuxta probabiles opiniones communiter tale censetur. Neque hi sunt prætextus, colores, tituli &c. de quibus Constitutio. Cùm ergo negotiatio per alios prohibetur, illa intelligenda est, quæ perinde se habet, ac si per se eam sacri homines exercerent: vnde & à Doctoribus communiter reprobatur; non sic alia; de qua dictum suprà Parte 7. Sect. 20. & in Thesauro, Tom. 1. Tit. 9. Cap. 12. §. 3. & seqq. pro quo & videri potest Dom. Barbosa Lib. 1. de Iure Ecclesiast. Cap. 39. §. 5. num. 67. & 68. vbi moderationem in eo seruandam statuit, de qua & Nos citatis locis. Quia verò quando aliquid tale in Religiosis contingit, semper respectus aliquis necessitatis interuenit, per illum, quod aliàs non apparebat licitum, tale redditur, & sine veniali potest exerceri peccato, pro quo P. Bordonus Tomo 3. Resolut. 53. nu. 99.

Circa pœnas in vtraque Constitutione [Circa pœnas, & in speciali circa consignationem lucrorum.] appositas multa dici possent, quæ tamen communia sunt, vt in simili dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. Cap. 4. in Digressione §. 9. Illud videtur specialem habere difficultatem, quòd merces & lucra vt vidimus applicantur à Clemente, non ita ab Vrbano solùm præcipiente vt ea Missionibus pro earum sumptibus à Superioribus seruentur. Et quidem si ita applicata sunt, vt dominium apud eum, apud quem de iure competit, non remaneat, & ita qui deliquit ex iustitia ad consignationem teneatur, id profectò Pontifex de absoluta valet facere potestate: an autem sic modò res habeat, non est vnde affirmare vt certum debeamus: nam iuxta satis probabilem grauium Scriptorum sententiam, ad pœnarum huiusmodi incursionem sententia iudicis saltim declaratoria delicti requiritur, nec tenetur quis illarum esse ante huiusmodi sententiam executor, quod esset sanè durissimum, iuxta dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 4. nu. 75. 137. & 138. & Tomo 2. Tit. 12. nu. 97. Vnde dum contrarium ex Oraculo alio Pontificio non constat, iuxta communes est regulas procedendum vt citato §. 9. digressionis dictum.

Sed cum absolutio excommunicatio [Sine illa absolutionem non stare.]nis Pontifici reseruetur, dum lucrorum restitutio non fit. Nisi lucris huiusmodi priùs restitutis, videtur præcedens doctrina locum non habere, quia restitutionis obligatio suis proprijs terminis declarata, ad propriam iustitiam spectat. Et cùm absolutio nisi ea posita nequeat impendi, iudicis pro eo nequit expectari sententia, numquàm fortè futura, quia nec delictum ad eius notitiam peruenturum. Sic ante iudicis sententiam tenetur [Propositio ab Alex. 7. proscripta.] Beneficiatus non recitans ad restitutionem, cuius opposita assertio ab Alexandro VII. est proscripta, & est decima in ordine tenoris sequentis: Restitutio à Pio V. imposita Beneficiatis non recitantibus, non debetur in conscientia ante sententiam declaratoriam iudicis, eò quòd sit pœna.

Sed quid si iam lucra non extent, quia [Quid de lucris non extantibus.] consumpta, aut furto ablata, vel à Superioribus vsurpata, poteritne is, de quo agimus, absolui? Poterit quidem, si dolus abfuit, quia Pontifex ad sola extantia lucra videtur obligare, iuxta tenorem Constitutionis. Extare autem censentur, si quis ratione illorum factus sir locupletior, iuxta quam regulam etiam bonæ fidei consumptorem obligari ad restitutionem, receptissa Doctorum sententia procedit & firmat. Dixi Si dolus abfuit, quia si quis scienter consumpsit, ne laboris sui fructus ad alios designatos à Pontifice deueniret, huic sua non debet prodesse malitia, cùm dupliciter culpabilis inueniatur, sicut ille, qui cùm apud se lucrum habeat, restitutionem detrectat, minùs fortè damnabilis, cùm id in odium Pontificij mandati non facere videatur. Si quid autem mercium sine lucro extet, non videtur restituendum, quia licet in Constitutione merces & lucra ponantur, Merces & lucra quæcumque, etiam lucra sine mercibus. vt nu. præced. vidimus: Nisi lucris huiusmodi restitutis, idque post data nuper verba, vt intelligamus de lucris tantùm agi; & de mercibus, quatenus & ipsæ lucri aliquid continent, quo si careant, non sunt obnoxiæ huiusmodi obligationi.

Quia vero Superioribus id non præstan [Circa excommunicationem Superiorum.]tibus, quod in Constitutione præcipitur, pœna excommunicationis imponitur cum eôdem rigore, quo negotiantibus, in ordine ad absolutionem videntur esse peioris conditionis, siquidem isti si restituant, absolui possunt, de illis tamen nihil dicitur quod præstare possint, vt queant absolui, sed verò non est credendum talem fuisse Pontificis voluntatem, & ita cum proportione sentiendum ad aliorum absolutionem. Itaque excommunicatus Superior, si aduigilet, & pœnam infligat, absolui poterit. Quòd si subditus aliò se contulit, aut propter vrgentes caussas amoueri à loco nequeat, idem dicendum, quia iam per eum non stat Pontificiæ defectus iussionis: & quemadmodum qui deliquit, si restituat, potest absolui, quia quod potest præstat, & si nequeat integrè, saltim iuxta vires, ita de Superiore affirmandum est, qui quod potest efficit, dum de violato dolet Pontificis præcepto. Neque enim compellendus est vt restituat, cum id nisi ex bonis Conuentus facere nequeat, qui tamen grauari nequit, cùm sit penitus inculpatus, iuxta receptissimam doctrinam, de qua Parte 1. nu. 294. & seqq. de obligato Conuentu ob delictum Superioris, aut excessum, circa quem non præstitit assensum. Cap. Quod quibusdam de fideiussor.

In prædicta autem Pontificis dispositione aliquid occurrit, quo videatur communis doctrina, de qua dictum aliàs, infirmari, scilicet in Indijs posse eos absolui, qui in peccata prolapsi sunt Sedi Apostolicæ reseruata, ob difficilem recursum, ratione cuius id etiam in alijs Doctores affirmant. Pontifex enim Sedi Apostolicæ absolutionem, vt vidimus, peccantium in Indijs reseruat, concessa solùm pro mortis articulo facultate. Sed quidem vtrumque potest legitima declaratione componi: nam & stare reseruatio potest, sicut stat in peccatis alijs ratione censuræ: est tamen per accidens quòd ratione difficultatis possit absolutio conferri; quod cùm accidit, semper manet obligatio se sistendi Apostolicæ Sedi, iuxta Cap. Eos, qui, de sent. excom. in 6. quidquid de de priuilegijs sit, de quo dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. nu. 328. & iuxta citatum Caput satis est Pontifici perspectum præter articulum mortis alia posse legitima impedimenta occurrere, de quibus ibi: & tamen in reseruationibus solus est solitus articulus mortis apponi: non ergo illud obstat reseruationi, neque etiam absolutioni: nec ex eo quòd à Pontifice taceatur quidquam sequitur rectæ dispositioni contrarium. Solus autem articulus mortis exprimitur, quia ille communis est omnibus, & circa quem nequit suboriri dubitatio an legitimum sit.

Tandem, vt id, quod est Assert, 2. stabi [Excommunicationem à Paulo V. sublatam, ex quo arguitur.]litum ampliùs roboretur, obseruandum est abusus omnes, qui ab Ecclesiasticis contractibus negotiosis in partibus Indiarum committuntur, fuisse Paulo V. zeli magni Pontifici à testibus omni exceptione maioribus enarratos cum postulatione remedij: quod & cum animi sui molestia ab ipso exceptum, vt testatur in Bulla, quæ incipit: Cum sicut accepimus die 7. Maij. 1607. in qua grauissima peccata eo in genere perpetrata Commemorat, & ad remedium adhibendum pergens, hanc subdidit, pœnas alias designans, exceptionem: Excommunicationis tamen contra Sacerdotes earumdem partium, per quascumque Prouinciales aut Synodales Constitutiones, præsertim in Synodo Limensi editas, pœnam quomodolibet impositam & inflictam ex nunc auctoritate Apostolica tenore præsentium perpetuò abrogantes, tollentes, & annullantes. Sic ille. Ad grauia ergo peccata tollenda, de quibus luculenta narratio, minè remedium excommunicationis opportunum iudicauit, quod experientia teste in graue detrimentum conuersum fuisse constabat. Indeque peccata peccatis accumulent, scelera sceleribus addant, grauioribusque in dies Censuris sese implicent, Irregularitatisque notam contraxerint, & contrahant. Verba illius sunt. Cùm ergo sic tantus Pontifex fuerit arbitratus, irrefragabili ductus fundamento, experientia inquam: quî stare possit vt verosimiliter credi valeat Clementem successorem oppositum censuisse, & lamentabili illi peccatorum catalogo certam occasionem Constitutionis suæ rigoribus, à zelo licet sancto venientibus, ministrasse?

Hac obiectione, quam disputandi gratia solum attexit Auctor non contendit negare à Clemente Nono impositam excommunicationem; mentem enim suam in fine aperit, vt legenti patebit.

Pro quo & facit Constitutionis Pauli, [Vrgetur argumentum.] quæ latêre non poterat, nullam ab eo factam mentionem; cum tamen Constitutionis Vrbani meminerit, vtpotè quæ ipsius instituto, non ita alia, congruebat. Integrum præfatæ Pauli Constitutionis tenorem exhibet P. Quintanad. Tomo 2 Tract. 6. Singulari 5. nu. 2. de quo & Nos Tomo 1. Thesauri Tit. 9. n. 157. Video Clementem omnem contrariam suæ dispositionem abrogasse, & ita ego ingenua subiectione profiteor contra apertam eius intentionem, vbi de ea constat, nihil posse prudenter opponi, atque adeò Missionarios Constitutione dicta penitus obligari. Id autem non tollit quin circa aliquid, quod non inuenitur expressum verosimiles locum habere possint coniecturæ, vt aliàs accidit, cùm de sacris Canonibus Conciliorum decretis, Pontificijs Oraculis, immò & Scriptura ipsa sacra, apud Interpretes agitur, vnde nec credendum prudentissimum Clementem plus sibi tribuendum voluisse. Sint tamen à nobis dicta eius, qui circa hæc iudicare potest, censoriæ insinuationi submissa.

SECTIO XXVII.

Defectus iurisdictionis in Confessario an pro bona fide accedentibus suppleatur. Ad dicta Tomo 2. Thesauri Tit. 16. n. 67. & seqq.

AFfirmat D. Michael Ferro Manri [Sententia moderni scriptoris circa approbatum cum limitatione.]que Parte 2. qq. moral. & Vicarialium q. 21. n. 13. vbi postquam asseruit & probauit Religiosum cum limitatione approbatum circa audiendas Confessiones feminarum ob defectum ætatis quadraginta annorum non posse à superiore suo circa id dispensari, sed à solo Episcopo, neque virtute Cruciatæ eligi posse, ac proptereà nullam fore absolutionem, sic addit: Seclusa bona fide pœnitentiæ (corrige pœnitentis) quæ coràm Deo illi prodest. Pro quo & Quæst. 43. in qua inquirit; An sit iteranda Confeßio facta cum Confessario, qui cum falsa licentia Ordinarij excipit aliorum Confeßiones? & Dianæ sententia proposita, qui Tractatu de Sacramentis (Parte inquam. 3.) Resolut. 122. cum alijs, quos citat, affirmatiuam sententiam amplectitur, de confusione ipsum in suis assertis accusat; nam proponit quæstionem de Confessario, qui intelligitur extraordinarius, cùm dicatur. Ex speciali licentia Ordinarij, & posteà resoluit cum Molfesio in Parocho putatiuo, qui est Confessor Ordinarius, in quibus est discrimen, nam prior inualidè absoluit, secus alter: post quæ sic addit nu. 6. Aduertendum est autem quòd licet prædicto Confessori extraordinario non proficiat communis error attenta rei veritate; bona fides tamen pœnitentis eum excusat, qui dum illum defectum ignorat & examinare non valet, cum sua bona fide securus remanet. Ad quod liceat mihi afferre vnum locum in terminis S. Brigittæ Reuelat. lib. 6. Cap. 79. vbi loquendo de quo [S. Brigittæ pro eo Reuelatio.]dam Sacerdote ficto, & non verè Ordinato, in vltimo vitæ spiritu à Deo nostro condemnato, ait ibi: Nunc autem potes quærere, si populus, qui audiebat Missas, & recipiebat Sacramenta non Ordinati, sit damnatus, aut mortaliter peccabat? Respondeo tibi, quòd nequaquàm damnatus est, sed fides audientium saluauit eos, quia credebant eum ab Episcopo ordinatum, & me esse in manibus eius in altari: sic & fides parentum profecit baptizatis ab eo, quia fides ex charitate operum credit digna de Deo, & non erit sine remuneratione, nec fraudabitur à desiderio suo &c. Sic bona fides pœnitentis, qui Sacramentum Pœnitentiæ accipere existimabat à Confessario ficto, non vero, saluabit eum, & non fraudabit à desiderio suo, nec erit sine remuneratione. Sic ille, qui & n. 7. ita scribit: Addit Diana quòd à fortiori, si sciat pœnitens Confessarium priuatum iurisdictione, poterit ab illo petere absolutionem: & credendum est lapsum non fuisse Dianæ, sed impreßionis, quæ scripsit Sciat pro Nesciat: quia tunc benè currit argumentum, nec mala fides ipsi prodesset, sed nocuisset, cùm ex malitia sua commodum reportare nequiuisset, ex Iuris rudimento in Cap. Sedes, cum similibus de Rescriptis. Sic Auctor dictus, circa quæ

Dico Primò. Stante defectu iurisdictio [Assertio 1, id negans.]nis ex quocumque titulo id accidat secundùm diuersas opiniones, de quibus nuper, Deus illum non supplet. Sic habet communis Doctorum sensus iuxta dicta à Nobis citato Thesauri loco: neque oppositum asseruisset citatus scriptor, si Theologos consuluisset, quibus non sine errandi periculo parùm deferendum censuit, vt vidimus Parte 7. n. 155. Neque argui potest ex eo quòd Ecclesia supplere iurisdictionem solet, iuxta receptissimam sententiam, de qua in Additionibus ad Tomum 2. Thesauri n. 96. nam id generale non est, cùm sæpiùs negare contingat, vt ibidem dictum n. 95. & modò de ijs loquimur casibus, in quibus negatio talis inuenitur: quod cùm accidit, nequit dici à Deo conferri, quia id esset contra Christi promissionem sic D. Petrum allocuti: Quodcumque ligaueris super terram, erit ligatum & in cælis. Matth. 16. v. 19. Præterquàm quod Au [Matth. 16. v. 19.]ctoris præfati doctrina etiam applicatur casui, in quo Ecclesia supplere iurisdictionem nequit, quando scilicet non est verus, sed fictus Sacer [Reuelatio explicata.]dos. Neque ex Reuelatione adducta quidquam potest inferri, quod propositæ obstare possit Assertioni: nam quod de Baptismo dicitur, extra dubium est, cùm sit dogma Catholicum quemcumque illius ministrum esse posse: valere autem dicitur parentum fides, non quòd etiamsi deesset, verus non esset Baptismus, sed quia illos ad curandum filijs Baptismum compulit; & ne in illius administratione minister erraret fide viua meruerunt.

Et quidem citato Capite nihil tale ha [Alia eiusdem.]betur, in præcedenti autem, scilicet 73. sic Diuæ loquitur Christus: Iste Pœnitentiarius leprosus est, & sicut auis, quæ vocatur miluus, audax est in minimis, superbus est vt leo, & ideò sicut papilio, qui habet alas latas, & modicum corpus, cadet à minimo vento. Attamen scias quòd absolutio eius, quam facit confitentibus sibi, auctoritate Ecclesiæ ita rata est apud Deum, sicut absolutio iustorum Sacerdotum. Item dic ei sic: Quod concupiscis, habebis, sed non poßidebis; immò congregata tua rapient alij. Qui post hoc obtinuit Archiepiscopatum, & ipso die mortuus est. Hæc ibi, iuxta quæ satis apparet quantùm in cælo auctoritati Ecclesiæ deferatur. In Capite autem 79. id habetur, quod ab Auctore præfato refertur, qui tamen falsò affirmat fictum illum sacerdotem fuisse condemnatum, cum ibi oppositum habeatur, Dei erga ipsum misericordia commendata. Nunc autem obtinuit contritionem. & ideò propter supplicium, quod patitur, & contritionem, appropinquat gratiæ & requiei. Quæ sunt Christi verba. Nulla est autem ibi de absolutione mentio, vnde non bene ab Auctore post adducta ab ipso verba additur &c. cùm nihil aliud in eo supersit Capite. Circa quod & Consaluus Durantus in Notis ad ipsum asserit in eo, quod ad Baptismum attinet textum esse corruptum, & aliqua desiderari. Exponit autem iuxta sensum Catholicum, & ad ea, quæ à Nobis sunt dicta, conformem.

Dico Secundò. In non ficto sacerdote [Assertio 2. Circa remedium Confessionis factæ iurisdictione carenti.] defectus iurisdictionis ex eo suppleri potest, quod à Nobis dictum suprà num. 239. & 240. per confessionem scilicet alicuius venialis in eo, qui bona fide accedat. Per quod satis est à diuina prouidentia successibus huiusmodi consultum: pro eo autem euentu ficti sacerdotis nullum adhibitum speciale remedium, quia rarum est. Credendum tamen neminem tali confessum fraudandum à desiderio suo, quia vel gratia ipsi pro contritione habenda conferetur, vel ita vitæ eius dirigetur cursus, vt talis Confessio vltima non sit, vnde per quamlibet aliam legitimo sacerdoti factam cum ordinaria dispositione, attritione inquam, omnium præcedentium quantumuis grauium peccatorum, etiam reseruatorum, veniam consequetur.

Dico Tertiò. Discrimen à præfato Au [Assertio 3, sine titulo communem errorem non sufficere, qui satis probabiliter teneant.]ctore adductum de Parocho, aut extraordinario Confessario, satis probabile est, iuxta quod & Nos locuti aliàs, pro quo & dati patroni, sicut & pro sententia contraria in citatis Additionibus nu. 97. quia reuera in isto titulus deficit, quem communiter Doctores requirunt conformiter ad l. Barbarius Philippus ff. de Officio Prætor. In eo autem quod de lapsu apud Dianam dictus scriptor affirmat, lapsus profectò ipse, quia error impressionis non est, sed Auctoris aperta mens; sic enim ille: Hinc à fortiori infertur, quòd si pœnitens sciat [Dianæ immeritò lapsum adscriptum ostenditur.] priuatum esse Confessarium iurisdictione, quod ipse Confessarius ignorat, & communis populus, poterit pœnitens petere ab illo absolutionem, quæ validè conferetur. Locutus fuerat de Confessario cum falsa licentia Confessiones excipiente, & cum Basilio [Basilius Pontius.] Pontio affirmatiuè responderat, etiam deficiente titulo, quod scriptor iste primus in scholas inuexit, & fundatum protulit Lib. 3. de Matrim. Cap. 22. num. 46. ex quo ait à fortiori inferri dicendum idem de Confessario, qui reuerà licentiam habuit, sed reuocatam ignorat, cùm id maiori cum fundamento dici possit, quandoquidem in vno absolutè iurisdictio fuit, & esse etiam credatur ab ipso, dum audit Confessionem: in alio autem neque fuisse, nec esse certum sit, ex quo ille mala operatur fide. Quòd autem is qui confessurus accedit priuatum iurisdictione sciat, non obest quo minùs accedere ad confessionem possit, quia vnius aut alterius notitia non tollit communem errorem, & ita expressè habet Parte 8. Tractat. 1. Resolut. vltima. vers. Tertiò hoc procedit, vbi ex Siluestro. verb. Excommunicatio §. 5. rationem adductam profert, quòd scilicet, communi errori, non particulari scientiæ attenditur. Lieet autem citata Resolut. 122. sententiam Basilij apertè fuerit amplexus sic dicens: & hanc sententiam ego libenter etiam teneo; remeliùs perpensa oppositæ se adhærere vti probabiliori pronuntiat citata Resolut. vltima. vers. & tandem; postquàm pro ea plures & grauissimos scriptores adduxerat, sicut & pro alia nonnullos. Habet ergo illum pro se citatus Manriquius, vnde durities poterit etiam & Ferri molliri, qui confusionem in modo resoluendi immeritò eidem impegit, cùm satis sit ille perspicuus, vt sincerè legenti constabit.

SECTIO XXVIII.

An à Regijs Indiarum Cancellariis mulctæ poßint pecuniariæ Ecclesiasticis imponi ob aliquem in consueta honoratione defectum. Ad dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 4. Cap. 13. §. 2.

NVper tale aliquid accidit: dum enim [Casus pro quo quæstio; & illius exitus.] Regius Limanus Senatus pro exequijs infantis cuiusdam ad vnum ex senatoribus spectantis conuenisset, & peractis egrederentur Officijs, non is Præbendariorum numerus adfuit, qui adesse iuxta consuetudinem, Regia firmatam dispositione debuisset. Vnde mille argenteorum ponderum, seu octoregalium mulcta imposita Capitulo, & nescio quibus effectibus applicata. Ingemuere ad hæc, qui se iniustè grauatos querebantur, & apud Illustrissimum Antistitem conclamantes, vt eos armis Ecclesiæ defenderet, nimis quantùm vrgebant, qui tamen sustinendam arbitratus est violentiam, ne scandala ex acri conflictu, quæ timeri magno cum fundamento poterant, orirentur, re ad supremum Indiarum Consilium opportunè transmissa, bonis ad id consiliarijs vsus, exitu fortunato. Siquidem rescriptum, vt audio, acceptum, quo modus est agendi talis improbatus, & iusta reddi mulcta, cum nescio quibus alijs condemnationis Christianis dignæ pectoribus circumstantijs.

Et ego quidem contra illum satis me [Immunitas in eo ostenditur violata.] egisse existimo citato §. Vnde nihil est opus addidisse, nisi quòd in casu præsenti fortiùs illa militant, quæ ibi generaliùs stabilita, ob specialia multa, quæ in eo concurrerunt, ex quibus non obscurè apparuit, iniuriam aut fuisse nullam, aut satis leuem, & quæ similem vero habere potuit excusationem, si ij, qui condemnati sunt auditi pacatis animis contigisset. Placuit autem hoc loco aliqualem casus præfati exhibuisse notitiam, vt intelligant posteri, pro exigua illa, quam sibi scripta hæc diuturnitatem polliceri possunt, quanta circa hoc debeat circumspectione procedi, & qualis sit à magnis ministris, & Christianis quidem ac doctis, reuerentia Ecclesiasticis deferenda. Qui tale quid cùm accidit, non dubitamus opinione aliqua scriptoris regnicolæ, & quandoq; exteri, se tueri, quamuis non ritè semper casui, de quo agitur, applicata. Sed quidem [Opiniones erga illam magis probabiles assumendæ.] opiniones tales regulariter loquendo parùm probabiles sunt, vnde ad praxim non sunt etiam regulariter adsciscendæ. Cùm enim ita communiter Doctores admoneant, vt in iudicando opiniones magis receptæ & verosimiles assumantur, pro quo multa Cardinalis Tuschus Tomo 5. Lit. O. Conclus. 150. indignum profectò Christianis, & eximiè Catholicis videtur esse iudicibus, vt in ijs, quæ ad immunitatem Ecclesiasticam pertinent, ad minùs probabiles, & aliquando à Sede Apostolica proscriptas animum applicent promptiorem.

Ratio autem planè conuincens in nego [Ratio pro Assertione concludens]tio præsenti ex eo desumitur, quod immunitatis priuilegio non solùm Ecclesiasticæ personæ, sed bona etiam earum potiuntur: quod egregiè ostendit P. Suarez in Defensione contra Anglicanæ sectæ [P. Suarez.] errores lib. 4. Cap. 16. nu. 12. de illis etiam locutus, quæ patrimonialia sunt, aut aliàs non Ecclesiastica. Nam bona adhærent personæ, & ita nemo habet potestatem iuridicè disponendi circa illa, nisi iurisdictionem habeat supra personam. Cumque iudex temporalis iurisdictionem non habeat circa personam Clerici, neque habere potest circa bona, quæ adhærent personæ tamquàm accessorium principali. Ex quibus euidenter infertur non posse mulctam pecuniariam imponere, quia pecunia inter bona Clerici computatur, sicut neque personam potest violenter contrectare.

Scio à Regio Consilio mulctas aliquan [A Regio Consilio mulctas impositas, vt stare queat.]do impositas. Et satis quidem copiosa illa, quæ Archiepiscopo Limano ob consecratum Episcopum Guamanganum sine integris Executorialibus, modo quodam clandestino, sicut & Præbendarijs, qui eidem ministrarunt, in quibus de bona nequit fide dubitari. Circa quod id dicendum occurrit Episcopos Indiarum in actu consecrationis seruaturos se iurare Regium Patronatum, & nihil contra eum acturos. Et cùm ad eum spectent Executoriales litteræ pro Consecratione Episcoporum, qui à Regia Maiestate præsentantur, & admissione ad gubernationem, etiam non obtenta possessione, dum circa hæc minùs obseruantes deprehenduntur, rei violati censentur iuramenti. Dum ergo à Pontifice Patronatus conceditur, pariter videtur concedi, vt pro illius obseruantia id possint Catholici Reges nostri præstare, quod conueniens fuerint arbitrati, & ita etiam mulctas, si oportuerit, adhibere: aliter enim non videtur negotium momenti tanti posse sufficienter expediri. Tacitus ergo videtur esse Sedis Apostolicæ censensus. Hoc autem casibus alijs accommodari nequit, vt est compertum. Et ei præsertim, de quo est sermo, cùm in illo nihil sit contra Patronatus iura peccatum, & vt quidquam extiterit, non omnes iudices possunt Regij sibi Consilij auctoritatem arrogare.

Et supremum quidem Castellæ Consi [Supremi Consilij Castellæ praxis. D. Michael Ferro Manrique.]lium, quàm sit circa hoc circumspectum ostendit D. Michael Ferro Manrique in Quæstionib. moral. & Vicarialib. Parte 2. Quæst. 27. vbi de mulctis agit, quas negat posse Ecclesiasticis imponi, qui Regium aliquod officium obierunt, & sola asserit posse priuatione percelli, ita subdens: Hanc distinctionem in praxi vidimus seruatam in Hispania, vbi Clerici per Serenißimos Reges ad Officia Viceregum, & Præsidum, & Consiliariorum admittuntur, & posteà vel syndicatu secreto iudiciali vel extraiudiciali repelluntur & priuantur. Et adhuc si pœnas maiores postulent delicta, solent commißionis Breue obtinere à Summis Pontificibus, vel ab eorum Nuncijs cum facultate Legati de Latere ad aliquos iudices Ecclesiasticos, qui formalem in dictis Clericis Ministris Regum iurisdictionem exerceant. Hæc ille: iuxta quæ poterunt Senatores, qui se inhonoratos à Præbendarijs censent, Prælatum adire, & satisfactionem competentem postulare. Quòd si Sedes vacet, grauiter & seuerè moneantur, proponantur comminationes querelarum, quæ ad Regias sint aures deferendæ, ab ingressu Ecclesiæ abstineant, & timebit omnis homo, sicque satisfactione competenti, ac sine sanguine, pax, honor, & conformitas, non sine scandalis profligata redibit. Addit citatus Scriptor iuxta prædicta agendum apud nos, quidquid aliàs in Francia ob [Idem.]seruetur, quod de facto magis, quàm de iure fit. Seruet ergo Hispania, & enixè eam tueatur gloriam obseruantiæ suæ erga Sedem Apostolicam, quæ illam apud Deum & homines tantoperè reddidit gloriosam: Ac meminisse verbi Domini IESV, quo [Act. 20. v. 35.]niam ipse dixit: Beatius est magis dare, quàm accipere. Act. 20. v. 35. Quod generale monitum ad se Principes erga Ecclesiasticos intelligant specialiùs pertinere, quibus beatiùs, & magis quidem est dare, quàm eisdem accipere: non equidem negaturis, si necessitas postularit, de quo alia est ratio suis difficultatibus innodata, sunt enim donatiua solo nomine talia, cùm reuera sint indeclinabiles exactiones, ipsis etiam laicis permolestæ, nec Regiæ semper consonæ voluntati, de quibus aliàs.

SECTIO XXIX.

Peculiaris resolutio circa iurisdictionem Episcoporum in Regulares extra claustra delinquentes, cui casus contingentia præstitit occasionem.

PRælatus quidam ex huius Regni pri [Casus proponitur.]moribus Religioso cuidam, nescio ex qua caussa, grauiter infensus extitit. Et cùm ad eum occasionem grauiter vexandi ipsum, sed iure, quærentem, delatum esset illum noctu ex conuentu egredi solitum, & ad domum ire, in qua inhonestum negotium peragebat, familiares misit, qui eum caperent, facturus, si voti compos euaderet, quod nescimus, quia conatus dictus optato est fraudatus effectu, Religioso non inuento. Circa quod in primis charitatis videntur [Quid iuxta charitatem fieri debuit.] officia defuisse: potuit siquidem Prælatus dictus Superiorem Religiosi, qui adeò malè audiebat, admonere vt subdito consuleret, & scandalum illud submoueret. Sic enim eius currit obligatio, vt cum minori damno famæ, & bonorum aliorum, animæ proximi consulatur: quæ est Theologorum omnium vox præcepto Christi de fraterna correctione conformis Matth. 18. v. 15. & [Matth. 18. v. 15 & 16.] 16. Si autem peccauerit in te frater tuus, vade, & corripe eum inter te & ipsum solum. Si autem te non audierit, adhibe tecum adhuc vnum vel duos testes &c. Circa quod D. Thomas 2. 2. q. 33. arti. 8. [D. Thom.] in Corpore ita scribit: Qui studet emendationi fratris, debet, si potest, sic emendare fratrem quantùm ad conscientiam, vt fama eius conseruetur, quæ quidem est vtilis &c. Pro quo & P. Suarez Disput. 8. [P. Suarez.] de Charitate Sect. 6. nu. 14. sic ait: Sed in hoc cauendum est, vt si vnus testis sufficiat, non adhibeantur duo propter eamdem rationem vel vitandæ, vel minuendæ infamiæ. Sic ille, & alij.

Iam quod ad capturam attinet, sunt qui [Aliquorum sententia circa processum & carcerationem.] licitam esse contendant, ex quibus Piasecius in Praxi Episcopali Parte 2. Cap. 3. nu. 43. affirmat Regularem posse deduci ad carcerem Episcopi, & sumpta informatione super delicto, dummodò summariè sumatur, ad suum Superiorem deducendum cum coppia processus, & præfinitione termini ad puniendum, quod & tenent Naldus, Barbosa, & Portel à Diana adducti Parte 3. Tract. 2. Resolut. 132. & D. Michael Farro Manrique Parte 2. qq. moral. & Vicarial. q. 110. vbi in primis statuit debere de scandali notorietate constare, iuxta dispositionem Concilij Tridentini Ses [Concilium Trident.]sione 25. Cap. 14. de Regularibus, vbi sic statuitur: Regularis non subditus Episcopo, qui intra claustra Monasterij degit, & extra ea ita notoriè deliquerit, vt populo scandalo sit, Episcopo instante, a suo Superiore intra tempus ab Episcopo præfigendum seuerè puniatur, ac de punitione Episcopum certiorem faciat: sin minùs à suo Superiore officio priuetur, & delinquens ab Episcopo puniri poßit. Hæc Concilium: iuxta quæ censet præfatus Scriptor non sufficere notorietatem ad procedendum in hoc casu, sed illam debere probari, quia qualitas tribuens iurisdictionem, non præsumptiuè, & per indicia, sed concludenter probari debet, pro quo Textus & Auctores inducit: vnde litteræ ad Superiorem mittendæ, non extraiudiciales, sed iudiciales futuræ. Addit probatione facta statim, si capi possit, capiendum Religiosum, & cum processu summario remittendum suo Superiori. Quod quidem à se obseruatum asserit, cum Visitatorem ageret; & ita carceratione adhibita, sicque obseruandum in praxi, pro quo quasdam exhibet cautiones.

Oppositum tamen tenent Villalobos [Oppositum qui teneant.] Tomo 2. Tract. 35. Difficult. 5. nu. 5. Hieronymus Rodriguez in Compendio qq. regular. Resolut. 62. nu. 8. Diana Resolut. citata. Vbi ait non esse ab hac sententia recedendum, & satis in hoc casu posse Episcopum instare, & benè instare, certiorem faciendo per suas litteras Prælatum Regularem de notorietate delicti à Religioso ita commissi, vt nulla tergiuersatione celari potuisset: ad quod non est necessarius processus iuridicus ab Episcopo formatus; quin ipso iure nullus est ex defectu iurisdictionis. Pro quo & facit Declaratio Cardinalium apud Barbosam circa citatum Concilij Caput tenoris sequentis. Quando extra clau [Declaratio Cardinalium.]stra Regularis delinquit notoriè, dubitatum fuit an detinendus sit in carceribus Episcopi, donec processus in Curia Episcopali conficiatur, coque compilato, instante Superiore remittendus sit vnà cum processu puniendus, an potiùs non expectata compilatione processus statim remittendus sit ad Superiorem vnà cum his probationibus, quæ habentur. Congregatio respondit statim remittendum esse, etiam posito quòd Superior nullam instantiam faceret. Hæc Sacra Congregatio, vbi de iudiciali forma nihil.

Vnde ita accipienda est, etiamsi à citato [Contra illos praxis militat ab aliquibus introducta.] Scriptore de potestate Episcopi Allegat. 105. pro opposita praxi videatur adduci nu. 20. quam & originalem se vidisse testatur. Et paulò ante illam adducit Hieronymum de Franchis in Controuersijs inter Episcopos & Regulares pag. 37. asserentis in Ordinariorum Curijs obseruari, quòd Regulares degentes in claustris, qui inueniuntur in domibus meretricum, vel aliàs notoriè delinquentes cum populi scandalo, iuxta dictum Cap. 14. carcerantur per eorum Officiales, & non remittuntur ad suos Superiores antequàm capiatur informatio delicti, & posteà remittuntur cum copia actorum, præfixo termino Superioribus Regularibus ad docendum de punitione intra viginti dies vel mensem. Conari tamen debet loci Ordinarius quam primùm informationem capere, & quam citiùs poterit remittere eodem die, quo fuerint capti, vel sequenti: nam si differret capere informationem, & Regularem petentem nollet remittere, vt ipsum vexaret carceribus, crederem (ait ille) non euitare excommunicationem, tamquàm detinentem carceratum Regularem in casibus non permissis à iure, iuxta Glossam verb. Capiunt in Clement. Frequens de excessib. Prælatorum.

Sed ex huiusmodi praxibus non posse [Eam non obstare.] certum argumentum desumi docti testantur Auctores, qui ijs non obstantibus contrarium, & meritò quidem, amplectuntur. Sic enim inter alios sentiunt Laurentius de Peyrinis Tomo 1. Priuileg. Minimor in Constitut. 2. Sixti IV. §. 12. nu. 62. & seqq. Lezana Tomo 1. Cap. 16. nu. 27. P. Doctor [D. Ioseph. Aldrete.] Iosephus Aldrete de Religiosa disciplina tuenda Lib. 1. Cap. 3. nu. 39. & 40, vbi ita scribit: Deinde aduertendum est, non posse Ordinarium contra Religiosorum componere processum, & si quos testes exami [Declarationes Cardinalium.]nandos curauerit, vt de scandalo, & delicti notorietate constet, eorum depositionem tradendam esse Superiori, Sacra Congregatio Cardinalium Concilij Tridentini Interpretum declarauit. Sicut etiam declarauit non posse Religiosum ab Ordinario capi; quòd si in ipso delicto fuerit comprehensus, ad ipsum Superiorem recta via deferendum. Hæ autem Declarationes manifestæ sunt, cùm Episcopus in eos nullam habeat iurisdictionem, nisi Superior negligens fuerit in puniendo. Quapropter nullum labi sinet tempus, ne propter suam negligentiam alienæ iurisdictioni detur locus. Hæc ille.

Aliam Cardinalium Declarationem ad [Declaratio alia, & auctoritas cum ratione.]ducit Bruno Chasiaing de Priuilegijs Regular. Tract. 2. Cap. 6. Proposit. 2. pro hac parte strenuè militans ex Collectis à Cardinali Bellarmino circa citatum Cap. 14. quæ sic habet: Episcopus non potest delinquentem Regularem incarcerare, vel processare, sed solùm instare ad Superiorem pro pœna. Pro quo & allegat P. Henriquez de Indulgentijs Cap. 24. Confestium Cap. 2. de exemptione. Paulum Fuscum Episcopum Sernensem Lib. 2. de Visitat. Cap. 2. nu. 2. qui arbitratur Episcopum carcerantem & capientem incidere in excommunicationem Canonis Si quis suadente, cuius sententiæ etiam est Paulus de Leas in Cap. si Clerici, de sent. excommunicat. in 6. & Doctores in Clement. Frequens de excess. Prælat. & Abbas in eamdem. Citat etiam alios ex adductis, & euidentissimam, vt ipse loquitur, & non immeritò, rationem profert: Nam sicut alij, qui Clericum, aut Regularem iniuriosè caperet, aut carceri manciparet, etiamsi essent illius Prælati & Superiores, in dictam sententiam excommunicationis inciderent; sic etiam Ordinarij locorum, cùm non maiori in Regularem polleant potestate, nec aliquo iure ab illa incurrenda eximantur. Quocirca [Bruno Chassaing.] (ait ille) aduertant Ordinarij, qui leui de caussa, & absque vlla iudicij forma Regulares non delinquentes, sed etiam innocuos capiunt, & carcerant, quo vinculo se constringant. Sic ille. Quibus prælibatis.

Dico Primò. Quod ad informationes [Assertio 1. Parùm curandum de iudiciali informatione.] attinet, non est multùm de eo Religiosis curandum, extraiudiciales ne, an iudiciales sint. Ratio est, quia ex eo nullum ipsis creatur detrimentum: Episcopus namque non nisi ex notorio scandalo ad procurandam debet procedere punitionem, pro quo grauamen nullum patitur delinquens, si Episcopus iudialiter informetur, cùm non ab eo, sed à suo sit Prælato puniendus, idque ille faciat, quod ab hoc est vtique faciendum, iuxta receptum Religiosorum vsum in grauiorum criminum punitione.

Dico Secundò. Iudicialis informatio [Assertio 2. Illicitam & inualidam esse illam.] non videtur licita, neque valida. Sic citati n. 260. 282. & 283. Ratio est clara, quia informatio talis fieri nequit nisi ab habente iurisdictionem, quæ tamen in præsenti casu penitus deest: si enim ex aliquo capite illa competeret, maximè ex citata Concilij Tridentini dispositione; hoc autem ita non esse ex dictis constat, & prætereà ex Concilio id tantùm Episcopo competit, quo possit publico scandalo Regularis obuiare: Atqui id potest sine iudiciali informatione præstare per extraiudi cialem Superiori delinquentis intimatam: ergo non est necessaria alia forensis, Curialis, & cum strepitu facienda. Et cùm à Concilio neque expressa fuerit, neque per æquipollentem, neque per legitimam possit consequentiam deduci, iniustè prorsus vsurpatur, & per inofficiosam & odiosam extensionem iuris beneficio reprobatam; cùm tamen immunitas Religiosorum valde fauorabilis sit, & non nisi per dispositiones sole clariores possit abrogari.

Dico Tertiò. Carceratio neque neces [Assertio 3, idem statuens de carceratione.]saria, neque licita, neque valida, neque practicabilis est, nisi cum incursione in sententiam Canonis, Si quis suadente. Quod necessaria non sit, constat, quia carcer aut adhibetur in pœnam, aut in securitatem, vel ad afflictionem; quorum nihil in præsenti negotio stare potest. Non primum, quia vt pœna non potest assumi nisi post sententiam definitiuam, quod tamen iurisdictionem Episcopi supergreditur, vt constat. Nec secundum, quia Religiosus supponitur intra claustra degens, neque est suspectus de fuga, cùm nulla pro eo experientia suffragetur. Nec denique tertium, quia carcer eo modo adhibitus est quædam torturæ species, quæ minimè ab Episcopo, dum alia, quæ à Concilio præmittenda statuuntur, nequit infligi. Propter quas rationes probat Peyrinis de subdito Quæst. 1. Cap. 3. Dicto 1. & 2. & ex eo Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Parte 2. Disput. 6. n. 138. non teneri subditum ire in carcerem, sic iubente Prælato, non assignata caussa talis carcerationis, de quo aliàs. Ex quibus pariter probatum est carcerationem in nostro casu non solùm necessariam non esse, sed neque licitam, aut validam. Quòd autem sine incursione in pœnam Canonis stare nequeat ex eo ostenditur, quod dictum nu. 283.

Dico Quartò. Neque detentio aut vio [Assertio 4, circa detentionem & violentam approhensionem.]lenta apprehensio licita est in casu, de quo agitur. Constat ex nuper dictis: quia necessaria non est; solùm enim ratione securitatis opus esse illa: Atqui ex eo capite constat esse superfluam, quandoquidem dispositio Concilij procedit in Religioso, qui intra claustra degit, vt quid ergo apprehensio eius statui adeò indecora, in qua incursio in pœnam Canonis pariter inuenitur, cùm sit iniectio violenta manuum in Monachum, de qua ille 17. q. 4. quæ & sine scandalo stare nequit, vt est compertum, vnde neque opportunum remedium, scandala enim non sunt scandalis maioribus submouenda. Et si væ Religioso, per quem scanda [Matth. 18. v. 7.]lum venit; væ etiam & illi, per quem in eius punitione maius scandalum venit, licet iustitiæ zelo id fieri videatur.

Dico Quintò. Quid sit in casu, dicen [Assertio 5, circa casum, de quo quæstio.]dum cuius occasione præsens est instituta disputatio, ex dictis habetur. Charitatis in eo desideratum ingenium vidimus n. 278. nam & charitas ingeniosa est, & modos quærit & inuenit, quibus sine dispendio famæ possit spiritualibus proximi necessitatibus subueniri. Non quasi imperans dico: sed per aliorum solicitudinem, etiam vestræ charitatis ingenium bonum comprobans, aiebat Apostolus. 2. Cor. 8. v. 8. Deinde illius Religiosi [2. Cor. 8. v. 8.] fragilitas non erat notoria, quod à Concilio expressè requisitum vidimus: cùm enim de nocturno ageretur egressu, sub vmbra, & non sub luce [Concilium Trident.] res agebatur, cùm tamen sine luce nihil possit esse notorium. Ita notoriè deliquerit, vt populo scandalo sit. Concilij verba sunt. Et dormienti quidem populo nihil esse scandalo potuit. Quo animo id factum Deus scit, quamquàm non sinceri & candidi non leuia indicia fuerunt, pro quibus iam ab illo ratio reddita supremo iudici, vtinam, quam æstimo, eam scilicet, quam beneplacens voluntas, & non districtio fuerit subsecuta. Nec de alijs est quod addi oporteat satis in præcedentibus comprobatis, quæ considerari profectò à dicto Antistite debuerunt. Ex quibus & liquet non esse admittendum, quod citatus Ferro Manrique in fine illius statuit Quæstionis sic dicens: Sed, vt dixi, hæc omnia multò subiacent arbitrio iudicis Ecclesiastici; & circumstantiæ loci & temporis, & personæ: & ita iudex iuxta ea, quæ se offerant, in talibus caußis arbitretur. Sic ille. Non enim ad arbitrium sunt iudicis remittenda, quæ contra Concilij dispositionem constat militare.

Vbi & illud ex eodem scriptore notan [Notanda Scriptoris cuiusdam & praxis & doctrina.]dum, quod habet nu. 14. vbi ita scribit: Sed non hæc omnia punctatim obseruantur in praxi à iudicibus Ecclesiasticis: cùm enim tales caussæ ipsis infructuosæ sint & inutiles, parùm curant de illis qualitatibus. Iam memor sum compilasse processum semel [D. Michael Ferro.] contra vnum Religiosum scandalum incontinentiæ caussantem in quodam loco, ad quem acceßi inter visitandum, & processum remisi Superiori suo, vt ipsum vocaret & puniret; nec curaui de termino, aut reseruatione punitionis, nec illum capturaui, non enim erat illic carcer Episcopalis. Hæc Auctor, iuxta quæ possent & Iudices Ecclesiastici ab actionibus præfatis, quas non licere eisdem ostendimus, etiam abstinere, quandoquidem illis infructuosæ & inutiles sunt, & non parùm insuper periculosæ. Et Iudex quidem præfatus id à se omissum fatetur, quod à Concilio commendatum non potuit ignorare, tempus scilicet præfigendum superiori ab Episcopo (& idem est de eius Vicario) intra quod delinquens seuerè puniatur, ac de punitione ipsum faciat certiorem. Et rogo cur pars ista Decreti adeò substantialis omissa sit? Nulla profectò ratio redditur; & solùm carcerationis omissæ caussa declaratur, defectus inquam carceris. Circa id ergo quod molestum & indecorum futurum est Religioso solus Iudicem pulsat scrupulus, vsurum carcere, si extitisset; cùm tamen iuxta alia à Concilio adeò grauiter & seuerè disposita sine remorsu conscientiæ procedatur. Quid hinc inferre liceat, relinquo alijs pensitandum, rogans Deum vt talibus spiritum suum benignus infundat, ne quærant quæ sua sunt, sed quæ IESV Christi, sic enim erga nobiliores familias eius, & proximiores ipsi, benigniora iudicia pronuntiabunt.

SECTIO XXX.

Circa Jndulti cuiusdam Pontificij fauorabilem intellectum doctrina vtilis.

AS.D. Alexandro VII. matronæ cui [Indultum proponitur, & iudicium aliquorum circa illud.]dam honestæ concessum est, vt cum alijs honestis etiam, posset Monasterium Sanctimonialium ingredi cum limitationibus in huiusmodi Indulti litteris assignatis, per quinquennium. Et vno quidem anno sic factum, sed per quatuor sequentes omissum, quia opportunitas ad ingressum defuit; & cùm ingrediendi & opportunitas & voluntas successisset, dubitatum est an liceret virtute præfatæ concessionis, vnde & consulti illi, ad quos iudicialis videbatur pertinere cognitio, qui & ipsi dubitarunt, & doctos aliquos Magistros consulendos monuerunt. Et aliquorum subscriptiones vidi non expirasse gratiam prædictam affirmantium; & quia fundamentum videbatur obuium & manifestum, de illo penitus tacuerunt: quod tamen hîc apponendum, cum aliquali pro similibus doctrinæ auctario, nam & alia sunt, & occurrere poterunt, quibus valeat applicari.

Posse ergo, non obstante præfata inter [Probatio ex sententia aliquorum de absolutione à reseruatis virtute Bullæ.]ruptione, Pontificia gratia dictam matronam frui, probari ex quorumdam doctrina posset, qui de Bulla Cruciata loquentes censent eos, qui anno publicationis non sunt ea vsi in ordine ad absolutionem à reseruatis, eo transacto vti valere, de quibus dictum Parte 2. Sect. 15. & Parte præsenti n. 49. Licet autem sententiam illam minimè verosimilem fuerimus arbitrati, illius tamen fundamenta non eum patiuntur defectum, in quorum tamen sinistra applicatione peccatur. Quòd scilicet gratia duret donec reuocatur ex Cap. Si super gratia, de Officio deleg. in 6. & quod fauores Bullæ sunt ampliandi, quod & à Nobis admissum in Thesauro Tomo 1. Tract. 5. n. 324. quia absolutè fauorabilis illius concessio est, ex vulgatis iuribus, id quod in præsenti locum habere posse non videtur posse denegari. Et quidem quod de absolutione à reseruatis Auctores illi affirmant, staret profectò, nisi pro illa terminus fuisset cum ea, quam ibidem vidimus, expressione præfixus.

Posset etiam ex aliorum probari senten [Alia ex probabili alia circa interruptum Nouitiatum.]tia, qui censent annum pro Nouitiatu à Concilio Tridentino designatum, non debere esse necessariò continuum, sed sufficere interruptum. Et sunt illi nec pauci, nec contemnendi, vt videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 5. in Decalogum Cap. 4. n. 30. P. Fragosum Tomo 2. Parte 2. Lib. 9. Disput. 24. n. 2. Emmanuelem Rodericum Tom. 3. qq. regular. q. 15. arti. 8. vbi viros doctissimos suæ Religionis adducit, & prætereà Doctorem Henriquez Iuris consultorem in Salmanticensi Academia primarium, asserentes Concilium Tridentinum statuisse quidem annum Nouitiatus futurum esse integrum, an autem continuus sub opinione, vt anteà erat, reliquisse, quod & ipse P. Emmanuel amplectitur, licet praxim contrariam præferendam existimet, & videtur placere P. Pellizario Tomo 1. Tract. 2. Cap. 1. n. 13. quem adducit & sequitur P. Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Tract. 3. Disput. 2. n. 65. & 66. Est ergo sententia ista probabilis, vt ex illa inferre saltim possimus in casu nostro etiam esse probabile ingressum, de quo est sermo, licere. Sed quidem maius aliquod pondus verosimilitudinis in eius fauorem incumbit. Nam in Nouitiatus anno sunt rationes, propter quas continuationem requiri maior pars Doctorum affirmet, in eo enim non agitur de fauore, sed de necessario aliquo ad commune bonum, vnde neque Religio, neque Nouitius possunt illi renuntiare, vt est communis Doctorum sensus: & tamen quia expressè à Concilio non exigitur continuatio, probabiliter negatur illam esse necessariam: ergo vbi de pura gratia agitur, certius multò est continuationem à Pontifice non requiri, à quo nihil dispositum circa illam.

Sed validiùs argui potest: Nam si ma [Robustior alia ratio.]trona, cui præfata gratia facta est, ea non fuisset vsa, & quinquennium vellet opportuno sibi tempore inchoare, non videtur dubitabile hoc illi li [l. Non potest videri ff. de reg. iur.]citum fuisse: Atqui ex inchoato vsu non amittit gratia vim suam, etiam stante interruptione: Ergo dicendum est vsum esse licitum, & gratiam robur suum non amisisse. Minorem probo: Nam ex inchoato vsu potiùs roboratur gratia, quàm infirmetur, quia est modus quidam acquirendæ possessionis; iuxta id, quod docet P. Suarez Lib. 8. de legibus Cap. 32. n. 24. vbi ita scribit: Nam priuilegij posseßio videtur capi corporaliter & realiter per aliquem vsum priuilegij: & ideò qui per primum decennium priuilegio non vtitur, toto illo tempore est sine posseßione priuilegij, ideôque meritò statuit illa lex (Hispaniæ, de qua num. 23.) vt contra illum præscribatur, vel vt conceßio priuilegij ampliùs non valeat. Qui autem iuxta illud tempus priuilegio concesso vtitur, illud poßidet, & magis proprium efficit, & ideò non tam facilè illo priuatur. Qui sensus est probabilis &c. In nostro autem casu nihil potest de decennio opponi, vnde fortior procedit resolutio. Licet autem ea, quæ à P. Suario proponitur, probabilis ipsi tantùm sit, id quidem respectu applicationis est accipiendum ad priuilegium, de quo ibi loquebatur; aliàs nam que verissima est, vnde casui præsenti conuenienter applicatur.

Pro quo & est ratio alia ex eo desump [Alia ex eo quòd gratia non finiatur primo actu.]ta, quod communis sententia tenet, vt testatur P. Palaus Parte 1. Tract. 3. Disput. 4. Puncto 14. n. 6. iuxta quam priuilegium faciendi aliquid, in fauorabilibus, non finitur primo actu. Quod cùm ita habeat, quando in priuilegio plures actus expressè non conceduntur, manifestius est id ita debere admitti quando est plurium concessio manifesta, non obstante interruptione, dum illa in concessionis ipsius tenore non apparet reprobata: quod si reprobare voluisset, expressisset vtique, vt in Iubileis 40. horarum fieri solet.

Prætereà ex ijs, quæ habet Cardinalis [Ex largissima interpretatione beneficij alia.] Tuschus Tomo 1. Lit. B. Conclus. 49. vbi ita scribit: In beneficijs Principis largißima interpretatio est facienda, l. fin. ff. de Constit. pr. Abbas Consil. 101. In quæstione, in fine num. 11. lib. 1. Alexander Consil. 160. Viso themate num. 3. vers. Secundò præsuppono. lib. 2. Amplia in tantùm, vt temerarium & absurdum sit liberalitatem Principis, in diminutionem velle interpretari. l. hac saluberrima. C. de agenti. in rebus lib. 12. Amplia vt priuilegium & beneficium Principis ne dum extendi debeat quoad res & personas, sed etiam quo ad tempus &c. C. de excusat. muner. l. eam legem, lib. 10. Oldradus d. Consil. 300. num. 2. vers. Item ne dum &c. Cùm ergo quoad tempus extendi debeat; multo id melius stabit, quod contendimus, vbi reuerà extensio non est, sed legitima interpretatio, & concedentis voluntati nullatenus aduersa.

Item, ex regula generali, quam tradit [Ex grauium Scriptorum doctrina. Iason.] Iason. l. Si idem cum eodem. in principio, n. 7. ff. de iurisdict. omn. iud. quòd in rebus fauorabilibus non oporteat tempus esse continuum, sed tempora interpolata coaceruentur, ex quo probat quòd statuto disponente in carceribus anno detentum liberandum amore Dei, liberabitur fauore relaxationis, qui duplici semestri interpolato detentus est. Et Baldus iuxta eamdem defendit Monachum, [Baldus.] cui concessum est per Pontificem vacare Iuri ciuili triennio, posse eo interpolato vacare, quòd hic fauor ampliandus sit. Sic l. non solùm in principio. ff. de excusat. tutor. Ioannes Gutierrez in [Ioannes Gutierrez.] Quæstion. Canon. Lib. 1. Cap. 12. n. 28. de quadam lege Hispaniæ loquens contra Excommunicatos ait vt triginta dies vel sex menses, quibus quis perstiterit in Excommunicatione ad hoc vt pœnis dictæ legis Regiæ puniri queat, debere esse continuos, nec sufficere, quòd sint interpolati in diuersis vicibus; & concludit sic. Et prætereà odium pœnarum, quare restringenda sunt, vt in regula Iuris vulgari. Sic ille. Interpolatio ergo in fauorabilibus non erit contra valorem beneficij, quidquid de odijs aliàs sit. Iuxta quæ casus præfati decisionem habemus, pro quo hæc sufficiant, cùm eius difficultas tanta non sit, vt eius expeditio nos debeat facere longiores.

SECTIO XXXI.

Regij Officiales vt valeant, cum pecunia sibi credita negotiari. Ad dicta in Thesauro Tomo 1. Tit. 5. num. 14.

[Officiales Regios negotiantes cum pecunia sibi credita non facere fructus suos contendit Ferro Manrique.]

QVidquid de peccato in contrectatione Regiæ pecuniæ sit, eorum contractus esse validos, & ita facere fructus suos citato dictum loco. Quod cùm in Diana reperisset D. Michael Ferro Manrique Parte 1. Tract. 8. Resol. 32. contra eum insurgit Parte 2. qq. moral. quæst. 87. & sic arguit: Thesaurarius (& idem est de alijs) non est bonæ fidei possessor, sed malæ: Atqui possessor malæ fidei non facit fructus suos. Ergo. Maiorem probat: Nam malæ fidei possessor dicitur, qui scit, vel credit, rem quam possidet, ad se non pertinere. Cap. final. de præscript. l. bonæ fidei emptor. de verb. significat. Cap. Si virgo, 34. q. 2. Cap. Vigilanti, de præscription. & tradit Spino in Speculo testament. Glossa 13. n. 42. vbi extendit ad eum, qui dubitat rem ad se pertinere: nam ad bonam fidem requiritur claritas, & animi securitas; quam non habet dubitans ex Couarrubia, Nauarro, & Menochio ab eo relatis. Atqui is, de quo agimus, scit rem non esse suam: Ergo est malæ fidei possessor. Minorem in speciali non probat, sed pro ea remittit se ad ea, quæ habet Spino suprà nu. 54. & quòd malæ fidei possessor fructus non faciat suos ex vtroque habetur Iure. l. si fundum, 17. C. de rei vindicat. Et alijs, quos adducit Glossa in Cap. Non liceat Papæ, 21. 1. 12. q. 2. Cap. Grauis, de restitutione Spoliatorum, vbi plures alios Sacri Iuris Textus congerit Glossa verb. Fructus, vnde circa hoc generaliter loquendo nequit esse dubitatio. Quòd autem fructus etiam industriales dictis sint Canonibus & legibus comprehensi, ex eo probat, quia absolutè dicuntur fructus, & ita ab Auctoribus, qui obligationem restitutionis negant, etiam compellantur. Neque pecunia adeò infecunda est, ex quo illi arguunt, vt non etiam fructus habere queat, vt patet in cambijs; & vsuris licitis, in quibus pecunia pecuniam parit.

Sed hæc omnia parui momenti sunt, & [Contrarium statuitur.] fatemur quidem sic agentem malæ fidei esse quandôque possessorem, nec posse facere fructus suos, si de realibus loquamur, secus de industrialibus, de quibus neque ciuiles leges, neque Canones Sacri loquuntur. Quòd autem pecunia infecunda sit, Doctorum omnium sententia est, hac enim ratione sunt illicitæ vsuræ, quia illius vsus non est aliquid ab ea distinctum, seu quod seorsum debeat vt distinctum computari. Et in di [Vnde illicitæ vsuræ.]stractione seu expensione consistit, vt subtiliter philosophatur D. Thomas: cum Aristotele 2. 2. q. 78. arti. 1. quod est non esse fructiferam secundum primariam eius institutionem, quidquid de secundario vsu sit, vt cùm traditur ad ostentationem, aut loco pignoris, de quo S. Doctor ad 6. licet dictis terminis non vtatur, pro quibus tamen P. Rebellus de Obligationibus iustitiæ Lib. 11. Quæst. 10. n. 5. & alij communiter, inde pro illicito vsurarum contractu argumentantes. Neque quod de cambijs dicitur, vllo pacto vrget, nam & in illis industria præualet, & labor aliquis cambientium emitur. Neque Couarrubias quidquam contrarium tradidit locis ab Auctore citatis, scilicet Lib. 3. variorum Cap. 2. à nu. 5. & de mutatione monetæ Cap. 7. n. 4. qui tamen Cap. 1. citati libri, n. 5. vers. Superest modò, ita scribit: Quarta ratio, quæ probat vsuram esse contra ius naturale ea est: quia pecunia de se non fructificat, nec parit: vnde accipere aliquid vltrasortem pro vsu rei illicitum & iniquum est: cùm potiùs capiatur, ex industria aliena, quàm de pecunia, quæ non fructificat. Sic ille, qui inferiùs Aristotelem adducit Lib. 1. Politicor. Cap. 7. fœnus damnantem eo quòd in illo fructus pecuniæ tribuatur ex se ad illum non destinatæ: Vituperandum, neque iniuria, non enim natura id genuit, sed rerum vltro citroque contrahendarum ratio, iureque optimo hominum odia incurrit, quoniam ipsa pecunia fructus eius est, nec ad permutandas res, cuius caussa comparata est, refertur. Hæc naturæ lumine lumen illud philosophiæ.

Neque ex venditione pecuniæ argui po [Ex permutatione pecuniæ pro pecunia non benè argui.]test, quando vna pro alia diuersi metalli venditur, & reuera vt pecunia, vt affirmat Couarrubias citato Cap. 7. nam vt ille ait, talis pecuniæ vsus est improprius, ad eum modum, quo licet proprius vsus calcei sit ad tegendum pedem, alter tamen eius vsus improprius est, vt cum alia re permutetur. Non vocat autem ille permutationem huiusmodi venditionem, eo quòd non sit traditio mercis pro pecunia, vt communiter definitur, sed pecuniæ pro pecunia, in quo non est cur multùm hæreamus. Et verò licet permutatio pecuniæ pro pecunia vt tali sit, id non confert vt fructifera dici possit, quia totum id ex industria aliena capitur, vt ex citato Auctore dictum, & ostenditur in exemplo adducto calcei, qui potest pro calceo vt calceo permutari; nec tamen proptereà dicetur calceus calceum parere, & sic in alijs.

Ex prædicto illo suo themate de malæ [Circa expensas quid citatus Auctor sentiat.] fidei possessione infert contra Spinum citatus Auctor lucrum omne restituendum non deductis expensis. Licet enim nu. 14. ita concludat, Deductis tamen illis expensis necessarijs, si quæ sint. Videtur tamen ibi particula negatiua deficere, si consequenter locutus, ita enim statim num. 15. Eadem est doctrina & resolutio capienda in eo, qui triticum alienum vendit eo tempore, quo cariùs valet; nam talis inscio domino vendens, malæ fidei possessor est, & adhuc sine titulo, vnde non satisfacit emendo & restituendo tantumdem æqualis bonitatis, eo tempore, quo minùs valet; debet enim illud lucrum & fructum, quem habuit ex illa tritici venditione, quando cariùs valebat, domino restituere, & adhuc non deductis expensis, vtpotè malæ fidei possessor sine titulo. Nec attendi debet (sic nu. 16.) Si dominus erat seruaturus ad illud vsque tempus, quo minùs valet, nam licet fuisset seruaturus, per hoc tamen illa mala fides non tollitur in famulo, Thesaurario, vel Procuratore, vel alio, qui inscio domino triticum vendidit, ex qua mala fide debet lucrum & fructum omnem domino restituere, nec ipse seruatur indemnis cum tritico æqualis bonitatis; nam amittit illud lucrum & frúctum, quem famulus acquirere voluit &c. Videatur ergo quomodo resolutio huius quæstionis non rectè fuerit comprehensa per Dianam, nec per Beiam, Molinam, Reginaldum, nec Leßium, Rebellum, Salas, & Azorium ab ipso Diana relatos dicta quæst. 32. (corrige Resolutione) & ita dicendum est de tribus quæstionibus sequentibus. Hæc ille, qui dum sic locutus minùs profectò auctoritatis suis resolutionibus conciliauit; & erit nullus sanè sapiens, qui Doctores præfatos, & tot ac tantos, non censeat sic loquenti præferendos. Et licet videatur cum Spino sentire, vt n. 13. videre licet, contra illum tamen etiam stare dixi, quatenus id, quod num. 14. tradit, ad omnes extendit nu. 16.

Et quidem quod ad expensas attinet contra sententiam est Glossæ, quam reuereri po [Deducenda affirmat Glossa.]tuit Iurista Theologis nimis quantùm infensus, sic enim illa citato verb. Fructus: Nota quod fructus dicuntur qui supersunt, deductis expensis quæ fiunt gratia quærendorum, colligendorum, & conseruandorum fructuum: quod locum habet tam in bonæ fidei possessoribus, quàm in malæ fidei, etiam prædonibus ff. de petit. heredit. l. si à domino §. Fructus & l. planè in fine & C. de fruct. & lit. expens. l. 1. nam nullus casus interuenire potest, qui hoc genus deductionis impediat ff. famil. ercis. l. fundus qui 1. respons. in fine & ff. soluto matrim. l. fructus. fructus enim intelliguntur deductis necessarijs impensis, &c. Cui apertissimæ resolutioni opponi nequit à Theologo aliquo proditam, qui falcem in messem misit alienam, quod sæpiùs à præfato Auctore repetitur, locis ab eodem collectis Parte 2. Quæst. 109. in sine, & posteà non semel.

Et citata quidem Quæst. mirari iuuat [Circa Religiosum expendentem in illicuis ea, pro quorum expensione licentiam habet.] sanctam (quis enim aliter de viro tanto audeat suspicari) sapientis & zelantis iudicis, ac Iurisperiti iactantiam. Probat ille, & benè quidem Religiosum habentem liberam facultatem à Superiore ad expendendas pecunias, peccare contra votum paupertatis, si illas in rebus expendat illicitis, & eas accipientes ad restitutionem teneri; quia non est præsumendum licentiam Superioris ad hoc se extendere, futuram prorsus nullius effectus, si cum ea præstaretur extensione, cùm eius potestas sit ad ædificationem, & non ad destructionem 1. Cor. 13. Quibus præiactis adducit sententiam Villalobos Tomo 2. Tract. 28. Difficult. 5. [An restitutio eidem fieri possit.] nu. 11. vt in Diana inuenit Parte 3. Tract. 2. Resol. 98. asserentis restitutionem posse fieri ipsi Religioso, quia ex iustitia non obligatur ad reponendam rem in meliori statu, qui eam lucro aut aliter acquisiuit, licet Religiosus non sit illius dominus: quamuis aliquando esse possit contra charitatem, si ex eo vlteriùs delinquendi illi occasio præberetur. Qui idem de filio asserit, sub patria potestate constituto. Contra quem sic ille: Cùm ergo filius aut Religiosus veri domini non sint, [D. Michael Ferro, vt neget contra Villalobos, iactantia singulari.] & tu Villalobos hoc fatearis, cur ais ipsis sufficere, si res perdita restituatur? In hoc fateris illos esse dominos; non enim restitutio nisi vero domino facienda est, alioquin nulla est. Nec illa ratio bona est, nempe Porque no està obligado de Iusticia à poner la cosa ganada en mejor estado, O el que tenia: Nam iustitia, hoc est, regula restitutionis, ad nihil aliud obligat, quàm ad vero domino restituendum; hoc impleatur, licet res in meliori statu non reponatur: non enim sequitur: Non debeo rem in meliori statu reponere: ergo vero domino non debeo restituere. Quid namque commune habet illud antecedens cum illo consequenti? Si ergo nihil habent commune, & sunt diuersa illa duo: ergo de vno ad alterum arguendum non est, vt toties dictum extat. Cur ergo illa duo coniunxit Villalobos, & de vno ad alterum argumentatus fuit? Si enim Iurisperitus fuisset, magis iuridicè locutus fuisset. Ergo vnus Summista in arguendi methodo defecisse ab vno Iurisperito inuentus est, cùm illis arguendi defectus communiter imponantur. Et ne dum vnum Summistam, sed & alijs (corrige alios) in eumdem incidisse lapsum, in hoc Opusculo multoties ostenditur.

Hæc ille doctus & formalissimus Iuris [Discursus Villalobos legitimus ostenditur, & friuola impugnatio.]peritus, cuius friuolam argumentationem mirari, vt dixi, profectò iuuat, cum P. Villalobos discursus adeò formalis sit, vna, quæ subintelligitur, præmissa subsumpta, sic: Is, qui Religiosi pecunias lucratus est ludo, aut turpis caussæ donatione non tenetur eas in meliori statu reponere: ergo satisfaciet obligationi restitutionis eas ipsi reddendo. Antecedens admittitur, quia contra illud nihil opponitur, sed formalitas negatur illationis. Consequentia. Nam si eas alteri redderet, & sic domino, in meliori statu reponeret. Et hæc est subintellecta propositio, quæ ideò non expressa, quia de ipsa apertè constabat, scilicet rem domino redditam in meliori statu reponi, Regula ergo illa pro restitutione à Doctoribus communiter vsurpata, scilicet faciendam vero domino, iuxta sententiam dictam, eam patitur exceptionem, vt non sit necessarium fieri vero domino, quando quod acceptum est non fuit à vero domino acceptum, sed ab alio, pro quo nulla sit obligatio iustitiæ vt in meliori statu respectu domini reponatur. Neque illud, quod de vero domino dicitur, cum eo est rigore accipiendum: qui enim à Religioso Franciscano tale quid accepit, etiamsi restituat Prælato, vero domino non restituit, vt constat, quia illi verum dominium rerum non habent. Quidquid autem de sententia dicta sit, modus arguendi satis est formalis, dum sic dicitur: Is (de quo agitur) non tenetur rem acceptam in meliori statu reponere: Atqui eam restituens domino in meliori statu reponit: Ergo ad sic restituendum non tenetur. Simile est illud: Nullus tenetur ad statum perfectionis: Ergo neque ad Religionem. Consequentia est legitima, quia subintelligitur propositio alia, de qua non dubitatur, scilicet Religionem esse statum perfectionis, secundùm eam rationem, quæ à Doctoribus explicatur. Quid autem circa materiam dictam certius nobis videatur, dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 3. Cap. 4. §. 3.

Circa Difficultates quasdam in materia Restitutionis.

TRes quæstiones, vt vidimus nu. 300. iuxta doctrinam à se propositam defructuum restitutione decidendas statim asse [Quæstio 1, de locante mulum subreptum.]ruit, quarum Prior, scilicet 88. est illa, An qui mulum surripuerat cuiusdam viri nobilissimi & prædiuitis, & per spatium multorum annorum locauerat, teneatur non solùm ad restitutionem eius, sed etiam ad pretium locationis, Secunda, scilicet 89. An fur, & quiuis alius iniquus possessor, teneatur restituere meliorem summam, ad quam excreuit res tempore detentionis, maximè si fur illam vendidit in illo optimo statu. Tertia 90. Vtrum iniquus possessor teneatur ad restitutionem iuxta Summum valorem & incrementum, quod res habuit tempore acceptionis vel detentionis; quando ignoratur, quo tempore verus dominus esset rem illam venditurus. Et præfato etiam ordine à Diana proponuntur Parte 2. Tract. 3. Miscellaneo Resol. 50. & duabus seqq.

Et ad Primam affirmatiuè respondet [Teneri ad restitutionem pretij locationis qui teneant.] suo illo vsus principio de absoluta obligatione restitutionis respectu quorumcumque fructuum, & similiter statuit de torque aurea contra Nauarrum & Ludouicum Lopez. Neque excusari, qui diuitis mulum locauit, ex præsumpta domini voluntate, quia cùm sit res facti, non præsumitur, nisi probetur l. in bello §. factæ autem caussæ, ff. de Captiuis. Vnde non probat, quod à Diana factum ipso teste, & P. Lessium secuto, qui rusticum muli furem absoluit sine obligatione restitutionis lucri ex locatione comparati, eo quod sententiam dictam probabilem iudicarit. Sicut & cum Maldero illam, iuxta quam, si pecuniæ, vel aliæ res locentur ad ostentationem, non est obligatio restitutionis, quia sunt fructus extraordinariæ industriæ. Et habet ille pro se multos & graues Scriptores obligationem restitutionis adstruentes, eo quòd fructus dicti non sunt purè industriales, pretium enim non respondet soli industriæ, sed ipsi rei, vt videri apud Dianam potest. Quos tamen ille confutat ob rationem allatam, cùm debuerit esse vniuersalior, ex eo scilicet, quod sint fructus rerum mala fide possessarum, qualescumque illi sint.

Circa quod negari nequit sententiam dictam esse probabilissimam, pro qua etiam stat P. Palaus Tractat. 31. de Iustitia Disputat. Vnica Puncto 24. §. 10. nu. 4. P. Fagundez Tomo 2. in [Oppositum vt valde probabile proponitur.] Decalogum Lib. 7. Cap. 20. num. 17. iunctis ijs, quæ habet n. 15. vers. Ciuiles fructus. Et alij plures. Sed negari etiam nequit oppositam esse non parùm probabilem, pro qua est ratio, quam citatus P. Fagundez vti valde fundamentalem exhibet nu. 25. vt id probet, de quo ibi sermo, ac de foro loquens conscientiæ, & ita habet: Quia forus internus solùm considerat rationem & æquali [P. Fagund.]tatem iustitiæ commutatiuæ in rebus: quæ æqualitas in eo consistit, vt solùm integrè domino illud damnum restituatur, quod illi obuenit ex eo, quòd rem suam non poßideret. Vnde si dominus aliquos fructus iustè & licitè esset ex ea percepturus, nisi ei res furto esset ablata, eos sine dubio tenetur restituere, malæ fidei possessor ratione lucri cessantis, & damni emergentis; non verò illos, qui absolutè percipi potuissent, sub quocumque alio domino fuisset. Sic ille, quod constat casui, de quo agimus, posse omnimodis applicari. Nec valet si dicatur rem domino fructificare, apud quemcumque illa sit. Nam id est verum de fructibus naturalibus, non verò de industrialibus, quales ij sunt, de quibus agimus: quia licet aliquid de naturalibus habeant, ad industriales reducuntur, iuxta communem opinionem, quia magis proueniunt ex hominum industria, quàm ex rebus naturalibus, vt docent Bartholus, Couarrubias, Pinellus, Menochius, Tuschus, & P. Sancius, quos adducit P. Fagundez citato vers. Ciuiles.

Ad Secundam Quæstionem etiam respondet affirmatiuè, & restituendam rem ait non deductis expensis, ex eodem fundamento. Contra [Quæstio 2. de restitutione augmenti pretij, quam absolutè statuit D. Michael Manrique.] P. Lessium asserentem teneri quidem quando valor rei excreuit ex illius intrinseca melioratione, etiam non deductis expensis: secus quando ab extrinseco, & tunc vendita est, quam tamen non erat Dominus venditurus. Et contra Bonacinam Tomo 2. Disput. 1. de Contractibus Quæst. 3. Puncto 11. nu. 9. docentem quomodocumque augmentum pretij excreuerit, si Dominus eam non erat venditurus, nisi eo tempore, quo pretium est diminutum, aut illam tunc consumpsisset, cùm non creuisset in pretio, furem non teneri restituere, nisi iuxta pretium. quo dominus vendidisset, vel quatenus censetur damnum domino intulisse. Et hoc quidem ex dicto principio. Licet autem Ioannes Malderus 2. 2. Tract. 4. Cap. 1. Dub. 9. in fine vtramque præfatam sententiam absolutè decernat, in eo, quòd confutaret inuenit, scilicet rationem ab eodem redditam, ex eo quòd cùm res maneat domini, pretium etiam extrinsecum eius domino crescit, & industria furis non est versata circa augendum pretium, sed circa rei alienæ conseruationem, quæ secundum latitudinem pretij sui in fortunis domini est. Non placent Auctori istæ distinctiones, cùm dici planè & plenè debuerit, teneri, quia est malæ fidei possessor. Præstat autem quem nu. 302. loquentem excepimus, hoc etiam exhibuisse loco à spiritu meliori permotum; sic ergo ille Quæst. 89. nu. 8. Resultat ergo illas opiniones non esse sequendas in præ [Illius modesta protestatio.]senti & similibus dubijs, salua pace Doctorum illorum: aliquando namque, licet in stadio omnes curramus, vnus tamen accipit brauium, & sic oportet currere, vt veritatis punctus comprehendatur: non quòd audeam me illis magistris comparare, quorum minimus ego sum; sed quia gratia Dei potest aliquando minimus veritatis punctum & cardinem attingere. Hæc ille: iuxta quæ poterunt Theologi in caussis moralibus, licet cum magnis non sint Iurisperitis componendi, punctum & cardinem veritatis attingere, vnde non debent, vt toties Auctor dictus inculcat, ab huiusmodi tractatione repelli.

Et Diana quidem Resolut. 51. Bonacinæ [Sententia negans cum temperamento probatur.] sententiam singularem dicit & notandam, sed probabilem, & meritò; pro illa enim stat ratio à Nobis adducta nu. 306. nullum enim ex negata restitutione augmenti præfati damnum domino rei infertur, vnde æqualitas iustitiæ propria seruatur. Ad id autem quod dici potest, rem domino fructificare, non quidem ex industria adhibita faciendum satis, sed ex eo quòd Dominus de fructificatione huiusmodi non curauit, cùm eam non esset fructificationis tempore venditurus, si apud eum extaret. Potest autem id, quod de singularitate sententiæ huius à Diana est dictum vi [An singularis.]deri non consonum assertioni eiusdem: Nauarri enim sententiam proponit vers. sed hoc argumentum asserentis in Manuali Cap. 17. n. 27. iniquum possessorem, etiamsi non vendidisset rem ablatam, teneri ad restitutionem iuxta summam æstimationem, quam aliquando tempore detentionis habuit. Sed vers. Sed contraria ita scribit: Sed contraria opinio est verior, & probabilior, quam sequuntur omnes Recentiores, Leßius, Bonacina vbi suprà, Rebellius par. 2. lib. 2. q. 6. & nouißimè Turrianus in 2. 2. tom. 2. disput. 10. Dub. 2. nu. 2. & seqq. cum Megala in 2. 2. Lib. 2. Cap. 1. q. 8. n. 102. & tunc sententia Nauarri est amplectenda, quando dominus illam rem ablatam erat venditurus in optimo statu, vel summa æstimatione &c. Iuxta quæ Bonacinæ sententia non est singularis, quandoquidem eum citat cum alijs, & sequi eam asserit omnes Recentiores. Sed verò, licet modus loquendi ita videatur innuere, aliter res habet, [Sed explicatus.] nam Bonacinæ sententia ex ea tantùm parte à Recentioribus communiter defensatur, quatenus de pretio ab extrinseco proueniente procedit, quo pacto eam vidimus P. Lessium cum alijs citatum amplecti: pro qua est etiam P. Fagundez suprà Lib. 7. Cap. 15. nu. 9. & 14. Trullench Operis moralis Tomo 2. Lib. 7. Cap. 5. Dub. 11. licet P. Palaus suprà §. 9. nu. 9. oppositum tueatur. Non video autem quomodo id stare possit cum eo, quod apud eumdem extat nu. 5. vbi cum sententia Bonacinæ videtur penitus consentire: posito siquidem exemplo pulli equini, qui creuit, aut robustior est factus, quod constat ad intrinsecum incrementum pertinere, & tritici, cuius pretium auctum, quod ad extrinsecum spectat, statuit iuxta communem, vt ille loquitur, sententiam, si dominus erat rem seruaturus vsque ad tempus decrementi, vel consumpturus tempore, quo vili pretio vendebatur, non esse obligationem restituendi iuxta statum incrementi, secus si seruaturus non erat. Et rationem reddit in sequentibus, pro vtriusque generis incremento concludentem.

Iam ad Tertiam difficultatem aut quæ [Quæstio 3, circa dubium pretij, & statuitur futurum medium.]stionem, affirmatiuè etiam respondet Auctor contendens restitutionem à male fidei possessore faciendam secundùm summum valorem & incrementum, quod res habuit tempore acceptionis seu detentionis, contra Dianam Resol. 52. qui cum alijs censet restitutionem debere fieri iuxta pretium medium, sic enim constituitur æqualitas inter dominum & malæ fidei possessorem: dominus siquidem sicut poterat vendere pretio summo, poterat & minimo; dum ergo medium conceditur, prudens & iustum seruatur arbitrium. Quod non placet Auctori Quæst. 90. ex regula illa, de qua in prædictis, de malæ fidei possessore, quæ cùm omnino certa sit, non subiacet arbitrio, & ad forum etiam conscientiæ pertingit. Sed contra illum stat euidens ratio, quam P. Lessius exhibet Lib. 2. Cap. 12. nu. 109. Nam si certum esset dominum venditurum pretio summo, ad illud restituendum is, de quo agimus, teneretur: Atqui non est eadem ratio certi & incerti: Ergo non est de vtroque pariter asserendum. Et ita etiam tenet P. Turrianus suprà Dub. 2. n. 7. Trullench citato Dub. 11. n. 7. Quamuis P. Fagundez non penitus acquiescat citato Cap. 15. nu. [P. Fagund. vt obstet.] 15. 16. & 17. licet sic concludat: Quamuis etiam non sit improbabile posse in foro conscientiæ iustè detrahi æstimationem incerti; cùm reuera id, quod est incertum, minuat æstimationem damni. Sic ille, parùm, vt apparet, consequenter locutus: si enim reuera quod est incertum, minuit æstimationem damni: Consequentia legitima esse debet: Ergo in casu præsenti, vbi incertum damnum est, incertitudo minuit damni æstimationem; & ita parùm ille concedit, dum ait non esse improbabile, cùm esse reuera probabile, immò certum, aut ferè tale, asserere debuisset.

Gaspar Hurtadus Tractatu de Iustitia & [Modus dicendi P. Gasparis Hurtad.] Iure Disp. 6. de Restitutione Difficultate 5. contra P. Vasquez de Restitutione Cap. 3. ex nu. 77. affirmat non esse obligationem restituendi iuxta summum valorem; iuxta quem autem futura sit restitutio magis in speciali declarans, ait neque secundùm maiorem, neque secundùm minorem, sed secundum valorem minorem maiore, & maiorem minore, ad arbitrium viri prudentis, attenta maioritate vel minoritate credulitatis pretij, quo alienanda erat à domino: quia si non magis credatur, quòd alienanda erat maiori quàm minori pretio. restituenda est secundùm pretium medium inter maius & minus. Verbi gratia, si non magis credatur quòd alienanda erat triginta quàm viginti, restituenda est secundùm pretium vigintiquinque. Et si magis credatur quod alienanda erat triginta, quàm viginti, restituenda est secundùm pretium maius quàm viginti quinque, maioritate proportionata maioritati dictæ credulitatis: & si è contra magis credatur quòd alienanda erat viginti quàm triginta, restituenda est secundùm pretium minus quàm vigintiquinque minoritate proportionata minoritati dictæ credulitatis. Sic ille philosophatur, & quidem exactè & iuxta ri [Vt sit admittendus.]gorem obligationis, si moraliter sit possibilis huiusmodi calculatio: quod quidem regulariter loquendo non ita videtur accidere, vnde regula tradita de pretio medio poterit à Confessarijs, cùm quidquam tale obtigerit, applicari. Quòd si Mercator, à quo res ablata furto est, eo soleat prætio vendere, de quo constiterit, ea notitia pro certa regula habenda est, cùm habeatur moralis certitudo, quæ generaliter solet sufficere, & de re agatur, in qua expedit latrocinijs non fauere, vt benè admonet aliàs P. Fagundez suprà nu. 17. & pro istis hæc satis.

SECTIO XXXII.

Circa Regium Rescriptum pro Indorum Chilensium libertate. Ad dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 1. Cap. 11. §. 2.

DIctum ibi seruitutem Indis posse [Quid circa Chilensium sit dispositum libertatem, & qualis executio mandati.] licitè & conuenienter infligi, si ita illi se gerant, vt grauamen huiusmodi mereantur: & ita cum Chilensibus factum ob rationes ibidem propositas, quæ & pro continuanda huiusmodi dispositione sufficere videbantur. Nihilominus visum Regio Consilio vt mitiùs cum rebellibus istis ageretur, & Regio mandatum chirographo ne seruitus vlteriùs procederet, & vt captiuis libertas statim redderetur. Quod quidem in Peruuio sic actum, Excellentissimi Comitis de Lemos pietate & auctoritate executionem vrgente, non sine aliqua suæ familiæ iactura, nullis enim huiusmodi obstaculis, quominùs ea, quæ Dei & Regis seruitio congruunt, exequi pergat, Principis huius magnanimitas retardatur. In Chilensi tamen Regno, in quo proximiùs rebellionis damna sentiuntur, & seruitutis multiplicia commoda, non ita executio prouexit, sed de mandato Regio supplicatum.

Et potuisse illud licitè fieri non videtur [In Chilensi regno potuit licitè supplicari. P. Suarez.] posse dubitari, licet in Peruuio Regium sit mandatum admissum, legem enim ab aliquibus admissam posse ab alijs non acceptari probat P. Suarez Lib. 4. de legibus Cap. 16. vbi præsertim de legibus Canonicis agit, & nu. 8. ita scribit: & fortaßè in legibus ciuilibus non tam ordinariè fit hæc supplicatio, quia non sunt tam generales, & ordinariè vna & eadem lex non fertur nisi pro Regno, vel Prouincia in moribus ciuilibus multum similibus. Vnde in ipsis legibus Pontificijs frequentiùs fiunt tales supplicationes à Prouincijs vel Regnis, quæ à Romana Sede magis distant, quia faciliùs possunt earum propriæ consuetudines ignorari. Hæc ille. In Regno autem Chilensi pro continuanda Indorum seruitute diuersa ratio currit, estque illud à Peruuiano diuersum, licet illius Proregi in gubernationis magna parte subiectum. Vnde quod à P. Suario dicitur circa leges Pontificias & ciuiles, non est assertioni præsenti contrarium. Immò ex legibus Pontificijs validum sumi argumentum potest, quæ maiorem vim obligandi habent, & tamen non in locis omnibus sunt receptæ, vt est manifestum, & de Concilio Tridentino constat quoad Decreta Reformationis, vt notauit P. Becanus in Summa Theolog. Parte 2. Tractat 3. Cap. 6. Quæst. 8. nu. 4. Vbi & de Bulla Cœnæ idem statuit: quod Diana adducit, nec reijcit, Parte 1. Tract. 10. Resolut. 5. qui tamen Resolut. 1. in fine aliter de illa pronuntiauerat, eo quòd quotannnis publicetur, & ita non potest per non vsum tolli, sicut neque non acceptari, iuxta eiusdem sententiam ibidem.

Admissa tamen Regia dispositione, & [Stante receptione Regij mandati an sit obligatio pretium reddendi, quod pro ijs datum, qui consecuti sunt libertatem.] Indis libero in statu constitutis, suos illis dominos deserentibus, accurrêre illi ad venditores, & pretium pro venditione acceptum pestularunt. Quod cùm aliqui reddere noluissent, ad Auditores Regios itum, & per eorum sententiam primo iustitiam postulanti, pretium dicitur restitutum. Sed eo non obstante pro defensione venditorum instatur, & iustam illos agere caussam sunt qui animitus tueantur, pro quo ex eo argui potest. Nam si ex aliquo capite obligatio reddendi pretium vrgeret, maximè ex iure euictionis emptori competente, contra venditorem, qui tenetur rem venditam ita tradere, vt emptor illam pleno iure possideat, ita vt numquam ab eo possit euinci, seu iure tolli, eo vincente, qui ad se probauerit pertinere. Quod cùm accidit actio emptori contra venditorem competit, vt possit rei venditæ & euictæ pretium postulare. Hoc autem in casu præsenti locum non habere probari potest.

Primò. Quia euictionis actio solùm da [Vt non sit illa probatur. Primò ex lege euictionis.]tur ex culpa, vel caussa venditoris: tenetur enim iste rem tradere & conseruare cum omnibus iuribus, fructibus, & accessionibus cum omni securitate habendam. In quo, si euinci contingat, & mala sit fide actum, dum id venditum, quod in dominio venditoris non erat, aut si erat, vendere tamen non poterat, quia ad alium aliquomodo pertinebat. In quo cùm fides contractus violata sit, actio euictionis in emptore resultat. Quòd si bona adfuit fides, & nihilominùs deprehensum est rem ad alium pertinere, etiam actio euictionis competit, quæ dicitur ex caussa, sicut alia ex dolo malo. Sic habetur in l. 1. ff. de euiction. Atqui in casu nostro dolus abfuit, & ex caussa non potest defectus aliquis notari, propter quam locus sit dandus euictioni; si quidem Indi sub dominio erant venditorum, & ab eis sunt traditi cum omnibus iuribus, & omni eo, quod interesse ementium concernebat.

Vbi solùm dici potest defectum securita [Euasio ex defectu securitatis præclusa.]tis interuenisse, sed id minimè vrget: nam illi traditi sunt cum ea securitate, qua venditores ipsos possidebant, neque alia maior est ab emptoribus postulata. Quando autem tale quid accidit nulla est iniuria, quæ obligationem restitutionis inducat. Pro quo est grauium Scriptorum sententia asserentium, quòd si emptor suo iudicio fidens rem aliquam ex multis deligat, nihil interrogans præterquàm de pretio, non peccat venditor contra iustitiam, etiamsi occultum vitium non aperiat, dummodò non vendat supra iustum, sed detrahat de pretio, pro ratione vitij. Nec enim meritò queri potest de iniuria sibi facta per venditorem, qui vitium non aperuit: sed si deceptus est, sibi imputet, eo quòd iudicio suo præfisus, non petita sententia venditoris, rem emerit. Quæ sunt verba P. Lessij Lib. 2. de Iust. Cap. 21. nu. 91. post adductos illius sententiæ patronos.

Secundò, Quia ius euictionis non datur, [2. Probatio ex facto absoluto Principis.] quando res, quæ verè erat venditoris, facto Principis est euicta, vel quia ea opus habuit ad bellum, vel ob caussam communis boni Reipublicæ, aut aliàs, vt habtur in l. Lucius Titius, ff. de Euiction. Vbi Glossa sic habet: Euictio, quæ pro [Glossa.]cedit ex plenitudine potestatis Imperatoris, non officit venditori. Et de absoluta potestate Superioris idem tradunt, aut eius facto tradunt Bartholus in l. Exceptione, ff. de fideiussorib. Paulus Castrensis Consil. 220. Col. 2. Lib. 1. Alexander Consil. 220. Lib. 2. Socinus in l. Quidam relegatus, Notab. 3. ss. de rebus Dub. ex quibus Cardinalis Tuschus Tomo 3. Lit. E. Conclus. 367. Hoc autem in casu nostro ita eueuisse manifestum est, quandoquidem ex absoluto facto Reginæ Gubernatricis Indi suæ sunt redditi libertati.

Tertiò, Quia euictionis ius negatur pror [3. Ex casu fortuito.]sus emptori, quando res empta casu fortuito ablata est, vt expressè habetur citata l. Lucius 11. Inter fortuitos autem casus debet is, de quo agimus, numerari, vt tenent Scriptores nu. præced. citati: Pro quo & Marius Antoninus variarum Resolut. Lib. 2. Resolut. 16. num. 8. vbi ita scribiti [Marius Antoninus.] Promittens de euictione non tenetur de facto Principis, cùm factum Principis dicatur casus fortuitus. Alexander Consil. 97. nu. 4. Col. 3. vbi firmat non teneri etiamsi esset promissus casus fortuitus, cùm ille casus sit nimis insolitus. Ruinus Consilio 212. nu. 10. volum. 1. Puteus Decisione 381. par. 3. Sic ille, qui Resolut. 26. nu. 9. sic ait: Obligatio casuum fortuitorum nullo modo intelligi debet de casu fortuito eueniente ex facto proprio ipsius Principis, vt in indiuiduo tradit Baldus Consil. 395. Lib. 2. Addit Crauetam, Rolandum, Menochium, & Alexandrum. Et nu. 13. ita subdit: Factum Principis excusat partem: ita æquitas suadere debet, quod prosit quoque ipsis Mercatoribus, quia æqualitas inter contrahentes est seruanda. Sic Doctor ille apprimè doctus, quæ quidem in casu nostro ampliùs vrgent, quandoquidem in venditione huiusmodi nulla de casibus fortuitis est facta promissio.

Quartò, Nam actio pro euictione non [4. Ex lege superueniente.] resultat, quando illa secuta est ob legem conditam post perfectam venditionem, vt tenent Baldus Consil. 460. nu. 4. vers. Tertiò præmittendum Lib. 4. Angelus Consil. 176. circa finem. vers. Prætereà iste casus, ex quibus Cardinalis Tuschus suprà nu. 17. Quamuis autem ex eo, quod est de facto Principis dictum id videatur colligi, addi tamen oportuit, quod ad legem spectat, ne euasio aliqua pro recuperando pretio modis omnibus conaturis linqueretur. In casu autem nostro non solo facto, sed lege actum, rescripto inquam vim legis habituro; rescripto inquam non in omni legali rigore sumpto, cùm responsio Principis non sit: quod in ordine ad negotium præsens nullius est momenti.

Tandem, ex receptis grauium scriptorum [Vltimo ex grauium Scriptorum doctrinis. Alexander. Bartholus.] doctrinis, scilicet Alexandri Consil. 191. in fine Lib. 6. asserentis quòd si res per violentiam est ablata ab emptore, non tenetur de euictione, etiamsi promisit de iure, & de facto defendere. Bartholi Consil. 72. quod incipit Ex facto. Lib. 1. quòd euictio promissa non habet locum, si caussetur ex aliquo emergente post contractum venditionis. Alexandri, Aretini, Iaso [Aretinus, Iason, Decius.]nis, & Decij apud Cardinalem Tuschum Conclus. 167. citata n. 44. Quòd si emens fuit ignorans, recuperat pretium, secus si sciens. Angeli Consil. 176. [Angelus.] circa finem. vers. Præterea iste casus, quod non tenetur de nouo casu contingente post venditionem: quia de illo non est cogitatum. Sic illi, quæ quidem casui, de quo est quæstio facilè possunt applicari. Vnde consequenter ad illa

Dico Primò. In casu proposito empto [Assertio 1. Euictionem non habere locum in casu quæstionis.]ribus non fauent leges euictionis. Probatur ex dictis, pro quo & Theologi Scriptores, ex quibus videri possunt P. Azor Tomo 3. Lib. 8. Cap. 30. P. Molina Disput. 380. P. Filliucius Tractat. 33. n. 103. P. Reginaldus Lib. 25. nu. 257. Bonacina Tomo 2. Disput. 3. de Contractibus Quæst. 2. Puncto vlt. n. 3. P. Palaus Tract. 32. Disput. 5. de Iustitia Commutatiua Puncto 28. §. 4. n. 14. & 19. P. Oñate Tomo 3. de Contractibus Disput. 71. Sect. 14. licet ea, quæ ad Assertionem spectant, non ita exactè fuerint prosecuti, & Iurisperitorum magisterio possunt meliùs expediri.

Dico Secundò. Etiamsi per sententiam [Assertio 2. Non obstare sententiam latam.] Regiorum iudicum circa aliquem latam oppositum fuerit iudicatum, sine scrupulo aliquo potest pretium postulantibus denegari. Id constat, quia res inter alios acta alteri non nocet, nec præiudicat. l. Sæpè ff. de re iudicata. l. Optimam. C. de contrahenda emptione. Cap. Inter dilectos de fide instrum. Parisius Consil. 117. vol. 1. Decius Consil. 407. n. 30. Menochius de retin. posseßion. remed. 3. n. 571. Caualcan. Decis. 13. n. 37. par. 1. Socinus Senior Consil. 88. n. 2. vol. 1. Mascardus de probation. volum. 3. Conclus. 394. num. 29. Quod verum est, etiamsi de eôdem iure agatur. l. sæpè citata & Cap. Inter dilectos. Turrecremata Consil. 33. n. 13. volum. 1. Puteus Decis. 155. parte 2. & alij passim, vt videri potest apud Marium Antoninum Lib. 1. Resolut. 106. n. 7. 38. & 45.

Et quoad hoc sunt duæ sententiæ nota [Duo notanda Asserta docti Iurisconsulti.]biles. Prior est Angeli citato Consil. 176. num. 2. vbi ait quòd renditor non tenetur de euictione, quando Iudex omni ordine prætermisso de facto proceßit: quia licet venditor promiserit de euictione, siue de iure, siue de facto; non tamen tenetur de ista euictione, quæ connumerari potest inter casus fortuitos, quia rarissimè contingit. Altera est eiusdem ibidem dicentis quòd venditor tenetur de euictione, si Iudex per errorem iuris, vel facti, caussauit euictionem: ex quo iste casus non est fortuitus, sed solet contingere sæpè in iudicio. Quæ quidem iuxta præcedentem ac [Non infirmare Assertionem.]cipienda est, quando scilicet venditor promisit de euictione, siue de iure, siue de facto, vnde ex illa nequit contra resolutionem propositam argumentum instaurari, immò potius roborari ex illa, quia deficiente promissione dicta, sententia euictionis per errorem iuris vel facti pronuntiata ius euictionis non confert. l. Si per imprudentiam. 51. ff. de euictio. Vbi sic habetur: Si per imprudentiam iudicis, aut errorem emptor victus est; negamus Auctoris (id est venditoris) damnum esse debere. Aut quid refert sordibus iudicis aut stultitia res perierit? Iniuria, quæ fit emptori, Auctorem non debet contingere. Pro quo citati Scriptores Theologi, & Antonius Gomez 2. variar. Cap. 2. n. 40. vers. Tertius casus. Quod autem in casu nostro aliquid huiusmodi acciderit non dicam sciens apud doctos & probos iudices actum, licet & probi & docti errare sæpiùs soleant, neque enim Angelus de penitus indoctis & cauteriatæ conscientiæ loquebatur. Et quia in hoc negotio de re agitur, quæ ad conscientiam spectat, resolutio præfata pro illius etiam foro militat, vt pretium non reddatur, vel in seruitute ij, de quibus agimus, retitineantur, si id fieri possit; verè enim ad eorum barbaros impetus in Christianis Officijs continendos, vtilior est illis continuata subiectio, duro ab stirpe generi, & in vitia prono, licet in nonnullis scintillæ pietatis ex magisterio Nostrorum, & conuictu piè viuentium, appareant.

APPENDIX.

Circa vim supplicationis pro Pontificijs Rescriptis, & specialiter circa Bullam Cruciatæ. Ad dicta Tomo 1 Thesauri Tit. 5. n. 336. & alibi.

DIfficultatem præsentem proponit D. [Circa vim supplicationis duæ sententiæ oppositæ.] Michael Ferro Manrique Parte 2. qq. moral. q. 122. contra Dianam more suo certaturus, qui Parte 1. Tract. 10. qui est de legibus Resolut. 6. adductis Ioanne de la Cruz in Directorio Conscientiæ part. 1. præcep. 7. q. 6. dub. 4. Conclus. 2. P. Vasquez Tomo 2. in 1. 2. q. 94. arti. 3. Disp. 156. Cap. 5. n. 43. & Mag. Lorca in 1. 2. Tomo 2. Disp. 20. affirmantibus non obstante supplicatione legem Pontificiam obligare, quam & duo priores scriptores interponi posse negant, quia à lege non appellatur, contrarium statuit cum P. Granado in 1. 2. Controu. 7. tract. 3. par. 1. disput. 7. num. 9. Maldero in 1. 2. q. 90. arti. 3. dub. 2. fol. 341. Col. 2. P. Salas de legibus, Disput. 13. Sect. 4. n. 10. P. Suarez de legibus, lib. 4. Cap. 16. n. 6. & Villalobos Tomo 1. tract. 2. dub. 16. (seu difficult.) n. 6. cuius verba exhibet Hispano sermone loquentis, cùm potuisset aliorum, latinè loquentium, & sic ab omnibus eius lectoribus percipiendorum, qui & luculentiùs, & grauiùs (sit tamen sua Auctori laus) sunt locuti. Licet enim appellationes non fiant à legibus, sed à sententijs; potest tamen allegari caussa, & peti reformatio legum. Dum ergo summus Pontifex audita supplicatione tacet, præsumitur consentire, & legis obligationem tollere: nisi ex coniecturis constaret non ideò non respondere quòd velit obligationem legis tollere vel suspendere, sed vt suauiter, & cum minori offensione & damno reijciat supplicationem; quo euentu non licebit ampliùs suspendere legis executionem.

Quibus non obstantibus contrarium asserit citatus scriptor, & probat Primò, quia sup [Illa non obstante obligationem vrgere vt probet Ferro Manrique.]plicatio est species gratiosa, & appellatio est actus iustitiæ; ideò hæc suspendit, illa verò non. Sic cum alijs Rebuffus de supplicat. in Præfat. n. 38. & 39. ac melius. num. 89. Sigismundus Scaccia Tractatu de Appellat. q. 19. remed. 13. nu. 17.

Secundò, Quia vt ait Lancellotus de attentatis appellat. pendenti. limitat. 50. n. 57. regulariter appellatio & supplicatio paribus passibus non ambulant; cùm disposita in appellatione non vendicent sibi locum in supplicatione.

Tertiò, Quia excommunicatio lata per modum iuris seu statuti non suspenditur per appellationem, & sic limitat regulam cum Ancharrano in Cap. Quicumque n. 3. de Appellat. in 6. Aloysius Riccius in Praxi fori, Decisione 403. num. 6. Si ergo appellatio, cùm sit actus iustitiæ, & supplicatione multò fortior, non suspendit legis executionem, nec excommunicationem per modum iuris seu statuti latam; igitur multò minùs suspendit supplicatio, quæ est species gratiosa, & appellatione multò debilior.

Respondet deinde ad ea, quæ ex Villa [Obiectio vt faciat satis, ex Villalobos.]lobos Diana profert, & ait non benè illum argumentari, ex eo quod leges Canonicæ non obligant, si non recipiantur; ergo neque si ab illis supplicatio interponatur: Nam in promulgatione legum inest illa tacita conditio, Si à populo acceptentur, ex præsumpta & benigna legislatoris intentione, interim, dum ipsam non manifestat, ex relatis à Diana suprà Resolut. 1. licet hæc opinio in puncto iuris vera non sit, sed contraria, quam plurimi à Diana relati ibidem tuentur, qui & eam tenet in legibus Pontificijs. In legum autem promulgatione non inest tacita conditio, Si à populo supplicetur; & ita de vno casu ad alterum non est arguendum. Falsum prætereà est, quod à Villalobos asseritur, scilicet leges Pontificias, si non acceptentur, non obligare, quia Papa immediatè iurisdictionem accipit à Deo, & ita non debet respicere populi acceptationem, sicut ceteri Reges. Neque quod de consuetudine dicitur ab eodem quidquam vrget; nam si in legibus Canonicis acceptatio populi non intrat, iuxta dicta, non etiam intrabit consuetudo, nisi ex coniecturis Papæ consensus comprehendatur.

Contra id verò, quod ex Diana datum [Quid contra Dianam, & taciturnitatem non esse argumentum consensus.] suprà insurgit ex eo quòd licet cum caussa possit postulari legum reformatio, non inde sequitur quòd proposita postulatione reformatio sit obtenta, nisi tacitus Principis consensus demonstretur ex coniecturis, iuxta dicta ab eodem Quæst. 121. nu. 5. nam ex sola taciturnitate ipse consensus non est securus: potuit enim Princeps tacendo in sua lege & Canone velle persistere, credendo quòd si non vellet, aliquod signum aut verbum daret respondendo; vnde si nihil respondeat, potest legem non velle permutare, & etiam potest omittere, & immutare: sed tunc credibile non est, quòd verbum aut signum datum non sit; quarè si illud deficiat, ex sola taciturnitate, populus obligationem legis suspendere securè non poterit; & sic in dubio suspendet, & intrabit peccatum operando & suspendendo cum dubia conscientia, quæ vt euitetur, ex sola illa taciturnitate minimè suspensio fiat, sed verba aut signa inquirantur solicitè. Concludit Iurisperitorum commendatione, & obligatione Theologorum ad recognoscendum debitum, quo erga illos inueniuntur constricti, quandoquidem ab ipsis mutuas accipiunt iuris regulas pro dubiorum occurrentium discussione & enodatione legitima. Quod quidem non penitus abnuendum, sed aduertant illi oportet mutuatorios se esse Theologorum, dum in mysterijs fidei eorum beneficio possunt sine erroris periculo sentire & eloqui, dum eis in Cap. Firmiter de Summa Trinitate & fide Catholica proponuntur, in Cap. Maiores de Baptismo. Cap. Cùm Martha, de Celebrat. Missar. & multis alijs: Sed hæc leuia sunt, de quibus & dictum in Superioribus non semel.

Quod ad rem attinet, illius sententia satis [Illius sententiam esse satis probabilem.] probabilis est, licet debilia fundamenta. Et quod de non receptione ad supplicationem rectè argui possit, ex eo ostenditur quòd supplicatio est quædam non receptio, non absoluta, sed temporaria, donec scilicet Princeps suam tandem declaret voluntatem. Vel certè est non receptio executionis cum legis admissione, quod discrimen quantùm ad negotium morale videtur momenti non magni. Si ergo stat legem posse non admitti, pro supplicatione non est inefficax argumentum, cùm sit non admissio aut receptio reuerentialis, quod non receptio secundùm præcisum conceptum suum non importat. Posse autem cùm iusta caussa adest legem non admitti multorum sententia est, quam & SS. D. Alexander VII. comprobauit, dum in proscriptione. 1. damnabilium Propositionum istam vltimo loco proponit: Po [Propositio damnata ab Alex. 7. circa legis receptionem.]pulus non peccat, etiamsi absque vlla caussa non recipiat legem à Principe promulgatam. Quod ergo cum caussa recipi non possit, assertio minimè damnabilis est, sed iuxta communem Doctorum sensum, & fundamentis innixa veritatis: & quidem non de sola ciuili lege habetur sermo, sed generaliter de lege; quòd si in Canonica aliter se res haberet, illud minimè fuisset omissum, cùm esset illud consideratione & animaduersione dignissimum.

An autem ciuilis lex cum conditione [Lex ciuilis an feratur sub conditione acceptationis.] acceptationis detur, quod affirmat Auctor, & multi apud Dianam Tract. 10. citato Resolu. 1. à P. Suario Libro 3. de legibus Cap. 19. nu. 5. & seqq. efficaciter impugnatur, post adductos plures ex Iurisperitis & Theologis, qui conditionem esse arbitrantur. Quod & negat P. Arriaga Tomo 4. Disput. 17. Sect. 5. licet affirmet id ex natura rei non repugnare. In ratione autem quam reddit n. 37. id habet, quod non videtur sensum conuenientem habere, sic enim ibi: Deinde, sicut ho [P. Arriagæ sententia minùs expedita, proposita & explicata.]mines potuere omnino manere ex natura rei sine vlla planè obligatione, nullo modo transferendo suam voluntatem in vllum alium, sed vel non constituendo communitatem propriè, vel esto eam constituerent, retinendo apud se vim gubernatiuam, aut legislatiuam: ita etiam potuere sub ea conditione illam conferre vni personæ. Notanda sequentia, in quibus sensus impeditus. Quòd si ea conditio dicatur iusta, tunc valebit translatio: si verò iniusta, tunc efficiet, ne translatio ea iurisdictionis valida sit: at non ideò debebit ea valida censeri, & conditio non tenere. Sic ille, qui vt commodè exponi possit, ita debent vltima verba accipi, vt velit stare non posse conditionem non tenere, si valida iurisdictio sit. Id autem iam ex præmissis constare videbatur, nec opus id, quod sensum incongruum statim exhibet, addidisse.

Habet autem citatus Scriptor n. 39. sub [Quædam illius subtilis doctrina non admissa.]tilius aliquid hoc loco non omittendum, dum ait quòd leges ciuiles obligent sine acceptatione populi, non posse probari ex ipsismet legibus dicentibus eam acceptationem necessariam non esse: Nam ipsæmet leges, quæ id dicunt, non faciunt sibi fidem; qui enim contrarium sentit dicet etiam ad illas necessariam esse acceptationem, vel non valere eam decisionem, negante Communitate se talem dedisse potestatem. Sed quidem hoc non videtur eius Conclusioni conforme, in qua, vt diximus, vniuersaliter absolutè loquendo non requiri de facto acceptationem: nam quando constat datam potestatem, & de restrictione non constat, supponenda est data sine limitationibus: quia conditiones & contractus non supponuntur includere alias conditiones, quàm quæ ex natura rei sunt illis adiunctæ: Atqui vniuersaliter loquendo, saltim in his Regnis & Prouincijs nobis notis non constat de tali exemptione: Ergo non debet præsumi data iurisdictio cum ea limitatione. Iuxta quæ clarè euincitur non esse generaliter admittendum quòd nequeat legibus probari acceptationem populi non esse necessariam.

Quidquid de hoc sit, & de supplicatione [Circa supplicationem quid idem sentiat.] loquendo, Auctor idem Disput. 20. Sect. 4. docet supplicationem in legibus Pontificijs esse licitam pro quo congruentiam adducit. Dum autem responsum expectatur posse in Communitate aut Prouincia, quæ supplicat, suspendi executionem quousque vltima decisio veniat: quòd si res præcepta ibi sit valde difficilis, vel ex hoc ipso capite excusabuntur statim ab obligatione. Ex qua resolutione impugnari potest id, quod dixerat Disp. 17. citata nu. 43. post doctrinam, de qua nuper, circa obligationem acceptationis, recensens casus quosdam excipi solitos, inter quos est ille, si lex nimis dura sit; quia tunc potest populus eam non acceptare: qui à P. Suario proponitur citato [Difficultatem non excusare, dum responsum expectatur.] Cap. 19. nu. 12. non citato ab ipso, & circa quem sic scribit: Hic autem casus non est ad rem: quia vel durities legis tanta est, vt verè eam extrahat à ratione iustæ legis; & tunc quid mirum si non obliget, cùm non sit lex: vel non est tanta, vt non maneat adhuc vera & iusta lex: & tunc non excusabitur subditus à non acceptatione. Hæc ille. Tunc sic: Aut lex illa, pro qua est supplicatio interposita sic est valde difficilis, quod idem est ac esse valde duram, vt difficultas hæc eam extrahat à ratione iustæ legis: & sic non mirum, quod non obliget, cùm neque lex sit: aut non extrahit, quia difficultas & durities non est tanta, vt ad id sufficiens iudicetur: Ergo tunc subditus ab executione minimè poterit excusari. Ergo quod ad negotium præsens attinet, & remouendam obligationem, non est ex præcisa difficultate pensandum, sed ex vi prudentis supplicationis, si illa vim habere potest, vt citatus Pater cum multis alijs, licet ille neminem citet, affirmat.

Id autem optimè explicat P. Suarez su [Argumento ex appellatione, de quo n. 323. fit satis.]prà Lib. 4. Cap. 16. num. 6. & duobus seqq. & in priori id habet ex quo argumento 3. de quo nu. 323. responderi potest ex eo desumpto, quòd excommunicatio lata per modum iuris aut statuti non suspenditur per appellationem, cùm tamen appellatio actus iustitiæ sit: quod sanè non videtur ad rem, cùm hic de lege agatur nouiter promulgata, de cuius admissione tractatur; vnde nequit nisi valde incongruè lex adduci iam vsu firmata, & de cuius obligatione minimè dubitatur. Vt ergo quæ ad præsentem caussam præstant breuiter absoluamus.

Dico Primò. Supplicatione interposita [Assertio 1, circa probabilitatem.] legem etiam Pontificiam non obligare, vt satis potest probabile sustineri. Sic citati, & constat ex receptissima praxi. Vide Par. 2. nu. 7.

Dico Secundò. Supplicatio imprudens & fri [Assertio 2, circa friuolam supplicationem.]uola non suspendit legis obligationem. Probatur, quia minimè præsumi potest velle Principem ratam habere huiusmodi supplicationem, vt ratione eius executio licitè suspendatur. Quod de appellatione Doctores affirmant, friuolam scilicet neutiquam admittendam, quia contra mentem legum & legislatorum est.

Dico Tertiò. Non quælibet molestia & [Assertio 3. Non omnem difficultatem esse sufficientem.] difficultas in executione legis ita pro supplicatione facit, vt ea interposita, suspendatur obligatio. Probatur, Quia lex quælibet grauamen aliquod secum affert, & qui eam statuit, non potest de illo dubitare: Ergo valde à mente eius alienum censeri debet, vt propter dicta suspensionem obligationis velle debeat prudenter iudicari. P. Sua [P. Suarez.]rez citato Cap. 16. n. 8. ita scribit: Si fieri potest vt pro illo tempore nihil fiat contra mentem Pontificis, curandum omninò est, licet eius executio suspendatur, quia ita magis cauetur omne periculum, & eo modo paretur legi, quo commodè fieri potest, si autem non potest hoc modo suspensio executionis fieri sine magna rerum mutatione vel periculo alicuius scandali, tunc ex benigna interpretatione voluntatis Pontificis, lex censetur pro tunc non obligare, & tali declaratione prudenter facta, cessat etiam omne periculum peccati. Sic ille. Iuxta quæ id inprimis habetur non benè ab aliquibus eam adduci pro sententia, quæ absolutè suspensionem obligationis tuetur, cùm eam tanta cum moderatione tueatur. Deinde iuxta ipsum, & rationem, vt obligatio suspendatur non sufficere quamcumque difficultatem, sed qualem eiusdem verbis vidimus declaratam.

Dico Quartò. In ordine ad Bullam Cru [Assertio 4. Circa supplicationem pro Cruciata in Ordine ad casus reseruatos.]ciatam pro Religiosorum casibus reseruatis, pro quo interposita dicitur supplicatio, doctrina proposita minimè suffragatur. Probatur ex dictis citato loco Thesauri. & Parte 1. Auctarij n. 103. & seqq. & suprà Sect. 7. Deinde ex nuper datis Assert. præced. Quæ enim magna rerum mutatio, quod periculum scandali ex Pontificij Decreti executione sequi potuit; cùm ex opposito potiùs tot ac tantæ occurrant rationes, quæ illius conuenientiam possint omnibus sincerè affectis animis persuadere. Prætereà cùm non semper taciturnitas sit in Pontifice argumentum consensus iuxta dicta num. 322. & 325. dicant aduersantes quod signum habeant in negotio præsenti? Nullum equidem, sed potiùs contrarium, ex declarata toties Pontificum voluntate. Nec dici potest extare illud ex annua Bullæ concessione sine limitatione vlla. Id enim non est ad rem, quia procedimus sub ea suppositione, iuxta quam Bullæ indultum non suffragari admittitur, etiamsi concessio repetatur, iuxta Vrbani VIII. declarationem, & ideò ad supplicationem à Rege interpositam recursus habetur, & sic quod de nullo Pontificij consensus signo diximus, ita est compertum, vt nullum pro eo subterfugium occurrat, quo valeant conscientiæ Dei timore præditæ, & Saluationis verè cupidæ tranquillari.

SECTIO XXXIII.

Iudicibus vt sit munerum acceptio prohibita. Ad dicta in Thes. Tomo 1. Tit. 3. Cap. 4. & suprà Parte 3. Section. 21. & 22.

AGit de hoc fusè & doctè P. Verricelli in Quæstionibus moralibus & legalibus Tract. 3. Quæst. 1. & seqq. Et circa eius Asserta videndum quid hoc possit loco vtiliter obseruari.

In priori ergo vti probabilius statuit non esse [Licitam esse acceptionem munerum ex natura rei iuxta P. Verricelli.] prohibitum iudici iure naturali munera accipere, si liberè tribuantur, ad inclinandum illum ad ferendam sententiam pro donante, & tunc non peccare, neque teneri ad restitutionem: pro quo adducit Nauarrum, Dianam, Cardinalem Lugo, & PP. Molinam, Lessium, Layman, & Reginaldum. Probat, quia si datur liberaliter, non est cur id, quod datur, nequeat accipere, cùm nullo ex capite sit talis acceptionis incapax: Si autem vt pretium, in multis potest casibus recipere, de quibus infra, vt ille loquitur. Ex quo infert

Primò id stare posse, si sint probabiles [Illatio 1, prima quando est æqualitas opinionum, quibusdam casibus assignatis.] æquè sententiæ, citatis pro eo Diana, & PP. Lessio & Fagundez dicentibus id esse probabile, Trullench, & P. Fragoso. Vnde & probabile esse ait non teneri ad restitutionem eum, qui accepta pecunia eligit ad Officia, ad Cathedram, ad Maioratum, ad Capellam, ad dotem pauperis, cum Bañez, Lopez, & Rodriguez, quos adducit P. Fagundez in Decalogum Tomo 2. lib. 8. Cap. 26. n. 39. qui n. 40. asserit esse probabile. Quod specialiter de Prorege astruit conferente Officia, nominante Officiales, largiente gratias delinquentibus, tribuente tractas.

Secundò, licitè accipere iudicem pro [2. Quando datur ad conciliandum animum iudicis etiam boni, & quid cum in dubio.] iusta sententia, etiam in ijs, quæ non sunt ipsi arbitraria, si detur liberaliter ad hoc, vt animo eius benè conciliato intra iustitiæ limites iudicet, cum Diana, & PP. Lessio & Rebellio. Signum autem liberalis dationis esse, si de iudicis non dubitetur bonitate. Quòd si dubitetur quo animo datum sit, affirmat liberalem præsumendum, si donum moderatum sit, secus si grande & notabile, post adductos Nauarrum, Turrianum, & Rebellium absolutè asserentes non esse præsumendum liberale.

Tertiò, peccare iudicem & teneri ad restitu [3. Quid cùm datur pro iusta sententia.]tionem, quando pro ferenda iusta sententia aliquid accipit tamquam pretium, cum multis, quos adlegat. Etiamsi tantùm sit ex charitate debitum. Quod & in teste, depositario pro reddendo deposito, commodato, & inuento; & quocumque alio debitore ex iustitia pariter verum habet, vt in Quæstoribus & Receptoribus publicæ pecuniæ.

Quartò, accipientem aliquid pro iniqua sen [4. Quid pro iniusta.]tentia, licet in ea ferenda peccet, non tamen in acceptione pretij, & ita neque ad restitutionem teneri, pro quo plures adducit.

Quintò, licitè accipi aliquid ob caussæ [5. Quid cum ob breuiorem expeditionem.] breuiorem expeditionem, & pro eo, ad quod iudex aliàs non tenetur: nisi id, quod datur, longè excedat finem vt lis citiùs expediatur, tunc enim potiùs pro iniusta sententia datur, neque est obligatio restitutionis.

Sextò, idem esse, quando aliquid datur ob ma [6. Quid cùm pro diligentia & labore non debitis.]iorem diligentiam & laborem, ad quem iudex non teneatur. Addit teneri ad restitutionem acceptorum Duces belli missos à Prorege in Prouincia, pro illarum quieto statu, quia stipendium accipiunt, & Publicanum accipientem ne viatorem indebitè vexet. Verùm si omittat perquirere merces, tunc non teneri restituere viatori, sed conductori vectigalis, prudentis arbitrio. Quòd si ex circumstantijs constet non dari iudici ad redimendam vexationem, cessare restitutionis obligationem. Et hæc spectant ad id, quod habet.

Septimò, scilicet iudicem peccare & teneri ad [7. Circa datum ob vitandam vexationem.] restitutionem, quando datum est aliquid ad redimendam vexationem, cuiuscumque iniusti grauaminis, quod verosimiliter timeatur.

Octauò, idem quandò perpensis omni [8. Quid cùm dubitatur.]bus circumstantijs, iudex prudenter dubitat an litigans liberaliter vel ex metu iniustæ vexationis donauerit. Ex P. Reginaldo lib. 10. num. 141. Addit tamen, si mediocre sit donum, retineri posse, quia talia liberaliter tribui solent.

Nonò, ex errore datum, quia scilicet ita dan [9. Circa datum ex errore.]dum litigans censuit, cùm ad minùs teneretur, Officiali petente deberi.

Decimò, non teneri ad restitutionem iudicem, [10. Circa iudicantem contra donatorem.] qui contra donantem iudicat, si quod donatum est ad eius animum alliciendum, nisi expressè sub ea conditione datum esset, vt pro donante iudicaret. Pro quo, sicut & pro alijs Auctores exhibet. Aduertit autem non peccare iudicem quamuis sciat donari ad alliciendum eius animum ad sententiam iniustam; quia non cooperatur donantis turpitudini nullo modo significans se iniustè iudicaturum: neque est caussa eius peccati, quia nihil petit, sed tantùm permittit eius peccatum; secus esset, si se inclinatum ostenderet ad iniustam sententiam, & ideò litigans in eius desiderio perseueraret, tunc enim esset cooperatio.

In responsione ad quoddam argumentum nu. [Notanda Doctrina.] 27. vers. Ex his quamdam proponit doctrinam notatione dignam, scilicet tunc illi citam esse munerum acceptionem, quando ea comitatur intentio aut periculum iniustè iudicandi, secus si sit certum sententiam pro donante esse iustissimam. Iuxta quæ cùm iudex de sua est constantia securus; munerum licebit acceptio, nec obligatio suberit restitutionis: quod videtur clarè ex tali doctrina deduci. Et hæc doctus Scriptor, circa quæ.

Dico Primò. Licet probabile sit mune [Assertio 1, circa accipientem cùm æquè probabiles sunt opiniones.]rum acceptionem non esse iudicibus illicitam ex natura rei quando liberaliter exhibentur, illud tamen quod ex eo infertur Illat. 1. quando sunt probabiles æquè sententiæ, minimè est admittendum. Tum quia ibi non est liberalis donatio, & ita non benè vti Corollarium propositæ Assertionis profertur. Deinde sententia illa est proscripta à SS. D. Alexandro VII. in priori Decreto, estque Ordine antepenultima. Vbi dici nequit Auctorem præfatum de obligatione tantùm agere ex iure naturæ resultante, quam negat, non de illa, quæ ex legibus oriri potest. Nam proscriptio sine distinctione procedit, & quod ad negotium huiusmodi spectat, in iure naturæ violato præsertim attenditur, etiamsi nulla alia sit lex; neque enim Pontifex de specialibus curauit legibus, vnde & qui contra sententiam dictam depugnant, minimè ad peculiarem aliquam dispositionem ex iure humano recurrunt, sed turpitudinem tantùm venditi iudicij considerant ob friuolam illam rationem.

Dico Secundò. Cùm nequeat dari [Assertio 2. Iudici debere constare bonum dantis esse animum.] quidquam vt pretium iustæ sententiæ, iuxta Illationem 3. vt stat quod in 2. dicitur, debet ita dari, vt iudici verosimile sit bono illo respectu dantem operari, vt si dicat id se offerre, vt dignetur iustitiam suam benignis oculis aspicere, licet aliàs de ipsius rectitudine nequeat dubitare, aut his similibus vtatur verbis. Cùm enim animus nequeat nisi exterioribus signis ostendi, parùm interest quòd donans eo bono respectu donet, si ille non est iudici manifestus. Et quidem Communiter homines parùm aut nihil distinctiones præfatas attendunt, de quibus nec exactum solent habere iudicium, ex ignorantia procedentes quæ & in multis ex acutioribus inuenitur, cùm circa rem obuiam non sit, & aliquam librorum moralium exigat lectionem, vt in pluribus etiam Confessarijs reperiatur. Vnde signum illud liberalis donationis ex bonitate iudicis à donante apprehensa desumptum, pro iudice accipiente non videtur quomodo deseruire possit; quomodo enim scit ille quod de sua bonitate iudicium litigans efformauerit, nisi ab ipso declaretur, quæ declaratio etiam poterit multoties esse suspecta, quia adulatorijs verbis instructa, quales solet frequentissimè necessitas turpiter officiosa dictare. Quod ergo de manifestatione dictum per verba adducta, ita accipiendum, vt ex circumstantijs constare possit ea sincero ex corde prodire, & nihil volente nisi quod iustum est in donatione, & receptione; hoc est neque peccare in eo velle, dum donat, nec iudicem, cùm admittit.

Nec apparet quomodo id, quod Auctor [Compugnantia dictorum in Auctore citato notata.] tradit de signo liberalis donationis, ex bonitate scilicet apprehensa iudicis, cum eo possit componi, quod circa decimam asserit illationem, scilicet non peccare illum etiamsi sciat id, quod donatur ipsi eò tendere, vt ad sententiam iniustam animus eius alliciatur: iam enim de bonitate ipsius non benè sentitur, vtpotè qui speretur ad iniustam posse sententiam muneribus inclinari. Ex quo id etiam licet colligere, quod nuper dicebamus circa iudicis bonitatem, qui nequit profectò ex eo quòd se in ferendis sententijs rectum agnoscat, de aliorum circa hoc certum formare iudicium, cùm iudicibus huiusmodi ad inclinandum eos in sententiam iniustam dari munera possit frequenter accidere, & frequentiùs quidem quàm ijs non obstantibus in fauorem iustitiæ iudicare. Circa hunc autem casum quomodo receptio illicita esse possit, de Proregibus agens dixi Parte 3. nu. 317. & quanta ex eo possint inconuenientia suboriri.

Dico Tertiò. Id quod Illatione 8. dictum [Assertio 3, circa dubitantem de animo donantis, cum doctrina vtili.] ab Auctore, scilicet iudicem teneri ad restitutionem, cùm prudenter dubitat an litigans liberaliter, aut ex metu iniustæ vexationis donauerit, intelligendum, si mediocre donum non sit, non videtur conuenienter procedere: ratio siquidem ab eo adducta id ostendit, scilicet talia dona liberaliter tribui solita. Si ergo liberaliter tribui solita, ergo de illis prudenter non dubitatur, perpensis circumstantijs; vel si dubitatur, eadem de illis ratio est, quæ & de alijs, quandoquidem id, quod mediocre est possit esse pretiosum, & quandoque respectu litigantis, si pauper sit, maioris possit esse æstimationis, quam maius aliquid à collitigatore diuite contributum. Multa ergo consideratione res ista indiget,

Dico Quartò. Eum, qui de sua est con [Assertio 4, de recipiente de sua integritate securo.]stantia & integritate securus, posse munera accipere omninò liberaliter contributa, si ex circumstantijs nihil damnabile occurrat, sicut citato nu. 317. dictum est, non videtur dissonum rationi, sic etiam iudicante P. Tamburino quem adduximus Parte 3. nu. 326. circa quod & diximus nu. 327. Vbi, cùm de iure naturali agamus, quod non fundatur in præsumptione, sed in rei ipsius veritate; si ita reipsa sit, vt iudicis animus sit penitus incorruptus, stare acceptio poterit, ijs concurrentibus, de quibus dictum nuper. Nec plura circa præfatas Illationes, circa quas dictum à Nobis aliàs.

Circa munerum receptionem quid ex humanis legibus habeatur.

DIctum de hoc citatis locis, de quo & [Contra leges humanas accipientes peccare, nisi in casibus, qui recensentur.] P. Verricelli Quæst. 2. vbi Conclus. 1. statuit ratione legis positiuæ prohibentis, & iuramenti, peccare iudices munera etiam liberè data accipientes, nisi in casibus sequentibus. Primò quando iudex extraordinarium laborem, ad quem non tenebatur præstitit. Secundò, quando reciperet, non ratione officij, sed ex amicitia, quamuis ex officio oriretur. Tertiò quando donans ex dignitate suæ personæ meritò conquereretur tamquàm de iniuria, si donum recusaretur. Quartò quando post sententiam ex gratitudine datur, nulla tamen præuia promissione. Quintò in Natalitijs Christi Domini, iuxta Romanum morem. Sextò, in cibo & potu, quod iure Canonico permittitur, nisi municipali lege sit prohibitum, vt in Regno Neapolitano. Debere autem talia esse vt biduò vel triduo consummentur, vt multi volunt, quamuis verius sit prudentis id arbitrio relinquendum, nisi constaret de consuetudine. Nec debere esse frequentia, ita vt in vnum grande munus, coalescant, in quo etiam prudentis arbitrium adhibendum; quamuis Bouadilla, Petrus Gregorius, & Decianus asserant non esse excessiuum reputandum, quod non excedit summam centum ducatorum: nisi aliter sit expressum in litteris datæ dignitatis. Nec futurum in pecunia, etiamsi sit vnus denarius. Septimò quando leges sunt consuetudine abrogatæ, quia eas viri timoratæ conscientiæ non seruant, etiamsi ante annos plures non fuerint publicatæ. Sic enim non videntur vsu receptæ. Et licet quandoque sic operantes à Visitatoribus puniantur, id non obstare, creduntur enim vsu receptæ. Neque iuramentum obstat, quia illud supra leges tantùm cadit vsu receptas. Octauò, si salarium à lege taxatum non sit iustum, præsertim si ita sit consuetudine introductum eo quòd aucta sint rerum pretia: licet hæc non sit facilè concedenda licentia, quia licet salario per legem designato non possint viuere, ea tamen officia acceptabunt alij pro eodem stipendio, habentque ratione illorum emolumenta, priuilegia, eminentias, & spem assensus ad sublimiora, quæ pretio æstimabilia sunt, ex Cardinali Lugo, & PP. Molina ac Rebellio.

Dico Primò. Quod de dignitate perso [Assertio 1, circa donum personæ non contemnendæ dignitatis.]næ in tertia exceptione dicitur, latè interpretandum est, vt non sit opus esse magnæ dignitatis, sed talis conditionis, vt iniuriam reputet muneris missi repulsam: quod quidem in feminis solet honestis accidere, quibus specialis debetur honor, quasi infirmiori vasculo muliebri impartientes honorem 1. Pet. 3. v. 7. Neque hic iam de ma [1. Pet. 3. v. 7.]gna agitur iniuria, sed de illa, quæ rebus in istis talis dici potest, quatenus contemptum quemdam huiusmodi munerum reiectio importat, qui licet ad amicitiam dissoluendam non sufficiat, & ita nec graue peccatum sit; conuictui tamen humano importunus accidit, & grata ac recepta amicitiæ inter turbat officia.

Dico Secundò. Quod de summa dici [Assertio 2, circa summa ex munusculis resultantem.]tur in Except. 6. prudentis arbitrio iudicanda, consideratione dignum est: ita siquidem de illa Auctor loquitur, vt non obscurè innuat summam plusquàm centum ducatorum posse non excessiuam prudentis arbitrio iudicari: quod quidem docti illi Iurisperiti & iudices, ac suam agentes caussam, aliter iudicarunt. Et pauci, vt credo, erunt Theologi, qui illam etiam centum ducatorum summam non esse excedentem fateantur. Potest tamen cum aliqua distinctione hoc in negotio procedi: Nam si iudex sit ex maioribus, quibus largiri munuscula iudicetur indignum, plus aliquid accipere poterit; non sic iudex ex inferioribus, qui minutioribus solent esse contenti, vnde Confessarij circa hoc attenti sint oportet, & alij, à quibus Consilium fuerit requisitum.

Dico Tertiò. Quod de salario dictum [Assertio 3, de titulo in æqualis stipendij.] Except. 8. vt ratione minorationis ob aucta rerum pretia, communis doctrina est: admonitio etiam scriptorum illorum satis etiam conueniens. Sed non videntur ij, de quibus agitur, ad eas angustias redigendi, vt ex eo quòd alij futuri sint cum assignato stipendio contenti, ij nequeant vltra illud, quod est sanè pro sustentatione insufficiens ex temporum mutatione, quidquam exigere, immò nec admittere. Et quod ad emolumenta attinet, si reuera talia sint, vt pro sustentatione simul cum stipendio sufficiant, cessat quæstio: si autem talia non sint, eadem perstat difficultas. Et quidem Officium cum suis emolumentis, priuilegijs, & eminentijs, ac spe assensus ad sublimiora Officia, priscis temporibus ita institutum est, vt illud accipiens posset eo conuenienter sustentari: Atqui tempora notabiliter immutata sunt: ergo iuxta mentem supremi Gubernatoris est vt quicumque illud obierit, id habeat tamquàm eiusdem fructum, quo possit moderatè sustentari, sine respectu ad alium quomodolibet seruiturum, qui & timeri potest ne stipendij minoris obtentu minùs exactè, solicitè, & legaliter suo sit muneri satisfacturus, vt frequenter accidere peruidemus. Alia probabiliter dicta bono ea colligenti gratificentur Auctori.

Circa obligationem restitutionis ob leges humanas in receptione munerum violatas.

DE hoc Quæst. 3. citatus scriptor, in qua [Sententiæ affirmanti præfertur negans ab Auctore citato.] graues Auctores affirmantes adducit, & aliquas pro eo rationes, ac plures negantes ad restitutionem ante sententiam teneri, qui liberè data receperunt, id quod vt probabilius amplectitur. Et probat, quia ex nullo iure incapaces dominij probari possunt, cùm ex iure naturæ capaces sint, vt suprà vidimus, & in humano nihil contrarium reperiatur, & præsertim in Communi. Quòd si iure aliquo municipali id expressum haberetur, huiusmodi leges cum eo non sunt rigore receptæ, vt docent Salon 2. 2. q. 71. arti. 4. in fine. & Cardinalis Lugo de Iustitia Disput. 37. nu. 134. qui rectè ait satis id patere ex communi praxi omnium iudicum, etiam timoratorum, qui numquàm ea munera restituunt, quando fuerunt liberè data, neque à Confessarijs ad id obligantur. Neque vrget Cap. Exigit de Censibus in 6. vbi Visitatores recipientes aliquid præcipiuntur restituere duplum intra mensem sub pœna Interdicti, & alijs pœnis. Respondetur enim ex Cardinali Lugo puniri inquam pœna Interdicti, quam si maluerint euadere, debent duplum accepti restituere. Sic Auctor, circa quod

Dico Primò. Sententia præfati scripto [Assertio 1. In Hispania & Indijs id locum habere.]ris etiam est probabilis de Iudicibus in Hispania & Indijs loquendo. Probatur, quia rationes adductæ pariter pro illis militant, & maior Auctorum pars, qui pro illa referuntur à citato scriptore, & à P. Thoma Sancio Tomo 2. Consil. moral. lib. 3. Cap. Vnico Dub. 1. num. 28. Hispani sunt, & quidem plurimi, & grauissimi, vt nequeat circa hoc prudenter dubitari.

Dico Secundò. Si alicubi leges sint pro [Assertio 2. Circa leges prohibentes translationem dominij.]hibentes translationem dominij, nequit generaliter affirmari eo non obstante transferri, eo quòd non sint cum eo rigore receptæ. Probatur, quia vt non receptæ cum eo rigore credi debeant, & sic abrogatæ, generalis omnium mundi regionum haberi notitia debet; quod tamen Auctorum nullus de se potest vera testificatione firmare. Vnde quod de Hispania est dictum, (& idem est de Indijs) proptereà accidit, quia in eius legibus id non habetur expressum, licet pro opposita positione faciant ea, quæ citato Thesauri loco sunt à Nobis ponderata.

Dico Tertiò. Circa Visitatores id etiam [Assertio 2. Circa obligationem Visitatorum.] locum habere potest, quod præcedentibus est Assertionibus stabilitum. Probatur ex dictis Tomo 2. Thesauri Tit. 15. Cap. 2. vbi circa citatum Cap. Exigit multa notatu digna protulimus. Et expositio quidem Cardinalis Lugo satis verosimilis est; id tamen probabilitatem eam non tollit, de qua ibi n. 15. Vbi admonitio illa habenda præ oculis, de qua ibidem, scilicet rarò (præsertim in Indijs) ea quæ Visitatoribus dantur, gratis & liberaliter dari, vnde alia id est regula metiendum. Vbi & videndum an si pro iniqua sententia, pro qua stat illud, quod dictum n. 336. in 4. Illatione. Sed videndum tunc etiam an ratione iniquæ sententiæ aliqua sint damna Ecclesiæ, aut Paræcianis importata, pro quorum compensatione manifestum in conscientia onus incumbit, cùm non iam de humanis legibus, sed de diuinis agatur, & ipso naturali iure ad damnorum reparationem arctissimè constringente.

Circa Regium Quæstorem præferentem vnum creditorem alteri parte pecuniæ accepta.

P. Verricelli Quæst. 4. legitima decisione [Quæstorem in casu proposito teneri ad restitutionem.] concludit teneri Quæstorem huiusmodi ad restitutionem creditoribus alijs cum proportione iuxta ius ipsorum faciendam: & ea est communis resolutio, & tunc procedit, quando creditores alij melius ius habent, eo quòd ex mandato supremi Magistratus alijs soluere debeat, vel titulo alio præferendi veniant, nec tamen sufficiens pecuniæ quantitas sit, qua omnibus fieri satis possit. Et ratio est, quia in hoc iustitia violatur, stante manifesto aliorum iure, & damnum illi ex violatione huiusmodi restitutione, reparandum patiuntur. Ex quo apparet diuersam esse rationem in iudicibus circa munera, de quibus dictum, nulla enim ibi iustitiæ violatio est, nec damnum tertij; quod si aliquando contingat, iam vidimus n. præced. obligationem restitutionis vrgere. Et hæc ratio probat huiusmodi obligationem extare etiamsi Quæstor nihil pro prælatione accipiat, sed eam tantùm respectu gratificationis exequatur.

Et Auctor quidem dictus discrimen inter [Circa P. Verricelli non probandum Assertum.] iudicem accipientem munera contra prohibitionem rectè ostendit, circa quod tamem num. 10. sic ait: Disparitas est, quia iudex non peccat contra iustitiam, si accipiat pecuniam, quando est in ipsius arbitrio pro hoc vel illo iudicare. Ratio est, quia non tenetur (præcisa prohibitione legis humanæ) pro illo gratis iudicare: quare ex natura rei non est contra iustitiam vendere suum arbitrium: quamuis autem lex humana id prohibeat, non tamen impedit translationem dominij. At Procurator Principis peccat contra iustitiam, si pro prælatione huius creditoris in solutione accipiat pecuniam. Quia cùm Procurator repræsentet dominum, moraliter est vnum cum illo &c. In quibus videtur suæ ille positioni insistere de licita acceptione ex natura rei pro prælatione, de qua n. 355. à Nobis impugnata n. 339. vtpotè ab Alexandro VII. proscripta. Vbi dici nequit à Pontifice eatenus damnatam Propositionem, quatenus licita pronuntiatur acceptio pecuniæ ob dictum titulum, de translatione autem dominij nihil decerni, sic enim illius tenor: Quando li [Propositio damnata.]tigantes habent pro se opiniones æquè probabiles, potest iudex pecuniam accipere pro ferenda sententia in fauorem vnius præ alio. Neque enim repugnat vt dominium transferatur, & obligatio restitutionis sit, vt patet in mutuo. Non inquam dici potest, quia cùm Propositio dicta damnatur, clarè ostenditur titulum illum ex opinionum æqualitate desumptum non esse sufficientem ad pretium accipiendum; quando autem verus titulus deficit, dominij translatio stare nequit. Hac enim ratione vsurarius dominium non acquirit vsurarum, quia scilicet titulus legitimus pro tali acquisitione deest. In mutuo manifestus est titulus, & ex eo propriè loquendo non restitutionis, sed solutionis obligatio oritur. Et quidem Pontifex in eo sensu Propositionem præfatam damnat, in quo ab eius Auctoribus inuenitur pronuntiata: Atqui illi titulum pro acquisitione dominij legitimum in eo agnoscunt: ergo idipsum est, quod à Pontifice manifestè condemnatur.

Alia insuper pro Quæstoris obligatione in Ordine ad restitutionem.

AGit de illis Auctor idem Quæst. 5. & 6. [Quæstorem teneri assignatis soluere, & quando obligatio restitutionis.] & in priori quidem id statuit, quod iam dictum à Nobis, teneri scilicet Quæstorem assignatis à Prorege, aut Regia Camera, vel alio supremo Magistratu, ad quem assignatio spectet, ita soluere, vt si secus faciat teneatur ad restitutionem. In quo hærere nequit circa iustificationis defectum in assignatione, quæ fauore obtenta est; non enim ad eum spectat superiorum dispositionum examen, sed ministrum agere in his, quæ apertè mala non sunt. Addit stare aliquando sine obligatione dicta posse solutionem non fa [Circa casum peculiarem.]ctam assignato, si videlicet ille nullum ex eo damnum patiatur, vt in Assentista, in cuius arbitrio positum esset ex hoc vel illo Regis redditu solutionem obtinere. Nam cessante damno Assentistæ, ac cessante alio damno Regis, parùm curat Prorex quòd huic vel illi Regis Creditori fiat solutio: vnde mortale peccatum non erit in eo exactè & ad litteram non obedire. Quod quidem non caret difficultate, quia licet Assentista ex hoc possit aut alio Regio redditu petere solutionem, dum tamen ex hoc petit, iure petit, & Quæstor illius administrator, si neget, contra ius facit, & consequenter contra iustitiam in re graui, vnde plusquàm veniale, nisi bona suffragetur fides, videtur esse peccatum. Nec de Proregis voluntate sufficiens habetur fundamentum, cùm verosimilius sit exactam in ministris obedientiam exquirere, & in ijs præcipuè, vbi ex illius defectu possunt querelæ in ipsum, immò & in Regem resultare.

Quæst. 6. statuit Primò, si Quæstor cer [1. Assertio P. Verricelli circa iniustè exclusum.]tus est eum, cui soluit, fuisse iniustè exclusum, non teneri ad restitutionem assignatarijs, nisi pro rata damni illati, vt si creditores sint Petrus & Paulus, assignati, & Andreas non assignatus, creditum autem singulorum sit bis mille, & in arca Regia sint tantùm tria millia, singulis debentur mille: quare si Quæstor Andreæ soli soluit bis mille, tenetur restituere mille Petro & Paulo, cùm Andreas possit mille licitè retinere. Quæ quidem non videntur consona ijs, quæ apud eumdem habentur Quæst. præced. n. 2. & præsenti eo [Quid contra illam.]dem. vers. Contra autem, de non discutiendo Proregis mandato, quod grauissimi scriptores affirmant ab eodem adducti. Et resolutio prædicta non ita firmo videtur fundamento niti, certitudinis inquam de iniusta exclusione Andreæ, cùm tamen multa occurrere possint, quæ nobis non ita peruia sint, ex quibus iustificari illa queat, aut non ita iniusta apparere, vt saltim de eo non possit dubitari. Et quidem si certitudo vt asseritur, adsit, non solùm posse Quæstorem, sed debere non assignato soluere consequenter affirmandum. Non autem, vt reor, ita censebit Quæstor, sine vllo scrupulo assignatis tantùm, si voluerit, soluturus. Ergo certitudo illa, quam obtendit, non est solidum pro resolutione ipsius fundamentum. Ex quo & fieret, si non solueret excluso Andreæ, teneri ad restituendum ipsi, quia & ad soluendum tenebatur. Et hoc ne admiserit Quæstor? Non credo. Cessent ergo eius circa hæc scrupuli, qui ne bis mille non assignato solueret, illis debuit potiùs perurgeri.

Secundò asserit, quòd si Quæstor dubi [2. circa dubiam iustificationem assignationis.]tet an iustè vel iniustè sint assignati Petrus & Paulus, & exclusus Andreas, tunc tenetur ad restituendum omnia bis mille, quæ soluerat Andreæ non assignato. Quia Quæstor in dubio tenetur obedire Proregi, aut Regiæ Cameræ assignanti, quare iniustè damnificat excludendo assignatarios. Quod quidem rectè assertum, & ex eo argui potest pro nuper dictis, regulariter enim non potest esse de assignationis aut exclusionis iniustitia certitudo. Citato num. 2. Quæst. præced. Sic ille: Adde quòd Quæstor ignorat, an iustè vel iniustè Assentista præferatur ceteris. Immò probabilius est iustam esse caussam ratione belli, pro quo promptam pecuniam habere, publico bono expedit. Sic ille. Sicut ergo titulus ille pro iustificanda assignatione sufficiens habetur, ita & alij Proregi possunt occurrere, quos non semper expedit omnibus esse manifestos.

Tertiò, In casu, quo iustè soluit An [3. circa lucrum pro solutione.]dreæ, quamuis non sit assignatus, non potest retinere pro periculo, cui se exposuit, totam pecuniam acceptam, verbi gratia, mille, sed quantùm prudenter æstimatur illud periculum pœnæ, aut damni, cui se exposuit; reliquam autem summam tenetur ipsi Andreæ restituere; vnde si nulli periculo se exposuit, quia certus est Proregem, aut Regiam Cameram ratas habituros solutiones factas, non tenetur omne quod retinuit restituere; aliôquin esset infidelis minister Regis, qui non liberaret Regem à debito, & contra voluntatem Regis diminutè solueret. Sic ille, qui in eo quod ait non posse Quæstorem retinere pro periculo, cui se exposuit, totam pecuniam acceptam, supponit quod sub suppositione non erat, quantitatem scilicet pecuniæ acceptam pro periculo supra illius æstimationem, de quo nihil dictum, cùm stare potuerit vt minorem acceperit. Sed hoc facilè indulgendum. Illud difficilius, cùm Quæstor non assignatum prætulerit, eo quòd exclusionem à Prorege factam iniustam iudicauerit, quomodo stare queat vt pœnam ab eo non infligendam possit sibi persuadere? eo autem stante, aliquid poterit semper proportionatum periculo reportare.

Quartò, Quando Quæstor non recor [4. circa incertas personas.]datur, aut incertæ sunt personæ, à quibus iniustum lucrum accepit, tunc teneri restituere pauperibus, quando cum peccato sciens & prudens accepit, quia solùm quod sic acceptum est obnoxium manet restitutioni pauperibus faciendæ. Iuxta Textum in Cap. Cùm tu, de vsuris & Cap. Cùm sit, de iudicijs, pro quo & PP. Layman, Molinam, & Lessium adducit. Pro quo & videnda quæ diximus Tomo 1. Thesauri Tit. 5. Cap. 12. §. 2. & Tit. 7. nu. 21. Videtur autem præfata doctrina de formali peccato iniustitiæ ad restitutionis obligationem requisito non ita vniuersaliter accipienda. Nam si quis bona fide procedens lucrum [Exceptio notanda.] accepit, vt in Quæstore accidere potest, & posteà deprehendat non fuisse illud proportionatum periculo, cui se exposuit, & sic in alijs, tenetur restituere id, in quo factus est locupletior, iuxta receptissimam in Theologia & Iurisprudentia doctrinam pro quo speciales regulæ extant apud scriptores de restitutione tractantes.

Quintò, Quando creditores assignati, & [5. Circa damna ex retardata solutione.] iniustè exclusi, passi sunt damnum, tenetur Quæstor restituere illud, aut aliter reddere indemnes, quia scilicet retardata solutio, & coacti illi sua chirographa vili pretio vendere. Si verò assignatarius iniustè exclusus nullum passus est damnum, quia aliunde Rex integrè ei soluit, tunc non tenetur Quæstor ad restitutionem eius pecuniæ, quam verè soluit; tenetur tamen ad restitutionem illi creditori, cui diminutè soluit, quatenus pecunia, quam retinuit, excedit æstimationem periculi, cui se exposuit. Vbi nihil ab Auctore dicitur, quod iam non dictum ab ipso. Primum illud de damno expresserat Quæst. præced. num. 2. [P. Verricel.] vers. Quod autem, sic dicens: Quòd autem Assentista patiatur damnum ex retardata solutione nulli dubium esse puto: nam Mercatori plurimùm nocet solutionem non esse factam. Prætereà vt eam obtineat, multa Proregis familiaribus, & alijs munera ipsi eroganda sunt. Sic ille. Secundum de damno, quod aliquando creditor non patitur, ibidem dictum vers. seq. de quo suprà n. 354. Tertium de æstimatione periculo nuper ab eo dictum Assert. 3. vt vidimus nu. 357. Cur ergo circa hæc pretiosum tempus prodigamus?

Sextò, Si incertæ sint personæ damnifi [6. Circa personas incertas.]catæ, non tenetur ratione damni dati facere aliquam restitutionem pauperibus: Sicuti si occidam equum personæ incertæ non teneor restituere aliquid pauperibus. Sic ille asserit, qui Assertione 4. id, quod nuper vidimus, affirmauit. [Notandum discrimen damni & lucri.] Vbi eatenus compugnantia admittenda non est, quatenus inter lucra & damna potest discrimen assignari; damna enim sine lucro, acceptione scilicet pecuniæ, aut pecunia æstimabilis, esse possunt, vt in casu occisi equi, & in materia, de qua agimus, quod Assentista patitur ex dilata solutione iuxta dicta, nihil enim ratione illius habet amplius Quæstor in bonis. Cur autem in ordine ad restituendum pauperibus aliter sit de damnis ac de lucris loquendum, quandoquidem si certæ essent personæ, pariter esset facienda restitutio, ex eo explicari potest, quòd lucra accipiens, ex eo quod dominum ignoret, non est æquum vt ex illis vtilitatem reportet, sic enim & raptoribus vtiles possent esse rapinæ, quod à diuinarum & humanarum legum æquitate videtur penitus alienum, pro quo doctè & subtiliter philosopha [D. Caram.]tur D. Caramuel in Theologia fundamentali num. 1774. & seqq. Qui damnum autem intulit, nihil amplius in bonis habet, vnde non est mirum, si à restitutionis onere liber habeatur. Quæ quidem ratio, qualiscumque illa sit, modò sufficiat, quid enim obijci possit non ignoramus, nam & damnum passus vult sibi satisfieri, & iustè quidem, meliori modo, qui sit damnificatori possibilis; & spiritualis esse potest, sicut communiter de alijs affirmatur.

Pergit, & rogat nu. 4. an Quæstor, qui [Circa regressum Quæstoris aduersus eum, cui iniustè soluit. Quid P. Verricelli.] restituit damnum creditoribus iniustè exclusis, habeat regressum contra creditorem, cui iniustè soluit, & qui ex tali fraude habuit commodum, & per occultam saltim compensationem possit sibi satisfacere? Pro quo adducta sententia Cardinalis Lugo Tomo 1. de Iustitia Disput. 20. n. 179. affirmantis creditorem conscium fraudis teneri ad reficienda damna alijs creditoribus assignatis, non verò si bona fide processit; ait his non obstantibus Quæstorem non posse habere regressum, quando accepit pro solutione pecuniam, aut retinuit partem debiti: quia tunc in se assumpsit illud periculum ex damno assignatorum: aliôquin creditor, cui facta est solutio, sentiret damnum, seu exponeretur periculo, vt quod ei solutum est, auferatur à ceteris creditoribus. Quæstor autem absque vllo periculo retineret pecuniam acceptam: nam si Rex ceteris creditoribus aliunde solueret, non teneretur Quæstor ad aliquam restitutionem: Si autem non solueret, Quæstor haberet regressum aduersus eum, cui iniustè soluit.

Sic Auctor, qui sententia citati Cardi [Sententiam Cardinalis Lugo immeritò vt contrariam proponi.]nalis adducta subiungens, Sed his non obstantibus, aliquid à se assertum significat, cui illa possit obstare, cùm tamen reuera non ita sit. Et ille qui in præsenti casu non loquitur, nec Quæstoris meminit, sed generalem doctrinam exhibet de debitore, qui impotens est ad satisfaciendum omnibus creditoribus, asserens eum, qui bona fide solutionem accepit, ad restitutionem non teneri, secus qui mala, licet per solutionem fuerit in eum dominium pecuniæ translatum. Et quid hîc quod resolutioni Auctoris possit obstare; cùm potiùs id habeatur, ex quo possit comprobari, creditores scilicet, qui iniustè acceperunt, ad restitutionem teneri ei faciendam, qui iniustè prætermissus.

Docet insuper, quando Quæstor sua in [Circa Quæstorem impetrantem creditori assignationem, & ementem debita.]dustria & labore procurauit assignationem à Prorege vnius creditoris, videri tuta conscientia posse tantùm accipere, quantùm quilibet alius, qui eam apocham emeret, quod videtur sentire P. Lessius lib. 2. Cap. 21. num. 78. Rationemque esse, quia Quæstor non est caussa difficilis solutionis, & aliunde sua industria hoc meretur præmium. Sic cum præmiserit, respondet tamen negatiuè ex Cardinali Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 26. nu. [Quid sentiat P. Verricelli.] 102. vbi docet quòd sicut non potest Rex ea chirographa minoris emere, ita nec Quæstor, qui est vnum cum Rege, Tertius autem iustè minoris emit, quia tanti communiter & publicè ea chirographa æstimantur propter difficilem exactionem: difficultas autem exactionis prouenit à Regis ministris, qui non soluunt pro rata, sed pro vt ipsis libuerit. Itaque poterit Quæstor pro suo labore aut industria in procuranda Proregis assignatione aliquid prudentis arbitrio recipere, non autem tantùm, quantùm tertius, qui ea chirographa emeret: tum quia cùm Prorex ad instantiam Quæstoris assignat, vel committit Quæstori assignationem, aut ratas habet solutiones ab eo factas, habet eam voluntatem vt integrè soluat, non autem vt emat chirographa; alioquin non essent Prorex, neque Quæstor fideles ministri Regis. Nam Rex totum debitum solueret, & adhuc non remaneret liberatus, sed tuta conscientia posset creditor occultè sibi compensare damnum diminutæ solutionis; quia Rex in conscientia tenetur pro fraudibus ministrorum in solutione debiti: sicuti si ego debeo Francisco centum, & ea illi mitto per seruum meum, qui aufugit, aut diminutè soluit, non remaneo liberatus. Neque obstat quòd creditores consentiunt, quia non est consensus liber, sed coactus, sicuti eius, qui soluit vsuras.

Hæc Auctor, cui in venditione chiro [Eius non prorsus admissa sententia.]graphorum non solùm adest patronus citatus Cardinalis, sed alij, ex quibus P. Molina Disput. 313. & P. Salas de vsuris Lib. 6. Verùm in casu, de quo est sermo in præsenti, non loquuntur: supponunt enim Quæstorem habere plenam facultatem soluendi, & in eo nullam esse difficultatem, nisi quam Quæstores ipsi solent obtendere ad pecunias emungendas; tunc enim eadem de illis ratio est ac de Rege, qui chirographa emere nequit. At quando difficultas ex parte Quæstorum non est, sed aliunde, alia videtur esse ratio. Vnde citatus Cardinalis cum PP. Mo [Notanda doctrina grauium Scriptorum.]lina & Salas tenet nu. 101. Si debitum sit dubium, neque proueniat ex culpa debitoris, qui certò & facilè deberet illud soluere, sed ex alijs capitibus; tunc sicut alius, sic etiam ipse debitor posset minoris illud à creditore emere: quia cùm non plus valeat in illo statu, non est cur ab ipso debitore tanti emi non possit. Cùm ergo difficultas solutionis à Quæstore non oriatur, & dubia reddatur solutio, saltim quoad tempus, quod multas posset commoditates afferre, non videtur cur non possint chirographa dicta emi à Quæstoribus, immò & à Rege ipso, si difficultas solutionis ab ipso non proueniret: ratio enim adducta à Cardinali generalis est, vnde & Proregi potiori iure licebit, si res sine scandalo transigatur: quòd si scandalum sit, peccatum in eo commissum non poterit contractus substantiam infirmare. Et iuxta accipiendum quod cum P. Molina vers. solent prætereà tradit citatus Cardi [Et explicati illi, ne censeantur aduersi.]nalis, nempe ministros dictos aliquando suggerere amico vt emat minori pretio debita illa Regis à creditoribus, quæ posteà integra emptori soluuntur à ministro, diuiso inter vtrumque lucro illius emptionis, quod meritò (ait ille) vt iniustum & iniquissimum damnant prædicti Auctores: loquuntur enim quando solutionis difficultas ex eorum iniqua administratione procedit, & ita manifestè sentit P. Lessius suprà ita [P. Lessius. expressè suffragatur.] scribens: Secundò (scilicet Aduerte) huiusmodi chirographa non posse emi tali pretio à debitore vel eius ministris, quorum Officium est ea soluere, vt dictum est Dub. 8. quia ipsi sunt caussa malignæ solutionis: qua in re interdum grauiter peccatur à Receptoribus & Quæstoribus Principum, secus tamen si Quæstor caussa non sit, & scandalum absit. Sic doctus Pater.

Circa quod audiendus etiam P. Fagun [Sicut & P. Fagundez.]dez de Iustitia Lib. 5. Cap. 17. in fine sic locutus: & ita intelligendus est Nauarrus in Summa latina Cap. 17. nu. 132. Nam quando ille ibi dixit posse huiusmodi Officiales, hæc credita à se soluenda minori pretio, anticipatè emere ab ipsis creditoribus, quia non sunt peioris conditionis, quàm alij emptores, intelligendus est Nauarrus modò illi bona fide procedant, & caussæ non sint alicuius difficultatis, nec per illos detur mora aliqua in solutione: his enim cessantibns, illis ea etiam emptio permittitur, iuxta opinionem Nauarri & Leßj relati: quamuis Molina dicto Tomo 2. de Iustitia Disput. 361. §. sententia hæc Nauarri, existimet opinionem hanc Nauarri esse omninò improbabilem & singularem. Sed intelligendus est Molina, quando illi in caussa sunt prædictarum difficultatum; non verò quando simpliciter, & sine fraude, procedunt, vt consideranti patebit. Sic ille, quibus Auctori factum satis.

Qui circa restitutionem damnificatis [Circa satisfactionem damnificatis faciendam ex P. Verricelli.] iniustè à Quæstore faciendam asserit obligatum esse illum sub mortali exactissimam adhibere diligentiam, vt inquirat personas damnificatas, & cognoscat quantitatem damni, quod potest tripliciter restituere. Verbi gratia, Petrus creditor iniustè exclusus coactus est suum chirographum ducatorum mille vendere pro 500. vel adhuc retinet illud, quod si velit vendere, vix inueniet 500. Tunc Quæstor vel debet Petro reddere 500. ex propria pecunia; vel debet restituere mille accepto ab ipso suo chirographo ducatorum mille exigendorum à Rege: vel absque præiudicio aliorum creditorum assignatorum, debet Quæstor sua industria & labore curare vt Petrus iterùm assignetur à Prorege aut Regia Camera, & integram atque effectiuam solutionem ducatorum mille consequatur, qui modus certè est suauior ac facilior.

Circa quam doctrinam illud inprimis [Quid minus probandum in illo.] occurrit notatu dignum, quòd cùm dicatur Petrum vix 500. inuenturum, si suum vendere chirographum velit, non offertur plena satisfactio, dum 500. restituuntur, quia cùm alia, 500. propter dubiam emptionem minoris valoris sint, aliquid est vlteriùs adijciendum, prudenti æstimatione. Deinde, modus ille, qui suauior & facilior dicitur, talis esse profectò poterit ipsi Quæstori, sed non creditori, quandoquidem post moras eo vsque toleratas, aliæ succedunt in negotiatione illa sustinendas; vnde non debet ille diutiùs expectare, sed potest pro præsentanea solutione Quæstorem vrgere, ad quam ille tenetur, sin minùs pro damnis ex mora contractis restituturus ampliùs, & vt noua damna non sint, contra iustitiam quidem agitur, dum iustè petenti negatur, sicut peccatur contra illum dum quis furatur, restiturus postmodum, etiamsi interiecto tempore nullum dominus damnum patiatur. Nec cum P. Verricelli plura, cum quo non pauca in Additionibus Tomi 2. Thesauri, & cuius sapientiam & eruditionem cum veneratione commemoro.

APPENDIX.

Circa quemdam Contractum Indicum.

COnducunt aliquando Mercatores à [Proponitur ille, & ab aliquibus reprobatur.] Rege partem commercij Indici, ea lege vt in partem pretij soluendi Regi pro conductione, accipiant debita, quæ ipse Rex alijs creditoribus debet. Tunc conductores illi emunt à multis debita Regia minori pretio, quæ tamen ipsi integra à Rege recipiunt, computando in partem pretij conductionis Regi soluendi, & magnam partem lucrantur: quod vt iniquum damnant PP. Molina & Salas adducti n. 364. [Admittitur à Cardinali Lugo.]

Sed Cardinalis Lugo citata Disput. 26. nu. 103. contractum huiusmodi probat ex eo quòd stante difficultate recipiendi sua debita, cuius Mercatores caussa non sunt, sed vel ministri Regis, vel temporum calamitas, non est cur damnandi Mercatores sint. Quod quidem tenere P. Lessium Lib. 2. Cap. 21. nu. 75. ibidem ostendit, sicut non benè & consequenter à PP. Molina, Salasque negari, cùm admittant illi posse iustè emi eiusmodi debita minori pretio ob difficilem solutionem, etiam ab eo, cui ob affectum Officialium facilis erit, cui hac etiam via erit facilis, quatenus compensare sibi potest debitum vnum cum alio.

Neque obstat si dicatur conductores il [Mercatorum ministrorum discrimen.]los ex vi pacti facti cum Rege, videri iam factos quasi Regis ministros ad soluenda eius debita, & ita sicut Regij ministri non possunt illa minori pretio emere, & integra à Rege accipere, sic nec Mercatores illi poterunt. Nam respondetur non esse factos Regis ministros vllo modo, neque id muneris in se suscipere voluisse, sed solum impetrasse facultatem compensandi partem pretij debiti cum debitis alijs ipsius Regijs. Sicut ergo possent illa debita acquirere donatione gratuita creditorum, possunt emptione, vel alio contractu oneroso: quod fortassè creditoribus ipsis ingratum sæpè non erit, quorum multi nihil de suis creditis reciperent, & hac via debita maiori ex parte obtinere possunt. Sic Cardinalis, qui respondere etiam potuit iuxta doctrinam, de qua nu. 364. etiamsi [Non necessarium in præsenti.] Mercatores ministri Regis sint, posse illos debita emere, quæ promptam non erant habitura solutionem, vt constat ex eo, quod vltimò addidit, venditionem scilicet eiusmodi sæpè non futuram creditoribus ingratam, quorum multi de suis creditis nihil reciperent: sicut ex obiectione contra PP. Molinam & Salas, de qua priùs. Et quidem licet non dicantur ministri, quatenus non sunt à Rege generaliter ad muneris administrationem Quæstoribus propriam destinati; reuerà tamen Regia auctoritate ipsis solutio creditorum incumbit, non secus ac illis, etsi obligationi non satisfecerint, suo iure creditores agere contra Regem possunt, vt integrè soluat, sicut possent, si Quæstores suæ obligationi deessent, iuxta dicta n. 363. de famulo non reddente debitum, nisi illi fuissent tali compensatione contenti, quod & de seruo aut famulo dicendum.

Sed videtur non posse creditores, si Mercatores non soluant, contra Regem agere pro in [Quomodò debitum deterioris conditionis integrè peti possit.]tegra solutione. Ideò enim Mercatores minori pretio emere possunt, quia, vt dictum est, in eo statu iam versatur debitum vt minùs valeat: ergo nequeunt à Rege exigere nisi secundùm valorem præsentis status, ad quem supponimus non ex culpa Regis, sed ex calamitate temporum deuenisse. Quæ ratio parui momenti non apparet. Nihilominus stare licitè potest petitio integri debiti, quia creditori, licet difficultatem experiatur, non tamen cognoscit penitus, an in eum sit statum deuentum ex damnabili aliqua administrantium collusione, incuria, aut peruersione. Et quidem cùm de solutione agatur, aut debitum integrè non soluetur, quod est similius vero, & ita circumstantiæ, quæ pro eo occurrent, satis à soluente perspicientur, vnde non est opus, vt creditor iuxta illarum considerationem debitum exigat, cùm sciat eam curam à soluente subeundam. Aut soluetur integrè, & tunc sigum erit damnabilis alicuius accidentis, propter quod est factum debitum deterioris conditionis in ordine ad venditionem faciendam, & ita secura conscientia poterit creditor quidquid solutum fuerit retinere, etiamsi alijs non fiat integra solutio, quia ad ipsum non spectat, dum bona fide res agitur, aliorum negotium agere, & scrupuloso examine vti in ordine ad illud, præsertim in casu, de quo agimus, in quo solutio non fit creditoribus à Rege, sed Mercatoribus, quod potest aliquis non admittere, sed debitum suum integrè à debitore Rege postulare, aut ab alio, similibus occurrentibus circumstantijs.

Circa Huancauelicenses, & Contractum Argenti viui notandæ Resolutiones. Ad dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 9. Cap. 5.

DIctum ibi ingentes summas Minerarijs [Quid circa Minerarios argenti viui, & ipsis debita.] deberi ob metalli copiam in Regias apothecas illati, ex quibus illi remissionem non exiguam facient, dummodò solutionem alicuius momenti consequantur. Quomodò autem tuta conscientia stare queat vt debitorum huiusmodi solutiones tantoperè retardentur, dum vnus Prorex detrectat soluere debitum, quod sub alterius est Proregis gubernatione contractum, & forsan sua, ego non assequor, nulla enim maior videtur occurrere posse necessitas, quàm ea, quam homines dicti patiuntur, ex quorum commodo statu Regni felicitas, quæ in auri & argenti copia est constituta, dependet. Ex quo & malum illud exoritur, & fouetur, quod cum dolore semel aliorumque referimus, Indorum scilicet labores compensatione digna fraudari. Ergo ô Proreges intelligite, erudimini qui iudicatis terram. Seruite Domino (cælesti & terreno) in timore &c.

Rebus ergo sic se habentibus, quod erui [An emi à Magistratibus possint.] debita huiusmodi possint dubitari nequit stante doctrina superiùs stabilita. Sed quæstionis est an à Magistratibus, ad quos solutio spectat, id fieri possit, applicata doctrina, de qua n. 364. & 365. Circa quod.

Dico Primò, Si Gubernator, ad quem imme [Assertio 1. Gubernatorem iniustitiam committere in prælatione creditorum voluntaria.]diatè solutio pertinet, iniustè vnum creditorem alteri præferat, grauiter peccat cum onere restitutionis. Probatur ex dictis, quia vbi est æquale ius inæqualitas constituitur, quæ per restitutionem ad æqualitatem reducenda est. Licet enim Prorex quando pecuniam remittit solutioni destinatam, non assignet aliquos in speciali, qui debeant in solutione præferri, generaliter tamen præcipit vt in ea ordo conueniens Gubernatori bene visus obseruetur. Et vt nihil imperet, res ipsa clamat, & regulæ notissimæ restitutionis impellunt, vt illa fiat æqualitate Arithmetica aut Geometrica, prout casus inciderit, obseruata.

Dico Secundò, Gubernator dictus regu [Assertio 2, non posse illum emere debita.]lariter loquendo nequit emere Minerariorum debita. Id probo: Nam sic emens sibi retinebit integram solutionem: Atqui hoc stare nequit: nam si potest retinere, ergo & potest integrè soluere. Quòd si ideò integram retinet, quia alijs creditoribus id subtraxit, quo solutionem integrauit, in eo etiam manifesta iniustitia dispicitur. Nec potest hic doctrina applicari, quæ in Superioribus pro Quæstoribus & alijs remanet stabilita, quia illa procedit, quando ex parte eorum, ad quos solutio spectat, non oritur solutionis difficultas; cùm tamen in casu nostro aliter res habeat, iuxta dicta. Dixi autem regulariter loquendo: nam rarus aliquis posset casus occurrere, in quo Prorex specialiter erga Gubernatorem affectus ei destinaret pecunias quibus vti cum aliqua sua vtilitate posset in huiusmodi prælatione, in quo tamen Proregis conscientia difficilè poterit in offenso pede decurrere. Pro quo.

Dico Tertiò. Proreges nequeunt suo [Assertio 3. Idem de Proregibus statuitur.] nomine debita, de quibus agimus, emere, nisi cum graui conscientiæ onere, de quo dictum. Probatur similiter arguendo vt in præcedenti Assertione. Nam si Prorex integram est habiturus pecuniæ quantitatem: ergo & potest illam creditoribus soluere: quòd si eam integret, quibusdam subtrahens, quod suæ applicat emptioni, in eo manifesta apparet, & viris tantis indigna vsquequâque rapina. Neque enim à Rege talis eis attributa potestas credenda est, quæ iustitiæ temerationem importet, & modum agendi præseferat Vassallis pro Regijs commodis, & Regnorum felici statu laborantibus noxialem.

Dico Quartò. Regis nomine possunt [Assertio 4. Id posse Regis nomine.] aliquando Proreges debita præfata emere minori pretio. Probationi supponitur posse Regem ita pecunijs indigere ad res momenti tanti, vt nequeat commodè creditoribus Minerarijs integrè soluere, vnde debita in eo statu suo in valore decrescunt ob difficultatem solutionis. Tunc ergo posse Proreges Regis nomine debita emere probatur fundamentis pro huiusmodi emptionis genere adductis supra nu. 364. & 365. Quòd autem Prorex id possit, ex eo constat, quòd cùm supremus Regij patrimonij Procurator sit, ad ea omnia eius se extendit potestas, quæ illius vtilitatem concernunt, & quæ proculdubio Regi grata esse futura nequit prudenter dubitari. Sic autem in casu præsenti euenit, vt videtur compertum, soluit enim cum propria, & creditorum pariter vtilitate, & quidem ingenti, in Regnorum omomnium commodum, immò & totius Christianæ Reipublicæ processura.

Sed quidquid de hoc sit, quid iam de contractu formæ sequentis. Videns Gubernator Minerarios pecunijs indigere, nec posse eam me [Circa contractum peculiarem, quæ videantur obstare.]talli copiam in Regias apothecas inferre, quæ necessaria est, & ad quam iuxta numerum Indorum in Minera laborantium singulis assignatorum, tenentur, illis pecuniam dilargitur reddituris metalli certa pondera, minori pretio, quàm sit illud, quod à Rege soluitur, cuisoli potest vendi, pœnis pro eo grauissimis constitutis. Illud ergo Gubernator accipiens in apothecas Regias inferendum, constituto à Rege pretio id præstat, & iuxta illud eisdem soluitur, à quibus tamen id demitur, quod iuxta conuentionem inter Gubernatorem & ipsos factam, Gubernatori debetur. In quo ex eo videtur non admittendus, quòd metallum aut emitur à Gubernatore, aut non? Primum dici nequit, quia non potest emere, neque illius dominium acquirit, cùm statim in apothecas Regias inferatur; neque venditioni ab eo factæ Regi sit locus, cùm nullus sit, qui Regio nomine emat ab ipso: & vbi emptor non est, neque venditor esse potest. Si autem non emit, mutuatio tantùm pecuniæ est, pro qua neque lucrum reportari, vt est dogma Catholicum: cumque reipsa minori pretio metallum emptum sit, infideliter & iniustè videtur cum Rege agi, à quo pretium maius extorquetur.

Nihilominùs fuerunt qui præfatum pro [Quæ pro illius iustificatione faciant.]bauere contractum à Gubernatore sat rerum istarum gnaro, & timoratæ conscientiæ practicatum, pro quo nec morti proximus scrupulo est violatæ iustitiæ pulsatus. Et inprimis non videtur damnandus ex eo quod agi cum Rege infideliter videatur, cùm potiùs oppositum appareat, ex notissima vtilitate inde Regi comparata, aucta metalli copia, de qua tantoperè ab ipso Rege, vti de re eius quod diximus, momenti, curatur. Deinde emptionem in eo non esse conceditur, sed mutuum: atqui in mutuo si lucrum sit cessans, præmium exigi tuta conscientia posse, adeò est iam receptissima Doctorum sententia, & vsu communi firmatum, vt de eo nequeat prudenter dubitari. Cumque in Indijs nullus pecuniam suam otiosam esse patiatur, & Gubernator dictus, & quiuis alius eo titulo id habere à Minerarijs potuit, quod attentis temporis & personarum circumstantijs conueniens potuit iudicari. Addo dici etiam posse in eo interuenisse contractum emptionis & venditionis: qui seueris quidem legibus prohibitus, quando ita celebratur, vt legibus contrarius comprobetur, sicut accidit cùm metallum priuatis venditur, pro eorum libitu asportandum. Secus autem cùm emitur, vt Regis negotium vtiliùs peragatur, metallo in designatas apothecas fideliter exportato. Potuit autem Gubernator minori pretio emere, non præcisè ob anticipatam solutionem, sed ob titulum dictum cessantis lucri, cùm id fiat in gratiam Minerariorum & ipsis postulantibus. Ex quo & titulus habetur alius, cùm sit notissimum in morali schola principium, merces vltroneas vilescere, addentibus quibusdam, etiam vsque ad dimidium pretium, aut plus aliquid. Alius item ex incertitudine recuperandi quod hominibus istis datur, qui non solent stare contractui, & priuatis vendunt maius offerentibus pretium, aut magis quidem promptum, & pro occurrentibus necessitatibus opportunum.

Quòd autem acquirere dominium possit quando in eius conspectu ponitur, & illud statim in Regem transferre, non est profectò impossibile, sicut neque iniustum, si statuto vendat pretio ementi Regi, & per ministros suos receptionem mercis, & solutionem exequenti. Vbi & Gubernator duplicem agere personam potest, & priuatæ vendentis, & Regio nomine soluentis, vt alias accidere solet; & in materia, in qua sumus, Quæstor debita à creditoribus emens personam Quæstoris non agit, cùm tamen soluens Quæstorem agat, & sic alij in Officio constituti. Est ergo hoc [Admittitur vt probabilis.] satis verosimile & probabile, licet à quodam sublimi Magistratu reprobatum, vtpotè quibusdam dispositionibus eius aduersum, non ita tamen, vt credo, circa conscientiæ forum arbitrato. Et quidem contractus, qui Reipublicæ probantur vtiles, & manifestam non præseferunt turpitudinem, non facile condemnandi sunt, præsertim si à viris timoratæ conscientiæ peragi videantur: pro quo consulenda ea, quæ à Nobis sunt dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 9. n. 47. Ex eo autem quòd Prætoribus sit prohibita contractatio, idque ab [Iuramentam Prætorum non obstare.] eisdem iuramento firmatum, quomodo non possit esse obstaculum, constat ex dictis ibidem Tit. 6. Cap. 1. In eo siquidem nulla admiscetur iniustitia, nihilque in præiudicium Indorum committitur, quod maximè in prohibitione dicta, & iuramenti adiectione videtur attendi, cùm potiùs, vt vidimus, commodo eorum militet, dum pecunia suppetit compensandis eorum laboribus profutura. Iuramentum autem talia non remouet, nec illis esset remouendis idoneum, sed contra Regiam mentem in id intentam, vt remotis Vassallorum vexationibus, ea quæ ipsis, & Regiæ pariter Maiestati vtilia esse possint, à Gubernatoribus curentur, foueantur, protegantur. Pro quo deseruire potest id quod habet P. Molina Tomo 2. Disp. 507. vers. Deinde obseruo, de lege quadam locutus ex Hispanicis prohibente cambium ab vno loco Regnorum Hispaniæ ad locum alium Coronæ Castellæ 8. scilicet Tit. 18. Lib. 5. nouæ Recopilat. de qua statim, quatenus ad Indias spectare potest.

SECTIO XXXIV.

Cambium Indicum vt sit licitum.

PAter Molina citata nuper Disput. vers. [Casus proponitur à P. Molina.] Superest, casum proponit, cuius decisio vtilis esse potest, & ita non prætermittenda, vbi exactam conamur circa res Indicas tractationem exhibere. Sic ergo habet ille: Hi qui Hispali pecunia indigent, vt inde in nouum orbem proficiscantur, quam in ipso nouo orbe soluant; cùm Cambium non sit ab Hispali in nouum Orbem, fortè propter legem, (de qua nuper) nouus autem Orbis ad Castellæ coronam spectat, eisdemque legibus gubernatur. Quia ergo qui in nouum Orbem traijcere parant, neque qui mutuò, neque qui ad cambium pecuniam in nouum Orbem dent (sine vllo scilicet incremento, eo scilicet quòd pecunia longè minùs valeat in nouo Orbe, quàm Hispali, propter maiorem abundantiam, vt ibidem ipse) inueniant, sequentes illis offerunt contractum. Concedunt pecuniam, quam petunt soluendam in nouo Orbe, cum incremento sexaginta aut quinquaginta pro centum, prout iuxta abundantiam aut penuriam pecuniæ, quæ Hispali concedatur, forum huius negotiationis est magis aut minùs latum, vel strictum. Ceterùm hac lege capitale illis concedunt, vt eligatur nauis ex ijs, quæ in nouum Orbem proficiscuntur. Et quòd, si illa nauis perierit, qui Capitale concedit, omnino illud amittat, neque accipiens quidquam illi soluere teneatur: si verò nauis salua peruenerit, accipiens soluat in nouo Orbe Capitale cum incremento sexaginta aut quinquaginta.

De huius contractus iustificatione ait [Suspectus ipsi de iniustitia.] idem Pater meritò dubitari. Etenim qui eam pecuniam tradunt, minùs illi lucrarentur, si merces ex ea pecunia in nouum Orbem mitterent, & lucrarentur cum eodem periculo Capitalis; & lucrarentur cum maiori industria ac labore, & cum periculo quòd abundantia in nouo Orbe similium mercium vilescerent. Et insuper Capitale Hispali ad nouum Orbem solitum Hispali assecurari ad rationem octo aut nouem pro centum. Ex quibus apparet contractum istum valde esse de iniustitia suspectum, & ita dissuadendum, videndumque quid prudentis viri iudicio sit restituendum.

Pergit, & asserit contractum dictum non [Non tamen penitus reprobat.] esse assecurationis, quo ad Capitale, sed sponsionis. Cùm autem longè probabilius sit nauem non perituram, quia id frequentius: nulla æquitas patitur vt in huiusmodi sponsionibus tantùm spondeat se daturum, qui nauem perituram, quàm qui non perituram eam spondet, iuxta ea, quæ tradit Disput. 508. Deinde affirmat ratione legis adductæ non reddi illicitum cambium ab Hispali in nouum Orbem cum incremento non modico, propter virtualem asportationem pecuniæ, & maiorem valorem, quem Hispali habet. Quantùm autem sit incrementum futurum prudentis arbitrio iudicandum, qui omnium occurrentium circumstantiarum plenam sit notitiam habiturus, & se non habere fatetur; licet Mercadus lib. 4. de Contractibus Cap. 13. specialia quædam, iuxta locorum diuersitatem conetur stabilire. Quòd dicta lex non obstet ex eo probat, quia illa pro Indijs nihil sonat, neque credendum voluisse tollere cambium adeò vtile ac necessarium, quippe nullus futurus erat adeò amens, suorumque bonorum dilapidator, qui ad cambium concederet quod plus valeret pro eo, quod longè minùs valeret, nisi incremento non modico.

Iuxta quæ concludit contractum dictum [Illius resolutio.] ad æqualitatem reduci, si tradatur illo modo capitale cum moderato in nouo Orbe reddendum incremento, quantùm autem illud futurum sit, prudentium Mercatorum esse arbitrio iudicandum: minusque videtur esse, quàm ad rationem sexaginta, aut quadraginta, pro centum. Atque iuxta hanc regulam præcipiendum esse restitui, quod attinet ad huiusmodi contractus iniustè hucusque celebratos. Alia autem capita præter virtualem transportationem pecuniæ, periculum capitalis, & maiorem illius valorem in Hispania, ob quæ aliqui in hoc incremento ascendi posse arbitrantur, regulariter, si res attentè expendatur, solida non esse affirmat. Et hæc doctus ille Magister circa huiusmodi casus decisionem, pro quo

Dico Primò. Contractus dictus non [Assertio 1, circa duos contractus separabiles.] habet necessariò annexum alium de assecuratione Capitalis. Constat, quia Cambium pecuniæ sine illo stare potest, & assecuratio aut sponsio, vt vult P. Molina, ab alio fieri valet, vt est compertum. Et potest qui pecuniam tribuit, priori illo esse contentus, si pecuniæ in nouo Orbe illi esse possint vtiles, vt emantur aliqua, quæ in Hispaniam asportata, duplicatum ipsi possint lucrum importare.

Dico Secundò. Absolutè loquendo non est [Assertio 2. Nullum esse suspectum absolutè loquendo.] cur contractus dictus debeat censeri suspectus; & ita dissuadendus. Probatur, Nam iuxta P. Molinam, si temperatum incrementum sit, nullam continet iniustitiam: Atqui moderatum incrementum esse potest iudicio prudentium Mercatorum; vt ipse Pater admonet: ergo non est cur suspectus censeri debeat, & pœnitus dissuaderi. Et ita quod ab eodem dictum, de eo accipiendum iuxta formam, qua & relatum, cum exorbitante inquam incremento.

Dico Tertiò. Lex Hispaniæ adducta [Assertio 3. Circa legem cambium prohibentem.] non obstat valori contractus, & licitæ celebrationi. Sic Ioannes de Heuia Tomo 2. Curiæ Philippicæ lib. 1. Cap. 2. num. 19. vbi ita scribit: De lo dicho se sigue que se puede dar à cambio por letras, con interès licito de España à las Indias, porque aunque ellas son de la misma Corona Real de Castilla, y [Ioannes de Heuia.] se gobiernan por sus leyes, milita la misma razon de peligros, que para las demas partes fuera del Reyno: demas de que la ley referida que le prohibe para dentro del, trata en España, y no de ella para las Indias, que es vtil y necessario, como lo dice Molina. Y lo mismo se ha de decir por la misma razon de las Indias à España, segun vna Ordenanza Real de la navegacion de ellas (Orden. num. 158.) y asi se suele hacer. Sic ille, qui licet de contractu per litteras tantùm loquatur, in ordine tamen ad intentum Assertionis præsentis circa legem dictam, apertè suffragatur, & etiam in ordine ad contractum, de quo agimus, quem P. Molina vtilem & necessarium asserit, in quo ab Auctore dicto laudatur.

Dico Quartò. In assignando moderato [Assertio 4. Circa quantitatem lucri.] incremento, hoc opus, hic labor est, nec ita iudicio Mercatorum relinquendum, licet prudentes videantur, nisi Theologicis principijs sint sufficienter instructi. Et nunc quidem excessus ille sexaginta, aut quinquaginta à P. Molina reprobatus in viridi obseruantia est, cùm sit certum lucra modò esse minora, vt Mercatores conqueruntur, & facilè potest explorari. Vnde vnus ex potentioribus Peruuiani Commercij, cùm audisset me circa res Indicas scribere, amicè & feruidè admonuit, vt circa lucrum cessans calamum stringerem, sat expertus in eo committi non tolerandos excessus. Et ita quidem iam feceram Tomo 1. Thesauri Tit. 9. nu. 100. quod & nunc vrgeo, & vtinam alicuius apud lecturos possit esse momenti, vt circa hoc efficaces & medici esse possint & magistri. Videantur ibi dicta.

Videri etiam potest Remigius in Praxi [Remigij obseruanda doctrina.] Parochorum ac Confessariorum Tract. 2. Cap. 7. §. 16. vers. vlt. prudenter circa hoc locutus, ait enim Antuerpiæ, quæ Brabantiæ est Emporium, circa pecuniæ mutuationem taxam haberi, aliquando enim sex tantùm pro centum rependuntur, & quandôque ad duodecim excrescere, iuxta legem Caroli V. latæ Bruxellis an. 1540. & subdit quidquid Doctores circa hoc disputent, videri sibi in hac materia sicut in Cambijs, conductionibus pecuniæ, mutuationibus cum pignoribus aut sine illis, &c. non posse præmium determinatum assignari, nec futurum Theologum, qui circa ista exactè loqui, nisi qui & Mercator sit, sciat valorem monetæ, in vno currentem loco vt ad alium deferatur. Et ita iustam compensationem à viris negotiatoribus probæ vitæ, & timoratæ conscientiæ pendere, qui iuxta circumstantias temporis, abundantiæ, aut penuriæ pecuniæ, periculum mutationis illius, & conductionis, possunt & soliti sunt, quod liceat incrementum, iudicare. Et ita censuisse affirmat viros doctos à se consultos. Additque sic: & ita ego interrogare pœnitentem soleo, cum scrupulo circa excessum accedentem, an iuxta præmia tunc in foro currentia sit operatus? & si respondeat sic inter personas probæ vitæ & conscientiæ praxim extitisse, aio illi suam esse securam. Sed si dicat à semetipso disposita suæ tantum vtilitati intento, eum obligo ad restituendum omne illud, in quo mutuatarius defraudatus inuenitur. Quæ doctrina ad Confessarij est leuamen opportuna, dum eum ab euoluendis multis summis excusat, quas viri docti de Cambijs, conductionibus &c. conscripserunt. Et sæpè accidit vt post eas visas & reuisas, maiori cum confusione remaneant, quia illis conscripsere temporibus, & aureis sæculis in contractatione & commercio æqualibus, neque horum, in quibus viuimus, mutationibus & varietatibus subiectis. Sic ille, qui si P. Molinam legisset, consultatione aliorum, quasi pro re noua & inaudita, non indiguisset.

Et notandum loqui illum de lucro ex [Ob solam priuationem pecuniæ nihil accipi posse.] mutuo ob solam priuationem pecuniæ, sic enim ibi: Quintò, caussa priuationis pecuniæ: hoc est, quia quis se sua pecunia priuat, tamquàm instrumento negotiandi & contractandi: taliter, vt licet nullum aliud sequatur damnum, quam huius dominio se priuare, ait Molina licitum esse interesse aliquod reportare. Sic ille, addens statim taxam Antuerpiæ impositam hac ex caussa procedere, nullo alio titulo addito. In quo non videtur consequenter locutus, sed compugnantia protulisse. Si enim caussa priuationis pecuniæ aliquid accipi potest, eo quòd quis se instrumento negotiandi & contractandi priuat: ergo dum negotiatio nulla aut contractatio extat, aut damnum aliud, ex sola priuatione nequit præmium comparari. Illatio est euidens. Adducitur prætereà P. Molina ita sentiens, non indicato loco, in quo id dixerit: & reuera indicari non potuit, quia nusquàm tale aliquid apud eumdem reperiendum. Et forsitan Molina pro Medina positum, cui ea sententia adscribitur; sed quidem illum in sensu esse probabili locutum ostendimus citato Tit. 9. Thesauri n. 124. & taxa quidem Antuerpiæ posita ita accipienda est, vt præmium liceat ratione cessantis lucri, vt constat ex eo quod illud crescat vt vidimus, quod non nisi ex prædicta caussa potest accidere: si enim ob solam priuationem pecuniæ contingeret, taxa esset fixa, cùm in priuatione non sit magis & minùs, & vbi est eadem ratio, eadem est, & esse debet iuris dispositio.

Et iuxta hoc procedit proscriptio Propositionis 42. inter damnata, à SS. Alexandro [Propositio damnata ab Alex VII. circa mutuum cum obligatione ad certum tempus.] VII. quatenus in ea asseritur licitum esse mutuanti aliquid supra sortem exigere, si se obliget ad non petendum principale vsque ad certum tempus, Cuius damnationis ea est ratio, mutuum scilicet eam habere insitam conditionem, quòd pro aliquo detur tempore, ante quod exigi nequeat, & ita cùm determinatur, nihil speciale additur, propter quod exigi præmium possit, & ita si petatur, ob solam priuationem illius præstatio constabit. Et Nos quidem citato Tit. 9. nu. 128. & seqq. cum grauibus Scriptoribus diximus in prædicto casu aliquid vltra sortem exigi posse, sed non generaliter loquendo, solumque quando mutuans obligatur ad non exigendum principale, etiamsi quidquam inopinatum obuenerit, propter quod, deficiente pecunia credita, damnum sit aliquod subiturus. Et hoc quidem non est ab Alexandro damnatum, quia neque Propositio ibi proposita tale aliquid continebat. Et ita citatus Remigius suprà §. 15. vers. Algunos enseñaron, af [Remigius.]firmat non prohiberi à Summo Pontifice, neque eius esse voluntatem, vt mutuans non possit se obligare ad non petendum principale vsque ad certum tempus: sed quod ex solo hoc titulo interesse reportetur: vnde & consequenter potest per Scripturam se obligare. Quod proptereà se dicere inquit, quia aliquos vidit circa hoc sine fundamento vllo, scrupulum efformare.

SECTIO XXXV.

Circa extraneos à Regno quæ in Indijs liceant.

EXtranei à Regno dicuntur, qui Ca [Exteri & naturales qui dicantur.]stellæ legibus non reguntur, sed suas habent speciales, circa quod Nauarræ Regnum exceptum, cui ius naturalitatis indultum, sunt & annis proximis nobilissimæ ac fidelissimæ ciuitati Dertusæ in Catalauniæ Principatu. Censentur etiam naturales, qui ex parentibus nati, licet aliàs extraneis, qui per decem annos in Regno domicilium habuerunt, & iuxta probabilem sententiam, etiamsi nati sint post decem annos, licet parentes ante illos impletos domicilium non fixerint, benè tamen nondum elapsis, vt sexto, septimo &c. Quod quidem cùm pro Regnis Hispaniæ procedat, quæ licet diuersa sint, eisdem vtuntur legibus, & sic quasi vnum censentur, vnde dici solet, cùm de punitione alicuius agitur fieri illum extraneum à Regno, ad Indias est ex rationis paritate trahendum, quæ eisdem gubernantur legibus, nisi vbi municipale aliquid admiscetur, vt tradit D. Solorzanus Tomo 2. de Indiarum iure lib. 3. Cap. 19. nu. 49. & Cap. 25. nu. 15. latiùs Tomo 1. Lib. 3. Cap. 1. à nu. 46. & in Politica, locis respondentibus. Circa quod aliqua breuiter discutienda, pro quibus.

Dico Primò. Commercium Exterorum [Assertio 1. Commercium eorum prohibitum legibus sub lethali peccato obligantibus] in Indijs legibus est Hispaniæ prohibitum, quæ absolutè loquendo sub grauis culpæ reatu obligant, non eosdem, sed Magistratus, ne scilicet id permittant, & alios, ad quos executio earum potest pertinere. Habentur illæ Lib. 5. & 6. Recopilat. suntque in priori 22. Tit. 10. & in alio 1. Tit. 18. Ratio est, quia circa materiam grauem versantur, & ex earum violatione possunt magna non solùm in Indias ipsas, sed etiam in Hispaniam redundare incommoda, & proponuntur à Ioanne de Heuia Tomo 2. Curiæ Philippicæ Cap. 1. n. 36.

Dico Secundò. Exteris in Indijs com [Assertio 2, pro commorantibus non vrgere.]morantibus potest contractatio sine scrupulo lethalis peccati permitti. Sic citatus Heuia, qui & probat ex eo quòd respectu eorum cessat ratio prohibitionis, ne scilicet pecuniæ extrahantur, cessante autem ratione cessat legis obligatio Cap. Cùm cessante de appellat. Licet autem dici possit non cessare penitus rationem, quia & commorantes possunt ex commercio ingentes pecuniæ summas corradere, quas in exteras transmittant regiones: id non videtur obstare, quia tale incommodum non apparet euitabile, & ex commercio huiusmodi hominum sua Reges nostri habent satis pretiosa compendia, dum vectigalia ab ipsis maiori cum exactione soluuntur. Et leges quidem interpretatus vsus, vnde & videmus cùm orto bello repressalia indicuntur, vt annis proximis accidit. supponi esse in his partibus homines exteros aduersantium Principum naturæ iure potestati subiectos, qui, bellorum tantùm occasione suis non permittuntur bonis frui diuturno commercio comparatis.

Dico Tertiò. Quod de Aragonensibus [Assertio 3. Quid de Aragonensibus, & alijs illius Coronæ.] traditur à Dom. Solorzano citato nu. 49. scilicet in vsu esse vt tamquàm naturales admittantur, ad omnes extendendum, qui ad Regium Aragoniæ Consilium spectant, argumento ex Maioricensibus desumpto, de quo citatus Scriptor, & ad Valentinos, Catalauniensesque pariter referendum. Item & ex vsu, nam omnes illi ad commercia admitti iam pridem soliti, & magnis diuitijs aucti, sine vllo incommodo diuersantur. Item ex Religiosis, ex quibus cùm exteris transitus prohibeatur, nihil tale circa Regnorum illorum alumnos actum, quo vti suspecti fuerint amandati. Et hæc quidem Peruuiana Prouincia aliquos habuit Euangelicos Operarios memoria immortali dignissimos Didacum de Torres Rubium, Ioannem Baptistam Sotalell, Petrum de Riualagua, Petrum de Silua, Franciscum Castels, & aliæ huius Coloniæ alios, quibus vtinam multos similes habeamus.

Dico Quartò. Quoad ciuiles administra [Assertio 4. Circa ciuilia officia.]tiones, & officia, in quibus Regio nomine iustitia administratur, si à Rege sint conferenda, eius Consilium circa hoc quid sit expediens peruidebit. Quoad illa verò, quæ à Proregibus conferuntur, si merita suppetant, poterunt sine vllo scrupulo præfatis impartiri. Ratio ex dictis est comperta, cùm enim pro naturalibus habeantur, non debent, si nihil aliud obstet, à muneribus publicis arceri, quod stare sine iniuria non poterit, & grauium exhibebit fomitem simultatum. Dixi, si nihil aliud obstet: nam obstare po [Quid comparatione Benemeritorum.]terit bene meritorum copia: quod tamen speciale non est, quandoquidem ad omnes extendi potest, qui benemeriti non sunt, sunt autem illi quotquot in Indiarum conquisitorum non numerantur progenie, de quo dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 1. nu. 56. & seqq. Talia autem esse possunt eorum de quibus agimus, merita, vt meritò præfatis debeant anteferri.

Dico Quintò. Quod ad Beneficia Ec [Assertio 5. Quid circa Beneficia Ecclesiastica.]clesiastica attinet, idem est ob similia fundamenta dicendum, pro quo videnda quæ citato Tit. 1. Cap. 7. ex professo rem discutientibus sunt à Nobis cumulata, Sit ille idoneus firmandæ fidei, & dignus vndequaque minister, & procul, & de vltimis finibus pretium eius. Prouerb. 31. vnum illud obstare frequenter potest, peritia scilicet linguæ Indicæ; sed & ista potest adhibita diligentia superari, vt experientia docuit, in quo examinatorum grauari supra modum conscientiæ possunt: estq́ue malum tale multis Commune alijs, de quo dictum Tomo 2. Thesauri. Tit. 16. nu. 1. & 43. & Tomo 1. Auctarij nu. 149. & seqq. Circa quod non est opus amplius distineri, sed ad alia gradum facere.

SECTIO XXXVI.

Quædam circa Jndias breuiter percurruntur.

INter Ordinationes pro Indijs extat nu. [Prohibitione Indi in Hispaniam enauigent.] 123. illa, qua prohibetur ne Indi, siue viri, siue feminæ, ad Hispaniam tendant, etiamsi sponte velint, & licentiam Regis habeant, Proregum, Audientiarum, Gubernatorum, Iustitiarum, aut aliorum quorumcumque. In quo quidem grauiter peccari potest, quia illi manifesto vitæ periculo exponuntur, dum cælum sunt sibi contrarium, pro quo certæ & frequentes experientiæ suppetunt, experturi. Scimus tamen aliquos iuisse & redijsse incolumes; & vnum vidi, qui cùm esset puerulus aliquantùm in Cantabria demoratus, illius regionis linguam expeditè loquebatur. Et mortuus ille in adolescentiæ flore, morbo in nauigatione contracto. Si ergo Regis licentia adsit, subreptitia iudicanda est, nequit enim de illius benignitate præsumi pro eo illam concessurum, quod in adeò graue est futurum petentis detrimentum.

In Regijs Schedulis anni 1566. & 1568. [Alia ne arma in Indias transportentur.] quæ extant Tomo 4. iubetur ne arma in Indias, & specialiter in Peruuium transportentur. Felicia illa tempora, in quibus ita regnabat securitas, vt ad securitatem non esset opus armis, neque esset Satan aut occursus malus. Sed certè experientia monstrauit armis regiones istas indigere, & præsertim Peruuium nauigationis difficultas hostibus Coronæ reddiderit opinione quamplurium inaccessum, reuerà aliter se res habet, & grandi diuinæ misericordiæ beneficio factum, vt nihil sit ab illis felici inuasione tentatum. Armis ergo cùm opus sit, mittantur arma, & regnum hoc, cuius diuitijs diues est mundus, & ad tractanda arma validior, missis armis, & ijs omnibus, quæ pro illius securitate necessaria sunt, solicitiùs defendatur. Non ergo grauiter peccabunt, qui arma vendenda publicè transuexerint, sic enim non deseruient seditiosis armandis, qua de caussa videtur prohibitio procedere, sed defensioni iustæ summoperè procurandæ.

Prohibitio alia habetur in rescripto an. [Alia circa transportationem argenti viui.] 1604. die 31. Decemb. circa transportationem argenti viui ex Peruuio in Nouam-Hispaniam, cuius ea esse potuit ratio, ne scilicet in Peruuio deesset, in quo mineræ sunt multò plures, & ditiores. Sed experientia ostendit habere Peruuium quod & dare Nouæ-Hispaniæ possit, vnde nuper, quia eius defectu Regni illius operatio pretiosa languebat, ingens est copia transmissa, & opportunè recepta, eius statim beneficio insigni argenti abundantia comparata. Prohibitio ergo ista quod ad negotium conscientiæ attinet, nihil plus habet, quàm generalis illa, de qua dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 9. n. 52. & 53. Gubernatores autem si quid tale perpetrent, grauissimè delinquent, quia cùm sint à Rege pro singulari circa hoc cura constituti, pro qua & pingue salarium accipiunt, valde infideliter se gerunt, dum contra Officij sui leges, & manifestam agunt Maiestatis Regiæ voluntatem. Nihilominùs si quidquam in hac fuerit parte commissum, & Minerarijs Peruuianis sit sufficienter prouisum, quidquid de peccato sit, validus erit contractus, quia legibus erga hoc latis non inuenitur penitus irritatus. Quod & dicendum, si Proreges simile aliquid attentauerint.

Circa merces ex Hispania aduectas, ne [Circa merces ex Noua Hispania aduectas.] in Peruuium ex Noua-Hispania transuehi queant, extat Regia Schedula anni 1607. Hispali promulgata 10. die Martij, & Limæ mense Septemb. eiusdem anni, de qua dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 5. n. 144. vbi & ratio reddita cur aliquando transuectio talis vtilis esse queat, quia videlicet mercium huiusmodi penuria est, cui opportunè tali intromissione succurritur. Sed quid si penuria talis non sit, vt his visum diebus? Dicendum sanè in eo graue non esse peccatum, quia numquàm tanta mercium illarum afferri copia potest, vt commercium Peruuianum infirmetur. Quòd aliquantulùm infirmetur illud, Mexicanum conualescit, & ex vtroque pecunia in Hispaniam transfunditur, quam merces pepererunt, eadem Rege emolumenta percipiente.

Iuxta l. 1. Tit. 29. lib. 9. Recopilat. deben [De discrimine vectigalium inter exteros & naturales.]tur certa iura ex mercibus, quæ in Hispania & in Indijs ex vno ad aliud regnum intra easdem transuehuntur, sed non si ex vno regni loco ad alium, si id fiat à Regni naturalibus, secus si ab exteris, pro quo est l. 4. eiusdem Tit. & lib. & ex ea habetur etiam quod diximus num. 392. de licita admissione exterorum ad commercium. Et oritur inde quæstio an si quis exterus naturalem se simulet, aut falsò probet, teneatur in conscientia ad iurium talium solutionem, quæ naturales non soluunt. Et posset illa facilè ex multorum sententia obligationem generaliter non agnoscentium expediri; qua tamen non admissa, perstat difficultas ob discrimen illud inter exteros & naturales, quod non videtur iuxta leges iustitiæ constitutum. Et quidem ex venditione potest id non leuiter comprobari: siquidem exteris non licet carius vendere, vt habetur Cap. 1. de Emptione & [Non licet illis carius vendere.] vendit: quod intelligitur, si excedatur iustum pretium, vt cum Couarruuia & Ioanne Medina tradit P. Molina Tomo 2. Disput. 346. vbi & significatur oppositum ab humanitate esse alienum ver [Cap. 1. de Emptione vendit.]bis illis: Aliôquin ad Presbyterum transeuntes hoc referant, vt illius iussu cum humanitate sibi vendant. Sic ibi. Vnde & factum vt exteris apud nonnullos circa hoc maior benignitas impendatur, sicut in Lusitania, vbi asportantibus triticum conceditur vt vendere possint sine taxæ obseruatione, quæ est pro naturalibus constituta, de quo P. Molina supra Disput. 364. vers. Dubium est num alienigenæ, & P. Fagundez de Iustitia lib. 5. Cap. 37. num. 20. Quod & P. Molina vti communiter receptum proponit ibidem vers. vlt. Atqui in gabellarum impositione idem videtur dicendum ob similem rationem, vt verosimile censeri debeat discrimen circa hoc non esse Regum nostrorum ita benignitati consonum, vt (quidquid verba sonent) ad forum animæ velint leges huiusmodi pertinere.

Illud satis speciale in Ordinatione 158. [De prohibitione circa litteras Cambij.] in qua prohibetur ne quis litteras cambij in Hispaniam deferat sine registro sub pœnis impositis asportantibus sine illo aurum, argentum, & margaritas. Quæ prohibitio satis delicata apparet, nec videtur obligare: nam litteræ huiusmodi supponunt eos, qui eas tribuunt, pecunias habere in Hispania: ergo iam illæ, si ex Indijs asportatæ sunt, registrum subierunt: quòd si non inde asportatæ, sed aliunde habitæ, nulla pro illis obligatio registri vrget. Si autem asportandæ, tunc registrum earum fiet, nec ratione illarum vectigal duplicandum.

Seuerius illud, pro quo extat Ordinatio [Circa registrantes aliena proprio aut alterius nomine.] 205. & Regia Schedula an. 1566. Tomo 4. impressarum, ne scilicet quis aurum, argentum, margaritas, aut quidquam aliud, tamquàm proprium registro subijciat, quod reuera alienum est, nec nomine alterius, nisi illius met, qui illud ipsi commendauit, aut eius est dominus, sub pœna quadrupli ex suis soluendi bonis Regiæ Cameræ applicandi, denuntiatori tertia parte reddita, & insuper habendum illum vti prædonem publicum, & contra illum vtpotè talem procedendum. In quo quidem iusta esset profectò seueritas, si præfato agendi modo iura Regia fraudarentur; si autem integrè soluantur, non ita seuerè cum eis videtur agendum. In quo & aliquando sua esse in ordine ad iura prædicta, conuenientia potest: nam ij, qui proprij domini sunt eorum, quæ registro sunt necessariò subijcienda, solicitè curant multa subducere; quod tamen Commendatarij secus faciunt: cùm enim ad eos illa non spectent, faciliùs, & pleniùs manifestant. Et ita videmus praxi receptum; multi enim in Hispaniam tendentes nolunt suas esse diuitias manifestas, & ideò earum partem Commendatario tribuunt fideliter in Hispania reddituro. Nec pœnam prædictam vidimus aliquando inflictam, neque circa hoc Regios ministros adeò solicitos, vt par esset, si in negotio huiusmodi tantùm esset momenti, quantùm Ordinatio & Schedula Regia videntur indicare: quæ quidem pœnales prorsus sunt, vnde circa illas receptissima sententia currit de pœnalium obligatione.

Leges, Ordinationes, & consuetudines, [Pœna commissi vt obliget.] disponentes circa pœnam commissi obligare omnes, tam forenses, quam exteros, & in eas incurrere, quia scire & inquirere debent, iuxta l. Interdum §. licet, ff. de public. & vectig. errantes autem per ignorantiam solùm ad duplicata iura teneri, ex l. eadem, §. Diui quoque fratres, affirmat Ioannes de Heuia in Curia Philippica Tom. 2. Cap. 10. nu. 14. cum Glossa circa citatum §. licet. Sed quidem cùm duplicatio dicta pœnalis sit, vbi culpa non adest, locum habere non potest. Et ideò quidquid de legibus illis Gentilium Principum sit, iuxta Christianum stylum nihil pœnale ignoranti est, si verè talis probetur, infligendum. Et ita citatus Auctor Cap. 12. eiusdem libri nu. 4. de Nauarcho loquens, qui ex portu, cùm opportunum esset tempus, non soluit, affirmat teneri ad damnorum compensationem, etiamsi ex fortuito casu obtigerint, quia in culpa fuit, addens tamen quòd si iusta ex caussa moram fecerit, ad nihil tenebitur ex l. final. §. Idem iuris, ff. ad l. Rhod. de iactu. & l. 2. §. fin. ff. si quis caut. quæ quidem in [Vt in eo se gerere debeant iudices.] generali illa ratione fundantur, quam naturale rationis lumen ostendit, pœnam locum habere non posse, vbi abest culpa, aut verè talis, aut præsumpta, de qua l. Interdum cit. §. licet. Et quamuis ita videatur proculdubio dicendum, & iuxta id iudices debere procedere: si tamen sine suo id nequeant facere detrimento, ad moderationem dictam non tenentur, vnde & infligere pœnam poterant lege dispositam, quia lex non potest penitus iniusta censeri, & regulariter de culpa aliquid admisceri, potest non temerè præsumi cùm sit iuris notissimi, quidquid de casu sit, in quo illam extitisse euidentibus constet argumentis.

SECTIO XXXVII.

Circa obligationem assistendi in Præbendario Indico aliquid speciale. Ad dicta Tomo 2. Thesauri Tit. 18. num. 32.

DIctum ibi consuetudine induci posse [Statutum circa grandæuos Præbendarios erga assistentiam vt stare queat.] vt aliqui non assistant ob diuturnam assistentiæ deratigationem, & ita vsu receptum in Compostellana Ecclesia, vt Præbendarij, qui per 40. annos seruierunt, etiamsi absint, pro præsentibus habeantur, cui consuetudini annuit Gregorius XIII. & eam in Gallia posse consistere annuit P. Baunij ibidem adductus, & ad Indicas posse Ecclesias extendi à Nobis assertum, & pro eo statutum posse etiam fieri pariter comprobatum. Quod & tenet P. Bordonus [P. Bordon.] Tomo 4. Resolut. 150. Quas. 15. ex eo id probans, quod milites mundi simili gaudent priuilegio per l. A muneribus, ff. de muner. valet enim argumentum à milite armatæ militiæ, ad cælestis militiæ militem ex Euerardo in hoc loco. Tum quia qui seruiuit per 40. annos Ecclesiæ, vt plurimùm dicitur senio quasi confectus, & ita meretur hoc priuilegium. Quod & tenent Cenedus, Moneta, Garcias Piasecius, Gratianus, quos adducit & sequitur Barbosa circa Cap. 12 Seßionis 24. Concilij Tridentini de Reformat. contra Bonacinam Disput. 2. de Horis Canonicis Quæst. 5. Puncto 6. nu. 15. & alios. Neque obstare quod citato loco à Concilio statuitur, scilicet circa hoc neque collusionem, neque remissionem admittendam, id enim intelligendum, de collusione & remissione irrationabili respectu eorum, qui possunt accedere, cum iuuenes sint & adulti.

Hæc cùm ita se habeant, mirari iuuat [Decretum peculiare Regij Indiarum Consilij.] Regij Indiarum Consilij rescriptum Peruuiano Proregi transmissum, vt faceret Decanum Metropolitanæ Ecclesiæ Capituli, Limanæ inquam, iam octogenarium, & qui in ea per 50. annos seruierat, iuxta muneris sui obligationem assisteret, & sua in hebdomada ministraret. Quod quidem nullius momenti fuit in ordine ad effectum, eum enim minimè aptum seruitio huiusmodi reperit, licet annos aliquot pia in senectute peregerit, paucos ante dies feliciter consummatus, cùm in fundatione Hospitalis pro Æthiopibus curandis, eximiæ, & magnoperè desideratæ opere charitatis, ingentes pecuniæ summas impendisset. Is fuit DD. Ioannes de Cabrera & Benaui [D. Ioannes de Cabrera Limensis Decanus laudatus.]des, ex primaria Hispaniæ nobilitate, Marchio de Rus communi voce, ex equesti Ordine D. Iacobi, huius certè, & amplioris memoriæ dignissimus, cùm in memoria sit futurus æterna, quod à Rege vate ei promissum, qui dispersit, dedit pau [Psal. 111. v. 6. & 8.]peribus, Psal. 111. & pauperibus quidem humanis subsidijs omnium maximè destitutis. Vt dicere etiam liceat quod apud eumdem vatem extat [Psal. 67. v. 34.] Psal. 67. v. 34. Æthiopia præueniet manus eius Deo. Præuenit siquidem liberales manus, dum opus egregiæ misericordiæ sibi præ alijs impendendum compulit, in quo quidem Deo magis, quàm hominibus obsecutus, quem dicentem audiuit: Matth. 25. v. 40. Quamdiu fecistis vni ex his fra [Matth. 25. v. 40.]tribus meis minimis, mihi fecistis. Minimis equidem, & omnium despectissimis, vt præ alijs sit meritò auditurus: Venite benedicti Patris mei &c. Ibid. v. 34. Iam circa obligationem, de qua quæstio.

Dico Primò. Statutum circa assisten [Assertio 1. Non licere statutum, & respectu quorum.]tiam pro casu dicto non ita fieri in Ecclesijs Indicis valet, vt dum Præbendarius, licet grandæuus, viribus pollet, & fortis ac vegetus est, ab assistentia penitus releuetur. Probatur, Quia Concilium Tridentinum citato Cap. 12. absolutè statuit huiusmodi statuta nullius roboris futura, ibi: Non liceat vigore cuiuslibet statuti, aut consuetudinis, vltra tres menses ab eisdem Ecclesijs quolibet anno abesse. Et inferiùs vbi de distributionibus: Non obstantibus quibuscumque statutis & consuetudinibus. Vbi nequit adhiberi responsio, de qua nuper, scilicet non agi nisi de remissione irrationabili, vti ea esset, quæ fieret iuuenibus & adultis; siquidem & irrationabilis est quæ ijs fit, qui seruire commodè possunt, licet in prouectiori ætate. Deinde Indici Præbendarij sunt Regij Capellani, & Regia præsentatione prouisi, iuxta Pontificiam concessionem; vnde sine illius beneplacito nequeunt se à suo ministerio subtrahere; & ita Regium Consilium circa hoc suam auctoritatem interponit. Prætereà, in Indijs est peculiaris pro assistentia ratio, quia pauci esse Præbendarij solent, & seræ illorum prouisiones. Quòd si per mortem sublatis quibusdam, alijs morbo impeditis, etiam senes abfuerint, sine debita auctoritate Sacrum Officium peragetur.

Dico Secundò. Etiamsi nequeat circa [Asssrtio 2. Sine illo stare posse remissionem ratione ætatis. Barbosa.] assistentiam fieri statutum, aut induci inuiolabilis consuetudo, quam Concilium reprobat, stare potest rationabilis remissio ratione prouectioris ætatis. Probatur ex dictis nu. 404. & ex eo quod habet Barbosa supra nu. 62. ex Moneta, Sanctarello, Cenedo & Bonacina, valere scilicet consuetudinem quòd distributiones dentur Clericis senibus post septuagesimum annum, quamuis diuinis Officijs non intersint. Quod quidem non ita accipiendum, vt tunc quidem abesse liceat sine distributionum iactura, cùm ætatem adeò prouectam morbi subsequuntur, tunc enim indulgentia opus non est, quandoquidem sic morbo affectis etiam non senibus est rationabiliter indulgendum. Solius ergo ætatis respectus habendus, quando adeò prouecta est, vt ad eam pauciores perueniant. Quod cùm adeò sit rationi consonum, neque à Concilio Tridentino, neque à Catholicis & pijssimis Regibus nostris credibile est fuisse penitus improbatum. Vnde quod à Regio Consilio circa Decanum prædictum Peruuiano est Proregi promoturo executionem iniunctum, ex notitia minùs exacta processisse putandum est, alicuius æmuli sinistra informatione recepta, à quibus gremium nullum eximium. Stet [Compendiaria resolutio.] ergo senes, dum vires suppetunt, assistere, & suo seruire debere in munere, & licet debilitatæ aliquantulùm illæ, si Præbendariorum paucitas id requirat. Nimis autem senes non se penitus debere ab assistendo subtrahere, quod quidem sine aliquo scandalo non stabit. Quando autem non interfuerint, condonandum ipsis, & sine vllo conscientiæ remorsu distributionibus frui, quas & sine illo poterunt compræbendarij remittere, neque ad functiones solitas obligare.

Licet autem Bonacina superiùs adductus [Bonacina vt faueat resolutioni præfatæ.] vti contrarius adducatur, ex eo tamen potest id, quod est à Nobis dictum, confirmari. Negat ille statutum fieri posse, quo non assistens iubiletur, addit tamen oppositam sententiam esse valde probabilem. Pro sua autem ex eo militat, quia sufficientem rationem se non videre ait, ob quam à residentia excusari debeant, dum adhuc vegeti & robustiores sunt, commodèque diuinis Officijs assistere, & ceteris exemplo præesse (forsitan præisse) possunt. Non esse autem eamdem rationem Beneficiariorum ac militum sæcularium, ex eo probat, quòd istis id lex permittit l. à muneribus. ff. de muneribus, vbi Seuerus Augustus ita decernit: illis autem non solùm id non permittitur, sed potuis lege Canonica contrarium vniuersaliter cauetur, & opposita consuetudo, non solùm præterita, sed futura reprobatur, de quo specialiter nu. 3. tum quia militibus sæcularis militiæ maior exceptionis concedendæ caussa subest: expedit enim hoc illis permittere, vt periculis vitæ amittendæ non deterreantur allecti spe immunitatis præmio perfruendi: Beneficiarij verò vitam periculo non exponunt residendo. Quæ quidem ex eo roborari potest, quod habet Puncto 5. nu. 3. vers. Rursus statutum, vbi ait non extare statutum tale, quod sciamus, nisi quod de Ecclesia Compostellana diximus, illud autem vt vim haberet, ad Sedem est Apostolicam recursus habitus: ergo signum est sine illius auctoritate fieri non posse.

Et hæc quidem pro confirmandis, quæ à [Non admittitur, dum nullam excipit ætatem.] Nobis sunt dicta, manifestè faciunt, cùm constet pro Indicis Præbendarijs fortiùs militare. Quòd autem ætatem nullam excipiat, non videtur admittendum: & quod de militia sæculari adduximus, suo non videtur robore destitutum. Licet enim in sæculari militia vitæ negotium agatur, & non in spirituali, aliquid tamen indulgendum huic illius exemplo, iuxta omnem est rationabilem æquitatem. Militi enim sæculari vacatio conceditur à quinquagesimo anno, pro quo Alexander ab Alexandro Lib. 1. Cap. 20. vbi multa Tiraquellus. Ergo quod Septuagenario quid [Quid de septuagenariis.]quam huiusmodi concedatur in spirituali militia, licet in ea vitæ periculum non appareat, æquissimum debet æstimari. Et ita ipse Bonacina suprà [Bonacina.] Puncto 2. num. 6. ita scribit: Quarto senex, qui ita senio confectus est, vt diuinis Officijs commodè interesse non poßit, quibus aliàs interesse consueuerat, quotidianas distributiones deberi: quamuis enim hic metaphoricè solùm, & non propriè & strictè loquendo, infirmus appelletur; nihilominùs negandum non est, quin hic saltem ob iustam & rationabilem corperis neceßitatem abesse dicatur, dum ita senio grauatus est, vt diuinis Officijs interesse non poßit, quales frequenter esse solent senes Septuagenarij; vt plurimum verò Octuagenarij, qui ob decrescentes corporis vires tot ærumnis & doloribus præmuntur, vt ipsorum vita dolorum plena iudicetur, iuxta illud Psalmi. 89. Dies annorum nostrorum in ipsis septuaginta anni: Si autem in potentatibus (id est robustioribus) Octuaginta anni: & ampliùs eorum labor & dolor. Sic ille adductis Hojeda, Menochio, Moneta, & P. Azor.

Addit autem id quod non videtur præ [Parùm consona illius doctrina.]fatis ritè conformari sic dicens: Quando autem Septuagenarij, alij ve senio confecti censeantur, legitimam habere absentiæ caussam ob senectutem iudicandum relinquitur iudicis arbitrio, vt benè Menochius, Hojeda, Moneta, & alij locis citatis. Hæc ille. Cùm enim sine propria infirmitate ipsa senectus ob incommoda, quæ secum affert, infirmitas censeatur, & ita septuagenarij frequenter impediti censeantur; non debet prætereà addi, vt le [Pro Septuagenarijs arguitur.]gitimè excusari queant, doloribus esse grauatos; si enim tales sint, nihil iam ætati conceditur, quandoquidem qui doloribus grauatus est, verè infirmatur, & infirmi etiamsi iuuenili in ætate versentur, legitimè ab assistentia in diuinis excusantur. Et in re quidem ista solus patiens senectutis molestias iudex esse, licet in caussa, potest, vnde credendum ipsi, qui dicere meritò potest se non posse assistere, quando ipsi benè visum fuerit, licet nihil noui patiatur incommodi, quia sufficit grauamen ætatis, cui continuata assistentia non potest non contrarium saluti aliquid importare: vnde sine mendacio responderi potest vt dictum est; quia sicut id possumus quod iure possumus, & id non possumus, quod iure non possumus: ita id possumus, quod commodè possumus, & id non possumus, quod commodè non possumus, sub quo sensu responsio procedit. Et ita Leander Tomo 6. Tract. 8. Quæst. 61. affirmans cum multis senio confectos ab assistentia excusari, Quæst. 62. cum multis declarat & probat senio confectos communiter esse septuagenarios. Et quidem ob senium excusantur ab obligatione ieiunij sexagenarij; in cuius receptissimæ opinionis fauorem addunt ita communiter excusari sexagenarios, qui scilicet sexagesimum annum agunt, nondum expletum: & etiam eo fauore potiri eos, etiamsi vegeti, & fortes sint, quia fallax est huiusmodi vigor & fortitudo. Ex quo conuincitur circa septuagenarios in casu, de quo agimus, multò id potiùs admittendum.

Non videtur autem accommodata regula, quàm pro Sene proponit P. Azor Tomo 2. [Regula pro senibus P. Azorij non congrua.] Lib. 2. Cap. 7. Quæs. 12. vbi ait tunc excusandum, & distributionibus fruiturum, cùm egressus domo, in Ecclesiam commodè ire non potest. Id siquidem & non seni concedendum: quid ergo commodi miseris senibus ætas prouecta conciliat? Præterquàm quòd etiamsi commodè ire in Ecclesiam possit, præsertim si domus sit eidem propinqua, in ipsa assistentia possunt incommoda persentiri, vt est compertum, si præsertim frigus ingruat, senum maximus inimicus, vnde etsi commodus aduentus, reditus non commodus esse potest. In quo quidem meam non ago caussam, nullo senum vtens priuilegio, neque illo ad præfata indigens, cùm Præbendarius non sim, sicut neque ad alia, licet octauum supra septuagesimum annum agam, cùm hæc mea scribo manu, sine authographi suffragio prælo transmittenda, pro quo summas quas possum Deo gratias ago, vsque in senectam & senium non derelinquit me, [Psal. 70. v. 18.] Dominus Deus meus, quod optabat ille, qui & meruit exaudiri vates Rex, & tamen ad annos dictos non peruenit, mortuus anno septuagesimo, aut vno vel altero amplius, pro quo P. Salianus Tomo 3. an. 3020. nu. 6. Peruenit tamen ad spiritualem annorum plenitudinem, vt vnus ex illis meos omnes superasse non dubius affirmassem, nisi Sacerdos fuissem, & per quinquaginta & quatuor annos altissimam Eucharistiæ victimam obtulissem, ex quo incomparabilis Deo gloria, & pro qua vixisse placet & viuere, vtinam dignè, vt cum Simeone veniam in Spiritu in templum, Ag [Lucæ 2.]num qui tollit peccata mundi & recepturus & & oblaturus, & cum eo pariter, Nunc dimittis feliciter cantaturus.

SECTIO XXXVIII.

De Constitutione Synodali circa tempus annuæ Confessionis & Communionis Ad dicta Tomo 2. Thesauri Tit. 12. Cap. 14.

ESt illa Cuscensis Synodi ordine 6. pro [Cuscensis Synodi Constitutio tempus obligationis extendens. Et quid contra illam faciat ex limitata Episcoporum potestate.] qua à viris doctis meritò dubitatum, quia Episcopi vtpotè inferiores Papæ, nequeunt statuta condere, quibus iure communi, cuius ipse est Auctor derogetur. Cùm ergo iuxta commune ius, vt habetur in Cap. Omnis vtriusque sexus, de pœnit. & remiss. tempus obligationis ad tempus Paschale quantùm ad Communionem attinet determinatum pro omnibus annis sit, & ratione illius tempus etiam Confessionis in ijs, qui mortale aliquod commiserunt, non videtur quomodo in præfata Synodo tantoperè potuerit extendi, vt à Septuagesima vsque ad Octauam festi Corporis Christi adimpletio præcepti prorogetur. Et de Confessione præsertim agitur, quia de Communione non ita prioribus illis temporibus circa Indos Pastoralis solicitudo militarit. Licet autem extensio prædicta non importet absolutam iuris Pontificij derogationem, sed tantùm modificationem, hæc etiam supra potestatem Episcoporum est, vt tenent Panormitanus in Apparatu de Electione. Franciscus Pauinus de Officio & potestate Capituli Sede vacante 1. p. q. 6. Col. finali Ioannes Faber §. Quod Principi, Instit. de iure natur. gent. & ciuili. Hieronymus Boteus de Synodo Episcopali. 3. p. ar. 1. Conclus. 8. nu. 41. & quamplurimi alij, quos adducit Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 93. nu. 29. & habetur expressum in Cap. Institutionis 25. q. 2. Clement. Ne Romani, de Elect. & alibi.

Nihilominùs Constitutionem dictam [Sed eam probat P. Menacho, & quædam pro illa.] non esse improbandam censuit P. Ioannes Perez Menacho Tractatu de Confeßione Cap. 2. Dub. 5. & probat Primò, quia sic est vsu receptum in toto Regno Peruuiano; nec esse credibile tot viros doctos & pios circa hoc errasse, dum sine scrupulo aliquo consuetudinem obseruandam consenserunt. Secundò, Quia in Concilio Prouinciali Limensi anni 1552. Parte 1. Cap. 22. ita est dispositum. Et licet Concilium Limense Tertium prius illud vt illegitimum reijciat, nihilominùs facultatem præbet, vt iuxta illud possit in regimine, sed sine obligatione, procedi. Item in Concilio 2. an. 1567. Parte 2. Tract. de Confeßione Indorum dicitur vt in Quadragesima confiteantur, vel tempore ab Episcopis designando: & Episcopus Cuscensis præteritus in suis Synodalibus constitutionem Concilij primi renouauit, de quo est dictum, virorum doctorum consilio, & erat satis doctus ipse; nec dici potest in omnibus dictis erratum; sed potiùs Constitutionem esse licitam, & valde licitè posse conformari. Pro cuius defensione arguit insuper.

In primis ex eo quod credat Clementem [Alia insuper.] VII. concessisse Indicis Prælatis, vt in his regionibus, vtpotè nouis, & in quibus opus erat ius commune non cum omni rigore seruari, quod [Concessio Clem. VII.] necessarium ipsis videretur disponerent ad conuenientem statum rerum Ecclesiasticarum, attentis Gentium indole & ingenio: qua facultate instructi illi, in Concilio 1. & 2. id, quod diximus, concedere potuerunt, & Episcopus Cuscensis eam amplecti in Synodo Diœcesana. Et quòd tale priuilegium extet (licet non appareat authentica concessio) colligitur ex Concilio 1. Limensi Cap. 19. vbi dicitur, quòd vtendo priuilegio Clementis VII. Indiarum Prælatis concesso matrimonium Indorum clandestinum irritatur, quod tunc ab Ecclesia nondum fuerat irritatum: neque id fecisset Concilium, nisi præfata gauderet potestate. Et licet dicant Consulendum Papam, ideò id accidit, quòd res, de qua agebatur, erat valde grauis, non ita alia, de qua in præsenti tractamus, & ita pro ea consultationem non fuisse necessariam iudicarunt. Et hæc probabilitas pro Constitutionis est satis defensione: licet ad illam de nouo faciendam necessarium sit dictum priuilegium peruidisse.

Deinde, quamuis iuxta ius commune [Nouum robur ex statuto per modum dispensationis.] nequeant Episcopi talem Constitutionem, aut aliam similem facere, est tamen certum apud Doctores posse statuere contra illud per modum dispensationis in casibus permissis, pro quo Boteus suprà num. 60. & notatur in Cap. At si Clerici, de iudicijs §. De adulterijs. Et quod ad pro [Cap. omnis vtriusque sexus de Confessione etiam loqui.]rogationem temporis pro Confessione spectat, videtur constare ex Cap. Omnis vtriusque Sexus, in quo ex Lateranensi Concilio habetur vt Communio prorogari possit ex consilio proprij Sacerdotis. Et quamuis de sola Communione videatur textus statuere, vt ibi tenet Butrius: contraria tamen sententia est communior, pro qua P. Henriquez lib. 1. de Pœnit. Cap. 4. num. 1. lit. g. in Commentario, & vsu recepto firmatur; nec non quia Communio, quæ magis est adscripta tempori potest differri, & ita potiori ratione Confessio, quæ non ita tempori adscripta est. Item, quia sicut pœna, quæ in prædicto Capite imponitur, supra Confessionem cadit, & Communionem omissam; ita Clausula, de qua loquimur supra vtrumque cadit. Ex quibus omnibus sequitur, quòd cùm Episcopus proprius Pastor sit, ex rationabili caussa possit pro Indis tempus prorogare. Rationabiles autem caussæ sunt, quæ à Concilio primo Limensi afferuntur. Cap. 72. scilicet eorum multitudinem, ministrorum penuriam; nec contemnenda illa est, Indos parùm commer ciorum & contractationum habere, & ita quamuis eorum Confessio plus aliquid differatur, in ea indulgentia non multùm esse periculi obliuionis peccatorum, vnde vsus talis totum per Regnum inualuit. Sic doctus ille Magister, circa quæ

Dico Primò. Constitutio dicta licita [Assertio 1. affirmans.] fuit, & licitè potuit sustineri. Probatur adductis fundamentis, quæ non leuia profectò sunt.

Dico Secundò. Priuilegio Clementis VII. [Assertio 2. Circa priuilegium Clement. VII.] non est multùm insistendum, de cuius tenore non constat, cum tamen de alio eiusdem luculenta habeatur mentio apud Fr. Ioannem Baptis. in Animaduersionibus pro Confessarijs Indorum fol. 125. pag. 2. & seqq. Prælatis Indiarum concesso die 30. Augusti 1530. in quo pro Episcopis nihil. Et licet P. Menacho, vt vidimus, affirmet à Concilio Limensi 3. reprobatum quidem fuisse primum, sed quæ ab eo sunt statuta pro bono regimine commendata: reuerà tamen de huiusmodi commendatione nihil apud illud, vt videri potest Act. 2. Cap. 1. vbi sic dicitur: Quæcumque igitur in [Concilium Limense 3. pro nulla primi auctoritate.] prima Limensi Congregatione anno à salute mundi millesimo quingentesimo quinquagesimo secundo acta decretaque sunt, quia in ijs, & legitima auctoritas, desideratur, & pleraque meliùs posteà disposita sunt, nullam de cetero, siue in tota Prouincia, siue in hac Diœcesi obligandi vim habeant. Sic Concilium, & prætereà nihil. Et quidem modus procedendi in Congregatione dicta, quo nomine, & non Concilij compellandam censuit tertium limense Concilium, satis ostendit non multum supra ordinariam in Congregatis fuisse doctrinæ, & ita de applicatione priuilegia ad ea, quæ sunt ab ipsa disposita, potuit dubitari. Ex quo etiam ortum ducere potuit consuetudo, quæ vt legitima euadat, cum aliàs rationabilis appareat, non exigit exordia firmiora, cùm ex actibus etiam contra legem elicitis soleat incipere, & tandem roborari, iuxta receptissimam in hac materia doctrinam.

Dico Tertiò. Licet ratione dicti priui [Assertio 3. De nouo posse Constitutionem fieri.]legij nequeat conuenienter quidquam contra ius commune constitui, iuxta dicta ab Auctore præfato. num. 414. absolutè tamen affirmari potest de nouo Constitutionem huiusmodi potuisse, & posse, id rerum statu exigente, constitui. Id probo. Nam statutum per modum dispensationis absolutè fieri potest, iuxta dicta: ergo quæ pro licita statuti effectione militant, non debent ad præteritum coarctari. Hinc videtur fieri posse, vt tempus à Septuagesima vsque ad Octauam Corporis Christi concessum aliter disponatur: videlicet, vt à Quinquagesima incipiat, & post Octauam dictam aliquantulum protrahatur. Tempus siquidem Septuagesimæ minùs accommodatum est, vt in eo sperari possit Indos ad Confessionem accessuros. Quinquagesima autem opportunior ob Iubileum quadraginta horarum. Post Octauam autem conueniens videtur, quod Octauam aliam attingat, scilicet Festi SS. Apostolorum Petri & Pauli: licet enim aliquando Festum istud infra Octauam Corporis Christi contingat incidere, id tamen rarius est, & multoties plus spatij ab Octaua Corporis Christi vsque ad Octauam aliam excurrit, quàm sit illud, quod à Septuagesima vsque ad Quinquagesimam intercedit. [Assertio 4.]

Dico Quartò. Ex dictis circa potestatem statuendi per modum dispensationis non est ita philosophandum, vt ad quæcumque, ad quæ se potest Pontificia potestas extendere, Episcopalis potendatur. Pro quo doctè & prudenter P. Angelus Verricelli Tractatu de Apostolicis Mißionibus Quæst. 127. & 128. & in priori num. 16. ait Episcopum non potuisse nec licitè nec validè irritare matrimonium clandestinum, quia cùm agatur de validitate Sacramenti, concernit statum totius Ecclesiæ, circa quem nequit ille disponere, pro quo adducit Nauarrum, & PP. Suarez, Salas, Coninck, Layman, & Castro Palaum. Ex quo apparet id, quod in Concilio seu Congregatione. 1. limensi de clandestino fuit matrimonio dispositum, minimè fuisse iuri & rationi conforme, nisi quatenus in matrimonijs talibus aliquid interuenisse deprehensum est, quod esset substantiæ huius contractus manifestè contrarium. Sed tunc non erat opus priuilegio Clementis vti, nec Sedem Apostolicam consuluisse. Et quidem dum consulendam Congregati censuerunt, de suæ dispositionis videntur validitate dubitasse, etiamsi virtute priuilegij præfati processerint: in dubio autem non potuerunt matrimonia clandestina, in quibus nihil contra substantiam contractus deprehensum fuerat, irritare. Et vt ab Ecclesia irritari possent, magna quidem deliberatio præcessit, pluribus talem negantibus potestatem, vt videri potest apud P. Thomam Sancium lib. 3. de Matrim. Disput. 4. n. 1. cùm tamen de matrimonijs tantùm futuris, & non de iam contractis ageretur; ad quæ irritanda nullam in se Ecclesia agnouit potestatem. Vnde cùm Sacra Concilij Congregatio sic fuisset interrogata: Quid faciendum cum ijs, qui post contractum clandestinum matrimonium, idque siue ante Concilium, siue post, Decreto tamen hoc non publicato, auctoritate imprudentis Episcopi, aut ignorantis Parochi separati fuerunt, & posteà cum alijs publicè contraxerint, neque iam sine grauißimo scandalo separari possunt? Respondit an. 1588. vt extat apud Barbosam ibi: Ad Tertium primum matrimonium esse validum, ideôque in eos, qui primo spreto ad Secundum conuolarunt, statuendum prout à iure disponitur. Sic Congregatio, vbi de imprudentia Episcopi separantis constat, vt non immeritò existimare possit quis declarationem dictam cum sua interrogatione posse casui, de quo agimus, adaptari. Sed aliquid indulgendum priscis illis temporibus, in quibus arma potiùs, quàm litteraria certamina à strennis militibus tractabantur.

SECTIO XXXIX.

Circa pœnitentias Jndis imponendas vtilis doctrina, quæ & pro alijs etiam esse talis potest.

VIri aliqui docti circa hoc benignè [Virorum doctorum circa pœnitentias benigna iudicia.] philosophari Indorum Indole probè perpensa. Aiunt ergo quod licet Indus grauissima sit Confessus peccata possunt ipsi pœnitentiæ leues imponi, quia graues efficere nequeunt, neque præseruationi seruientes. Et licet possint, non tamen efficient, quia quod ad satisfactionem attinet, vix apprehendunt; vel si apprehendunt, ex natiua fragilitate, & rusticitate non curant adimplere. Sic communiter Doctores, vt videri potest apud P. Henriquez Lib. 5. Cap. 20. §. 5. lit. Q. S. Antoninus 3. p. tit. 17. Cap. 20. in principio citans D. Thomam & Hostiensem asserit, quando timetur pœnitentem non impleturum pœnitentiam posse illi Orationis Dominicæ, & salutationis Angelicæ recitationem iniungi, aut quid simile. Venerabilis P. Didacus Aluarez de Paz Præcepto 2. Cap. 4. q. 12. in Manuss. affirmat leues posse pœnitentias imponi, talesque, vt eas adimplere possint antequàm ab Ecclesia egrediantur. Et P. Thomas Sancius in Manuss. etiam de Confeßione Dub. 183. Conclus. 11. Siluestrum allegans Confeßio. 3. q. 12. & Nauarrum Cap. 26. n. 30. asserit posse Orationem Dominicam præcipi, quando suspicatur Confessarius pœnitentem horrore grauis pœnitentiæ à Sacramenti frequentatione remouendum. Si tamen Indus sit capax, & speretur pœnitentiam impleturus, grauior est ei imponenda iuxta peccatorum grauitatem, & secus faciens Confessarius, malè aget, vt colligitur ex Concilio Tridentino Seßione 14. Cap. 8. & tradunt, Doctores omnes.

Si verò Indus ægrotet, & in extremis [Quid circa ægrotantes.] sit, dolorum, quos patitur, tolerantia, ei pro satisfactione imponenda est, & quidquid in ea pœnale occurrerit, aut quod aliquoties nomen IESVS repetat, vel actus contritionis eliciat, aut Dominicam dicat orationem antequàm absoluatur, ne abeunte Confessario id obliuioni tradat. Quòd si non adeò periculosè decumbat, & non obliturus credatur, alia potest satisfactio imponi post adeptam sanitatem adimplenda; si verò obliturum suadeant coniecturæ, superaddendum nihil, iuxta communem Doctorum sensum, ex quibus aliqui asserunt teneri Confessarium ad ita fa [& sanos, sed rudos.]ciendum. Sano autem, sed rudi iniungendum vt Missam audiat, aut plusquàm vnam, antequàm ab Ecclesia egrediatur, aut orationem aliquam recitet ex ijs, quas scierit, altaria visitet quædam; & quòd ad Missas attinet, etiamsi dies festus sit, & ex ijs, in quibus Indi ad eam audiendam obligantur: ieiunia autem, aut difficilia quæpiam, neutiquàm imponenda. Quia vero nonnulli de more habere solent publicam flagellationem in hebdomada sancta assumere, ea illis pro satisfactione potest conuenienter imponi; sicut & quidquid boni egerint, aut mali sustinuerint, quidquid illud valere potuerit.

Confratribus autem & deuotis plus est [Pro capacioribus.] pro satisfactione imponendum, quàm rudibus, licet minora peccata habeant, quia capaciores sunt, & ita iniungi possunt Rosaria, Missarum auditiones, verberationes, quia talia ipsis in vsu. Et aliquibus frequentiùs confitentibus, & non mortalia, conuenientius videtur, vt Rosarium aut verberatio imponatur, quàm vt aliquot Orationes Dominicas, aut Salutationes Angelicas recitent, nam Rosarium plus est meritorium, & aliorum obliuisci solent, & oportet eos instrui, vt cùm pœnitentiam sibi impositam non impleuerunt, peccatum eatenus commissum confiteantur. Sic viri & pij & docti, quod mihi opportunum hoc loco visum est, vt Indorum spirituali saluti, pro quibus voluminum multiplicatione sudauimus, vt possumus, consulamus.

Circa quæcum veneratione antiquitatis [Adduntur vtilia quædam, & primò de Indulgentijs.] eruditæ suscepta addendum aliquid, quod & vsui possit deseruire. Et in primis, Indulgentiarum beneficio multùm posse de satisfactionum obligatione suppleri, si videlicet Indis quædam imponantur facilia ante recessum à Confessarij pedibus adimplenda. Et mihi quidem satis visa vtilis illa, quæ cùm plenaria sit, facili potest negotio post absolutionem obtineri, scilicet celebri Virginis elogio recitato, Aue Filia Dei Patris, Aue Mater Dei Filij, Aue Sponsa Spiritus sancti, Aue Templum sanctißimæ Trinitatis, cum Oratione Dominica, & Angelica salutatione, præeundo in recitatione rudi pœnitenti: quo fiet vt & ille, & pariter Confessarius thesauro inæstimabili patiantur. De quo ita scribit P. Balinghem in Kalendario Virginis die 27. Februarij: Quæ & eadem (scilicet Oratio) visitur in æde D. V. M. Lauretanæ aureis exorata characteribus in tabella appensa prope ianuam Sacrarij eiusdem sanctæ ædis: Aue Filia &c. Pater noster, Aue MARIA. Indulgentia plenaria toties quoties. Sic ille, de quo & Nos alibi: sed sunt hæc ex ijs, quæ decies repetita placebunt. Iniungi etiam poterit vt aliquoties dulcissima Iesv, & Mariæ nomina cum eorum inuocatione proferantur, cui piæ prolationi suæ etiam sunt Indulgentiæ concessæ. Dixi autem post absolutionem prædicta facienda, quia tunc certius est in statu pœnitentem constitui, in quo nihil sit, quod lucro Indulgentiæ possit obstare, gratiæ inquam per absolutionem obtentæ, pro quo [Notanda doctrina satisfactionem per Indulgentiam, & sine illa.] sola attritio minimè suffectura. Quamuis dici possit, etiamsi in statu peccati ante absolutionem existens, Indulgentiam non obtineat per opus pro satisfactione à Confessario imperatum, absolutione obtenta Indulgentiam obtineri, quia eo animo & à Confessario præcipitur, & à pœnitente tale opus exercetur, & ita moraliter factum in statu gratiæ reputatur. Sicut quodlibet aliud opus, cui Indulgentia adnexa non sit, ante absolutionem ex præscripto Confessarij executioni mandatum, vim satisfactoriam non tunc exercet, si in statu gratiæ pœnitens non sit, sed post absolutionem. Immò etiamsi in statu gratiæ versetur, idem dicendum est, quia operi secundùm se spectato non is valor pro satisfactione respondet, quem post absolutionem obtinet, aut in ordine ad illam: nisi Indulgentia plenaria sit, quæ ante absolutionem obtenta, eo quòd operi secundùm se sumpto sit concessa: tunc enim nihil per absolutionem distinctum obtinebitur, cùm sit plena peccatorum remissio quoad culpam & pœnam comparata. Quomodo autem absolutionis verba verificari possint, quæstio est Theologis vt ritè circa illam sentientibus relinquenda.

Cùm etiam Indis, nec semper annuenti [De vsu Cruciatæ circa satisfactionem.]bus, Bulla soleat Cruciatæ distribui, illius est vsus tunc maximè cùm confitentur, adhibendus. Constat semel in vita, & etiam in morte posse plenariam absolutionem impendi. Quod si iam impensa, restat visitatio altarium, quæ aut plenaria, aut magna profectò est, de quo dictum Tomo 1. Tit. 5. Cap. 28. Difficult. 3. Quia vero Indi non facilè poterunt eorum, quæ ad Indulgentiam istam spectant, capaces reddi, instruendi illi vt orent pro eo, pro quo Deus iubet orari ad consequendam indulgentiam peccatorum: hoc enim snfficere non videtur posse prudenter dubitari: siquidem intentum Pontificis in Bullæ concessione eo tendit, vt oratio fini concessionis congruat, & qui orat, id possit obtineri: Atqui orans confuso illo modo, verè orat, & talis oratio ad impetrandum potest esse sufficiens: ergo & pro Indulgentia etiam obtinenda. Sic cum Sacerdos in Missa ait Oremus, & Orate fratres, fideles admonitioni huiusmodi satis faciunt, dum in oratione intentionem suam Sacerdotis intentioni conformant, qua & impetrare possunt, neque enim illi de speciali Sacerdotis intentione peculiarem notitiam assequuntur, immò multi neque de generali illa, quæ nomine Ecclesiæ sacrificanti debet in promptu esse. Et hoc quidem pro Æthiopibus, & alijs obseruandum consimilis ruditatis, quorum vbique copia non parua.

Henriquez adductus n. 419. satis quidem [P. Henriq. obseruatione dignum documentum pro pœnitentijs.] & doctè & benignè caussa in præsenti locutus modum Confessario seruandum ostendens, vt suauius fiat iugum Confeßionis, atque ita deberet, cùm habeat officium non tantum iudicis in vindictam & compensationem peccati, sed pij medici, aduocati, & parentis spiritualis, & prudens circa infirmos & delicatos accommodare debet opera potiùs personæ, quàm culpis, habita vtriusque ratione. Sic ibi. Et. n. 6. addit pro infirmis congruam pœnitentiam esse percussionem pectoris. Cuius & illa est memoranda sententia in Glossa Lit. Z. Quare vt imbecillibus corpore, ita imbecillibus animo debet condescendere. Pro quo & Nauarrus Cap. 26. nu. 18. & 21. Cùm ergo Indi & similes, quantùm ad negotium præsens infirmi & delicati filij sint, magna sunt cum benignitate tractandi, sicut cum infirmis agendum esse Doctores communiter censent, spiritualis enim infirmitatis non minus quàm corporalis habenda ratio.

Vbi obijciat fortè quispiam homines hu [Obiectio ex longissimo Purgatorio, si pœnitentiæ congruæ non imponantur.]iusmodi oneratos peccatis, & nulla ferè pro illis satisfactione secuta, si salutem æternam contingat assequi longissima per spatia in Purgatorio detinendos, cùm sciamus aliquos pro venialibus quibusdam non exiguum per spatium fuisse detentos, & ita conuenientius apparere, vt graues illis pœnitentiæ à Confessarijs imponantur. Ad quod dico ita quidem futurum, si pœnitentiæ proportionatæ peccatis possent de præfatis verosimili coniectura sperari. Dum autem id non habetur, melius est illis vt salui fiant, sic tamen quasi per ignem, vt Apostolus loquitur, 1. Cor. 3. v. 15. suscepto inquam pœnitentiæ Sacramento, licet in satisfactione, quæ illius pars est tantùm integralis, inuenti sint minùs habentes. Nec credendum illis diuinam defuturam pietatem, pro qua pignus illud suæ irrefragabilis veritatis Sap. 6. v. 7. Exiguo conceditur misericordia: [Sap. 6. v. 7.] potentes autem potenter tormenta patientur. Et quis ita vt Indus exiguus? Ad diuinam ergo prouidentiam spectat, vt quæ ad eos spectant vltricibus flammis immersos misericorditer disponantur. Dogma inter verosimilia Theologicum est Deum remunerari vltra condignum, & citra condignum punire: quod quidem ad pœnas etiam in Purgatorio sua peccata luentium videtur etiam adsciscendum: quo generali succursu, & Ecclesiæ suffragijs, meliorem, quàm culpæ videantur admittere, possumus sortem polliceri.

SECTIO XL.

Circa asportationem rerum Indicarum in diuersa loca, ab eo, qui est per legem designatus.

HIspali domus est, quæ Contracta [Ordinationes pro eo, de quo titulus, sed non obsernatæ.]tionis dicitur, in quam iuxta Regias Ordinationes, de quibus Heuia in Curia Philippica Tomo 2. Lib. 3. Cap. 11. num. 11. deferri recta via debent aurum, argentum, vniones, gemmæ, quæ ex Indijs asportantur, siue ad Regem spectent, siue ad priuatos, sub pœna amissionis omnium, si quis secus fecerit, Regio applicandorum Fisco, si eorum dominus sit; vel si alterius, valoris eorum soluendi, simili applicatione. Ita scriptum, & quod ad pœnas attinet, etiam obseruatum: sed eorum seueritate non deterriti Mercatores, nil solicitius accurant, quàm vt domum præfatam declinent, naufragium in ea facturi. Sic enim præcedentium temporum coëgit aduersitas, vt quæ in domum dictam intrabant, ad suos dominos cum diminutione redirent; cui generali incommodo cæptum est adhiberi remedium Indulto, de quo actum à Nobis Parte 4. nu. 107. & seqq. quod vtinam felix faustumque sit.

Et rebus quidem iuxta priorem illum sta [Ex cessatione fundamenti obligationis ex parte Regis.]tum, quem diximus, se habentibus, sine vllo scrupulo poterant Mercatores Indici, & quicumque alij, sibi consulere, contractationis domum infaustum penitus portum declinantes, suo quidem periculo, quod tamen minus eo reputabant, quod ex Contractationis carcere subire cogebantur. Ordinationes namque Regiæ pro conscientiæ foro non vrgebant, quandoquidem, vt de pœnalium legum obligatione, & vectigalium iure non agamus, sub ea illæ suppositione procedunt, quæ penitus deficit, scilicet quidquid in domum Contractationis infertur, integrè inferentibus redhibendum: quod cum non ita accidat, cessat penitus obligatio, secundùm communem Doctorum sensum, & est pro eo, quod gabella dicitur ad specialem aliquem effectum destinata, quo finito illius cessat obligatio, sicut & in assissio, iuxta dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 3. nu. 103. & 104. imponitur enim sub certa suppositione, qua cessante, extinguitur onus solutionis.

Est autem circa hoc obseruandum discri [Est tamen illa pro commercio cum extraneis.]men: nam qui aurum & argentum à Contractationis domo subducit, cum illis intra regnum commercium exercet, aut extra illud, & resolutio præfata circa prius decurrit, pro quo noua non est difficultas: in altero autem esse illa, & profectò non leuis potest: nam ex eo magna in Hispaniæ Coronam creantur incommoda, quia dicere cum Propheta possumus: Inimici eius locupletati sunt Thren. 1. v. 5. Id quod & in Dei, eius Ecclesiæ ini [Phren. 1. v. 5.]micis verissimum infelix experientia demonstrauit, locupletatis hæreticis fructibus Indiarum. In Bulla Cœnæ extat Excommunicatio Ordine 7. [Excommunicatio 7. Bullæ Chinæ, cum opportuna expositione.] contra eos, qui ad Ecclesiæ hostes, aut hæreticos deferunt arma offensiua, aut defensiua, aut belli apparatum &c. vbi & pecunias comprehensas communis est Scriptorum sensus, seu nomine metallorum veniant, seu verbis illis, Aliaque huiusmodi, quibus Christianos impugnant; aut generali illa clausula: Illisque ad id auxilium, consilium, vel fauorem præstant. Vt videri potest apud Leandrum à SS. Sacram. Tomo 4. Tract. 3. Disput. 7. Quæst. 36. Vbi quidem Pontifices nouum ius non statuunt, & præcepto suo illa reddunt illicita, quæ eo sublato licita prorsus haberentur. Sed grauitate peccati supposita excommunicationis fulmen iaculatur. Manifestum siquidem est, iure naturæ attento, iniquissimum esse locupletare inimicos, ex qua locupletatione ingentia possint damna pertimeri. Id quod in casibus alijs Bullæ videre licet; sunt enim grauissima ex se crimina, vt percurrenti constabit. Ex quo id habemus, quod casui præsenti subseruit, cùm sit certissimum Ecclesiæ pariter & nostros inimicos diuitijs locupletatos, quas Indiæ profundunt, ex quo & id possit timeri, quod ex parte iam visum, & in Propheta id deplorante præcedit: Facti sunt hostes eius in capite: qui profectò sub pedibus esse debuissent.

Quomodò autem hac veritate constante, [Fædera cum hæreticis vt stet fuisse constituta nuper.] licita censeri potuerit cum hæreticis contractatio, pro qua nuper fædera constituta, ipsi viderint, qui fæderum talium auctores, Consiliarij, aut promotores extiterunt. Quod quidem apud nos damna hostilitatum expertos non libenter exceptum, quia sic eos contra nos reddimus fortiores. Pro quo vna illa esse ratio potest, minus malum iuxta præsentem statum eligi, vt maius euitetur. Hac ex caussa excusant graues Scriptores eos, quiex metu mortis, aut grauis alterius damni, præfata tradere compelluntur: vt videri potest apud P. Azor Lib. 8. Cap. 23. Quæs. 13. vbi ita scribit: Prætereà non [Excusatio ratione maioris damni. Pro quo ex adducta excommunicatione argumentum.] comprehenduntur, si qui fame, vel vi compulsi, arma, aliasve res prohibitas venderent Saracenis: vel qui, sæuiente bello, se dederent Turcis, aut Saracenis, ne vnà cum suis armis perirent: vel si qui depositis, relictisve armis fugerent, salutis & libertatis caussa. Sic ille, reddens statim rationem, sic locutus: Nam, vt aliàs docuimus, leges humanæ hominum conscientias minimè obstringunt & tenent, cum probabili vitæ, aut libertatis discrimine. Quæ quidem non videtur nuper à No [Stare id posse etiamsi sit præceptum naturale.]bis propositæ assertioni conformis, de naturali circa hoc præcepto: quod quidem stare potest cum excusatione præfata, quia aliqua talia sunt, quæ cum certa modificatione procedunt. Sic enim præceptum naturale est de honorandis parentibus, honore ad ea se extendente, quæ Doctores tradunt: & tamen vt non semper vrgeat, & modus in eo seruandus sit, qui sit filio fauorabilis, exploratæ veritatis est: vnde ex metu mortis aut libertatis, aut etiam minoris damni, ab eo potest excusari. Idem est in præcepto restitutionis, & in alijs, quæ mediocriter Theologus nequit ignorare. Videantur alij apud citatum Leandrum suprà Quæst. 16. Pro quo hæc satis.

SECTIO XXXXI.

Propositiones quædam absurdæ circa Indos cum earum censuris.

PROPOSITIO PRIMA.

FVit, qui dixerit Indos, ad quos præ [Error in fide Indos infideles non perire.]dicatio Euangelij nondum peruenit, non perire. Circa quam viri docti meritò iudicarunt esse errorem in fide, quia æterna salus nequit sine fide à quoquam obtineri: quod à Concilio Tridentino ita definitum iuxta Scrip [Concilium Trident.]turæ Sacræ manifestam doctrinam Seßione 6. Cap. 8. vbi sic habetur: Cùm verò Apostolus dicit (Rom. 4.) iustificari hominem per fidem, & gratis, ea verba in eo sensu accipienda sunt, quem perpetuus Ecclesiæ Catholicæ consensus tenuit & expreßit, vt scilicet per fidem ideò iustificari dicantur, quia fides est humanæ salutis initium, fundamentum, & radix omnis iustificationis, sine qua impoßibile est placere Deo, & ad filiorum eius consortium peruenire (Hebr. 11. v. 6.). Quod autem in patrocinium præfati erroris adduci potuit ex illis Christi verbis Ioan. 15. v. 22. Si non venissem, & locutus fuissem eis, peccatum non haberent: nunc autem ex [Ioan. 15. v. 22. & 23.]cusationem non habent de peccato suo: nullius momenti est, quia de peccato infidelitatis est sermo, iuxta communem Patrum, & Sacrorum interpretum expositionem; sicut & de peccato odij Iudæorum in Christum, præsertim Scribarum & Pharisæorum, de quibus id præsertim videtur accipiendum, pro quo & sequitur statim: Qui me odit, & Patrem meum odit v. 23. Sicut & de peccato inuidiæ, iræ, blasphemiæ, & aliorum.

Circa censuram autem prædictam, quòd [An error tantum & non hæresis.] scilicet assertio præfata sit error in fide, dubitari potest an mens ita iudicantis fuerit, vt non sit aperta hæresis, sed minùs aliquid, iuxta communem Theologorum sensum, qui errorem ab hæresi diuersum arbitrantur, de quo & à me dictum Tomo 1. Problematum in Prolusione Apologetica nu. 288. & videri alicui posset sic dicendum iuxta eorum sententiam, qui existimant definitiones Concilij, pro quibus non est formatus Canon, non eamdem vim habere ac illæ, pro quibus Canones extant, & ita contra priores sentientes non esse hæreticos in toto rigore, sed errantes in fide: cùm enim anathema in alios dicitur, hæretici manifestissimè declarantur. In casu autem nostro pro definitione prædicta circa necessitatem fidei non est formatus Canon. & licet in margine citatur Canon. 9. reuerà non apparet in eo verita [Canon Concilij Trid.]tis propositæ confirmatio, sic enim ille: Si quis dixerit sola fide impium iustificari, ita vt intelligat nihil aliud requiri, quod ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, & nulla ex parte necesse esse eum suæ voluntatis motu præparari atque disponi: anathema sit. Sic ibi. Et in margine citantur Cap. 1. & 2. & de 8. nihil.

Sed videtur proculdubio dicendum ma [Esse hæresim.]mifestam esse hæresim, quia ex Scriptura id habetur compertum, & pro eo non solùm citatis locis, sed alibi etiam militat Apostolus præsertim Cap. 10. ad Romanos; quando enim ita est, non est opus Canone id ampliùs declarante. Et in præfato id haberi ex eo ostenditur, quòd anathema dicitur in eum, qui solam fidem dixerit ad iustificationem esse necessariam: ergo iuxta Concilium & fides, & prætereà aliquid ad iustificationem, & consequenter ad vitæ æternæ consecutionem necessarium est: vbi euidenter supponitur fidem esse necessariam: qua cùm careant infideles, neque iustificationem, neque illius fructum, vitam inquam æternam possunt obtinere.

Pro eôdem apertissimè facit id, quod in [Ex necessitate Baptismi demonstratur.] eodem Concilio habetur Cap. 4. citatæ Sessionis dictæ, in qua sic dicitur: In statum gratiæ, & adoptionis filiorum Dei, per secundum Adam IESVM Christum, Saluatorem nostrum: quæ quidem translatio post Euangelium promulgatum, sine lauacro regenerationis, aut eius voto fieri non potest, sicut scriptum est: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, & Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Ioan. 3. v. 5. Vbi dici nequit pro hoc non extare Canonem: nam licet in dicta Sessione non extat, quia in illa de Baptismo in speciali non agitur, extat tamen Seßione 7. quæ est de illo, & ordine quintus, tenoris sequentis. Si quis dixerit Baptismum liberum esse, hoc est, non necessarium ad sa [Canon. Concilij Trident.]lutem, anathema sit. Sic Concilium. Vt non videatur de hoc posse dubitari, etiamsi dicamus opinionem dictam de formatis Canonibus ad vsum S. Tribunalis posse aliquantulùm deseruire, quod, vt credo, praxis numquàm comprobabit, cùm definitiones Conciliorum, & specialiter Tridentini, communiter vt fidei dogmata recipiantur. Et vt aliquantulum probabilitatis modus ille dicendi habeat, oppositum S. Tribunalis iudicibus licebit, & expediet amplecti, cùm ad tuendam fidei puritatem conuenientior habeatur.

PROPOSITIO II.

FVit & alius, qui de Indis, (& idem de [Gentiles in iudicio vt sint comparituri.] de Gentilibus alijs) asseruit in die extremi iudicij ad illud non aduocandos, quia neque iudicandi tunc, cùm sint iam alias iudicati, iuxta illud Christi Ioan. 3. v. 18. Qui autem non credit, [Ioan. 3. v. 18.] iam iudicatus est. Cui assertioni congruum posse assignari sensum docti aliqui censuerunt: vt scilicet Gentiles iudicandi non sint iudicio discussionis, licet sint iudicandi iudicio condemnationis, iuxta distinctionem, de qua Scholastici in 4. dict. 47. & de qua specialiùs P. Suarez Tomo 2. in 3. p. Disputat. 57. Sect. 5. vbi manifestè ostendit circa infideles etiam futuram discussionem, seu disceptationem, quæ solet in caussis criminalibus ante sententiam præcedere, dum reus arguitur, & conuincitur, vt sententiam se mereri suis condignam delictis non possit non plenè conuictus iudicare. Siue autem hoc iuxta explicationem dictam, siue iuxta aliam apud Catholicos Scriptores extantem, expediatur, nihil profectò est in eo, quod negotium possit facessere, si constet præfatam propositionem proferentem nihil aliud significare voluisse. Licet autem Christi [Expositio verborum Christi.] verba diuersimodè ab Interpretibus exponantur, illa satis dilucida & facilis videtur expositio, vt dicamus intelligenda illa iuxta ea quæ præcesserant, scilicet, Qui credit in eum, non iudicatur, id est, non condemnatur: cùm ergo additur, Qui autem non credit, iam iudicatus est, in eodem sensu accipiendum, vt scilicet iudicatus idem ac condemnatus sit, in Dei scilicet reprobatione, vt præclarè D. Augustinus Tract. 12. in Ioannem, vbi ita [D. August.] scribit: Quod addit: Iam, inquit, iudicatus est: nondum apparuit iudicium, & iam factum est iudicium. Nouit enim Dominus qui sunt eius: nouit qui permaneant ad coronam, qui permaneant ad flammam &c. vnde non immeritò P. Maldonatus cir [P. Maldon.]ca præsentem locum adducta distinctione præfata de iudicio discussionis & condemnationis sic subdit: Quæ distinctio, si benè hic locus intelligatur, necessariu non erat. Sic ille.

Sed aliud videtur propositionis auctor [Absurdus Propositionis sensus.] indicare voluisse, scilicet infideles non esse cum alijs ad extremum iudicium aduocandos: cùm enim eo ipso quòd infideles sint, & more infidelium vixerint, iam iudicati sint, non est cur debeant ad iudicium cum fidelibus aduocari. Contra quod varia Sacræ scripturæ testimonia producuntur, scilicet Matth. 25. v. 31. & 32. Cùm au [Matth. 25. v. 31. & 32.]tem venerit Filius hominis in maiestate sua, & omnes Angeli cum eo, tunc sedebit super Sedem maiestatis suæ: & congregabuntur ad eum omnes gentes. 2. Cor. 5. v. 10. Omnes nos manifestari oportet ante [2. Cor. 5. v. 10.] Tribunal Christi, vt referat vnusquisque propria corporis, prout geßit, siue bonum, siue malum. Roman, 14. v. 11. Omnes enim stabimus ante Tribunal Chri [Rom. 14. v. 11.]sti: Scriptum est enim: Viuo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu: & omnis lingua confitebitur Deo. (Isaiæ 45. v. 23.) Apocalip. 20. [Isa. 45. v. 23.] v. 10. & 11. & vidi thronum magnum candidum, & sedentem super eum, à cuius conspectu fugit terra & cælum, & locus non est inuentus eis. Et vidi mortuos, magnos & pusillos, stantes in conspectu throni, & libri aperti sunt &c. Lucæ 10. v. 14. Verumtamen Tyro & Sidoni remißius erit in iudicio, quàm vobis. Ioan. 19. v. 37. & iterum alia scriptura dicit (Zachar. 12. v. 10.) Videbunt in quem transfixe [Zachar. v. 10.]runt.

Propter hæc assertio dicta iudicata est [Et illius censuræ.] temeraria & erronea. Primum, quia est contra omnes Doctores Scholasticos in 4. dist. 47. ex quibus D. Bonauentura, Supplementum Gabrielis, Durandus, Palacius, Sotus & D. Thomas in Additionibus ad 3. p. q. 89. arti. 5. Secundum autem propter aperta scripturæ loca, & adductis addendus alius ex Ioel. 3. v. 1. Congregabo omnes gentes, [Ioel. 3. v. 1.] & deducam eas in vallem Iosaphat, & disceptabo cum eis. Pro quo & voces Ecclesiæ illæ: Tuba mirum spargens sonum, Per sepulchra regionum. Coget omnes ante thronum. Liber scriptus proferetur, In quo totum continetur, Vnde mundus iudicetur. Vbi obijci potest generalitatem locutionis non vrgere, vt tamquàm fidei dogma admitti debeat, quia quæstio problematica est an paruuli, qui scilicet nullum actuale habuere peccatum, sint in iudicio congregandi, licet enim sint multi, qui affirment, quos adducit & sequitur P. Suarez Disput. 57. citata Sect. 6. sed obiectio non vrget, quia cùm de comparitione in iudicio agitur, de ijs expressè procedit scripturæ sacræ attestatio, qui actuale habuere peccatum, vt ex allatis potest euidenter comprobari. Et ita P. Suarez suprà Sect. 5. in principio affirmat hoc esse certissimum, quia videlicet dogma est ad fidem spectans, cùm pro eo scriptura sacra adeò manifestis militet testimonijs: vbi discrimen illud ex Canonibus adiectis Decretis locum non habet, cùm [Erronea quatenus hæretica.] de Conciliorum auctoritate non agamus. Et ita quòd erronea sit iudicata præfata assertio, ita accipiendum est, vt error non sumatur iuxta subtilem illam distinctionem à Theologis frequenter vsurpatam, sed quatenus error in fide, illi oppositam importat falsitatem, vnde nequit cum illa constare. Quo pacto locutum Concilium Tri [Concilium Trident.]dentinum Seßione 6. in Proæmio sic dicens: Cùm hoc tempore, non sine multarum animarum iactura, & graui Ecclesiasticæ veritatis detrimento, erronea quædam disseminata sit de iustificatione doctrina &c. Vbi erronea doctrina pro hæretica vsurpata, cùm constet plures in ea hæreses Nouatores miscuisse.

Sed videtur mitiùs cum prolatore præ [Quid obstet censuræ ex Scriptoribus fauentibus.]dictæ assertionis agendum, iuxta ea quæ ex varijs Auctoribus habet P. Maldonatus num. 32. Nam Origenes & Euthymius existimant solos congregandos esse Christianos, quia ceteri iam iudicati sunt. Id quod etiam Beda videtur sentire, dum infideles non esse iudicandos arbitratur. Sed doctus Pater eorum recensitis placitis sic subdit: Scriptura vbique omnes homines staturos esse dicit ante tribunal Christi &c. Censet ergo illius standum auctoritati, nec curandum de vnius aut alterius eidem non consono prorsus asserto. Et Venerabilis quidem Beda de iudicio discussionis potest explicari, in quo alios consentientes habet; & licet minùs sit verosimilis explicatio, ob auctoritatem eam amplectentium nequit cum censuræ Theologicæ inustione reprobari; pro qua P. Valentia Tomo 4. Disput. 11. Quæst. 4. Puncto 2. & Cardinalis Toletus in eum locum Annotat. 27. [Cardinalis Toletus.] vbi Patres pro ea adducit, licet ille cum D. Ioanne Chrysostomo satis verosimilem aliam explicationem amplectatur, in Commentario aliam & subtilem quidem & facilem, & ita hoc loco proponendam, exhibeat. Ait ergo peccante primo homine sententiam damnationis in omnes homines fuisse prolatam, à qua vt eos eriperet. Redemptor Christus aduenit: Qui ergo credit, vt par est, non iudicatur, id est, liber euadit per Christi gratiam à sententia æternæ damnationis: qui autem non credit, vt decet, iam iudicatus est, sententia inquam post Adami peccatum in omnes homines pronuntiata, damnationis inquam, de qua Concilium Tridentinum in Decreto de [Concilium Trident.] peccato originali Seßione 5. §. 5. vbi illud: In renatis enim nihil odit Deus: quia nihil est damnationis ijs, qui verè consepulti sunt cum Christo per Baptismnm in morte &c. Vbi verba Apostoli videre licet [Rom. 8. v. 1.] Rom. 8. v. 1. Nihil ergo nunc damnationis est ijs &c.

PROPOSITIO III.

INdis solam à Deo infligendam pœnam [Indis pœnam damni tantùm infligendam, qua censura notatum.] damni asseruit quidam. Quam assertionem docti magistri in rigore temerariam & erroneam censuerunt, quia certum est nullum adultum sine Dei gratia viuere, quin labatur in peccata mortalia, quibus pœna sensus respondet, ignis inquam, iuxta illud Christi Matthæi 25. v. 41. Discedite à me maledicti in ignem æternum. Additum tamen videri sic proferentem non seriò locutum, sed quadam improuida loquendi facilitate, & exaggeratione, vt indicaret Indorum ignorantiam esse tantam, vt eorum pœna sit ea leuior, quæ Hispanis infligitur ob sua peccata damnatis.

Quidquid de hoc vltimo sit, quod ex [Admittitur & explicatur.] circumstantijs iudicandum, & propositione secundùm legitimum tenorem accepta, censura rectè procedit, vbi de Indis agitur sine status distinctione, si videlicet infideles, siue Christiani sint, & sua propter peccata damnari contingat. Quamuis fundamentum censuræ, quod adducitur, ad solos infideles videatur pertinere, & id supponere, quod non est admittendum, infidelibus inquam Dei gratiam non conferri, qua possint mortalia peccata vitare, quod à Nobis est validis fundamentis impugnatum Tomo 1. Theologicorum Problematum. num. 125. & seqq. & Sect. 15. Problem. 2. Ea autem veritate supposita, etiam est censuræ locus. Et in primis quod ad temeritatem attinet, satis est compertum, cùm sit contra mentem omnium Theologorum. Quoad errorem verò ex eo ostenditur quòd Christus, vt vidimus, omnibus, qui ad sortem electorum non spectant, ignis æterni pœnam intentat, operantibus inquam iniquitatem, vt de paruulis ratio specialis habeatur: Discedite à me maledicti &c. Ne autem quis respondere posset pœnam dictam immisericordibus tantùm intimatam, quod tamen sine fundamento rationabili diceretur; occurrit Dominus ipse Matth. 13. Zizaniorum exponens parabolam. [Matth. 13. v. 20. & 21.] Et sic loquitur vers. 20. & 21. Messores autem Angeli sunt. Sicut ergo colliguntur Zizania, & igni comburuntur; sic erit in consummatione sæculi. Mittet Filius hominis Angelos suos, & colligent de regno eius omnia scandala, & eos qui faciunt iniquitatem: & mittent eos in caminum ignis. Ibi erit fletus, & stridor dentium. Pro eodem est illud D. Ioannis Baptistæ Matth. 3. v. 10. Omnis ergo arbor, quæ non facit fructum bonum, excidetur, & in ignem [Idem Cap. 3. v. 10. & 12.] mittetur. Et inferiùs v. 12. Cuius ventilabrum in manu sua, & permundabit aream suam, & congregabit triticum suum in horreum, paleas autem comburet igni inextinguibili. Vbi quidem de adultis est sermo, vt constat ex priori comparatione de arbore non faciente fructum bonum, & ex comminatione futuræ iræ in eos, qui eam ob peccata sua non poterunt declinare. Est ergo hæc veritas irrefragabilis. [Circa habentem tantum venialia cum originali.]

Ex quo habetur non posse rationabiliter dici Indorum peccata tantùm fuisse aut esse venialia, dum in priori illa ignorantia aut hebetudine perseuerant: propter venialia enim, vt verior sententia tenet, non remissa, quia neque remissum originale, æterna sensus pœna non debet infligi, de quo dictum citato Tomo nu. 1543. & licet stare queat vt quis ea tantùm sit præditus libertate, vt venialia tantùm committere peccata queat, vt vidimus Parte 6. nu. 160. quod & Indis posse applicari ibidem dictum: id tamen generaliter de omnibus nequit nisi irrationabiliter pronuntiari. Et in eo casu dicendum pœnam sensus futuram æternam, propter dicta nu. præced. ex quo etiam falsa conuincitur præfata assertio negans illam Indis propter ignorantiam & hebetudinem. Nec vitatur erronea assertionis qualitas, dum generaliter de omnibus sic asseritur, quia verba Christi grauia reproborum esse peccata significant adductis locis, quia inter eos magna assignatur diuersitas, dum electis contraponuntur, ouium scilicet, & hædorum, tritici & palearum, & iustorum & operantium iniquitatem: quod quidem discrimen ex solis venialibus nequit stabiliri. Vnde operarij iniquitatis alibi ex eo tales dicuntur, quod grauia comperientur perpetrasse peccata Lucæ 13. v. 27. Discedite à me [Lucæ 13. v. 27.] omnes operarij iniquitatis. Vbi de iudicio extremo sermo est. In eo autem quòd hædi dicuntur, notabilis diuersitas in modo viuendi innuitur, quam Sacri Scriptores expendunt, ex quibus D. Ioannes [D. Ioan. Chrysost.] Chrysostomus homilia 54. in Matthæum ita scribit: Hædos autem homines peccatores dicit: quia in capris naturaliter hæc insunt vitia: libido præ ceteris animalibus, superbia, rixa. Semper enim se percutientes incedunt: & modò humero pulsante, interdum cornu percutiunt. Item multùm trahuntur concupiscentia gulæ, propter gulam namque suam per Saxa & præcipitia ambulant, & super præcipitia se suspendunt &c. Videatur etiam circa paleas homilia 11.

PROPOSITIO IV.

FVit illa dicentis neminem Indorum pos [Inconsideratum effatum circa Indorum saluationem.]se saluari, quia intellectu carent & capacitate ad discernendum quid sit bonum, & quid sit malum. Circa quod piè censum, quia existimata sunt verba ex iracundia profecta, iniuriosa nationi, cum stulta exaggeratione exiguæ Indorum capacitatis. Id autem attentis circumstantijs ita censeri potuit, cùm tamen assertio secundùm se sumpta manifestus error sit, etiamsi staret id, quod assertio præ se fert: nam capacitate deficiente, more puerorum tractandi essent, & ita eis Baptismus conferendus, cuius receptione salus ipsis æterna indubitatò contingeret. Hoc autem non ita esse constat ex dictis, quia peccare possunt, vnde & cognitionem boni ac mali habent, licet imperfectam dum lex per instructionem non accedit, ea enim suffragante capaces esse ad multa deprehenditur, pro quibus incapaces habebantur. Neque pluribus circa hoc opus.

PROPOSITIO V.

IEsvm Christum in cruce non esse mor [Aliud non fuisse pro illis mortuum Christum.]tuum pro Indis error est in fide, & ita sine controuersia iudicatum, cùm casus absurditatis huiusmodi contigisset: siquidem de fide est Deum esse vniuersalem Redemptorem, vt Scriptura clamat, & præsertim Diuus Paulus Rom. 5. vbi contrapositionem illam Christi & Adæ maiestate sententiarum, & profunditate sapientiæ cælestis exequitur, & illa est inter alias clausula doctrinalis, & resolutoria v. 18. Igitur sicut per vnius [Rom. 5 v. 18] delictum in omnes homines in condemnationem: sic & per vnius iustitiam in omnes homines in iustificationem vitæ. Quod in ordine ad sufficientiam accipiendum. Iuxta quod & clamat Ecclesia Diui [D. Leo.] Leonis verbis Sermone 1. in Natiuit. Dom. Sicut nullum à reatu liberum reperit, ita liberandis omnibus venit.

Est & circa hoc damnatio Propositionis [Ex damnatione Iansenianæ Propositionis arguitur.] Iansenij Ordine Quintæ ab Innocentio X. & Alexandro VII. circa quam illi sic: Quintam. Semipelagianum est dicere Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse, aut sanguinem fudisse, falsam, temerariam, scandalosam; & intellectam eo sensu vt Christus pro salute dumtaxat prædestinatorum mortuus sit, impiam, blasphemam, contumeliosam, diuinæ pietati derogantem, & hæreticam declaramus, & vti talem damnamus. Hucusque damnatio. Nationes ergo Indorum ad Christi redemptionem pertinent, quod negari nisi hæreticè, non posset, etiamsi reprobatas generaliter quispiam plusquàm temerè blateraret. Cùm ergo reprobatæ dici nequeant, quibus singulari prouidentia Deus lucem Euangelicæ veritatis inuexit, necessariò fatendum est ad redemptionem Christi pertinere. Vnde in Oratione pro S. Francisco [Oratio pro D. Francis. Xauerio.] Xauerio Indiarum Apostolo sic vox Ecclesiæ: Deus, qui Indiarum Gentes Beati Francisci prædicatione & miraculis Ecclesiæ tuæ aggregare voluisti &c. Cuius aggregationis proximæ caussæ Sacramenta sunt, per quæ virtus Passionis Christi ritè conuersis applicatur. Et applicationem huiusmodi fructum æternæ salutis in ipsis habere, innumeris eam consecutis, in Bulla Canonizationis egregiè comprobatur.

Est autem in præfatæ Propositionis [Difficultas circa tenorem damnationis.] damnatione notandum, eam quatenus asserit Christum pro omnibus non fuisse mortuum hominibus, non videri vt hæreticam damnari, sed vti falsam, temerariam, & scandalosam, cum tamen illa manifestus in fide error videatur. Vnde P. Suarez Tomo 1. in 3. p. Disputat. 4. Sect. 3. vers. Vt veram sententiam, ita scribit: Dicendum primò [De fide est Christum esse omnium hominum Redemptorem. P Suarez.] Christum Dominum quod in ipso est, sufficienter per sua opera satisfecisse, tam pro originali lapsu humani generis, quam pro vniuersis peccatis hominum, quæ quouis tempore commissa sunt aut committentur. Hoc vnum est ex fundamentis nostræ fidei definitum in Concilio Tridentino Seßione 6. vbi Cap. 1. docet captiuitatem generis humani, in secundo verò redemptionem per Christum & Can. 21. definit Christum datum nobis esse in Redemptorem & Legislatorem. Sic ille addens Scripturæ Sacræ plura & manifestissima testimonia. Qui & Disp. 41. Sect. 1. sic ait: Dico ergo primò: Christus omnibus hominibus sufficienter meruit remißionem peccati, tum originalis, tum etiam actualis. Est de fide ad Roman. 5. sicut per vnum hominem peccatum &c. Sic & alij.

Circa quod dicendum cùm Pontifices [Et quidquid Pontifices ex cathedra decernunt.] Propositionem dictam prioribus illis censuris reprobant, eam ex vi illarum vt contrariam fidei declarare. Id probatur attenta sola etiam priori censura de illius falsitate: Nam Pontifices ex Cathedra decernentes affirmant Propositionem dictam esse falsam: Atqui de fide est eos, cùm sic decernunt, errare non posse: ergo & de fide est hanc particularem esse de fide, vtpotè in illa generalitate contentam. Pro quo videri potest P. Suarez Disput. 5. de fide Sect. 8. Vnde & eam negans cum pertinacia ad hæresim necessaria, hæreticus erit. Quòd autem hæretica non sit dicta, & ea censura secundùm intellectum, de quo ibi, sit ipsi reseruata. non ideò factum, quòd reuera talis non sit, sed quia illi secundùm intellectum dictum aliæ erant censuræ adijciendæ, & quod ad hæresim pertinet manifestiùs expromendum. Vnde censuræ priores non ita proferuntur, quasi ad diuersam Propositionem, vt ijs, quæ ad eam pertinent finitis, ad aliam fiat transitus; alioquin de sequenti dicendum esset falsam, temerariam, & scandalosam esse, cùm reuera talis sit; cùm tamen nihil eorum proferatur. Addo censuram hæresis ideò secundùm intellectum de reprobis adiectam vt specialiùs damnatio Pontificia contra errorem Auctoris, de quo agebatur, militaret.

PROPOSITIO VI.

ASseruit quidam clarè sibi à Deo di [Indos non esse ad confessionem obligandos asseruit quidam.]ctum præceptum Confessionis Indos non obligare, quod & ipse valde conueniens esse proferebat; quia Clerici publicè asserebant experientia ducti eos numquam veritatem confiteri. Vnde & addebat idem de Hispanis sub Parochorum iurisdictione degentibus, qui similiter confitentur. Et censere se aiebat veros non futuros Christianos Indos donec Sacramentaliter & integrè confiteantur: & ita ad maius vitandum malum, sacrilegiorum inquam frequentium, nunc temporis ad confessionem neutiquàm obligandos, sed quando posteà Prælatis maioribus visum fuerit rectam in ipsis dispositionem inueniri. Modò autem ipsis consulant vt confiteantur qui voluerint, & ita confitebuntur, qui in fide benè fundati fuerint, & qui secus fecerint, suam indispositionem ostendent.

Circa quod ita iudicatum est: assertio [Duplex assertionis sensus & circa primum, pro quo censuræ.]nem quidem duplicem habere sensum posse. Primum, an Indis dum in fide non videntur sufficienter instructi, tollenda sit Confessionis obligatio, & ea ipsorum relinquenda voluntati, ita vt annuæ illius præceptum auferatur. Et sic asserere, visa est propositio temeraria, scandalosa, & perniciosa: cùm enim de fide sit post Baptismum mortaliter peccantibus necessarium esse Pœnitentiæ Sacramentum, & aliàs constet Indos Baptismo etiam accepto fragiles valde ad lapsus graues remanere; illis Ecclesiæ præceptum auferre, quod diuini determinatio & declaratio est, est pariter remedium tollere, quod peccantibus est à diuina pietate prouisum. Item. Indorum indoles seruilis est, vt debeant ad bonum compelli, spontanei non facturi. Ipsis ergo tollere id, ad quod alij obligantur Christiani, est eos velle destruere; numquàm enim ad perfectum nisi per imperfectum peruenitur. Et quòd Indi ad Confessionem afficiantur, vt eam tandem ritè obeant, numquàm obtinebitur, nisi consuetudine ab ipsis paulatim comparata, & ita præceptum adimplendo, vnde id eorum non est relinquendum voluntati.

Quod autem ad inconueniens Sacrile [Sacrilegia quomodo non obstent.]giorum attinet, non vrget: nam potiùs ex consideratione maioris mali sequitur Indis Confessionis inculcandum esse præceptum: minus enim malum est aliquos ex theriaca venenum facere, & sacrilegè aliquoties confiteri, quàm adeò perniciosum errorem haurire, vt Sacramentum Pœnitentiæ rem meri consilij existiment, cùm sit vnicum peccati remedium. Quòd si prædicta ratio alicuius esset momenti, pariter suadendum ne sit matrimonium, quia maius est malum adulterium, quàm fornicatio: nec Religiosa vota, quia maius est peccatum sacrilega castitatis violatio. Remedium autem aliunde petendum, ex eo scilicet quòd ij qui debent sint ministri, & Pastoris Officium vt tenentur exequantur; præceptum siquidem Ecclesiæ non est culpandum, & remedia quærere Ecclesiæ præcepta tollendo, hæreticis proprium est, & ita clamitant contra Clericorum cælibatum, vota Religiosa, ieiuniorum præcepta, & ciborum delectum &c.

Secundus sensus, vt Indi ad Confessio [Circa secundum sensum censura grauior, ex absoluta necessitate Sacramenti Pœnitentiæ.]nem non obligentur, sed id ipsorum relinquatur voluntati. Quæ propossitio est apertè hæretica, Lutherana, ex professo damnata in Concilio Tridentino Seßione 14. Cap. 2. cuius verba sunt: Est autem hoc Sacramentum Pœnitentiæ lapsis post Baptismum, ad salutem necessarium, vt nondum regeneratis ipsa Baptismus. Et Canone 1. Si quis dixerit in Catholica Ecclesia Pœnitentiam non esse verè & propriè Sacramentum pro fidelibus quoties post Baptismum in peccata labuntur ipsi Deo reconciliandis, à Christo Domino nostro institutum, anathema sit. Et Canone 6. Si quis negauerit Confessionem Sacramentalem, vel institutam, vel ad salutem necessariam esse iure diuino &c. anathema sit. Hæc Concilium.

Quia verò reus circa sensum interroga [Et in eo locutum reum.]tus respondit se in eo remittere consultationi circa id faciendæ, à Theologis inquam doctis auctoritate Sacri Tribunalis, quia in eo nihil poterat resolutoriè proferre: iudicatum est iuxta posteriorem sensum fuisse locutum: quia cum ait ne Indos obligent ad Confessionem, si hoc secundum non intenderet, certum est fore vt diceret declarandum Indis eos non posse saluari, nisi peccata confiteantur, sed non compellendos, neque puniendos. Dici autem ab ipso se circa sensum consultationi remittere, est id censere dubium, quod est ab Ecclesia definitum, & ita non esse certum Confessionem Sacramentalem esse de iure diuino necessariam. Et dubius in fide infidelis est. [Cap. 1. de Hæreticis.] Sic docti Patres.

Circa quæ nihil est quod non debeat cum [Admittitur resolutio.] veneratione tanti magisterij recipi, sunt enim & doctè & exactè ventilata. Et cùm illa fuerint ante annos plures sic dicta, his profectò temporibus potiùs suscipienda, circa eos, de quibus reus dictus loquebatur, maiori iam Euangelij lumine collustratos, vnde magis temeraria, scandalosa, & perniciosa illa futura doctrina. Temeraria inquam, quia sine vllo prudenti patrono, & contra communem fidelium sensum. Scandalosa item, quia multorum malorum origo, & conscientiarum laxamentum exitiale. Perniciosa, quia animarum salus in certum discrimen adducitur: cùm enim Indi remedio sint Sacramento destituti, & contritio moraliter impossibilis, iuxta eam, quam in ipsis ille, de quo agimus, ineptitudinem recognouit, nulla illis relinquitur pro exitu felici securitas. Et quidem dum præfatus assertor ait monendos Indos vt confiteantur, & stet iuxta eumdem aliquos ita facturos; euidenter sequitur non esse ad Sacramenti huius receptionem ineptos, aliàs ineptior esset admonitio. Cùm ergo id stare in aliquibus possit, meritò circa omnes obligatio præcepti vrgenda est, quia aut apti prorsus sunt, aut si quipiam inepti, beneficio sedulæ instructionis, pro qua Parochis obligatio non admittens excusationem incumbit, potest eorum ineptitudo superari.

Licet autem hæc ita sint, non leuis re [Obiectio ex difficultate Indorum confitendi Parochis.]stat difficultas: nam si Indi ad Confessionem tenentur iuxta Ecclesiæ præceptum, tenebuntur pariter suis Parochis confiteri vbi Confessarius alius non est: id autem illis est difficillimum, & inde oritur vt in Confessionibus occultantes peccata mentiantur. Timent enim illos, nec sibi penitus persuadere possunt propter peccata audita, si grauiora sint & fœdiora, non esse à Parochis asperè & seuerè tractandos. Vnde existimare aliquis posset eos pro implendo annuæ Confessionis præcepto, quod iuxta modificationem temporis humanum est, ad integritatem Confessionis non teneri, quia humana præcepta non obligant cum summa difficultate, iuxta receptam scriptorum sententiam. Et multò videtur vrgentius, vt non teneantur, si id securè cauere possint, eo anno confiteri. Pro quo facit eorum sententia, qui af [Sententiæ probabiles vt faueant.]firmant infirmum nimis fatigatum in recitatione peccatorum posse absolui dimidiata Confessione. Eos adducit, & sequitur Leander Tomo 1. Tract. 5. Disput. 5. Quæst. 32. Cui defatigationi æquanda proculdubio illa, nisi fortè maior sit, quam Indi suis confitentes Parochis patientur. Item si pœnitens cognoscit Confessarium reuelaturum aliquod peccatum, debere ipsum tacere, apud eumdem videri potest. Quæst. 49. cum Auctoribus pro eo congestis. Et quidem P. Suarez Disp. 23. [P. Suarez.] (non 22. vt per errorem apud citatum scriptorem) Sect. 2. n. 2. Tomo 4. in 3. p. cognitionem pœnitentis non requirit, sed timorem. Sic dicens: Vnde si ego timeam Confessorem non seruaturum sigillum &c. Et sic alij. Cùm ergo Indi timeant, illis etiam hæc suffragatur doctrina. Vbi dici nequit timorem esse vanum, & sine fundamento: nam licet respectu aliorum talis sit, respectu tamen Indorum secus videtur sentiendum, cùm ægrè illis persuaderi possit ita se habiturum erga illos Confessarium, ac si nihil audijsset. Et quamuis illi sibi persuadeant Confessarium eorum peccata nulli detecturum, quod ad tractationem pertinet non ita eueniet, in qua est etiam violatio sigilli, iuxta receptam grauium scriptorum doctrinam. Licet etiam graue peccatum sit tale aliquid de Confessario sibi aliquem persuadere; id certè in Indis non ita euenit, sine reflexione circa malitiam huiusmodi operantibus, & ibi trepidantibus timore, vbi non est timor, vt vates Regius loquitur. Neque in casu præsenti certa persuasio necessaria sit, sed sufficiet timor dictus, pro quo sufficit dubia cogitatio.

Qui discursus videri posset non impro [Praxim non esse regulariter possibilem.]babilis, si commodè posset ad praxim aduocari, quod tamen numquàm accidet. Nam ad Confessionem dicto modo faciendam peculiaris est necessaria instructio, cùm supra capacitatem Indorum sit, immò & aliorum quamplurium, aut etiam omnium fidelium, qui Theologica circa hoc non sunt instructi notitia. Si autem instructio accedat, & dicatur eis posse quædam peccata Parochis occultare, detectis alijs, discrimen istud non potest eorum incapacitati committi, & timeri magno cum fundamento potest idem facturos, dum alijs non Parochis accidat confiteri, si timorem aliquem sine fundamento habeant, vt frequenti est experientia nimis quantùm exploratum. Integritas ergo Confessionis est Indis prædicanda, & vt Parochis suis, dum alij non suppetunt, quod tamen curandum, sicut pro Monialibus Apostolicæ Sedis est prouidentia dispositum, integrè confiteantur: quod feliciter cadet, si Parochi ipsi paterna, immò & materna pietate succurrant, vt noxium illum timorem eximant ad vnicum animarum remedium accessuris.

Quia verò assertio, de qua agimus, Hi [Quid circa Hispanos.]spanos etiam complexa, videndum an in illis doctrina, de qua n. 451. locum habere queat: nam alia, quæ de Indis dicta sunt, ad eos maiori cum ratione spectare compertissimum est. Et posse illos aliquando quædam reticere peccata communis sententia est, & exempla statuunt in eo, qui occidisset fratrem Confessarij, aut habuisset rem cum matre, sorore, aut alia propinqua illius: & si illud confiteretur, statim conijceret Confessarius eum esse reum. Sic illi apud Leandrum suprà citata Quæst. 49. & idem de similibus dicendum, & in quibus verosimilis pro occultatione ratio possit occurrere. Vt si odia, detractationes graues, infligendi damna intentiones, quæ Parochus ad se pertinere verosimiliter possit coniectare. Vnde si bona fide in hoc procedatur, & cum animo id fiat ritè, rectè, & integrè alteri confitendi, non videtur in eo graue esse peccatum; immò aliquando graue esse posset in tali Confessione peccatum, eo quòd Confessario occasio peccandi grauiter tribueretur. Item si inter Parochum & Paræcianum graues inimicitiæ fue [Notanda doctrina.]rint, neque Paræciano commodum sit alium Confessarium adire, debet ille accedente Confessionis tempore animum inimicalem deponere, & Paræciano se exhibere placatum, ita vt intelligat se posse confessurum accedere: qui & ab inimicitia cessare penitus debet: sed quia his non obstantibus non videtur conuenienti modo Confessio facienda, licentiam pro illius dilatione postulare potest, quam & dare Parochus iuxta Cap. Omnis vtriusque sexus, de quo dictum Sect. 37. Quòd si scandalum sit futurum ex non adimpletis Ecclesiæ præceptis, confiteatur iuxta dicta, & Eucharistiam accipiat, pro qua est sufficienter dispositus per Confessionem, qua omnia sunt mortalia, (licet non omnia directè, sed tantùm quæ in Confessione sunt patefacta) remissa.

PROPOSITIO VII.

REgem Hispaniæ esse Vicarium Eccle [Regem Hispaniæ esse Papæ Vicarium, & multa posse vt talem, assertio censuris obnoxia.]siæ & Pontificis, & posse discernere Censuras, ac degradare Episcopos fuit qui assereret. Quam assertionem doctus Magister censuit temerariam, & in materia Canonica scandalosam. Et probatio desumpta ex Canonico iure, Cap. Benè quidem 96. dist. & toto titulo, in quo statuitur sæculares Principes non posse Ecclesiastica negotia tractare Cap. Felix 15. q. 7. in quo decernitur ad degradationem Episcopi omnes Prouinciæ Episcopos congregandos, & saltim duodecim, præter Metropolitanum, vt latè explicat Panormitanus Cap. Non potest de sent. & re iudic. Quòd qualitatem contra fidem non habeat, ex eo ostenditur, quòd dicens Regem esse Vicarium Ecclesiæ fatetur eum ex se talem non habere auctoritatem, sed ab Ecclesia acceptam: Vicarius enim dicitur, qui alterius vicem, non suum gerit officium: asserere autem Papam de plenitudine potestatis posse Regi, quamuis merè laicus sit, conferre facultatem ad discernendas Censuras, & Episcopos degradandos, communiter Doctores admittunt, dum absolutè id merè laicis committere posse concedunt, quia Papa non est iuri communi subiectus, & quod ad degradationem Episcoporum attinet, non est potestati Episcopi essentialiter adnexum, aut Ordinem requirens, sed ad iurisdictionis pertinens potestatem.

Iuxta hæc temeritatis censura proptereà [Quo pacto temeraria non videatur.] videtur asserta quòd receptissimæ doctrinæ, & generali Doctorum sensui effatum prædictum aduersetur, nullus siquidem Regem Papæ esse Vicarium affirmauit. Et est quidem verissimum vix quemquam quando propositionis talis censura prodiuit, ita asserentem inueniri potuisse, si de titulo Vicarij loquamur. Sed tamen Legati, aut Delegati titulum fuerunt qui admisere non pauci, vt dictum Tomo 1. Thesauri Tit. 1. nu. 159. Tit. 2. nu. 126. Tit. 4. nu. 100. & Tomo 2. Tit. 12. nu. 272. & 273. & quod ad rem ipsam attinet, idem est, nam Legati Vicarij sunt, cùm non suum, sed legantis nomine eius exerceant officium, & fungantur potestate: immò Legatus plus videtur quàm Vicarius. Videatur Cardinalis Tuschus Tomo 5. Lit. L. Conclus. 158. & seqq. Iuxta hoc ergo non videtur assertio dicta temeraria, licet nobis semper visum fuerat cum temperamento loquendum, nec penitus acquiescendum illis, qui in amplificationibus huiusmodi arbitrantur obsequium se præstare Regibus sublimi sua sorte contentis & magis in Ecclesia filios desiderantibus esse, quam præsules, concessa sibi ab ipsa moderatè vtentibus potestate. Sed quidem [Et quatenus talis censeri debeat.] censura dicta eatenus videtur procedere, quatenus alia in assertione contenta comprehendit; sic enim meritò temeraria dici potest, nulla suffragante Doctorum, nisi fortè Scriptore aliquo obscuri nominis, cuius non sit habenda ratio.

Quare autem scandalosa haberi debeat, [An & cur scandalosa.] Magister dictus non explicat, sed exponi potest iuxta dicta Tomo 1. Theolog. Problem. in Prolusione Apologetica nu. 276. ex eo scilicet quod occasionem præbeat in aliquem errorem contra fidem prolabendi, dum existimare quis potest Reges in spirituali & Ecclesiastica potestate Episcopis esse maiores, & ita Angliæ Reges non ita condemnandos, dum talia videntur exercere. Et licet id dicantur habere quatenus Vicarij Papæ, id non ita facilè intelligitur à communiter audientibus, nec nominis agnoscentibus proprietatem. Et vt sint qui agnoscant, aut credunt ita esse ob auctoritatem dicentis, aut non credunt, circa rei benè instructi veritatem. Si Primum, occasio illis porrigitur ingentis hauriendæ falsitatis, quam & ipsi alijs conentur persuadere; vel malè de Pontifice sentiendi adeò exorbitantia concedente. Si secundum, ex se assertio suam non amittit qualitatem, non enim propositio scandalosa esse nequit, eo quòd apud eum proferatur, qui nullum sit scandalum subiturus, sicut nec malè sonans, seditiosa, & sic aliæ. Præterquam quòd scandalosam propositionem aliter etiam accipi posse constat ex proscriptione multarum Propositionum Alexandri VII. auctoritate promulgata, [Scandalosa non vno modo dicitur.] omnes namque in duplici Edicto contentæ scandalosæ dicuntur; cùm tamen non omnes peccandi occasionem videantur ministrare, sicut illa de Indulgentijs à Paulo V. reuocatis adhuc vim habentibus ex noua nescio qua concessione. Et quidem P. Suarez Disput. 19. de Fide. Sect. 2. n. 19. qualitatem prædictam conuenire ait omni generi damnabilium propositionum, de quibus disseruerat, vnde non mirum est si Pontifex sub ea fuit acceptione locutus, iuxta quam etiam citatus magister. Et P. Suarium sequitur P. Salelles Tomo 1. de materijs S. Inquisitionis. Regula. 99. num. 121. P. Palaus Tomo 1. Tract. 4. Disputat. 3. Puncto 1. num. 8.

Potest autem generalis illa ratio scan [Quomodo aliter possit explicari.]dali ex eo declarari, quòd licet occasionem peccati non præbeat, præbet saltim erroris, quo pacto explicat Petrus Marchantius in Tribunali Sacramentali pag. 317. vers. Respondeo secundò, & etiam P. Palaus. Sicut etiam explicari potest iuxta modum loquendi scripturæ, & satis etiam in communi vsu receptum, iuxta quem scandalizare dicitur ille, qui aliquid profert, quo audientes offendantur, dum eis displicet, vtpotè dissonum, & à ratione alienum, ac suo iudicio penitus reprobandum. Sic Matth. 15. v. 12. Pharisæi audito [Matth. 15. v. 12.] verbo hoc scandalizati sunt, id est offensi, quia vt ex D. Ioanne Chrysostomo ait P. Cornelius existimant Christum loqui contra delectum ciborum lege præscriptum, & ita legem abrogare. Videatur etiam P. Cornelius ibi, & Matth. 11. v. 6. Abulensis item Quæst. 42. in citatum Cap. 15. exemplum adducit eius, qui audiens quempiam loquentem contra fidem, licet eum nesciret conuincere, iudicaret, & meritò, esse malum hominem: scandalosa ergo propositio hoc pacto non talis dicitur ex eo, quòd peccandi præbeat occasionem, licet aliàs id habere possit, sed ex respectu illo offensionis audientium. Et quidem in casu, de quo agimus, iure optimo potest scandalosa propositio iuxta explicationem prædictam vsurpari. Audientes namque Regem posse excommunicare, suspendere, interdicere, degradare Episcopos & sic alia, meritò offenderentur, monstrosum id in Christi Ecclesia reputantes.

PROPOSITIO VIII.

Cùm inter duos Religiosos orta fuisset [Circa obligationem standi promissioni sponsalium assertio cum censuris.] quæstio, an Indus, qui Indæ promiserat se cum ea matrimonium contracturum, ad promissionem implendam posset compelli, pro quo & esset obligatus, eorum alter dixit, si nollet, non posse compelli: secus alius, addens nec Deum tota sua potentia, nec Concilia, nec quamcumque aliam potestatem validam esse vt Indus non posset ad promissionem implendam compelli: & quòd si alteri nuberet, matrimonium non futurum, sed pellicatum, aut concubinatum. Circa quod doctus ex nostris consultus olim dixit, si ita proferens sibi vellet, vt non compellendus in foro conscientiæ sit, certum esse sponsalia in foro conscientiæ obligare. Si autem de exteriori, cum distinctione loquendum: aut enim sponsalia fuerunt iurata, vel non? si primum, assertio dicta nullam mereri censuram affirmat, quia Alexander III. Cap. Ex litteris Siluani de sponsalibus, statuit vt sic contrahens moneatur id, quod promisit, adimplere: quòd si monitiones non id obtineant, per censuras compellendum. Et licet verum sit Lucium III. qui Alexandro successit videri contrarium decidisse Cap. Requisiuit eod. tit. num. 4. Couarrubias tamen in Lib. 4. Decretalium Cap. 4. num. 5. duos hos textus conciliat, vt scilicet prior procedat quando non occurrit caussa pro non implendo iuramento, nec grauia inconuenientia ex illius implemento timentur: posterior autem quando magnum timetur scandalum, & grauia inconuenientia: & quia regulariter loquendo euenire solent, à compulsione abstinendum. Si autem iurata non sint, audacia est & temeritas, quia Innocentius III. Cap. Prætereà el. 1. eodem tit. decernit vt moneantur, & si hoc non sufficiat, dissimulandum cum talibus, ne fortè deterius inde contingat.

Deum non esse potentem vt Indus quod [Aliæ pro eâdem.] promisit non adimpleat, blasphemiam esse hæreticalem. Siquidem de fide est habere eum dominium supra omnes creaturas, & ita illius etiam iuris, quod Inda aduersum Indum habet, magis est dominus Deus, quàm Inda ipsa, & per consequens illi poterat ius tale adimere, nulla ipsi facta iniuria. Quòd autem neque Concilia, neque quæuis alia potestas nequirent facere vt Indus promissionem dictam non adimpleret; si illi ante pubertatem contaxerant, & iam eam attigerant: propositio est temeraria & erronea, omnes enim Doctores affirmant posse teclamare, vt expressè decisum ab Alexandro III. Cap. De illis, de desponsat. impub. Si autem post annos pubertatis, non meretur censuram, etiamsi nulla alia caussa sit præter Indi voluntatem. Contra quod ratio est satis apparens, ex eo quòd Papa nequit iuri tertij præiudicare; vt si ego Petro debeam centum aureos, nequit Papa præcipere vt eos non soluam. Addit tamen citatus Pater se pro certo habere posse caussam occurrere, quæ licet se sola non sit sufficiens ad sponsalia dissoluenda iuxta ea, quæ hucusque sunt decreta per Iuris dispositiones, sit tamen ad hoc vt Papa dispenset, est enim valde recepta Canonistarum opinio Papam posse dispensare in matrimonio rato non consummato. Et de facto dispensat in Cap. De illis de despons. impub. iam citato, vbi caussam sufficientem esse iudicat matrimonia fuisse inita ante annos pubertatis, & vbi ad eos peruentum est reclamasse. Et ita poterit alia occasio occurrere, in qua ob caussam sibi benè visam possit Papa in matrimonio similiter statuere per modum dispensationis.

Quòd autem si cum alia contrahat, non [Postrema excerto valere matrimonij.] sit futurum matrimonium, sed concubinatus, est error in fide, oppositum siquidem est in specie determinatum in Cap. Sicut ex litteris, & Cap. si inter virum, de sponsalibus, & ita habet praxis, & Cap. Sicut ex litteris loquitur etiamsi sponsalia de futuro sint firmata iuramento. Hæc præcitatus.

Circa quæ id quod de certa obligatione [De certa obligatione in foro conscientiæ. Couarrub.] in foro conscientiæ dicitur, ita reuerà est: vnde Couarrubias suprà nu. 3. ait opinionem Glossæ in citato Cap. De illis, quam & secutus est Conradus Lagus ab eodem adductus, esse erroneam, dum dicit sponsos, qui promiserunt coniugalem consensum sine iuramento non esse compellendos à iudice matrimonium contrahere. Quod quidem in obligatione iuxta conscientiæ forum videtur fundari, vnde & sic addit: Secundò hinc constat perperàm dubitasse Abbatem in Cap. Requisiuit de sponsalibus, an peccet sponsus, qui ex sponsione non vult coniugalem contractum, quem promisit, perficere: est enim hæc dubitatio iuris naturalis, diuini, & humani principijs maximè aduersa. Sic ille, [Quomodo assertio opposita sit erronea.] qui censuram prædictam ex doctrina contra Abbatem proposita videtur deduxisse, cùm enim de veritate illa dubitari nequeat, inde sequitur promissionis violatorem obnoxium pœnæ remanere. Videatur P. Thomas Sancius Lib. 1. de Matrim. Disput. 27. vbi vti omnino certum id statuit adductis quamplurimis ex Theologis & Iurisperitis. Non videtur autem Couarrubias censuram dictam in toto Theologico rigore sumpsisse. Vnde nec Doctores communiter eam præferunt. Videri etiam potest P. Ægidius Disput. 2. de Matrim. nu. 12. & Disput. 22. nu. 1. P. Gaspar Hur [P. Palaus Parte 5§ Disput. 1. Puncto 2. n. 14. vers. secunda sententia.]tadus Disput. 1. de Matrimonio nu. 21. P. Sa verb. sponsalia §. 3. Petrus de Ledesma de Matrimon. Quæst. 43. Arti. 1. Difficult. 3. Conclus. 1. vbi asserit esse certissimum, sed contraria sententia communi Scholasticorum stylo præmissa. Videtur ergo temeraria, quia contra omnes, & cui ex Iurisperitis vix vnus aut alter ex veteribus contradicit. Fundamentum autem vt erronea dici [Explicatum fundamentum.] possit ex eo desumi potest, quod de fide sit contractum mutuo assensu celebratum in re graui obligare sub mortali: est enim principium iuris naturalis, iuxta quod obligatio iustitiæ decurrit, in Scriptura sacra toties commendata: vnde illa Apostoli conclusio Rom. 13. v. 7. Reddite ergo omnibus debita. Atqui ex eo per euidentem consequentiam elicitur sponsalitium contractum obligare sub grauis peccati reatu, quia verus contractus est, & circa grauissimam versatur materiam. Quando autem ita accidit, consequentiam qui negat, erroneam suæ assertioni inducit qualitatem, iuxta grauium Scriptorum sententiam, pro qua videri possunt citati nu. 456.

Iam quod attinet ad conciliationem illo [Circa pœnam instigendam vt queant Pontificij Canones conciliari.]rum textuum circa pœnam infligendam, benè quidem Couarrubiæ doctrina procedit, licet absolutè proferat non esse adhibendas censuras, si sponsus (& idem propter eamdem rationem de sponsa dicendum) ita sit obstinatus, vt liberè consentire coniugio nolit: neque discrimen illud de inconuenientibus apud ipsum extat, sed illa semper ex huiusmodi non moderata coactione, & consequenter libertatis perfectæ defectu oriri, & ita timenda semper arbitratur, ac proptereà standum decisioni Cap. Requisiuit. Verum nihilominus est sententiam magistri, cum quo agimus, esse quamplurium, pro qua P. Thomas Sancius suprà Disput. 29. nu. 4. & seqq. eos & referens & secutus. Iuxta illos ergo sponsus censuris vrgendus, quòd si pertinax, absoluendus, ne libertas pro matrimonio requisita violetur. Et similiter sentiendum quamuis sponsalia non sint iurata, idem P. Thomas affirmat. Et ita quod de adhibenda censura citatus nuper asseruit propositioni, de qua nu. 458. sine difficultate admittendum. Id autem quod de non iuratis addit, dum audaciam & temeritatem futuram esse pronuntiat, ad censuram Theologicam non spectat, sed ad violantem promissionem, audacter enim & temerè agit, dum suæ non stat adeò vrgentis coràm Deo & hominibus promissioni.

Quod ad censuram attinet ob negatam [Censuræ ob negatam Deo potentiam circa sponsalia.] Deo potentiam, vt scilicet sit blasphemia hæreticalis, meritò quidem prolatum, sed adducta ratio de iure coniugis, cuius Deus est absolutus Dominus, generaliter nequit adaptari: quia in iure ad gloriam ob diuinam promissionem cum pacto oneroso id non habet locum: repugnat enim Deum illud iustis adimere, licet eius sit dominus, in quo imperfectio nulla, quia fundatur in eius libera dispositione, de quo dictum Tomo 1. Problem. nu. 1286. & nu. 1304. de iure autem vnius rationalis creaturæ erga aliam, id est certissimum, quia est quid adhærens creaturæ nulla Dei supposita promissione sub conditione onerosa, & ita eâ potest destructa destrui, & etiam non destructa facere vt eidem cedat, & etiamsi non cedat efficere vt alius contra ipsum operetur: sicut quis ius habet vt nullus quidquam à se inuito auferat, & tamen Deus iustam reddere potest ablationem. Quod autem ad Concilia & [Quid de Conciliis, & humana alia potestate.] humanas potestates attinet, rectè censura procedit, si de sponsalibus ante pubertatem agatur: si autem post pubertatem, quod nullam dicitur mereri censuram, sensus videtur esse non extare humanam potestatem, qua possint sponsalia legitimè celebrata dissolui. Vbi quod additur de Pontificia potestate in casu possibili, probabile est, de quo alibi disquirendum. Apparenti autem illi rationi de iure tertij non tollendo, pro quo frequenter dum de regulis Cancellariæ agitur, si loquamur de diuina potentia quid sit certum, respectu cuius humana iura non currunt: si autem de humana fatendum ita regulariter esse: nihilominus casus plures possunt occurrere, in quibus & ius & res in quibus habentur, auferri possint, per dominium altum Reipublicæ. Quidquid autem de hoc sit, in casu nostro nihil tale accidit, dum enim sponsus fidem datam non seruat, nullus ibi interuenit iuri sponsæ contrarius: quòd autem non adhibeatur stricta coactio, iuris detractio non est, sed prudentissimus operandi modus in fauorem sponsæ cedens, cui inuitum sortiri coniugem non potest non infaustum & infortunatum accidisse.

Censura, de qua num. 460. circa valo [Censura circa valorem matrimonij contra violatam sponsalium fidem.]rem matrimonij, non obstante violata sponsalium fide, satis exacta est, & cùm error in fide dicitur, id quidem asseritur, quod fidei apertè contrarium est, generali nomine erroris sumpto, iuxta dicta suprà nu. 436. In citatis siquidem textibus Pontifices vt tales procedunt, & cùm eorum decisiones sint manifestæ, nequit illis salua fide contradici. Sunt autem illi Innocentius III. & Gregorius IX. & ad fundamentum simile statuit Ecclesia vt dogma fidei in Concilio Tridentino Sessione 24. Cap. 1. de Reformat. matrimonia filiorum inita contra voluntatem parentum esse valida, damnans cum anathemate oppositam assertionem. Sicut enim sponsus tenetur seruare fidem præstitam, ita & filius obedire parentibus quando in eo, quod præcipiunt, vtiliter negotium eius agitur, quia matrimonium est ipsi conueniens, iuxta varias sententias, de quibus P. Thomas Sancius lib. 4. de Matrim. Disput. 23.

Et hæc quidem de sponsalibus generali [Quid circa Indos speciale.]ter loquendo, de Indis autem specialius aliquid adijciendum. Et in primis in casu proposito non asseritur fuisse sponsalia, quæ mutuam promissionem important, sed tantùm promissionem Indi, circa quod generaliter loquendo receptissima sententia est promissionem non acceptatam non parere obligationem, quod de illa circa matrimonium contrahendum communiter Doctores affirmant. Quæ doctrina pro Indis specialiùs militat, qui de huiusmodi obligationibus plenum nequeunt formare conceptum. Si autem accep [Vt stet promissio acceptata sine sponsalibus.]tata sit, non id sufficere pro sponsalium constitutione, nisi acceptans signo aliquo repromissionem indicet, sed tantùm sibi placere significet grauium scriptorum sententia est. Iuxta quod, cùm in casu nostro non constet an mulier consensum præstiterit cum requisitis huiusmodi, & in ea currat Indicæ incapacitatis ratio, ex eo capite cessat obligatio. Videndi P. Sancius Lib. 1. Disp. 3. & 4. & P. Palaus suprà Puncto 2. n. 11. Qui licet in sic promittente obligationem ad implendam promissionem agnoscant, positioni præfatæ non aduersantur, ob rationem dictam exigui Indorum discursus, ex quo fit, vt promissionis efficaciam non calleant, & ita meram sic faciendi ostendunt voluntatem, quæ vim nudi propositi non excedit: si etiam addamus quamplurium grauium scriptorum apud P. Palaum suprà num. 14. opinionem esse expromissione acceptata solùm obligationem sub veniali resultare, iuxta quam in Indis minor censeri debet, & ita nulla, si minor hæc dici possit.

Pro quo & facit quod apud citatos oc [Promissio ex promittentis voluntate limitatur.]currit, dum dicunt P. Sancius Disput. 5. n. 21. & P. Palaus num. 14. vers. Hæc sententia, etsi ex promissione obligatio sub mortali oriatur, posse tamen promittentem suam promissionem restringere, vt vltra fidelitatem se nolit obligare. Ex quo inferre possumus circa Indos ita esse philosophandum, vt omnis in illis stricta cesset obligatio. Vbi & addendum specialius aliquid, etiam quando ex parte sponsæ est repromissio, posse stare vt o [specialis & notanda doctrina.]bligatio sub mortali non resultet, vt tradit P. Gaspar Hurtadus suprà num. 22. vbi ait non repugnàre fieri mutuam promissionem matrimonij non commutando ius pro iure: quia non repugnat priorem promissionem fieri liberaliter & gratis, & posteriorem etiam liberaliter, aut ex gratitudine, & neutra earum conferri ius iustitiæ in quo casu sponsalia solùm obligarent ex fidelitate & sub veniali, & ex sponsalibus sic factis non oriretur impedimentum publicæ honestatis, quia ex vi eorum sponsa non pertineret ad sponsum, vt aliquid sponsi, neque è contra. Quæ doctrina Indis venit conuenienter adaptanda. Neque eatenus id quod est à nobis dictum num. 461. infirmandum venit, siquidem regulariter loquendo sponsalia cum obligatione iustitiæ celebrantur, & ita in exteriori foro iudicandum, vt citatus scriptor obseruat, quo pacto obligationem esse sub mortali nequit dubitari.

PROPOSITIO IX.

PArochus Indicus asseruit se non teneri [Parochum Indicum non teneri ad exemplum damnatus error. Matth. 5. v. 16. D. Chrys. adscripta verba.] ad Indorum doctrinam bono exemplo maritandam. Quæ assertio vti manifestus error contra scripturam Sacram proscriptus est. Matth. 5. v. 16. Sic luceat lux vestra coràm hominibus, vt videant opera vestra bona, & glorificent Patrem vestrum, qui in cœlis est. Circa quæ sic D. Ioannes Chrysostomus locutus inducitur: Id est, sic illuminate, docete, non vt verba vestra tantummodò audiant homines, sed vt opera vestra bona videant, vt quos illuminaueritis per verbum quasi lux, condiatis per exempla operum vestrorum, quasi sales. Sic ille. Adducitur etiam illud Apostoli. 1. Tim. 4. v. 12. [1. Tim. 4. v. 12.] Nemo adolescentiam tuam contemnat; sed exemplum esto fidelium in verbo, in conuersatione, in charitate, [Tit. 2. v. 7.] in fide, in castitate. Et ad Titum. 2. v. 7. In omnibus teipsum præbe exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in grauitate &c.

Ita quidem doctus Magister, in eo qui [Alterius esse, quæ tamen illius non sunt.]dem lapsus, quod D. Ioanni Chrysostomo verba præfata adscripsit, sed Auctoris Operis Imperfecti in Matthæum hom. 11. tanto indigni nomine, cum pluribus circa fidem erroribus scateat, vt docti Interpretes adnotarunt. Et Erasmus quidem in Præfatione ad lectorem immeritò quidem sic fatus: Vt mea quidem sententia, (hoc opus) hac in [Circa auctorem Operis imperfecti in Matthæum quid Erasmus.] parte non cedat Chrysostomo, eruditione inquam, facundia, & notitia diuinarum litterarum. Negare tamen non potuit, quod inferiùs sic est ingenuè protestatus: Ceterùm præterquam quòd interdum in enarrandis Scripturis habet nonnihil Origenicæ libertatis: inspersæ sunt aliquot sententiæ, quæ non multum abhorrent à dogmatibus improbatis: Quarum aliquot indicabo lectori, quo sit in legendo cautior &c.

Licet autem præfata verba non sint Diui [D. Ioan. Chrysost.] Chrysostomi, alia quidem habet homilia. 15. circa sententiam dictam huc conuenienter adsciscenda, sic enim ille: Ego quidem, inquit, lumen accendi: vt verò perseueret ardens, vestri profectò sit studij, non propter me, vosque ipsos modò, verum etiam propter illos, qui eâdem luce potientur, vobisque ducentibus viam veritatis inuenient. Non enim poterunt maledictionibus vestrum obumbrare fulgorem, si tamen vos omni cum diligentia vixeritis, atque ita prorsus quasi qui vniuersum Orbem vestri faciatis imitatione conuerti. Dignam igitur tanta gratia exhibete vitam, vt sicut illa cunctis mox regionibus prædicanda est, ita illi etiam conuersatio vestra conueniat. Deinde aliud quoque lucrum cum hominum salute subiungit. Sanè quòd sit prorsus idoneum illos præstare solicitos, atque ad omne virtutis bonum concitare. Non solùm, inquit, corrigitis orbem rectè sanctéque viuendo, verum etiam glorificari Deum ex vestra conuersatione facitis: quemadmodùm si contraria gesseritis, & homines perdetis profectò, & Dei nomen blasphemijs offendetis. Hæc ille, & alia.

Vbi friuola illa est præoccupata respon [Friuola præoccupata responsio.]sio, si quis dicat præfatam Christi doctrinam ad Apostolos tantùm & Discipulos eam auscultantes fuisse directam, quibus conuersio totius orbis credebatur: quod enim prauis exemplis perditio audientibus inferatur, & nomen Dei blasphemetur, ad omnes spectat, quibus est animarum cura demandata, si præsertim in fide altas radices non egerint, quod ad Indorum Parochos constat maximè pertinere. Alludit autem Doctor sanctus ad Prophetica verba ab Apostolo adducta Rom. 2. [Rom. 2. v. 21. & seqq.] vbi sic ille: Qui ergo alium doces, teipsum non doces: qui prædicas non furandum, furaris; qui dicis non mœchandum, mœcharis: qui abominaris idola, Sacrilegium facis: qui in lege gloriaris, per præuaricationem legis Deum inhonoras (Nomen enim Dei per vos blasphematur inter Gentes sicut scriptum est.) v. 21. & seqq. & Apostolus quidem sublimis & fidelis interpres illud Inter Gentes expressit, quod apud Prophetam non ita extat, sic enim ille: Dominatores eius iniquè agunt, dicit Dominus, & iugiter nomen meum blasphematur. Isaiæ 52. v. 5. [Isaiæ. 52. v. 5.] Constabat siquidem illum de populo agere inter Gentes versanti, vnde & Septuaginta Interpretes ita transtulerunt, quos secutus Paulus. Quando ergo sic res agitur, vt fideles in conspectu Gentilium degant, aut eorum, qui vix à Gentilismi tenebris emerserunt, illud grande malum ex ipsorum deprauata agendi ratione oritur, vt nomen Dei blasphemetur; quæ infelicitas eos præsertim tangit, quibus docendi onus incumbit, vnde non solùm ipsorum redditur inutilis & vana doctrina, sed & blasphemiarum doctores fiunt, quod à D. Ioanne Chrysostomo egregiè perpensum homil. [D. Ioan. Chrysost.] 6. in citatam Epistolam, cuius verba inter alia illud: Ecce & duplicem rursus accusationem aliam; neque enim ipsi solùm, ait, contumeliosi sunt, sed & alios ad id præparant. Qui igitur doctrinæ vsus, cùm vos metipsos non doceatis? Sed ijs pugnantia docetis, nempe conuicijs Deum afficere. Sic ille, vt Indorum Parochis, si Christianè non viuant, nulla coràm Deo & hominibus esse possit excusatio. De quo & dictum à Nobis Tomo 1. Thesauri. Tit. 1. Cap. 3. & Tomo 2. Tit. 13. num. 65. & Tit. 16. num. 51. Videndus etiam P. Iosephus Acosta de procuranda Indorum salute Lib. 4. Cap. 1. & 2. qui & Cap. 17. citata Apostoli verba ad Timotheum & Titum adducit, & grauiter ac eleganter expendit.

Est ergo dogma Catholicum Parochos [Dogma Catholicum statuens obligationem Parochorum.] ad pascendum sibi creditum gregem exemplo vitæ teneri, idque de Indicis potiori ratione procedere non posse nisi ab errante in fide negari, immò nec dubitari. Vbi circa qualitatem obligationis, de qua forsitan locutus Parochus dictus, quæstionis aliquid esse potest. Cùm enim ratione officij videatur incumbere, non videtur esse communis illa charitatis, qua vitari scandalum debet: quòd si iustitiæ, fiet inde Parochum, qui pessimis processit exemplis, licet aliàs integrè administrauerit, ad restitutionem teneri; quæ ex violata commutatiua iustitia debetur, quemadmodum deberetur, si circa administrationem suo Parochus Officio defuisset. Et de iudice ac guberna [Quæ & iustitiæ esse ostenditur.]tore agens Tomo 1. Thesauri. Tit. 8. num. 13. & 15. obligationem iustitiæ in illis asserui & probaui, vnde quod ad Parochos spectat ita etiam asserendum; & de Indicis vrgentiori profectò ratione. Et quidem Parochus Indicus ita ad doctrinam tenetur, vt illius defectus obligationem restitu [& quid pro obligatione restitutionis.]tionis inducat, vt dictum Parte 7. num. 129. Qui defectus tunc etiam, & potiori ratione contingeret, si pro doctrina Catholica falsam aliquam & damnabilem obtruderet. Tunc sic. Vt vidimus num. præced. ex D. Ioanne Chrysostomo, inhonestè viuens ita docet, vt eius doctrinæ vsus nullius momenti est, si doctrinam tradat Christianam, & aliôqui docet contra Deum blasphemias Propheta (immò & Deo ipso per illum) & Paulo clamantibus: ergo defectus est illi doctrinæ, & qui ex illo resultat, effectus tribuendus: neque enim videtur dici posse per exaggerationem locutos, ita vt in eorum verbis proprietas locutionis penitus desideretur; sic enim vti inefficacia & eneruia poterunt à prauè operantibus æstimari; immò & ab alijs, si reuerà nihil in illis ponderis sit pro conscientijs onerandis. Accedit sic viuentem etiam in Sacramentorum administratione deficere, quandoquidem Paræciani ad eum verentur accurrere, quem lupum potius, quàm pastorem experiuntur.

Erunt tamen qui secus sentiant, & nul [Stante contraria sententia quid faciendum.]lam iustitiæ obligationem agnoscant, vel certè talem, quæ restitutionis onus non importet, quam proculdubiò sententiam Parochi huiusmodi animitus amplectentur. Poterit autem, si zelus Prælatorum inuigilet, res ita componi, vt & Indis id, quod sine legitimo acceptum est iure reddatur, & Parochorum exonerata conscientia, per viam incipiant salutis incedere, à qua tantoperè deerrarunt. Visitent ergo per se, aut per alios, quibus securè possit ea cura committi, & tales inuenientes Parochos, mulctis eos pecuniarijs afficiant, sicut ob doctrinæ defectum fieri debet, consimili applicatione; cùm reuerà defectus doctrinæ sit, iuxta dicta. Pro quo & facit id, quod habet D. Barbosa de Officio Parochi Cap. 15. num. 3. vbi ita [d. Barbosa.] scribit: & poterit Episcopus constito sibi de eius negligentia, vel insufficientia, ex fructibus ipsius Ecclesiæ aßignare partem congruam fructuum alteri, qui hoc ministerium loco ipsius adimpleat, vt ex Concilio Tridentino Seßione 5 de Reform. dicto. Cap. 2. colligit Piasecius. d. part. 2. Cap. 3. num. 16. non tamen poterit comminari pœnam peccati mortalis Parochis doctrinam Christianam non docentibus, sed illos per viam præcepti pœnalis debet obstringere, vt Bergomensi Episcopo rescripsit S. Congregatio Episcoporum sub die 22. Nouembris 1592. Hinc Aloysius Riccius d. Decis. 22. ait fuisse suspensum ab Officio suæ curæ quemdam Parochum per sex menses eo quòd rudimenta Fidei suos Parochianos non docebat. Sic ille. Vbi quod de comminatione pœnæ peccati mortalis dicitur ex eo accidit, quòd ineptus videatur modus talis præcipiendi, si videlicet ita dicatur: [Comminatio sub pœna peccati quomodo non liceat Episcopis.] Præcipimus sub pœna peccati mortalis, nam peccatum mortale non est pœna, sed id, propter quod pœna infligenda est, nec se tenet ex parte iudicis, cùm tamen pœna ex eius se parte teneat: vnde meritò additum per viam præcepti pœnalis obstringendos. Quidquid de illa quæstione sit, an vnum peccatum possit esse alterius pœna, quod ad præsentem caussam est prorsus impertinens. Quòd si quis contendat non esse alienum ab Ecclesiæ vsu præcipi aliquid sub reatu peccati mortalis, quo significatur præceptum ita vrgere, vt eius violatio futura sit peccatum mortale: dicendum in casu præsenti id non habere locum; nam si ita præciperetur, indicaretur noua obligatio sub tali reatu; cùm tamen secluso præcepto tali obligatio sub reatu dicto sit: vnde quod erat opus ad remedium exitialis negligentiæ non in additione præcepti consistebat, sed grauis pœnæ, qualis illa per suspensionem semestrem, aut similis.

PROPOSITIO X.

ASseruit quidam impossibile esse pecca [Vt actio sit peccaminosa requiri cognitionem, vt impugnet quidam censor.]ri mortaliter, quin priùs præcedat cognitio deformitatis actus contra legem Dei, cum subsequente consensu. Ex quo intulit doctus censor, cui propositio commissa est suo pro munere censuranda, eum, qui eam protulit negare peccatum ex ignorantia commissum; immò & dari illud posse; quandoquidem vt peccatum mortale sit, cognitionem malitiæ necessariam protestatur, eo quòd sit contra legem Dei quæuis huiusmodi operatio. Cuius contrarium Scriptura sacra docet, quandoquidem vti grauia peccata condemnat opera:, quibus homines se Deo seruire existimabant. Vnde illud Diui Petri Act. 3. v. 17. Et nunc fratres scio quia per ignorantiam fecistis, sicut & principes vestri. Et hoc circa præ [Act. 3. v. 17.]terita; circa futura autem Christus Ioan. 16. v. 2. Venit hora, vt omnis qui interficit vos arbitretur obsequium se præstare Deo. Addit & concludit sic [Ioan. 16. v. 2.] censor: Et quod sit peccatum ignorantiæ, non videtur ita ignarus reus, vt id ignoret; neque ita proteruus, vt neget, & videtur potiùs ignorantia & stultitia, quàm hæresis. Sic ille, qui in ea videtur esse planè sententia, vt propositionis auctor, si sua in assertione persistat, hæreticus censeri debeat, vtpotè qui peccatum cum ignorantia factum neget, contra Scripturæ testimonia manifesta.

Sed est exorbitans, & minimè admitten [Defenditur assertio.]da censura: propositio siquidem dicta est verissima, de qua dictum Parte 5. nu. 4. & seqq. Neque ex illa sequitur peccatum esse non posse cum ignorantia factum, cùm præter ignorantiam inuincibilem, quæ à culpa excusat, quia facit inuoluntarium, detur vincibilis, crassa, & supina, de quibus Scriptores: & cùm ex illis operatio con [Qualis ignorantia in Christi & Sanctorum persecutoribus.]tingit, etiam est cognitio deformitatis actus contra legem Dei, quia animaduertit quis se non posse cum tali ignorantia operari, & esse id contra legem Dei iubentis eum esse de cognitione solicitum, vnde dum circa id negligit, inexcusabilis redditur. Videatur Cardinalis Toletus circa [Cardinalis Toletus.] citatum Ioannis locum vers. 2. & 3. in Commentarijs, & Adnotationibus, vbi eruditè & grauiter ostendit grauissima peccata persecutorum Christi & Sanctorum persecutionibus caussam præstitisse, quæ in illo etiam, qui videbatur zelus diuini honoris, relucebant, vnde rebelles luci fuerunt, quam poterant, si voluissent, intueri, cumulatis irrefragabilis testimonijs veritatis. Vnde circa id, quod additur citato vers. 3. & hæc facient vobis, quia non nouerunt [P. Maldonatus. Ioan. 16. v. 3.] Patrem, neque me, ita & subtiliter & quam verissimè scribit P. Maldonatus: Hæc non excusatio, sed aggrauatio potiùs & exaggeratio peccati est. Duplicis enim culpæ accusantur, & quòd hæc facturi essent, & quòd Christum, eiusque Patrem, quem tot miraculis cognoscere potuissent, ignorarent. Sic ille. Benè ergo de illis Dominus Psal. 21. v. 13. Tauri pingues obsederunt [Psal. 21. v. 13.] me. Taurus siquidem vt fortiùs feriat oculos claudit. Quæ doctrina Angelici est etiam Doctoris 3. p. q. 47. Arti. 5. in Corp. & ad 3. iuxta [D. Thom.] quam & Nos in Amphitheatro diuinæ misericordiæ locuti nu. 754. Videantur ibi dicta, sunt enim pij & eruditi, vt credo, non indigna lectoris. Et Propositio quidem dicta ad Indos spectat, licet generalis eius videatur esse doctrina, ob dicta cit. Parte 5. nu. 4.

PROPOSITIO XI.

APud Peruuianos in vsu fuit, vt pueri [Circa ritum induendi puerum femoralibus in Missa, quid doctus censor.] speciali ritu femoralibus induerentur: qui Ethnicis cùm esset proprius, conati sunt iam Christiani prouehere, & ipso Sacrosancto Missæ sacrificio, ac Sacerdotalibus benedictionibus ampliare. Parocho ergo stipendium Missam dicturo dabatur, quam parentes pueri, & puer ipse accensum manu tenens cereum ante altare positus, audiebant. Ex huiusmodi Parochis denuntiatus vnus S. Inquisitionis Tribunali, & quæsitum quid de illo sic faciente sentiendum, vnde & consequenter, an, & quam mereatur censuram Propositio licitum statuens ritum huiusmodi. Quibus responsum valde esse superstitiosum & scandalosum opus, nec carere suspicione Gentilici erroris: quandoquidem res profana, & inhonesta est, ac superstitiosa, re adeò sacra, qualis Missæ sacrificium est, abuti, & acsi habitu Religioso, aut sanctitatem præseferente indueretur puer, femorali indumento eum honorem conferre, cùm nihil aliud sit quàm insigne quoddam virilis sexus, & posse cum femina habere congressum. Et quia accusatus de superstitione prædicta inter Indos fuefat educatus, & fama valde turpi laborabat, visum est docto censori vocandum illum ad S. Tribunal, & circa ritum præfatum strenuè examinandum, & si deprehensum fuerit non abhorrere ipsum ab Ethnicorum secta, iuxta criminis qualitatem puniendum: si verò Catholicè sentiens cum corradendi pecuniam modum tantum secutus inueniatur, seuerè corripiendus, eo quod res Ecclesiæ profanet, & remittendus Ordinario, vt puniatur. Hæc ille.

Circa quæ fatendum equidem ritè & [Quid addendum censoris responsioni.] exactè procedere: addendum tamen prædictum Parochum non posse ratione ignorantiæ excusari, quia licet inter Indos educatus parùm circa res sacras instructus videatur, & ob penuriam Sacerdotum promotus dubitare tamen potuit, cùm res adeò esset insolens, & ita doctos interrogare, & præsertim Episcopum visitantem, aut alium eius loco, vel per epistolam consulere, neque circa hoc, quidquid excusationis obtendere pergat, audiendus, vnde & ipsa ignorantia meritò etiam punienda. Item si ad iudicium adductus, inueniatur de Ethnica superstitione suspectus, iuxta suspicionis est puniendus qualitatem, quia inter sectæ manifestam sequelam, & solum corradendæ pecuniæ modum, medium aliquid esse potest, cùm aliàs dicatur inter Indos educatus. Et tunc ad Iudices S. Tribunalis spectabit, auditis Consultoribus, pœnam arbi [Superstitionis ratione ad S. Tribunal casum pertinere.]trari. Quod autem de remissione ad Ordinarium dicitur, difficultate non vacat, siquidem DD. Inquisitores de huiusmodi possunt superstitione cognoscere, iuxta generalem facultatem à Sexto V. concessam in Bulla, quæ incipit Cæli, & terræ, cuius tenorem adducit P. Salelles Tomo 1. de materijs Tribunalium S. Inquisitionis Regula 115. n. 105. præsertim cùm qualificata est, qualis præsens, adhibito Sacrosancto Missæ Sacrificio; & minùs quidem sufficeret, si videlicet puer ad Parochum adduceretur, & peteretur ab eo vt femoralia benediceret, crucis signo, & aquæ lustralis aspersione adhibitis: ex quo argui pro casu, de quo est quæstio, satis valido argumento potest.

Si autem demus casum prædictum ad [De remissione ad iudicem competentem.] Sanctum non pertinere Tribunal, circa remissionem etiam superest difficultas: sunt enim qui censeant tales non esse remittendos, sed relinquendos, circa quos Ordinarij constito de tali derelictione poterunt iuxta criminis procedere æqualitatem, vt videri potest apud Dianam Parte 4. Tract. 7. Resol. 111. est illud conforme decisioni Cap. Accusatus de hæreticis in 6. ibi: Non [Cap. Accusatus de hæret. in 6.] se intromittant, Sed relinquant suis iudicibus puniendos. Et ita vidi in casu simili, in eo inquam, qui de geminato coniugio fuerat accusatus, quod licet non extiterat, graue tamen aliquid & fraudulentum fuerat pepetratum. Quamuis oppositum sit probabile, & ita si remissio fiat, non est illa vt irrationabilis condemnanda.

Iam de Propositionis qualitate loquen [Propositionis censura.]do, si quis asserat præfatum ritum esse licitum, erronea videtur eius assertio, & proxima hæresi: cùm enim ritus Gentilicus sit, profanus, indecens, inhonestus, nequit vllo pacto stare vt Missæ Sacrificio adhibito eleuari ad aliquam possit sanctitatem, de qua neque illi, qui illum peragunt, vllatenus cogitant: vnde licitum asserere, error in fide est, & contra institutionem Sacrificij ipsius præcisè consideratam iuxta id quod Concilia, & Sancti Patres iam inde ab exordio Ecclesiæ docuerunt: iuxta quod & spe [Concilium Trident.]cialiter locutum Tridentinum Seßione 22. in Decreto de obseruandis & euitandis in Sacrificio Missæ, vbi inter alia illud: Postremò ne superstitioni locus aliquis detur, edicto & pœnis propositis caueant (Episcopi) ne Sacerdotes alijs, quàm debitis horis celebrent; neve ritus alios, aut alias ceremonias & preces in Missarum celebratione adhibeant, præter eas, quæ ab Ecclesia probatæ, ac frequenti & laudabili vsu receptæ fuerunt. Sic Concilium. Cùm ergo constet præfatum ritum esse superstitiosum, ab illo constat pariter esse damnatum; vnde probasse illum, nequit sine manifesto stare errore, quod & poterit etiam quispiam non immeritò hæreticum pronuntiare.

PROPOSITIO XII.

SAcerdos quidam Confessiones Indorum [De Sacerdote dicente puero peccata, quæ Indi confitebantur.] excipiens, ea quæ audiebat peccata octenni puero referebat. Quod quidem ad Sanctum est delatum Tribunal, & iudicatum grauissimum fuisse peccatum contra sigilli obligationem, sed in genere doctrinæ non habere qualitatem. Circa quod tamen obseruandum occurrit, peccatum dictum ad Sanctum delatum fuisse Tribunal, neque ab eo reiectam accusationem: cùm tamen iuxta dicta Parte 7. num. 34. iuxta communiter receptam sententiam casus huiusmodi ad Ordinarium spectet. Sed quia vt dictum nu. 35. sententia opposita est probabilis, potuerunt Domini accusationem admittere, illis præsertim temporibus, quibus res huiusmodi non adeò erant exploratæ, & necessitas etiam ad hunc procedendi modum compellebat. Deinde licet sigilli violatio simpliciter accepta casus S. Tribunalis non sit, ex circumstantijs poterit talis iudicari, vt meritò possit illius cognitio vsurpari. Et ita dictum à Nobis citato loco num. 37. posse denuntiari Prælatum Religiosum circa punitionem negligentem, eo quòd de crimine tali non ita vt par est sentire videatur.

Et in casu quidem prædicto meritò [Sigilli violatio vt spectare ad 9. Tribunal queat. Et censura Propositionis.] de Confessario tali aliqua potuit sinistri sensus haberi suspicio, iudicare scilicet ipsum rem esse nullius momenti puero peccata audita propalare, neque de Sacramento ita dignè sentire, qui vti rem ludicram tractat Confessionem. Hæc ergo Propositio apud illum nullo est pacto damnabilis: Licet Confessario peccata in Confessione audita puero octenni propalare: quæ tamen hæretica est, cùm sit de fide obligatio sigilli; neque ex eo quòd puero dicantur peccata, excusari violatio potest, quia puer illa alijs faciliùs referet, quàm ætate maior obligationis conscius. Immò etiamsi puer nulli sit ea detecturus, eorum siquidem memoriam retinere poterit, & eum de pœnitente conceptum, qui non poterit non illi admodùm displicere. Præterquam quòd sic Indi à Confessione abhorrebunt, qui etiam de secreti custodia securi ægrè ad illius integritatem adducuntur.

Licet autem iuxta dicta nu. 477. non sit [Reum esse S. Tribunali remittendum & quomodo.] obligatio remittendi reum iudici competenti, quando crimen deprehenditur ad S. Tribunal non pertinere; in hoc tamen casu oppositum videtur dicendum, quia crimen est enorme, & in damnum publicum vergit, & ita ex illis, de quibus quilibet de populo potest accusare. Pro quo Doctores apud P. Fragosum Tomo 1. Lib. 5. Disp. 12. n. 73. & 74. Neque Alexander IV. citato Cap. Accusatus, §. Sanè cùm relinquendos iubet suis iudi cibus puniendos eos, de quibus ibi, generalem aliàs obligationem adimit circa crimina, de quibus dictum, inter quæ nullum Dei Ecclesiæ exitialius esse potest. Neque necessarium est remissionem rei esse personalem, sed cùm ex accusatione appareat crimen ad sanctum Tribunal non spectare, accusator ad iudicem est competentem remittendus, grauiter iniungendo ipsi vt id præstet, ad quod adeò stricta obligatione tenetur. Qui si deprehendatur circa hoc negligens, poterit à S. Tribunali competenti animaduersione puniri, vti mandati transgressor, quod iure potuit imponere, quandoquidem ei remissio competit, quam potest conuenienti modo disponere, & ita circa hoc sufficienti gaudet iurisdictione.

PROPOSITIO XIII.

QVidam asseruit in his Indiarum parti [Circa pluralitatem vxorum damnatus error.]bus expedire vxorum pluralitatem, quia sic Indorum conuersio erit facilior, & Hispani illas magis subiectas habebunt, sunt enim his in terris valde insolentes, & superbæ, quod communiter significatur nomine libertatis. Ad quæ vir doctus respondit præfatas rationes nomine esse rationum indignas, cùm potius deliria dici debeant. In ordine siquidem ad infidelium conuersionem eadem fuit semper difficultas, quandoquidem apud illos polygamia in vsu erat, vt asserit Innocentius Tertius in Cap. Gaudemus de diuortijs. Et propter eamdem rationem alia multa conuersis deberent concedi lege diuina prohibita, sicut est polygamia. Quod autem ad Hispanos attinet, si vnus homo hisce in partibus vnam nequit mulierem sustinere, quæ illarum est & procacitas & superbia, quomodò plures poterit sustinere? & hoc quidem quantùm ad rationes adductas; nam quod ad pluralitatem attinet vxorum hæretica assertio est, vt constat ex Concilio Tri [Concilium Trident.]dentino, Seßione 24. vbi legem à Christo latam (Matth. 19.) recognoscens sic habet: Hoc autem vinculo duos tantummodò copulari & coniungi Christus Dominus apertiùs docuit &c. & Canone 2. sic Si quis dixerit licere Christianis plures simul habere vxores, & hoc nulla lege diuina esse prohibitum, anathema sit. Idem habetur in citato Cap. Guademus & 32. q. 7. Cap. Si quis fuerit, alibique, sub eademque certitudine Ecclesiam circa hoc non posse dispensare, aut licentiam præbere.

Circa quod dictum à Nobis Tomo 2. [Discursus ex quo videatur non esse hæresim.] Thesauri Tit. 12. nu. 481. & Parte 6. supra, n. 357. & 358. & iuxta dicta priori loco, probabile est legem à Christo latam non comprehendere infideles, ex quo oritur circa præsentem caussam difficultas; nam si quis conuertatur, qui plures habeat legitimas vxores, post acceptum Baptismum omnes videntur coniugati iure gaudere, quia vt ait Innocentius Tertius in citato Cap. Gaudemus. Baptismus iura matrimonij non soluit: [Cap. Gaudemus de diuortiis.] Cùm per Sacramentum Baptismi non soluantur matrimonia, sed crimina dimittantur, quæ sunt illius verba. Non ergo videtur hæretica assertio, si quis dicat polygamiam non esse penitus illicitam Christianis. Quòd si Concilij Tridentini obijciatur auctoritas, dici potest ibi de matrimonio à fidelibus inito esse sermonem, non vero de contracto apud infideles, si, vt est dictum, conuertantur. Et licet in Canone damnetur asserens licere Christianis plures simul habere vxores, quod in eo, qui conuertitur, verum haberet, plures siquidem haberet vxores: non videtur ita vrgere, vt supremam censuram mereatur: nam in Decreto idem continetur, quandoquidem ex illo formatus est Canon; & dum in eo dicitur huiusmodi vinculo duos tantùm copulari, probabilem expositionem admittit, vt ad matrimonia infidelium non debeat extendi, ex quo id sequitur, quod discursus iste videtur ostendere, & ita non plus quàm Canon vrgere.

Nihilominùs censura præfata sustinen [Eliditur ille.]da est, quia talis est manifestus Ecclesiæ sensus, & Concilium Tridentinum ita verba Christi intellexit, vt à sacris fuerant Canonibus intellecta, qui in margine citantur, ex quibus satis est celebris Cap. Guademus, in quo Innocentius Tertius ita [Cap. Gaudemus.] loquitur: Quia vero Pagani circa plures in simul feminas affectum diuidunt coniugalem, vtrùm post conuersionem omnes, vel quam ex omnibus retinere valeant, non immeritò dubitatur. Verùm absonum hoc videtur, & inimicum fidei Christianæ &c. Addit irrefragabile aliud ex Christi verbis argumentum Matth. 19. v. 9. Quicumque dimiserit vxorem [Matth. 19. v. 9.] suam, nisi ob fornicationem, & aliam duxerit, mœchatur. Circa quæ sic ille: Si ergo vxore dimissa duci alia de iure non potest, fortiùs & ipsa retenta: per quod euidenter apparet pluralitatem in vtroque sexu, cùm non ad imparia iudicentur, circa matrimonium reprobandam. Sic Pontifex, qui doctrinam Christi vxorum pluralitatem reprobantis generaliter de fidelibus accipiendam esse statuit, siue illi post Baptismum contrahant, siue ante illum legitimè fuerint copulati. Et ita semper Ecclesiæ vsu receptum.

Id autem quod ex citato Capite addu [Ad citatum Cap. Gaudemus responsio.]ctum de Baptismo non soluente matrimonia, sed crimina remittente, quando vnum est in conuerso quolibet; & legitimè celebratum: sic enim esse intelligendum ex eodem Canonis constat Auctore: qui enim sic præmiserat Pontifex, statim id, quod nuper diximus, contra pluralitatem edixit, vnde suimetipsius interpres est. Quod autem etiamsi de vnica loquamur vxore, verba præfata cum moderatione aliqua accipienda sint, ex eo constat, quod eodem habetur in Capite de non conuersa vxore, aut scandalo futura marito: tunc enim ille vt ad alias possit transire nuptias liber pronuntiatur. Quia secundùm Apostolum, (1. Cor. 7. v. 15.) frater, aut soror, non est huiusmodi sub [1. Cor. 7. v. 15.]iectus seruituti. Verba illius sunt. Ita ergo videtur sentiendum, quidquid aliquis forsitan secus senserit, censuram aliquantulùm molliendam arbitratus.

PROPOSITIO XIV.

REligiosus quidam in Hispania professus [De Religioso apostata in Indiis, & ipsius assertione damnata.] inconsulto Prælato ad Indias nauigauit dimisso habitu, & dicebat se in apostasiæ crimen nequaquàm incidisse, & ita neque in excommunicationem aut suspensionem, immò peccaturum se si non ita fecisset, quia eius corporalis salus in periculo versabatur, quandoquidem cùm esset infirmus, nulla de ipso habebatur cura, saluti autem consulere iure sibi naturali licuisse. [P. Iosephus Acosta pro merito laudatus.] Circa quod P. Iosephus Acosta consultus, vir inintegritate, orandi studio, facundia, doctrina varia, labore aßiduo, consilio, dexteritate tantus, quantum in India, & in Hispania summi qui suspexerunt, vt de illo habet P. Ioannes Nadasi in Anno dierum memorabilium Societatis IESV, respondit, quod ad factum attinet constare relationem esse penitus falsam, & insignem audaciam ac inuerecundiam falsa vsum sui Generalis subscriptione confictis in litteris, & sic ad audiendas confessiones, & ad ministranda sacrilegè Sacramenta obtentis licentijs cum excommunicatione ob apostasiam incursa celebrando. Esse autem vanam & impudentem rationem in iure salutis tuendæ fundatam ex eo constabat, quod morbus non poterat non exigui esse momenti, vtpotè qui neque nauigationem, neque itinerum laborem impediebat, sed comedebat & bibebat, & quidquid erat ipsi libitum faciebat. Et maiorem quidem impudentiam esse remedium vrgens & necessarium asserere, transitum ad Indias, pecuniarum abundantia & delitiarum comparata. Vnde eius assertionem esse præsumptuosam, & suspectam de sinistro sensu circa Religionem, & votorum Monasticorum obligationem, & grauem temeritatem negasse incursionem in excommunicationem ob apostasiam, cùm generaliter sit imposita cuicumque Religioso Professo habitum dimittenti, vt constat ex Cap. Vt periculosa, Ne Clerici vel Monachi in 6. Sic dictus Pater concludens sibi videri suspectum de errore circa vota Religiosa.

Circa quæ in primis erit fortè qui hæ [Leuis quædam circa narrationem difficultas.]reat, dum in facti specie contraria videntur admiscere, dimissionem scilicet habitus, & falsas Generalis litteras: istæ siquidem sine habitus retentione non poterant vsui esse, vt est manifestum. Ad quod dici potest dimissum habitum pro fugæ commoditate, & posteà reassumptum, vel alio modo circa hoc inductam varietatem. An autem Religionis desertor siue retento, siue dimisso habitu, ex communicationem incurrat de qua in citato Cap. Vt periculosa, communis quæstio est, [Sine dimissione habitus non incurri irregularitatem.] & sine habitus dimissione non incurri grauissimi scriptores sentiunt, ex quibus P. Suarez Tomo 4. de Religione. Tract. 8. Lib. 3. Cap. 1. n. 17. P. Thomas Sancius Lib. 6. Operis moralis. Cap. 8. num. 20. P. Palaus Tract. 16. Disput. 4. Puncto 16. nu. 10. & seqq. Apud quos plures alij. De incursione autem, si dimittatur habitus, tum illi, tum alij sine dubio statuunt, quando temerè fit, vt ait Bonifac. VIII. citato in Capite, & nulla maior ea potest cogitari temeritas, quàm fuerit illa, circa quam præsens versatur propositio, à præfato Patre luculenter expensa: qui dum ratione apostasiæ incursam excommunicationem affirmat, intelligendus de illa, quatenus habitus dimissionem includit, nisi fortè in ea fuit ille sententia quæ & multorum & [Oppositum probabile.] grauium etiam scriptorum est, vt videri potest specialiter apud P. Sancium suprà n. 19. & dimissionem etiam temporariam sufficere, cùm temeraria est, iuxta dicta communis resolutio est, vt non potuerit prædictus Religiosus eo ex capite verosimiliter excusari.

Iam quod ad censuram attinet, satis illa [Circa Propositionis censuram.] videtur exacta; nam consideratis circumstantijs totum hoc illa assertio complectitur, quod à præfato apostata est gestum, & est vt sequitur: Licet Religioso Religionem deserere, falsis Generalis litteris vti, & ficto recuperandæ salutis prætextu vagari remotissimis in terris, habitu dimisso, aut retento. Quis autem non videat sic asserentem, de Religiosorum votorum obligatione sinistrum præseferre conceptum? Nec dici potest illum tantùm asseruisse peccaturum se, nisi Religiosam domum dimisisset curandæ salutis intuitu: Nam ad finem huiusmodi media præfata conuenientia iudicauit, & ita etiam licita, cùm ipsi non videretur aliter posse finis ille curationis obtineri. Erit tamen forsitan, qui asser [Vt temperari queat.]tionem prædictam graui censura Theologica non esse inurendam arbitretur; quia modus ille loquendi solet esse desertoribus religiosæ obseruantiæ familiaris, dum pro excusatione insigniter mentiuntur, vel graues sibi factas iniurias asserentes, vel Prælatorum declinasse tyrannidem, vel parentum extremas necessitates coëgisse, & sic aliter, vnde & prætextus ille consulendi saluti, pro quo nullum in Conuentu subsidium, potuit similiter vsurpari, idque sine vllo in materia fidei errore, aut eius vehementi suspicione, quem visus est depellere, dum se necessitate coactum id se fecisse testatus est, sic enim de votorum Religiosorum obligatione ritè ac rectè videtur cen [Confirmatio ex censura blasphemiæ cuiusdam.]suisse. Quod confirmari potest ex eo quod graues Scriptores asserunt circa eum, qui amasiam suam vocat Deam, scilicet non esse blasphemiam hæreticalem, quia de sensu, iuxta quem soliti sunt homines huiusmodi loqui communiter constat. Sic Lorca, & P. Hurtadus de Mendoza, quos adducit & sequitur Diana Parte 5. Tract. 13. Resol. 20. & Bordonus Tomo 1. Cap. 26. nu. 13. Quæs. 7. Licet alij secus sentiant, pro quo videndus P. Tancredi de Religione, Tractat. 2. Lib. 1. Disput. 3. nu. 13.

Iuxta quæ doctus Pater censendum do [Censura circa aliam similem.]cuit de hisce versibus, cùm ad Sanctum fuissent delati Tribunal: Si yo por Dios padeciera: Lo que padezco por vos, Señora, pues sois mi Dios, Dadme vos lo que me diera El Hacedor de los dos. Illam scilicet assertionem Señora, pues sois mi Dios esse piarum aurium offensiuam; perperàm enim sonat, & est aliquantulùm scandalosa, ex modo loquendi, se eam pro Deo habere iactando. Maiorem autem qualitatem non adhibere affirmat Primò quia in huiusmodi amatorijs carminibus est aliqua maior licentia vtendi similibus exaggerationibus, quia ex materia ipsa colligitur eas non oriri ex errore aliquo circa fidem, neque vt sonant ab ipso credi, sed ex quadam cœca & in ordinata passione, quæ sic loqui compellit ad magnitudinem turpis affectus declarandam. Et in Italicis cantionibus magis habetur in vsu dum Dei, gloriæ, & beatitudinis titulos poëtæ amasijs largiuntur. Secundò, quia de peccatore dici potest practicè & opere ipso Deum sibi constituere creaturam, iuxta illud: Quorum Deus venter est. Philip. 3. v. 19. Tertiò, quia ex duobus prioribus [Philip. 3. v. 19.] versibus clarè apparet mulierem pro Deo non habere, sicut ex postremo, cùm affirmet Deum vtriusque esse factorem: licet hic cum antecedenti, Dadme vos &c. malè sonet, & plus scandalosi sint prioribus: quia licet dici possit peccatorem gloriam suam & beatitudinem in re, quam amat, constituere: hæc autem valde diuersa est ab ea, quam Deus confert, siquidem magis verè & propriè miseria est. Addit forsitan eum esse sensum, vt quemadmodùm Deus ipsi propter eius amorem patienti seipsum beatificatione præberet, ita & illa seipsam propter eius amorem similia patienti præbeat, vtique ipsius futura beatitudo: qua adhibita explicatione, sensus iste cum præcedente coincidit: quandoquidem sic se præbens illa, non beatitudinis, sed miseriæ magnæ proprietatem haberet Psal. 39. v. 2. Eduxit me de [Psal 39. v. 2] lacu miseriæ, & de luto fæcis. Id est, carnalium cupiditatum, vt exponit Cardinalis Bellarminus.

Et hæc cùm scribo in memoriam venit, [Quid de exhibente feminæ signa adorationis.] quod Matriti vidi, ibi degens proximus pubertati. Femina quædam ex ijs, quas curiales dicunt, ambitiosè compta in fenestra laxa prostabat, præparata ad capiendas animas, sicut illa, de qua Salomon Prouerb. 7. v. 10. & capta quidem vnius iuuenis, qui eam cùm vidisset per callem transiens, cæpit tundere pectus, ac si eleuari in Missa Sacram Eucharistiam conspexisset, aut tintinnabulum audijsset, tunc pulsari solitum, cùm in fine Præfationis Sanctus, Sanctus, Sanctus, Deus Pater proclamatur: vel aliquam celebrem ac miraculosam imaginem Christi aut Virginis velis paulatim retractis populo panderetur. Circa quod, quia [Blasphemia vt esse in factis possit.] & accidere aliàs potest, dubitare iuuat, quid debeat de tali agendi exorbitantia censeri, & Blasphemiam quidem posse non solis verbis, sed etiam operum irreuerentia constare, licet in rigore loquendo blasphemia ad sola verba referatur, vt notauit Bordonus suprà Quæs. 13. nu. 22. vnde deturpantes & lacerantes imagines sacras ad blasphemos reuocantur, licet, vt dixi, in rigore tales non sint, pro quo P. Suarez Tomo 1. de Relig. [P. Suarez.] Tract. 3. Lib. 1. Cap. 4. nu. 4. vbi probat blasphemiam tantùm in verbis consistere, affirmans tamen posse aliquod esse signum quod, licet verbale non sit, pro blasphemia possit reputari.

Sicut autem crimen blasphemiæ com [Et quomodo, cùm creaturæ quæ Deo sunt debita tribuuntur. 2. Esdræ 9. v. 18.]mittitur non solùm quando Deo conuitium obijtur, sed etiam quando creaturæ laus Deo debita soli confertur, ita & de reali blasphemia, eo modo quo talis dici potest, pariter asserendum, 2. Esdræ 9. v. 18. sic habetur: & quidem cùm fecissent sibi vitulum conflatilem, & dixissent: Iste est Deus tuus, qui eduxit te de Ægypto feceruntque blasphemias magnas. Blasphemias vtique & verbo & opere dum quæ Deo erant soli debita, laus inquam, & cultus, vitulo tribuerunt. Pro quo P. Suarez citato nu. 4. Iuxta quæ de iuuene illo diuinum, vt apparuit, cultum feminæ tribuenti philosophandum est: videtur siquidem, cum Scriptura loquendo, magnam fecisse blasphemiam; magnam inquam, quia hereticalem, dum diuinus honor impendi [Facta verbis potiora.]tur creaturæ. Et quidem iniuriæ, quæ facto inferuntur, grauiores verbalibus sunt, quia facta sunt verbis potiora l. de pupillo §. Meminisse. ff. de noui oper. nuntiat. Cap. Dilecti 52. de appellat. Vbi Glossa, & alij.

Dicendum tamen factum huiusmodi si [Facti iam memorati censura.]milem blasphemiæ, de qua nuper, mereri censuram; sicut enim illa est piarum aurium offensiua, & scandalosa, ita & hoc piorum oculorum offensiuum, & scandalosum, & quo ad hoc fidelium omnium oculi sunt reputandi pij, nullus enim erit verè fidelis, licet aliàs non probus, qui non sit offensionem & scandalum tali immoderatione passurus. Non est tamen hæreticale, quia ex circumstantijs id videtur colligi. Et talis quidem sic agens si post feminæ, erga quam ita se gessit, conspectum, aliam videat, idem circa illam faciet, & circa plures eo die, & sequentibus vt occurrent, & fortè pulchriores. His addi potest feminam esse Dei imaginem, sicut est & vir, quod communiter tradunt Doctores, ex qua ineffragabili veritate colligi potest esse adorabilem vt ta [Homo vt possit quatenus Dei est imago adorari.]lem, vt de homine generaliter loquendo affirmant aliqui SS. Patres, & graues Theologi, quos adducit P. Suarez Tomo 1. in 3. p. Disput. 54. Sect. 6. vers. Circa confirmationem. Iuxta quem respectum potuit præfatus curialis operari. Sed reuera licet absolutè loquendo ita possit accidere, & ea ratione censura aliquatenus temperari, iuxta circumstantias tamen non videtur excusatio locum habere, quia talis adorationis modus non est in vsu, & cùm ad praxim aduocandus est, id obseruandum, quod citato loco admonet Doctor Eximius ita scribens: Cùm non sit hæc ima [Quæ pro eo requisitæ conditiones.]go imposita ad repræsentandum Deum secundùm ea, quæ illi sunt propria, ideò non videtur esse sufficiens ratio vtendi hac imagine ad hunc adorationis modum: quamuis secluso scandalo & periculo, & in homine spirituali ac benè instructo, non poßit intrinsecè malus existimari. Sic ille. Nihil autem tale in præfato adoratore videre licuit, & quod ad scandalum attinet, meo potest exemplo comprobari, qui puer cùm essem, factum exhorrui, cuius post sexaginta & quatuor annos non potuerunt species aboleri.

PROPOSITIO XV.

Asseruit quidam Romam esse quod olim [Romanum Pontificem in Indijs futurum vt asseruerit quidam. Et Censura assertionis.] à Rege vate dictum Psal. 30. v. 14. tamquàm vas perditum ob morum perditionem, dixisse manifestè Deum velle se manum suam protectricem ab ea auertere, & Ecclesiam suam transferre ad Indias, & eius caput Limensem Metropolim constituere. Quod quidem duplicem habere sensum posse viri docti censuerunt. Primò enim de translatione intelligi potest ei simili, quæ tunc accidit quando Pontificia Sedes & Collegium Apostolicum Auenionem se contulerunt tempore Clementis V. Sic autem assertionem esse præsumptuosam, scandalosam, & temerariam; nam perinde est ac dicere Ecclesiam in vniuersa Europa defecturam. Secundò Limensem Antistitem futurum Ecclesiæ caput eo modo, quo hucusque Romanus Pontifex fuit: & hic videtur esse ab assertore huiusmodi intentus, ad eum modum, quo in Hispania aliquandiu Archiepiscopus Hispalensis caput Ecclesiæ Hispaniensis fuit, & posteà Toletanus, & in Ecclesia Græca Sedes Alexandrina Decreto Concilij Nicæni, & postmodùm Constantinopolitana: & sic assertionem esse schismaticam, erroneam, & hæreticam: siquidem perinde est ac asserere Ecclesiam Romanam, & D. Petri in ea successorem defecturum, & eius loco Indicam præualituram Ecclesiam, & alium Pontificem. Addebat ille sicut modò fideles dicuntur credere, quod Romana tenet Ecclesia, ita deinceps futurum, sed Ecclesiæ Romanæ nomine Limanum intelligendum Antistitem, vtpotè qui Papa futurus. Iuxta hæc censent docti illi sensum propositionis præfatæ esse illum post priorem explicatum; Si enim esset prior, non affirmaret ita proferens Limanum Prælatum futurum Papam, sicut Episcopus Auenionensis Papa non fuit, sed Romanus Pontifex, qui ex loci mutatione Episcopalis suæ Sedis non amisit dignitatem.

Iuxta quam intelligentiam non videtur [Vt debeat admitti.] quomodo stare possit secundus ille sensus, pro quo Hispalensis & Toletani Archiepiscopi, & Patriarchæ Alexandrini ac Constantinopolitani exempla adducuntur: illi enim licet specialium Prouinciarum essent Ecclesijs præpositi, non tamen vniuersalis, neque in eos fuit Romanæ Sedis amplitudo translata, vt est manifestum, quandoquidem Romanorum Pontificum series numquàm interrupta à D. Petri primatu perdurauit. Sensus ergo postremò adductus videtur esse propositioni dictæ genuinus, & quomodocumque accipiatur, est proculdubiò temerarius & scandalosus, & alias merens Theologicas censuras: circa supremas autem illas, de quibus citati censores est vlteriùs inquirendum. Et quidem quod ad schismaticæ spectat, non videtur locum habere: tunc enim schisma accidit, quando contra supremum caput aliud insurgit, eamdem affectans dignitatem. In casu autem, de quo agitur, nullus esset Papa præter Limanum Antistitem, qui legitimè eligendus supponitur, Deo sic peculiari prouidentia disponente ob rationem dictam. Nec sequitur in vniuersa Europa Ecclesiam defecturam, quia stante fide in multis eius regionibus, potest in Indijs illius caput existere, & inde illam gubernare, sicut modò ex Romana Vrbe Indias gubernat, vastissimos inquam tractus Europæ tractibus ampliores.

Iam quod ad errorem in fide pertinet, [Papatum Romanæ Sedi non esse iure diuino annexum est probabile, ex quo propositio euincitur non contraria fidei. P. Suarez.] ex prædicto non videtur posse intellectu deduci: probabile siquidem est Papatum non esse iure diuino, ex institutione inquam Christi, Romanæ Sedi adnexum: Sic enim tenuit Sotus in 4. Dist. 24. q. 2. arti. 3. Alfonsus Mendoza Quæst. 4. Scholastica num. 11. qui plures adducit. Guilielmus Herincx in Summa Theologiæ Scholasticæ & moralis Tomo 3. Tract. 6. Quæst. 2. num. 51. P. Suarez Disput. 10. de fide. Sect. 3. num. 10. ita scribit: Quamuis coniunctio summi Pontificatus, cum Romana Sede, ad primariam huius dignitatis institutionem non pertineat, neque videatur à Christo Domino ante Ascensionem in cœlum ordinata; probabilius tamen & magis pium videtur, Petrum ex ipsius Christi Domini præcepto & voluntate illam instituisse. Sic ille. P. Arriaga Tomo 5. Tractatu de fide Disput. 7. n. 44. [P. Arriaga.] & seqq. in id propendet, nullum pro opposito firmum fundamentum inueniens. Et num. 45. contra P. Tannerum inuehitur, qui ita certum censuit, vt oppositum ad minimum esse temerarium affirmârit, & sic concludit num. 46. vers. 1. Quidquid tamen sit an id efficaciter suadeatur, saltem probabiliter potest defendi vt communior doctrina. Hæc ille: est ergo opposita etiam communis. Iuxta quod asserens in Indijs summum esse posse Pontificem, & Pontificiam dignitatem alicui Ecclesiæ alligatum, sicut modò est Romanæ, in fide non errat, nec censeri debet eatenus hæreticus. Est autem propositio præterdicta valde iniuriosa Romanæ Reipublicæ, & præsertim Ecclesiastico statui, & non nisi ab homine illuso pronuntiata, & fortè non sani cerebri, atque ita grauiter puniendus, vt in eo vulgare verificetur prouerbium insanum pœna reddi cordatum.

Nec omittendum propositionem di [Sapere tamen hæresim quia hæretici Romæ infensi, & sceleratam buccinantet.]ctam, licet hæretica non sit, posse dici sapere hæresim: hæretici enim Romanæ Ecclesiæ infensi, Romanorum non cessant scelera, amplificatione ambitiosissima, buccinare, pro se adducentes, quod Apocal. 17. habetur de Babylone, quæ mater fornicationum dicitur, & abominationum terræ v. 5. non distinguentes tempora infidelitatis primævæ, & postremæ defectionis sub tempus Antichristi, pro quo multa Interpretes, & præ alijs P. Cornelius, qui non Romanus, Romæ tamen scribens, testis fidelissimus, dignissimusque, qui sic loquens audiatur circa vers. 1. Instant hæretici, & perpetim occlamant, Romæ etiamnum non deesse scelera, ac nominatim lupas & lupanar permitti, ergo illam etiamnum esse Babyloniam meretricem. Roma, inquiunt, est Ruma. (obscœnum nomen) At vbi gentium desunt scelera? Ita ne omnes hæretici sunt integræ vitæ, sceleris puri? Quot Respublicæ honestæ & nobiles tolerant lupas & fornices, vt virginum, & honestarum pudori consulant, ac crimina grauiora auertant? Ecclesia sancta est, at quot in ea sunt impij? Sanè Roma sancta est, & sanctior omnibus Orbis Ecclesijs & vrbibus. Vbi tot Monasteria, tot Basilicæ, tot Apostolorum, SS. Pontificum, Martyrum, Virginum martyria & templa, tot hospitalia, tot nosocomia, tot orphanotrophia, quot Romæ? Vbi tot charitatis opera, tot misericordiæ Sodalitates, tot eleëmosynæ, tot pietatis exercitia, quot Romæ? Vbi tot Prælati sapientes & integri, tot sacerdotes probi & pij, tot Religiosi sancti, tot Virgines Deo dicatæ, quot Romæ? Vbi ciues & populus tam deuotus, tam Christianus, tam ardens zelo Dei, vti videmus Romæ? Verùm hæretici liuore cæci ab his oculos auertunt, & Romæ non nisi lupas & gurgustia quærunt: quærunt, & inueniunt: fur enim furem agnoscit, lupus lupam, leno lenam. Hæ enim longè magis exteris, quàm ciuibus, vti expositæ, ita & cognitæ sunt. Romæ enim est confluxus omnium ex toto orbe nationum: in Vrbe est Orbis. Quid mirum in tanta colluuie esse spurcos & incestos, quibus ni lupas concedas, agnos inuadent. Hæc ille: videndus etiam in Acta Apostolorum Cap. 10. v. 23. vbi & pro Romanæ pietatis exemplis verissimus declamator.

PROPOSITIO XVI.

QVidam duas habens Indas pro gemi [Blasphemia iactantis validiorem manum pro diuina.]nato pellicatu, cùm ab eo fuissent ablatæ per superiorem potestatem, dixit illas meliùs sua executuras mandata, quàm quidquid ipsis IESVS Christus imperaret. Et in continenti subiunxit per IESVM Christum iurauit facturas Indas melius, quæ imperaret ille, quàm quæ Deus ipse: eo quòd potentiorem erga id manum haberet, & ita ipsi meliùs parituras. Quod cùm [Illius censura ex docto magistro.] docto censori iudicandum obtigisset, prudenter asseruit, id quod tale assertum peius continebat, esse adeò illud verum existere, vt in casibus huiusmodi de conscientijs potest tantoperè deprauatis præsumi. Nihilominùs modum loquendi præfatum, præsertim cum iracundia & iuramento esse audacem, impudentem, & piarum aurium offensiuum. Et quod de validiori manu dictum, non habere maiorem qualitatem, quia intelligendum iuxta subiectam materiam, de validiore inquam manu, non eo quòd maiorem auctoritatem & potestatem erga illas haberet, quàm Deus; sed quia adeò ipsarum erat deprauata voluntas, & suo amasio subiecta, vt potiùs ipsi obsecuturæ essent, quàm Dei mandatum seruaturæ. Sic doctus ille ex Societate nostra magister.

Cuius censura satis pia est, & erit forsi [Minùs illam videri exactam.]tan qui non ita exactam arbitretur: licet enim ita accidat vt deprauatæ contra Dei præcepta præualeant voluntates, & Indarum sit erga amasios Hispanos nimis ardens & pertinax affectio, qualis & in præfato fuisse videtur: de tali non procedere conuincitur maioris illa potentiæ iactantia; siquidem pellices sublatæ ei fuerant, vnde mutua cessabat prouocatio, & illius vis in ordine ad priorem statum. De alio ergo potentiæ genere procedebat assertio, & ita eius videtur fuisse sensus, validiorem se habere manum ad eas sibi referendas, etiam Dei obsistente potestate. Vnde non fit satis per id, quod de subiecta materia dicebatur: nam etiam secundùm subiectam materiam iuxta sensum dictum, nequit vllo pacto sustineri, validiorem scilicet se habere manum ad recuperandas pellices, quàm Deus habeat ad recupera [Et potiùs hæreticalem.]tionem impediendam. Quæ quidem manifesta hæresis est, quidquid de vehementia passionis fuit, ex qua veniat pœna temperanda, quæ mentem obnubilat, & ita in huiusmodi absurda prorumpit, statim vt ad se redierit detestanda. Quamquam circa hoc ita scribat P. Petrus Marchantius [Blasphemias non pati excusationes. Petrus Marchant.] in Tribunali. Sacramentali Tomo 2. Tract. 2. Titulo 4. Sect. 1. Quæst. 3. in Appendice vers. Dico Sexto: Horrenda est (blasphemia) auribus & omni Christiano sensui, adeoque nec consuetudo, nec indeliberatio excusare potest, cùm vix poßint absque aduertentia dici, nisi amentiam pronuntiantis, aut possessionem Dæmonis quis alleget, ita vt blasphemus non moueat linguam, sed à Dæmone moueatur. Vnde excusationes speculatiuæ, quæ à nonnullis Doctoribus congeruntur ad excusandum blasphemos illos, vtpotè quòd verba illa sint velut interiectiones animi commoti, quòd ex præcipitantia, & praua consuetudine proferantur, à iudicio practico & Christiano reijciendæ sunt. Cùm enim verba illa prout hic & nunc proferuntur & audiuntur, nil aliud præter blasphemiam formalem insinuant, grauem irreuerentiam ingerunt. Deus vtique non irridetur, & vt blasphemi illum condemnat, quidquid sit de intentione eius. Hæc doctus ille Scriptor. Videantur tamen Diana Parte 5. Tract. 5. Resolut. 3. & P. Vincentius Tancredi de Religione Tract. 2. Lib. 1. Disp. 4. nu. 4. apud quos plures alij.

Vbi addendum, licet omnes blasphemiæ [In blasphemantes Virginem horrenda vindicto. P. Balinghem.] Deo sint præ atrocioribus alijs peccatis odibiles, illas tamen, quæ contra Deiparam proferuntur, solitum esse specialius vindicare: pro quo narratio extat apud P, Antonium Balinghem in Kalendario eius satis horribilis die 21. Iunij nu. 5. vbi ita scribit: In quadam ciuitate non procul à Ianua (Gallis Gennes) primò quidam ciuis ob peccata sua Dæmoniacus factus est, & intra paucos dies adeò creuit eorum numerus, vt quilibet sibi timeret ne etiam Dæmoniacus fieret. Communi igitur consilio ciuium venerunt ad eam ciuitatem vocati viri Religiosi, ac potißimum quidam Abbas Cisterciensis, vt quid agendum pauidis ciuibus esset deliberarent. In dictum est itaque triduanum ieiunium. Tertia verò die conuocatis coràm se Dæmoniacis obtestabatur dictus Abbas in nomine IESV Christi vt significarent cur præ ceteris hanc ciuitatem vexarent, & vt exirent à famulis Christi nomine signatis. Equibus vnus horrendè clamans, Cogitis, ait, nos exire ex vasis nobis rationabiliter conceßis. Nos quidem sumus legio illa Dæmonum, quam IESVS vester ab homine eiectam permisit præcipitare porcos in mare. Nunc [Marci 5. v. 9. Lucæ 8. v. 30.] autem vinculis, quibus tenebamur, soluti potestatem accepimus tantùm in blasphematores Virginis MARIÆ. In hac igitur ciuitate tales inuenimus, & inuentos, sicut dignunt est, torquere debemus. Tandem ad secundam Abbatis iußionem exiere, cum magna tamen difficultate. Sic ille. Vide etiam die eadem nu. 4. & die 24. Nouembris nu. 3. Itaque bonus Filius honori Matris consulit, attentissimus vin [Blasphemantes Virginem cur traditi legioni Dæmonum, de qua Euangelium.]dex iniuriarum, quas sacrilegi inferunt sub nomine Christiano. Cur autem legioni dictæ ea sit concessa potestas, non est operosum coniectare, immundissimi enim illi comprobantur spiritus, qui ab homine in porcos transire à puritatis fonte postularunt, idque consequi magnum beneficium censuerunt. Talibus ergo conuenienter in blasphemos erga Virginem potestas indulta est, in illam namque nonnisi immundissimi esse iniurij poterant, speculum sincerissimæ puritatis, non Epicuri; sed Satanico de grege porci, quamquàm & Epicuri aliàs, loti iuxta verum prouerbium à D. Petro adductum in volutabro luti, 2. Pet. 2. v. vlt. vbi de blasphemis sermo. v. 12. In his quæ ignorant, blasphemant. Ignorant quidam te, ô pul [Cant. 1. v. 7.]cherrima inter mulieres, si enim. cognouissent, numquàm, numquàm Dominum, & Domini gloriæ Matrem, conuicijs indignissimis affecissent.

SECTIO XLII.

Baptismus in voto parentum an sufficiat infantibus, quando reipsa nequit ministrari. Ad dicta in Thesauro Tomo 2. Titulo 16. numer. 68.

NEgatum ibi, oppositæ assertionis censuris adductis, quibus eam graues Scriptores afficiunt. Sed præstat modò proponere & diluere, nec non discutere, quod circa positionem dictam apud Dom. Caramuelem occurrit. Ille siquidem in Metalogica [Votum parentum sufficere ad salutem filiorum quam censuram mereatur. Vbi de Campanella] nu. 1645. hanc Thesim exhibet: Baptismus est ianua Ecclesiæ, & introitus ad cetera omnia Sacramenta, & est necessarius in re, vel in voto, iuxta illud: Nisi quis renatus fuerit ex aqua & Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei. Ioan. 3. Qua posita pergit, & ita loquitur: Ex hac conclusione sequitur puellos, etiam Christianorum, immò & Christianorum filios, qui moriuntur sine Baptismo non saluari. Negat hoc Campanella, & memini me varias censuras legisse de Campanellæ dogmate, inter quas erat vna, cui subscribebat P. Lugo (iam Cardinalis) asserens esse quidem temerariam &c. sed non hæreticam. Iuxta quam docti Cardinalis sententiam, censuræ aliæ possunt assertioni Campanellæ conuenienter adscribi, cùm sint qui hæreticam fuerint arbitrati. Vt non ita generaliter eius defensionem assumat Auctor Candoris Lilij §. 57.

Pragæ (sic ille prosequitur) sub P. Ludo [Alterius Magistri assertio.]uico Connæo (Professore Theologiæ ex Ordine PP. Minimorum) propugnata est hæc Thesis: Baptismus lauacrum regenerationis, Sacramentum fidei, ianua est ceterorum, medium regulariter (nota hoc aduerbium) necessarium ad salutem, in re, vel in voto. An autem votum istud ipsius baptizati debeat esse proprium de neceßitate, & non sufficiat Ecclesiæ, vel parentum, non videtur asserere, qui dixit, Ab sit vt ego dicam non credere infantes, nam credit in altero, qui peccauit in altero. Vnde si possem dicere (verba sunt Auctoris post Thesim propositam) Credit in altero, qui peccauit in altero; Ergo desiderat & petit Baptismum in altero, qui fuit maculatus in altero. Hanc paritatem alibi persequar; nunc hoc ratiocinium propono.

Infantes Christianorum, qui sine Baptismo [Dom. Caramuelis argumentum.] moriuntur, saluantur, ergo Baptismus non est necessarius in re, & si agatur de voto suscipientis, non est necessarius in voto.

Probo antecedens, si non saluarentur, Baptismus non esset priuilegium, sed grauamen. Atqui est priuilegium: ergo sine Baptismo infantes Christianorum saluantur.

Probo Maiorem. In lege naturæ sola fide, aut etiam oratione parentum liberabantur à peccato originali: Ergo Baptismus, si quidem priuilegium est, aliquid debet concedere, nihil tollere. Ergo etiam hodie fide parentum, aut etiam oratione, & si desit Baptismus, à peccato originali liberantur. Patet: quia alias essent hodie peioris conditionis infantes, quàm erant in lege naturæ, tunc enim sufficiebat parentum fides & oratio: modo requiritur parentum fides & voluntas, ablutio physica, verborum pronuntiatio, & intentio ministri: Ergo, ne omnia hæc absurda concedantur, dicamus Baptismum necessarium non esse.

Sic placuit contra meam communem, & ab omnibus receptam doctrinam arguere: Sed tibi placeat dare claram & euidentem solutionem. Sic ille.

In cuius discursu occurrit primò id quod [Quid in eius discursu non probandum.] circa Thesim citati Theologi notandum vult, scilicet aduerbium illud Regulariter. In quo tamen nullum peculiare dici potest esse mysterium; verissimè enim dici potest Baptismum in re, aut in voto esse regulariter necessarium, cùm sine illo stare aliquando salus æterna possit, si videlicet Martyrium interueniat infantis. Et etiam quia Deus in prædicta lege potest cum aliquo dispensare, iuxta dicta citato loco Thesauri n. 69. Ex eo autem quod præfatus Theologus subdit, nullo modo potest argumentum contra verissimam & receptam ab omnibus, doctrinam efformari. Siquidem ille nihil suo profert nomine, sed alterius ab ipso minimè cum nota admissionis exhibitum. Et potest illud etiam in reipsa baptizato locum habere, quòd scilicet credat in altero, qui peccarit in altero, vnde in Baptismo, quando solemniter ministratur, fit professio fidei nomine baptizati à Patrinis veluti à spiritualibus parentibus.

Iam quod ad rationem citati Auctoris [Illatio eiusdem nullius roboris conuincitur.] attinet, non est quidem noua, aut roboris talis, quod facessere negotium possit Theologico Professori. Et si P. Suarium consuluisset, claram & euidentem potuisset solutionem inuenire Tomo 3. in 3. p. Disputat. 27. Sect. 3. vers. Ad Secundam. Et vt specialius respondeamus, concedo illationem illam: Ergo desiderat, & petit Baptismum in altero: hoc enim ex dictis constat circa Baptismi administrationem, in quo fidei fit professio; & qui eam facit, petit pariter Baptismi gratiam, vnde dici potest infantem in alio, & per alium desiderare & postulare. Nego tamen desiderium hoc (quod & dici aliquomodo potest votum) sufficiens esse in caussa præsenti; quia neque quodlibet desiderium in adulto sufficiens est ad iustificationem, nisi adiunctos habeat actus pœnitentiæ, qui secundum Catholica dogmata sunt penitus necessarij. Ex quo fit minùs efficax esse desidcrium tale respectu aliorum. Quæ ratio est euidens, pro ostendenda illationis præfatæ leuitate.

Argumento deinde in forma proposito [In forma argumento respondetur.] respondeo etiam in forma negando antecedens, & ad probationem nego Maiorem, & ad probationem eius, dato antecedenti, circa quod magna est varietas sententiarum, dum de remedio originalis in statu naturæ aut lege eius, & etiam in statu legis scriptæ agitur, nego consequentiam in primis quoad id, quod dicitur, Baptismum esse priuilegium; non enim tale est, sed lex à Christo promulgata ad omnes spectans. Ioan. 3. Matth. 28. Marci. 16. vnde consequenter negatur non potuisse Christum fauorabile aliquid respectu vnius aut alterius pro rarissimo casu adimere, cùm aliàs Baptismi fauor sit incomparabilis æstimationis respectu remedij prædicti. Quemadmodùm Sacramentum Confessionis valde fauorabile est, ratione cuius innumeri saluantur, qui eo non extante perirent, cùm faciat de attrito contritum, iuxta notam huius dogmatis expositionem: & nihilominus in lege veteri, qui salutem sunt æternam consecuti, confessionis onere, quod est satis graue caruerunt: & modò damnantur multi ne illud subeant, quibus per contritionem esset facilis & secura saluatio. Nego insuper peioris esse conditionis infantes in lege gratiæ, quia in eo facilius potest certum peccato originali remedium, quàm in lege naturæ adhiberi, remedium siquidem Baptismi certum & facile est, potestque à quocumque ministrari: remedium autem in lege naturæ quod ad applicationem fidei aut orationem in argumento reuocatur, valde erat incertum, quia fides supernaturalis esse debebat, non minùs pro iustificatione propria, quàm pro aliena, sine qua impoßibile est placere Deo iuxta Apostolum Hebr. 11. & Concilium Tridentinum Seßione 6. Cap. 8. De fide autem supernaturali nemo certus esse potest, & licet non desit qui affirmet, res quidem incerta relinquitur, vnde & pariter remedium, non in vno aut altero, sed generaliter; in quo quantùm Baptismi remedium excedat statim apparet; qui enim baptizat cum necessaria intentione certissimus redditur de infantis spirituali regeneratione, & summo quidem certitudinis gradu, qualis est fidei diuinæ. Non sunt ergo peioris conditionis infantes in lege gratiæ, sed felicioris.

Et per hæc fit satis etiam rationi eidem à P. Arriaga adductæ Tomo 7. Disputat. 8. nu. 27. [P. Arriaga vt videatur obstare, & fauere.] vbi arguit contra eos, qui sola parentum fide infantibus applicata originale remissum fuisse contendunt, censens signum aliquod sensibile extitisse, & à Deo institutum Sacramentum: Nam si sola fidei applicatio interior suffecisset tunc ad iustificandos infantes fuisset illis multò facilior salus, quàm infantibus pro lege gratiæ: hoc autem videtur valde durum, quia in lege gratiæ vti copiosiora sunt auxilia, ita debet esse facilior via salutis: quòd verò hoc sequatur, constat facile, nam de facto sæpe ex defectu aquæ, & ex defectu scientiæ formæ Baptismi moriuntur infantes sine remedio: tunc autem applicatio interior fidei fuisset res facillima, cùm in omni occasione haberet locum, quia neque vlla indigeret re externa, aut exteriori applicatione. Fit inquam satis, quia applicatio dicta magnam incertitudinem præseferebat, neque facilè discerni poterat an talis esset, qualis est ad infusionem gratiæ sanctificantis necessaria, sine qua non stat originalis peccati remissio. Et licet citatus Pater nu 34. asserat ad iu [Fides quomodo esset necessaria.]stificationem propriam fuisse tunc supernaturalem fidem necessariam, probabile autem esse suffecisse naturalem, qualis est in hæretico agnoscente naturaliter Deum ad iustificationem infantis; ex eo positio nostro non infirmatur, quia cùm probabile iuxta eumdem sit supernaturalem fuisse necessariam, quod tenet P. Vasquez Tomo 2. in 3. p. Disput. 165. nu. 30. & alij, nec reuelatio aliqua circa hoc allegari posset, perspicuum est infantium iustificationem satis incertam extitisse. Immò in casu, quo sola fides sine Sacramento ad infantium iustificationem sufficeret, probabilius existimat P. Arriaga supernaturalem fuisse necessariam. Ex quo apparet euidenter quàm sit felicior paruulorum in statu legis gratiæ conditio, quomodocumque remedium legis naturæ à Doctoribus explicetur: nam hoc quod de fide dicitur, etiam stante visibili Sacramento ab eisdem disputatur, vt videri apud citatos potest, & alios in materia de Sacramentis.

Dum autem Dom. Caramuel claram & [Circa probabilitatem notata quædam casui præsenti accommodata.] euidentem solutionem desiderat, videtur innuere illa deficiente, etsi valde probabilis sit, sententiam oppositam non esse probabilitate destitutam, quod ille frequenter inculcat, id scilicet quod probabilibus tantùm fundamentis impetitur, probabile remanere. Quod quidem non est ita generaliter accipiendum, nam vt aliquid reddatur improbabile, non sunt rationes euidentes necessariæ, sed adeò vrgentes vt summum in genere probabilium gradum obtineant, si enim absolutè euidentes sint, oppositum non erit improbabile, sed error manifestus. Quidquid autem de hoc sit rationes nobis adductæ secundum subiectam materiam euidentes sunt. Nec credendum citatum Scriptorem aliter censuisse, cùm communem doctrinam, quam se dicit amplecti, ab omnibus dicat esse receptam; ex quo fit oppositam non posse sine temeritatis nota defendi, quæ omnium est minima censura ex ijs, quas Doctores pronuntiant, vt videri potest citato Thesauri loco. Cùm ergo claram & euidentem solutionem expetit, supponere talem esse posse debemus potius affirmare, aliàs rem impossibilem postulasset.

COROLLARIVM.

Circa doctrinam nuper propositam de probabilitate. Vbi de necessaria approbatione Confessariorum pro Diœcesiim varietate.

DIctum de hoc non vno in loco, & iu [Circa Thesim hanc: Approbatus pro vna diœcesi, est talis pro omni, quid sentiat D. Caramuel.]uat modò circa id excurrere, quod habet Dom. Caramuel in Metalogica num. vlt. vbi proponit Thesim in Viennensis Austriæ Academia propugnatam cum alijs an. 1653. mense Iunio à Dom. Iacobo Zotrinis Decano Soboriscensi in Bohemia, pro suprema Theologiæ laurea præside R. P. Nicolao Arancino Societatis IESV, cùm approbatione totius Facultatis Theologicæ, de quo num. 1667. & 1668. tenoris sequentis: Approbatus in vna diœcesi, est approbatus pro omni. Circa quam ita loquitur: Hanc loquendo de Religiosis multi tenent: at hic ponitur vniuersaliter, & contra torrentem Doctorum: & quidem hæc doctrina nec inuidia, nec inconuenientibus carere poterit. Damnari non poterit, nam hoc solo quòd sit Viennensis Vniuersitatis, probabilem esse suppono: at interdici ab Episcopis posset, aut fortè deberet. Sed quid, inquies, Religiosi hanc interdictionem ab Episcopis factam curarent? Curarent, aio, quoniam præceptum illud non poneret Episcopus Confessarijs Regularibus, sed pœnitentibus sæcularibus sibi subiectis. Sed hic etiam lucem aliunde suborientem aspicio: Probabile enim est, quòd priuilegium concessum vni, etiam conceditur alteri correlatiuo: Ergo si Pontifex conceßit Religiosis, vt semel approbati vbique poßint audire Confeßiones, etiam conceßit pœnitentibus vt vbique terrarum poßint confiteri Religioso alicubi approbato. Sed hîc iterùm aliunde video nebulas, quia probabile est hanc esse Pontificis mentem, vt nemo subditus poßit vti priuilegio Apostolico inuito Superiori suo: nam si Deus tanti facit Hierarchiam, vt nullum vnquàm Christianum à Pontificis obedientia exemerit, &, si Christus priuilegium, quod S. Francisco conceßit, voluit sortiri effectum cum conscientia & consensu Pontificis, congruum est vt ita Summus Pontifex priuilegia concedat, vt numquàm subordinationem superiorum & inferiorum interrumpat. Ergo stando huic sententiæ, sicut Prælatus potest præcipere suo Religioso ne audiat Confeßiones talium aut talium, & hoc præcepto limitare gratiam concessam à Summo Pontifice: non quòd Summi Pontificis auctoritas Prælato subsit, sed quòd ipse Summus Pontifex nolit concedere gratiam, vi cuius, Religiosus poßit insultare Prælato; sic etiam Episcopus potest præcipere suis sæcularibus, ne accedant ad Confessarios à se non approbatos, & hoc etiam præcepto gratiam illis à Pontifice concessam limitare. Sed hæc omnia merè sunt probabilia, & manet Thesis, cuius probabilitati nihil derogare poterit quòd non sit euidens. Hæc ille cuius resolutio, cùm ad omnia [Vniuersaliter videtur censere probabilem.] contra illam obiecta, se extendat, Confessarios etiam sæculares complectitur, & ita probabile est semel approbatum pro vna diœcesi, talem etiam esse pro omni, id quod de Religiosis verosimiliùs pronuntiandum: quod quidem satis expressè protulerat, dum approbationem Vniuersitatis ad conciliandam probabilitatem sufficientem affirmarat. Vnde quod de torrente Doctorum, inuidia, & inconuenientibus dicitur, euidentiam non importat, nec sufficiens est ad probabilitatem submouendam, iuxta præfatum Scriptorem.

Et locutus quidem ille, sicut & alij pro [Nec obstare Decretum Vrbani VIII.] Thesi stantes, post Decretum Vrbani VIII. cuius tenorem dedimus Parte 3. num. 181. & ante plures annos prodierat, die inquam 12. Septembris 1628. propter quod aliqui id certum arbitrantur, vt vidimus loco citato nu. 180. & affirmat etiam cum alijs Leander à SS. Sacramento Tomo [Leander à SS. Sacram.] 1. Tractat. 5. Disput. 11. Quæst. 66. Sed non rarò accidit, vt quod aliquibus videtur certum, alijs minimè tale videatur. Et quod plus est, circa euidentiam etiam diuersi sunt aliquoties sentiendi modi, vt in citato Auctore, quocum agimus, videre licet, qui Deum esse vnum affirmat non posse demonstrari, euidenter inquam conuinci, quod tamen communiter Doctores affirmant, de quo dictum à Nobis Tomo 1. Theologicorum Problematum Sect. 1. Problem. 5. & sic in alijs. Vnde Thesi præfatæ sua videtur probabilitas hucusque inconcussa constare: post decretum enim dictum, quod summi in hac parte videtur esse momenti, nihil vidimus vrgentius prodijsse. Et Leander quidem id quod certitudine asseruit, ad sæculares tantùm Confessarios affirmat pertinere: Nam loquendo de Sacerdotibus Regularibus, non est ita certum vt constat ex dictis, & ex notatis ab Henriquez Lib. 7. loco citato (scilicet Cap. 12. §. 4.) nec Auctores omnes pro prima sententia adducti, loquuntur absolutè, sed solùm id affirmant loquendo ex priuilegio Bullæ, aut alterius indulti; quæ sunt illius verba.

Quid autem Nobis circa hoc non solùm [Quid verum in præsenti caussa videatur.] verosimile, sed verum penitus videatur, ex dictis citata Parte 3. Sect. 8. habetur manifestum, vbi ostendimus Thesim præfatam nullo solido niti fundamento, vnde per principia intrinseca non videtur esse probabilis: quia verò non desunt scriptores ex aduerso stantes, & sunt illi non pauci, nec contemnendæ auctoritatis, non est penitus improbanda, vt dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 12. num. 340. magnam tamen moderationem circa praxim adhibendam in fine citatæ sectionis admonitum & addendum modò praxim videri periculosam, quia magno cum fundamento timeri potest, si sententia, quam tuemur, vera sit, defectum iurisdictionis à Sede Apostolica non suppleri, cùm iuxta ipsius stylum ita vera probetur, vt non videatur credibile velle oppositæ fauere, & fouere pariter inconuenientia, de quibus Dom. Caramuel suprà num. 508. quod generatim à doctis scriptoribus assertum, etiam quando opiniones multò sunt probabiliores, de quo alibi. [Notanda doctrina.] Vnde & videntur admonendi pœnitentes antequàm audiantur, circa prædicta; & pauci, vt credo, erunt, qui velint se tali discrimini exponere, licet absolutè possint. Quod quidem non procedit iuxta eorum sententiam, qui generaliter tenent peccare contra charitatem Confessarium, qui extra necessitatem administrat Sacramentum Pœnitentiæ cum probabili iurisdictione, de quibus Leander Tom. 1. Tract. 5. Disput. 11. Quæst. 79. & Angelus Bossius Tomo 1. num. 391. & ita teneri pœnitentem admonere de incertitudine iurisdictionis. Sed etiam iuxta oppositum, si regulariter loquamur, sentientes: loquimur enim in casu peculiari, in quo Ecclesiæ sensus videtur aut penitus, aut ferè manifestus. Si ergo tunc operari iuxta opinionem probabilem potest, non ex eo erit, quòd Ecclesia iurisdictionis suppleat defectum, & ita Sacramenti certus reddatur effectus, sed quia operari iuxta opinionem probabilem potest, etiam cum effectus incertitudine, & etiam valoris Sacramenti, conscio tamen pœnitente, vt benè explicat Ioannes Sancius Disput. 44. nu. 13. & ex P. Salas proponit Bossius num. 387. Quamquàm ea doctrina non careat difficultate iuxta ea, quæ Auctor idem habet Disputat. 8. num. 6. vbi ait tam ex parte Confessarij, quàm ex parte pœnitentis obligationem vrgere ne reddatur inualidum Sacramentum, quod tamen in casu præsenti contingeret.

Erga id autem, quod Dom. Caramuel [Episcopi vt prohibere queant ne alibi approbati Confessiones audiant.] asseruit, sententiam illam, de qua Thesis, posse, aut fortè debere ab Episcopis interdici, quod de Confessarijs sæcularibus omnino certum esse significat, similiter loquitur citatus Sancius nu. 10. vers. Nec proptereà, vbi rationem reddens cur summus Pontifex opinionem, de qua in præsenti, permittat, grauibus animarum detrimentis obnoxiam, ita loquitur: Nec præsumit Summus Ponti [Ioannes Sancius.]fex Confessarium illa vtentem non certiorem efficere pœnitentem de defectu opinionis, quem si despiciat, illi contra charitatem non infertur iniuria, vt dicemus num. 13. & opus non esse exterminare talem opinionem, meritò cogitare potest summus Pontifex, cùm Episcoporum curæ incumbat efficere, ne Confessarij ab alijs Ordinarijs approbati Confeßiones auscultent in suis diœcesibus. Hæc ille. Sed cùm aliàs censeat Episcopum non posse punire operantem iuxta dictam opinionem, vt videri potest. nu. 27. non videtur quomodò praxim huius modo queat efficaciter prohibere; si & addamus leges diœcesanas aliunde aduentantes sine acquisitione domicilij non ligare, iuxta satis probabilem opinionem, vel saltem non residentes per maiorem anni partem, de quo idem Disputat. 54. num. 31. & 34.

Circa quod, vt vidimus, Dom. Cara [Quid Dom. Caramuel, ex quo pro sæcularibus Confessarijs efficax instauratum argumentum.]muel, cùm interdictionis potestatem statuat, vt certam supponere visus erga sæculares, ad Religiosos transit, & quod pro illis exhibet, & minùs quidem efficax est, pro sæcularibus potest validiùs adhiberi, posse scilicet Episcopos subditis suis præcipere ne Confessarijs nisi à se approbatis confiteantur, cui præcepto illi tenentur obedire. Pro quo vti certissimum statuendum est, ex vi approbationis non conferri sacerdotibus sæcularibus iurisdictionem, & ita neque in diœcesi, in qua approbati, audire Confessiones possunt, nisi à Parochis, aut ab alijs superiorem habentibus potestatem, fuerit delegata. Sic ergo Episcopus edicto suo declarare potest se nulli alibi approbato iurisdictionem velle concedere, nec à Parochis diœcesanis concedi, & ita subditos non posse ipsis confiteri. Et Religiosi quidem tueri se possunt ex eo, quòd à Pontifice iurisdictionem accipiant posita approbatione. Episcopus autem approbans sacerdotem sæcularem, nequit ipsi nisi erga oues proprias iurisdictionem delegare. Quæ ratio est euidens, vnde accedente prohibitione dicta quomodocumque declarata, euidens est non posse locum habere Thesim præfatam, & ita omni carere probabilitate, quæ ex tolerantia Episcoporum posset, prohibitione sublata, aliquatenus sustineri. Et ita accipiendum quod de probabilitate à D. Caramuele vidimus pronuntiatum, sicut & Viennensis Vniuersitatis approbatio, quæ maximè Catholica cùm sit, & viris referta doctissimis, in facultate præsertim Theologica, iuxta sensum generaliter receptum, & sanam de approbationis Episcopalis ratione doctrinam, venit intelligenda, nec voluisse iuri Episcoporum vllatenus derogare, vbi pro opposito neque ratio neque auctoritas vllatenus suffragatur. Et ita quidem nondum accepta Clementis X. Constitutione conscripseram, cui tamen penitus standum, de qua infra: Sectio. 52.

SECTIO XLIII.

Circa Priorem & Consules Peruuiani Mercatorum Consulatus, vt sit illis munerum acceptio pœnæ adiectione prohibita. Vbi & de iudice appellationis.

ORdinatio pro illis 8. Sic habet: Y por [Ordinationis tenor circa iudices Consulatus.] quanto los Oficios de Prior y Consules son de mucho trabajo y ocupacion, y las personas que los exercieren forzosamente han de faltar à sus propios negocios, y se les recrecen mayores gastos que los ordinarios; y asi mismo el juez de apellaciones, se ha de ocupar y trabajar en el dicho su Oficio; Ordeno y mando que à los dichos Prior, Consules, y juez de apellaciones, se les dé de salario por cada año, que exercieren los dichos Oficios, quinientos pesos de à ocho reales à cada vno de ellos, y que no puedan llebar, ni lleben derechos algunos à las partes, que ante ellos litigasen, ni en otra manera, so pena de voluerlo con el quatro tanto, para que à la parte se le restituya lo que se le vbiere llebado, y lo demas quede aplicado para la Camara de su Magestad, y gastos del Consulado. Sic Ordinatio, circa quam dubitari potest.

Primò cùm prohibeantur stipendij titulo [Dubium 1, circa munerum qualitatem.] quidquam reportare, quid sibi velit illud, Ni en otra manera. Ad quod facilè respondetur, à litigantibus nihil accipere posse, quandoquidem iudices sunt, quibus præter salarium nihil à litigantibus licet accipere. Assignantur autem illis quingenti octoregales, qui vel stipendij rationem habent, vel si non habeant, nihil eo titulo permittuntur accipere, quia sine illo seruire communi vtilitati volunt, ex quo & ipsi peculiarem referunt, vtpotè Vniuersitatis talis membra. Quæ ratio non videtur in appellationis iudice militare, cui pro labore suo verè dici potest stipendium assignari, sicut assignatur iudici mediæ Annatæ, & est eiusdem ferè quantitatis.

Secundò an in acceptione sit mortale [2. grauitatem peccati.] peccatum? Respondetur affirmatiuè, si munera non sint exigui valoris, nec interueniant tituli, quibus datio & acceptio possunt honestari, de quibus communiter Doctores, & Nos in Thesauro, & priori Auctarij Tomo, in locis, quæ dabunt Indices, & suprà num. 334. & seqq. Nec obstat legem esse pœnalem, quia & pœnalis lex est, quæ contra fures, adulteros, homicidas, & sic alios fertur, & nihilominùs supra grauia crimina cadunt, qualia & hîc esse possunt, aut venditione iustitiæ, aut illius violatione.

Tertiò, vtrùm sit in conscientia obliga [3. de obligatione restitutionis.]tio restitutionis. Respondetur iuxta distinctionem in Ordinatione ipsa assignatam, de parte reddenda ei, qui dedit, & tribus alijs. Vbi cùm restituenda dicatur, non videtur posse de obligatione [Vide Tomo 1. Thesauri Tit. 3. n. 28.] dubitari. Neque in eo vis facienda quòd dicatur, Y que no puedan llebar: nam verbum Non poßint, non semper impedit dominij translationem, vt ostendi Tomo 1. Thesauri. Tit. 3. num. 24. sed ex manifesta legis intentione; cùm enim restitutionem sub expressis terminis imperet, supponit translatum non esse dominium, nisi fortè pecuniarum mixtio fuerit, quod est per accidens, & in ordine ad obligationem restitutionis, nullius momenti. Et in hoc lex non est pœnalis, quia sicut restitutio pœna non est, ita neque declaratio talis obligationis à superiori potestate.

Circa tres autem partes alias Ordinatio merè pœnalis est, & in conscientia ante sententiam non obligat, iuxta receptissimam Theologorum ac Iurisperitorum doctrinam, de qua dictum Tomo 1. Thesauri. Tit. 4. n. 75. & 137. ac 138. Immò etiamsi sententia sequatur, dummodò non fiat executio, obligatio conscientiæ non subest, quia nullus tenetur suæ esse pœnæ executor: quod esset valde durum, & ita à benignis legislatorum mentibus alienum. Et mirum sanè est grauem adeò pœnam in hac parte delinquentibus, fulminari; cùm vix simile quidquam aliàs reperiamus. Sed est illa iudicibus imposita accipientibus aliquid ratione Officij. l. Sancimus. C. ad l. Iuliam repetund. Vide etiam Tit. 4. citato num. 75. Videtur autem ita dispositum ex eo quòd iudices isti, cùm litterati non sint, nec rigorem legum circa hoc statuentium perspectum habeant, vereri potest parùm circa talia scrupulosos futuros, dandis & recipiendis per mercimonium assuetos: vnde oportuit extraordinaria pœna proposita reddi cautiores.

Quartò circa illud, A las partes que ante [4. circa quos litigantes versetur prohibitio.] ellos litigasen, an scilicet de actu litigantibus accipiendum, an etiam de ijs, qui verosimiliter possunt litigare non post multum tempus, & videtur standum tenori verborum, quia quando legislator alios præter litigantes intendit comprehendere, id expressè indicat, vt videri potest apud P. Thomam Sancium Tomo 1. Consiliorum moralium Lib. 3. Dubio 1. vbi varias leges adducit. Sed ratio è contrà vrget, quia idem instat periculum peruersionis iustitiæ, vt videtur manifestum. Et quidem iudices isti communi iure cènsentur, vnde in acceptione munerum quadrupli; vt vidimus, pœna mulctantur: ex quo videtur non obscurè inferri ad eos etiam, qui litigaturi verosimiliter creduntur, extendi debere, quia leges generaliter ita disponunt. Et intelligendæ profectò iuxta benignum sensum, quem præsefert. l. 56. tit. 5. lib. 1. nouæ recopilat. ibi: De los que se espera, que [l. nouæ recopilat.] en breue traeran pleyto ante ellos. In iudicibus autem Consulatus, cùm iurisdictio Consulis annalis sit, & Priorum biennalis, qui intra annum litigaturus speratur, breui quidem id facturus creditur, quia anni spatium breue tempus reputatur, vt videri potest apud Cardinalem Tuschum Tomo 8. Lit. T. Conclus. 37. & licet non ita certum de biennio sit, nihilominùs apud eumdem sic habetur, vt alijs præfati Tribunalis iudicibus idem debeat adaptari. Litigaturus quidem quispiam creditur; [Regula obseruatione digna.] ergo iam ille de lite cogitat, & ita verosimiliter credi potest munera anticipatione studiosa conferre. Si autem de lite non cogitans tribuat, quod ex circumstantijs potest deprehendi, titulus alius amicabilis, & ita minimè damnabilis, nec graue onus secum portans, intercedit. Quæ regula debet diligenter obseruari, potestque iudicibus alijs deseruire, quibus cum limitatione aliqua munerum acceptio prohibetur. Sunt enim quibus penitus prohibitio imminet, de quibus Tomo 1. Thesauri. Tit. 3. num. 24. & seqq. Quamquàm & circa hos suæ non desint fauorabiles opiniones. Ex illis autem est iudex appellationum eiusdem [De pœna iudicis appellationum.] Tribunalis, qui Regius Senator cùm sit, eo non obligationibus constringitur, de quibus nuper citato loco. quadrupli etiam pœna mulctandus, si deliquisse contingat, & delictum fuerit sufficienter comprobatum.

Et quidem si à litigante aut breui li [Alia pro eodem.]tigaturo quidquam accipiatur, pro eo quadrupli est pœna manifesta; Si autem à non litigante, nec breui litigaturo, iam Regius Senator non vt appellationum iudex, sed vt Regius spectatur Auditor, & ita quod in eo intercedere potest delictum, ac si iudex appellationum non esset, venit puniendum iuxta Ordinationem, quæ habetur Cap. 29. inter eas, quæ pro Audientijs in partibus Indiarum prodierunt anno 1563. tenoris sequentis: Ni puedan rece [Ordinatio Regia.]bir cosa alguna, aunque sea de comer, de Vniuersidad, ni de particular alguno, ni de otra persona, que aya tenido pleyto el año antes, ô lo espere traer, y lo mismo sus mugeres è hijos, so pena de perjuros, y de perdimiento de su Oficio, y quedar inhabil para tener otro, y voluer lo que asi lleuare con el doble. Sic ibi. Non ergo quadru [Notatu digna circa illam.]pli, sed dupli pœna imponitur: neque id mirum, cùm maius aliquid pœnale incumbat, priuatio inquam Officij, quæ tamen non est disposita pro iudicibus Consulatus: vnde neque pro Auditore appellationum iudice, si vt talis delinquat, quia non delinquit vt Auditor, sed vti peculiaris iudex, qualis erat futurus Regius Quæstor iuxta priores Ordinationes, cuius loco Regius est designatus Auditor, quia ita est expedientius iudicatum, vt constat ex Ordinationum §. 49. & idem dicendum quando Auditor Prætoris aut Gubernatoris munus exercet, vti Potosij & Huancavelicæ solet accidere, vnde finitis Officijs more aliorum, à quibus obiri solent, subeunt syndicatum; cùm tamen vt Auditores Visitatoribus Regijs suæ administrationis soleant reddere rationem.

SECTIO XLIV.

Dubiorum quorumdam enodatio circa eumdem Consulatum.

PRimum sit circa id quod habetur §. 3. [Circa exclusionem Aragoniensium pro electione.] in quo ita dicitur de electoribus iudicum Consulatus: Y no han de ser Estrangeros de los Reynos de España, y se entiende serlo los de la Corona de Aragon. & §. sequenti de Electis ita dicitur: Que no sean Estrangeros de los Reynos de Castilla. Vbi idem non obscurè innuitur, & ratio est clara ex maioritate rationis. Hoc autem difficile videtur iuxta dicta suprà nu. 393. vbi ostendimus Aragonienses inter naturales Regni computari, vnde non videtur quo pacto fuerint à muneribus Consulatus exclusi. Sed certè vt stare prædicta dispositio possit, confirmatio Regia facit in fine prædictarum Ordinationum, ibi: Por quanto mi intencion y voluntad es que asi se haga y cumpla, no embargante qualesquier leyes, Ordenanzas, Prematicas, y Sanciones de estos mis [Regia legum Consulatus confirmatio.] Reynos, y de los de las Indias, que en contrario de ello aya, ô auer pueda, con las quales de mi propio motu, cierta ciencia, y poderio Real absoluto, de que en esta parte quiero vsar y vso como Rey y Señor natural no reconociente superior en lo temporal, dispenso para en quanto à esto toca, quedando en su fuerza y vigor para en lo demas en ellas contenido. Sic Serenissimus Rex noster Religiosissimæ memoriæ Philippus Quartus, per quod videtur difficultas præfata cessare. Licet enim verum sit quod D. Solorzanus habet Tomo 2. Lib. 3. Cap. 19. num. 49. scilicet Aragonienses cum honorificis Officijs ad [Quid pro illis faciat.] Indias solitos transfretare absque vlla peculiari in hac parte dispensatione, qui mos veluti pro lege præualuisse videtur. Circa hunc tamen morem pro lege præualentem dispensare Rex potuit, & re ipsa, si dispensatione fuit opus, dispensauit. Cur autem eo cum rigore erga præfatos actum, non est cur anxiè disquiramus. Illud verosimile, si in [Admissio vt stare queat.]ter Mercatores Aragoniensis quisquam sit ijs præditus qualitatibus, quas pro electoribus necessarias esse in Ordinationibus inuenimus, cum eo posse dissimulari. Cùm enim exclusio, sic petentibus Commercij membris, statuta videatur, dum ab ipsis quisquam admittitur, suo videntur iuri & commodo cedere, & ita sine conscientiæ grauamine procedere, aut periculo inualidæ electionis.

Secundum circa illud ex §. 3. in quo de [Iuramentum Iudicum post electionem.] electione agitur: Luego el Prior y Consules pasados, y el juez Oficial Real (Regius Senator, vt posteà dispositum) publiquen y declaren al dicho ayuntamiento la eleccion hecha para que las personas, que fueren elegidas por Prior y Consul, sean auidos por tales, el Prior por vn año siguiente, y el Consul por dos, y les tomaran juramento en forma de que vsaràn los dichos Oficios con toda rectitud, y haran justicia à las partes conforme à las leyes Reales, y Ordenanzas de esta Vniuersidad, y donde vieren su prouecho se lo allegaràn, y el daño se lo euitaràn, y que à todo su saber y entender haràn aquello, que buenos y rectos Iueces deben hacer. Hæc ibi pro iuramento, cuius materia, & consequenter obligatio, satis videtur esse perspicua, & ad duo capita reuocatur, iudicandi inquam iuxta leges & Ordinationes Regias, cum ijs, quæ generaliter ad munus iudicum spectant; & Vniuersitatis commercij commodis consulendi, vtilium accessione, & noxiorum amotione, quantùm eorum prudens discursus assequetur.

Et quod ad generalem iudicum obli [Quidam Canones de obligatione quatenus iudices sunt.]gationem attinet, conuenienti moderatione tractandum, pro qua deseruire possunt sequentes Canones.

- Ea quæ sunt parui momenti sub mortali non obligare vi præstiti iuramenti. Quæ autem talia sint prudentium iudicio discernendum.
- Non obligare nisi secundùm vsum & & consuetudinem receptam, & à Principe toleratam.
- Non incurrere periurium quando à suo regimine ex aliqua rationabili caussa recedunt, debet enim iuramentum ad æquitatem & rationem reduci.
- Non obligari ad ea, quæ etsi seruentur, non tamen ex religione iuramenti.
- Neque ad futura statuta, nisi aliud iurans intenderit; aut fuerint priorum declaratoria.

Hinc aliquas pro particularibus casibus illationes deducunt Scriptores, qui sunt sanè multi, & ex ijs videri possunt P. Lessius de Iust. Lib. 2. Cap. 42. num. 22. P. Thomas Sancius in Decalogum Lib. 3. Cap. 14. P. Fragosus Tomo 1. Lib. 5. Disputat. 12. nu. 99. P. Vincentius Tancredi de Religione Tract. 4. Lib. 3. Disput. 6. nu. 11. qui alios congerunt.

Quatenus verò iudices tales, obligatio [De eadem vt sunt iudices speciales, cum generali regula.] ex legibus & Ordinationibus Regijs colligenda, earum grauitate perpensa secundùm se, & non ratione iuramenti, quia iuramentum non auget materiam, aut mutat illam ex leui in grauem, sed tantùm facit, vt posito iuramento, quod debebatur ratione fidelitatis debeatur ratione reuerentiæ debitæ diuinæ auctoritati. Si ergo quod ratione Ordinationum Regiarum secluso iuramento materia grauis est, grauis erit obligatio: & leuis, si leuis, vnde ad hoc explorandum illas erit opus percurrisse.

Et in primis quæ ad electionem spectant, & [De quibusdam in particulari.] substantiam eius attingunt, quia ad formam pertinent, vt certum est electorum numerum pertinere, satis compertum est grauem materiam continere: non ita quæ ad eorum qualitates, ex quibus nonnullæ parui videntur esse momenti, vt quòd vxorati sint, aut vidui, vel vigesimumquintum ætatis annum excedant. Circa extraneos autem quod ad Aragonienses attinet iam dictum, sicut & circa alios, si ea concurrant, de quibus dictum suprà Sect. 35. sicut & circa electos id, quod pertinet ad maiorem quantitatem triginta millium ducatorum, quam in censu debeant numerare. Quid enim si non excedat, quid si neque attingat, vt bonus quis esse iudux possit, dotibus alijs exornatus? Videatur P. Sancius suprà nu. 3. Grauem etiam materiam concernunt quæ ad recusationes spectant, & earum iudices, cùm præscribant formam ad fundandam iurisdictionem pro rebus momenti magni, quales solent in controuersa discussione tractari de auro, argento, pecunijs, pretiosis mercibus, & substantia tota Indiarum.

Grauem etiam materiam secretum præ [Circa secretum qualis obligatio.]stat, quod non solùm Priori, Consulibus & iudici appellationum imponitur, sed etiam multis alijs, qui debent aut occasione recusationum, aut aliàs disceptationi iudiciariæ in secreto habitæ interteresse. Circa quod sententia P. Thomæ Sancij [P. Sancius.] suprà n. 5. communiter est recepta, dum ait iuxta materiam, quæ detegitur, iudicandam esse culpam. Si enim ea sit grauis momenti, detectio erit mortalis: si autem leuis, erit venialis etiamsi aliquod speciale secretum iuret quis se seruaturum, in quo tamen sunt qui secus sentiant. Obseruandus est autem Ordinationis tenor §. 26. in qua sic dici [Regia Ordinatio circa illud.]tur: Porque conuiene que los pleytos se determinen y juzguen con secreto, de manera que los litigantes ni otras personas entiendan ni sepan los votos de los jueces antes ni despues de auer pronunciado las sentencias, porque se escusen muchos inconuenientes, que de esto podian resultar, y el odio y enemistad, que tomarian las partes contra los jueces, que supiessen que eran de votos contrarios à sus pretensiones, Ordeno y mando que los dichos Prior y Consules, y sus acompañados en casos de discordia, ô los que les sucedieren en los de impedimento ô recusacion, y los acompañados de juez de apelaciones, demas del juramento, que hacen de vsar los dichos oficios, guardando el seruicio de Dios nuestro Señor, y de su Magestad, y Iusticia à las partes, le hagan de guardar estas Ordenanzas y de que los votos, que dieren en los pleytos y causas, que determinaren, ni de sus Compañeros, no los reuelaran, ni descubriran à persona alguna, y guardaran secreto en todas las cosas, que les fuere encargado. Y este juramento harà el juez de apelaciones quando fuere nombrado. Hæc ibi.

Ex quibus apparet iuramentum dictum [Explicata in speciali.] pro obseruatione secreti circa vota iudicum per se & directè versari, & extra materiam dictam nihil determinatum haberi. Ex ratione autem, quæ pro ea redditur, satis dilucidè infertur, in eius violatione graue peccatum admitti, cùm occasio esse possit odiorum & simultatum, quod quidem etiam secluso iuramento contingeret. Est insuper obligatio, quando circa rem aliquam fuerit secretum iniunctum, & iuxta illius momentum suberit tunc obligatio, iuxta dicta, & regulariter videtur futura grauis, quia pro rebus leuis momenti non solet imponi. Si ergo non imponatur, iuramentum circa votorum tantum reuelationem vrgebit. Sed à quibus imponendum, & [A quo secretum indicendum, & quibus.] quibus, cùm iudices, Prior inquam & Consules sibi ipsis nequeant imponere, neque iudicibus alijs subsidiarijs, de quibus Ordinatio, cùm eiusdem sint auctoritatis, & multò minùs iudici appellationum, sicut neque hic illis? Videtur dicendum ab eo, qui in Tribunali præsidebit secretum iniungendum, siue de prima instantia agatur, siue de secunda, in qua iudex appellationum debet præsidere. Quod cùm accidet, ipsi qui iniungunt, religione iuramenti ad obseruantiam tenebuntur, quia & pro illis Ordinationis verba vrgent, Y guardaran secreto en todas las cosas, que les fuere encargado. Quæ quidem ad omnes diriguntur, vt ex tenore præcedentium constat: & ita quod iniunctum est secretum omnes ex iuramenti religione constringit, vt sit sensus, si secretum sit iniunctum, omnes illud vi iuramenti tenentur obseruare. Esset autem expeditior sensus, si illud Les non fuisset adiectum, & ita diceretur. En todas las cosas, que fuere encargado: cùm reuerà is. esse debeat.

Ordinatio §. 31. de exigenda ratione à [Ordinationes quædam materiæ grauis.] Receptore Aueriæ, & bonorum aliorum Vniuersitatis, grauem proculdubio materiam importat, vnde & grauiter vrget iuramentum. Sic etiam plures Ordinationes aliæ, quæ circa Commendatarios, seu Fatores, quos vocant, & ministros in contractatione versantur, in quibus ea, quæ iudicanda dicuntur, manifestam infidelitatem, & notorias iniustitias continent, de quibus & Nos Tomo 1. Thesauri Tit. 9. Cap. 12. §. 10. Illa autem, de qua §. 44. de non admittendo alterius ministro, durante illius ex pacto obligatione, grauis quidem videtur, sed cùm pro iudicibus non sit statuta, sub iuramento non obligat, nisi quatenus Mercator circa hoc iudices interpellet, vt ministrum talem cogant suæ satisfacere obligationi, quæ quidem ex iustitia est, & ita graue peccatum in illius violatione committitur. Et hæc pro Ordinationibus sufficiant. Quæ ad munera spectant, iuxta dicta Sect. præcedenti decidenda, attenta graui conscientiæ obligatione.

Restat postremum illud in iuramento [Vtilitates & damna commercij, vt sint materia iuramenti.] comprehensum: Y donde vieren su prouecho se lo allegaran, y el daño se lo euitaran. Non ergo ex vi iuramenti tenentur ad inquirenda Vniuersitatis commoda, & inueniendos modos, quibus commercium augeatur, sed cùm opportunè pro eo occasiones succurrunt, ijs prouidè vti, sine aliorum detrimento. Id enim indicat illud, Y donde vieren. Damna autem ex eo obuenire possunt, quòd plures leges Indicæ circa contractationem latæ, nec per contrarium vsum abrogatæ, non seruentur, vnde pro earum obseruatione in casus contingentia ex officij obligatione, & iuramenti pariter militandum. Quod & faciendum, etiamsi quorumdam ex Mercatoribus ex transgressione legum vtilitas habeatur, qui illas eo quòd pœnales sint, in conscientia non obligare sibi habent persuasum: vt in ijs accidit, quæ circa merces ex Sina adductas, aut aliunde disponunt. Vrget autem huiusmodi obligatio cùm [Notanda doctrina circa merces prohibitas.] denuntiator existit, qui si desit, dissimulare poterunt, quando damnum non admodùm considerabile futurum reputatur: ex nimia enim circa hoc inquisitione plus damni solet quàm vtilitatis obuenire, præsertim, si in mercibus huiusmodi suum interesse habeant, vt frequenter euenit, maiores Potestates: immò & ipsi Consulatus iudices, qui contra se agere non tenentur, iuxta ea, quæ habet P. Lessius suprà nu. 76. & P. Fragosus citato n. 99. vers. Accedit, cum alijs ibidem adductis. Licet autem contra se agere non teneantur, si tamen mandatum aliquod circa hoc expediatur, se subscribentibus alijs, & ipse tenetur subscribere, per quod sibi non incommodat, nam etiam sine eius subscriptione poterit expediri mandatum; & ad hoc videtur vi iuramenti teneri, cùm res non leuis momenti videatur: immò & omnes ad subscribendum tenentur, etiamsi omnium in eo vertatur interesse, & non leuis periculum detrimenti, si denuntiator vrgeat: poterunt tamen extraiudicialiter rebus suis consulere, modis non indebitis, nec conscientia grauiter vulnerata. Cùm enim sic ferat Mercatorum stylus, quando ipsi Consulatus institutionem instituerunt, nihil contra ipsum intenderunt agi, & ita neque iudices, iuramento præstito, ne sibi contrarij viderentur. Et ist hæc satis pro iuramento.

Tertium, quid faciendum, si ij, qui eli [Quid de litibus ipsos concernentibus iudices.]guntur iudices, caussam pendentem in Consulatu habeant, aut post electionem lis contra ipsos insurgat, aut ipsi velint, quia noxia est illis dilatio futura, contra alios litigare? Circa quod non videtur Regia aliqua Ordinatione prouisum. In quo quidem quod ad negotium conscientiæ attinet, grauiter illam grauabit, qui curauerit eligi, vt sic litem contra se intentatam protrahat; caussamque aduersarij reddat deteriorem, & similiter peccabunt electores, qui id scientes prætensoris intentum promouebunt, nisi eligendus adeò vtilis fuerit iudicatus, vt commodum aduersarij posthabendum meritò videatur. Quæ quidem resolutio supponit non procedendum in lite, & consequenter neque electum iudicem circa negotium proprium acturum nihil, aut inchoatum ante electionem, aut post ipsam inchoandum. Et hoc quidem videtur indicatum §. 8. verbis illis. Y por quanto los [Regia Ordinatio.] oficios de Prior y Consules son de mucho trabajo y ocupacion, y las personas que los exercieren forzosamente han de faltar à sus propios negocios &c. Deinde dici potest electos litem habentes pro impeditis habendos, & ita seruandam Ordinationem, de qua §. 7. quamuis in ea non decidatur quid faciendum si Prior & Consules pariter deesse contingat, quamuis videatur innui ex ijs, qui annis præteritis iudices fuerunt, Tribunal istud integrandum. Certè oportebit tunc Proregem, aut Regni Gubernatorem adijsse.

Quæ §. 11. circa Assessorem habentur [Circa Assessorem quæ absurda, supposita Ordinatione.] præstat missa non fecisse, sic enim ibi: Ordeno y mando que los dichos Prior y Consules puedan tener vno ô dos Letrados, que lo sean en las causas del dicho Consulado y Assessores de su Iuzgado, y vn Procurador, que tenga poder del dicho Consulado, para que acuda à lo que se le ordenare: à los quales señalaran el salario ô salarios, que les pareciere competentes, y se les pagaran de las auerias, que se cobraren de la dicha Vniuersidad, y los puedan crecer ô disminuir en todo ô en parte, siempre que les parezca; porque no han de llebar assessorias, ni otros algunos derechos à las partes; y asi mismo los puedan nombrar por el tiempo que les pareciere, y remouerlos, y nombrar otros, con causa, ô sin ella &c. Iuxta quæ designatio & electio Assessoris ad iudices Consulatus spectat, quem possunt etiam pro libitu remouere. Ex quo fit designationem talem cum remotione electi ab ipsis ad superiorem non pertinere potestatem. In quo quidem multiplex esse culpa potest, in designatione inquam, in remotione docti & benè meriti, in subrogatione insufficientis, & incremento salarij: & verò quis non videat pro assessorio in Tribunali, in quo caussæ grauissimi momenti tractantur, absurdissimè eum Aduocatum designari, cui litigaturus nemo in Tribunali alio suæ caussæ committeret defensionem? & ita vidi per annosplures insignem & valde celebrem Aduocatum hoc munus obijsse Doctorem D. Thomam de Auendaño, cuius & patrocinio [Laudatus ex illis quidam.] nostra est vsu Societas, exitu sæpissimè fortunato. Non mihi cognatus, licet cognominis, vnde laudator esse minimè suspectus possum, viuentis adhuc decrepita in ætate, & malè affecta diuturniori paralysi, sed vegetæ & floridæ eruditionis non vestigia modò, sed & miranda lumina conseruante. Quærantur tales, & quia non facilè inueniendi, capaces sine ambiguitate quærantur; aliàs neque designantis, neque designati secura esse conscientia poterit, & inter restitutionis discrimina fluctuabit. Vbi & illud certum, iudices Consulatus, qui de intruso Assessore, nec pro munere huiusmodi apto experimentalem notitiam habent, si ipsi circa caussas, de quibus agitur plenè instructi non sint, debere Aduocatum alium ante prolationem sententiæ consulere, licet non titulo Assessoris, quo gaudebit designatus. Et huic vt occurratur incommodo duo eligi Assessores solent, vt si aliquis minùs obtrudatur idoneus, sit qui ex primoribus cùm sit, muneri huiusmodi possit pro dignitate deseruire. Et talis is, de quo inferiùs, laudatus à me aliàs, & repetita dignissimus laudatione Doctor D. Gregorius de Rosas y Azeuedo Sacrorum Canonum in Regia Limana Vniuersitate Professor; qui pro Consulatu in caussa, de qua statim, egregiè decertauit. Sit ergo pro illa.

APPENDIX.

Circa contractum Æthiopicorum mancipiorum à Rege initum cum Genuensibus Mercatoribus.

ANte annos nouem sic factum, cùm [Contractus Æthiopicorum mancipiorum cum Grillis.] futurus contractus talis & Regijs necessitatibus opportunus, & Indicis hisce Prouincijs vtilissimus crederetur. Illud enim in ipsis experimur incommodum, vt sine mancipijs huiusmodi viuere non possimus sicut nullibi gentium sine famulis, agrorum cultoribus, & ceteris necessitatum communium administris. Ad illa enim non suppetunt Indi, neque Hispanorum est copia, qui & seruire etiam iustam mercedem accepturi refugiunt, cùm videant in ministerijs talibus viles personas occupari. Hac ergo de caussa cum Grillis pactum vt septem proximis annis vigintiquatuor mille & quingenta mancipia in tres portus Indicos Terræ firmæ, & Nouæ-Hispaniæ conducere tenerentur, ter mille inquam & quingenta per annos singulos, sub certis conditionibus in meliorem contractus cursum & exitum ordinatis. Et illi quidem dixerunt, sed non facta [Exitialis deprehensus, & ita contra illum à Consulatis actum.] sunt; & si quid factum plus profectò detrimenti per illud, quàm vtilitatis reportatum. Vnde Peruuianus Consulatus obligationi, de qua dictum nu. 528. studens satisfacere, & commune istud, ac Commercio speciale damnum auertere, cùm aliàs Mercatores præfati contractationem suam in interiora Regni conentur prouehere, designatis portubus non contenti, coràm Excellentissimo Comite de Lemos Peruuiano Prorege libellis exhibitis agit ne damnum istud serpat vlteriùs. Libellos autem præfatus nuper Assessor conformauit, quos quia rem istam eleganti dilucidatione proponunt, & aduersantium machinamenta conuincunt, in huius calce operis lector inueniet, sicut & factum aliàs præcedenti Auctarij Tomo, vt suis ille loquens verbis audiatur: nec latina illa reddere curæ est, cùm materia præsens ad Hispanos spectet, vel ad eos, qui licet extranei sint, student tamen Hispanæ linguæ non haberi penitus imperiti.

Et vt circa negotium istud aliquid pro [Indicas Prouincias consuli debuisse.]feramus, mirari iuuat quomodo Regium Indiarum Consilium, cùm tanti illud momenti fuerit, non iudicauerit opportunum, immò & necessarium, Prouinciarum Indicarum sensum prænouisse. Licet enim contractus fuerit visus conueniens, & earum caussa vtiliter peragi, prudentium tamen, & eximiè prudentium fuit, quales illo fouentur in gremio, id quod accidit, posse accidere præuidere; quod quidem Prouinciarum sensu cognito anteuerti potuit, numquàm post quæstuosam enormiter experientiam reparandum. Notissima regula est, Quod omnes tangit, [Regula Quod omnes in 6.] debet ab omnibus approbari. 29. in 6. Scio plures illam exceptiones pati, sed nescio an in casu nostro aliqua ex illis possit habere locum. Consilium quidem in arena sumere aliquando necessitas ipsa compellit; sed quando illa non talis, nullis prudentiæ regulis poterit adaptari; & perinde est cum Consilio insciorum in re, de qua agitur, fecisse, ac nullum adhibuisse consilium: estque hoc ingens, quod Indiæ patiuntur incommodum, à remotissimis gubernatæ. Ante annos aliquot [Rerum Indicarum notitia vt laboretur.] classis Indicæ reditus occasione hostilium incursionum vltra expectationis terminos insolitè retardatus. Habuit id nimiùm & Regem, & Curiam, & quotquot agnouere, solicitos. Indicitur à Rege consultatio, vt & circa caussas inquirant, & de remedio peruideant viginti primarij viri, in quibus erat Excellentissimus Manceræ Marchio Prorex paulò ante Peruuianus, cuius vidi epistolam Religioso amico scriptam, in qua id se pro certo asseruisse dicebat; moræ caussam minimè motui alicui Peruuianorum incolarum adscribendam (nam & erant tale aliquid suspicantes) eo quòd eorum haberet fidelitatem vsquequaque perspectam. Dolebatque solum se in ea consultatione inuentum, qui rei, de qua agebatur, aliquam experientiam haberet, reliquis profunda ignorantia laborantibus rerum Indicarum. Cùm ergo in Curia experientia desit, & necessarium sit pro Consiliarijs ipsis consilium, Viris alioqui magnis, inde petendum, vnde venire potest, & potest solùm ab ijs, qui res habent præ oculis, & commoda ac incommoda possunt bono cum zelo fideliter recensere.

Et Regij quidem Consilij stylus hic esse [Stylus Regij Consilij non debuit omitti.] solet, cùm aliqua à Regia Maiestate postulantur, iubetur enim vt fiat informatio, inquisitione præ habita, & adhibita consultatione. Cur ergo in casu nostro, cùm tanti fuerit momenti, ab ipso prætermissus? Dicant qui sciunt, & nobis de subtili contractantium efficacia liceat aliquantulùm suspicari, qui Regi ingentes, & indefectibiles prouentus acceleratione contractus promiserunt; nulla maledicis fide habita, qui eos, ad quos dispositiones huiusmodi spectant, dicunt non bonis artibus incantatos, vt non viderent cælum, nec recordarentur iudiciorum iustorum. Daniel. 13. v. 9. [Dan. 13. v. 9.] Absit, absit, à viris tantis vel minima labis tantæ suspicio, integritatis & sapientiæ opinione non dubia commendatis. Vtinam notitiæ defectus, ex quo errores parari faciles Regia prouidentia suppleatur. Hæc cùm scriberem, hoc ipso inchoato §. adueniens amicabili officio vir primarius cognatum habens in Regia Camera Consilij Indiarum ab eo se litteras nuper accepisse testatus est, quibus ingenuè fatebatur, cùm ad ipsum propositio tractandorum in Consilio Cameræ spectat, non maiorem eorum habere notitiam, quàm is, ad quem scribit, rerum Anglicarum; & in eo sibi consimiles reliquos Consiliarios. Et quid ad hæc? Orandus Deus vt sinceras eorum suæ lucis affusione dirigat voluntates. Orandi & ipsi vt eam rerum Indicarum notitiam comparare studeant, ad quam sub mortalis culpæ reatu teneri Tomo 1. Thesauri Tit. 2. Cap. 1. habetur euidenter demonstratum.

Dubij incidentis enodatio.

AN scilicet asportata mancipia contra [Circa pretium mancipiorum contra pacta asportatorum.] pacti conditiones, atque ita pœnæ Commissi subiecta, vt vendi Regis nomine queant, aut aliàs, ita sint vendenda, sicut à præfatis Mercatoribus per Fatores suos occultos vendi solita, aut pretio moderato quale annis ante contractum prædictum habuerunt. Et videtur posse maiori illo vendi, quo à præfatis Mercatoribus vendi solita.

- Quia illud erat iam pretium currens, licet [Quæ pro solito apud Genuenses rationes militent.] ex accidentibus infaustis auctum: Sic enim videmus in multis accidere, quorum pretia etiam caussis incrementi cessantibus perseuerant.
- Quia sunt merces vltramarinæ, quibus iuxta multorum sententiam nequeunt pretia moderata taxari.
- Quia mancipiorum huiusmodi vrget necessitas, nec tot illa sunt, vt eidem possint satisfacere: est autem dogma certum apud Theologos & Iurisperitos pretia crescere iuxta mercium raritatem.
- Quia sic Regijs necessitatibus occurritur sine speciali grauamine vassallorum, qui mancipia ista erant pretio empturi à Genuensibus designato.
- Si Regio nomine non fiat venditio, sed benignitate immerita cum præfatis agatur, ex minorato pretio, Regia iura pariter minorantur, iuxta id, quod priori in libello exactè ponderatur: id autem conueniens non apparet.
- Quia quod de minori pretio annorum præteritorum dicitur, non videtur ita esse, siquidem ante contractationem istam iam pretium auctum fuerat, occasione Lusitanicæ rebellionis, vnde & rerum pretia, pro quibus mancipiorum istorum labore est opus, etiam increuerant, nec leui quidem incremento.

Tandem. Quia mancipiorum copia indies minor, ob continuatam tot retro annis extractionem, neque enim infinitus eorum est numerus, neque generationes generantibus abactis cum eadem possunt numerositate procedere, vt in Hispania accidit, occasione Indiarum, Belgij, & Italiæ indigenarum abundantia nimium quantùm minorata.

Pro opposita autem positione hæc fun [Quæ pro parte opposita.]damenta succurrunt.

- Pretium esse exorbitans, & posse illud publica auctoritate diminui, tum ex generali doctrina, de qua suprà n. 83. & seqq. & loco Thesauri ibidem indicato: tum ex generali monopoliorum stylo, cùm pro bono Reipublicæ permittuntur, solent etiam moderata præfigi.
- Quia hoc pacto pretium vsu venit, quod est futuris temporibus, plus minùsve retinendum; ne si secus venditiones istæ decurrant, Indicæ Prouinciæ, & Peruuiana hæc præsertim omnium nobilissima, ad miserrimum statum prouoluantur.
- Quia licet necessitas ob raritatem pretium augeat, id stare nequit cum exorbitantia inducta, & quia Mercatores isti caussa huiusmodi raritatis extiterunt, non adimplentes contractus initi conditiones; si enim eum, quem promiserunt, mancipiorum numerum asportassent, pretium proculdubio fuisset moderatum.
- Quia sic bono communi consulitur sine aliquo Regij fisci detrimento. Si enim mancipia eius vendantur nomine ob pactum violatum, magnum ex venditione emolumentum capitur, etiamsi moderato pretio vendantur, vt est manifestum. Item Rex vt vidimus paciscens, aut eius potiùs Consiliarij, damni fuit caussa subsecuti ex ipso: ergo damnum aliquod si patiatur ex venditione, non debet venire in considerationem. Ex quo vrgetur, si dicatur nomine Regis non vendi.
- Quia venditio ex eo fit, quòd Consulatus allegatæ rationes contractus certissima damna conuincunt, quæ in eo comperiuntur, quòd adeò excessiuo pretio vendantur: ergo debet consequenter ad ista procedi, & eius postulationi stari, ex pretij immoderantia conquerentis, aliàs sibi contrarius Magistratus euincetur, apud quem negotium istud agitatur, nec sine periculo scandali, dum communi bono non videtur consuli, & fisco potiùs quàm Christo militari.
- Quia si moderatum assignetur pretium, ij qui ob mancipiorum defectum, eo quòd diuites non sint, qui summo etiam pretio emunt, terras suas ægrè colunt, & ad extremam paupertatem numerosis cum familijs vergunt, poterunt commodè emere, si dimidium pretij numeratò tribuant, & reliquum post elapsum annum, quo pacto venditiones istæ felicioribus temporibus, vt in libellis dicitur, solitæ celebrari. Ad quod quidem consideratio debet Gubernatorum extendi. Et simile etiam argumentum fieri potest in nonnullis alijs, quorum victus ratio ex opificio pendet, pro quo mancipia necessaria.

Postremò, Quia simili habito respectu, mancipia huiusmodi, quæ in Portu de Buenos ayres, in quo sub seueris pœnis est prohibita contractatio, intercipi solent, moderato valde pretio venduntur, vnde & accidere solet ab ipsis, quibus pœna commissi infligitur, artificiosè emi, vt maiori vendantur pretio, semper tamen moderato, & non sine considerabili Mercatorum lucro. Ex quo apparet, quàm ingens sit illud, quod Grilli obtinent, sine iacturis dictis, & cum Regia, vt sic dicam, benedictione vendentes tot eorum millia, continuata nouem per annos venditione.

Et hæc quidem adeò videntur vrgentia, [Resolutio iuxta nuper proposita fundamenta.] vt non videatur, si ritè expendantur, posse circa venditionis formam dubitari. Vnde quæ ex opposito sunt adducta aut iam sunt plenè soluta, aut possunt facilè dilui, cùm ex illis ad summum habeatur pretium posse aliquantulùm augeri: quod neque penitus admittendum, quia cùm ratione monopolij sit ingens mancipiorum vendibilium copia, inde vendentium etiam valde moderato pretio lucrum est immensum, sic enim fieri solet, & debet profectò fieri quando huiusmodi monopolia permittuntur, iuxta dicta Tomo 1. Thesauri. Tit. 1. nu. 157. quia in non permissis pretia iuxta vendentium libitum adaugentur. Et etiamsi moderata sint, neque contra iustitiam in venditione peccetur, sed contra charitatem, vt ibidem dictum, toleranda non sunt, nisi vbi manifesta habetur vtilitas, idque pretij designatione, quæ omnibus grata sit, vt de monopolio niuis dictum Tit. 5. num. 189. pro qua est taxa pretij constitu [In monopolijs taxandum pretium, quando licitè conceduntur.]ta, iuxta communem Doctorum sensum, ex quibus P. Lessius de Iust. Lib. 2. Cap. 21. num. 148. ita scribit: Priuilegium iusta aliqua ratione concessum est, vel non: si iusta ratione concessum est (v. g. quia aliter nemo tales merces sufficienti copia vellet inuehere ob sumptus, quos non facilè potest recuperare, nisi ad tempus aliquod priuilegium habeat: vel quia Princeps eget pecunia pro bono publico, ad quam [P. Lessius.] constandam tale priuilegium aliquibus vendit) tunc tale monopolium est licitum; modò iustum pretium à Principe taxatum, vel prudentium iudicio, spectatis circumstantijs omnibus, taxandum, non excedant. Hæc ille. Sit ergo licitum ex venditione Regij priuilegij monopolium dictum, dum tamen taxatum à Principe pretium non est, neque prudentium iudicio, ex eo factum vt vendentium tyrannidi Prouinciæ Indicæ obnoxiæ remanerent. Pro quo & Cardinalis Lugo de Iust. Tomo 2. [Cardinalis Lugo.] Disput. 26. num. 170. vbi post stabilitam monopoliorum licitam aliquando permissionem, ita subdit: Quo casu taxari debet pretium moderatum à Republica, vt sine præiudicio boni communis poßint venditores moderatum lucrum habere. Sic ille. Vbi non omittendum quod apud Patrem Sa extat [P. Sa.] Verb. Venditio num. 6. vbi ita ille: Illicitum est priuilegium, vt quis solus vendat cum populi damno: secus si detur ex caussa iusta, non grauatis emptoribus. Sic doctus Pater citato num. per errorem 6. cùm esse 5. debuisset. Est autem manifestum grauari emptores, dum cariùs, non taxato moderato pretio, emere compelluntur.

Est autem valde opportuna præsenti in [Opportuna doctrina circa pretium iustum in illis.]stituto quædam Cardinalis citati doctrina sensui communi conformis nu. 172. vbi quærit quomodò debeat intelligi illud pretium summum iustum, in quo Mercatores conspirant absque iniustitia (quidquid de charitate sit) an scilicet sit pretium iustum summum idem, quod esset, si monopolium non fieret: an verò illud, quod supposita illa difficultate & conspiratione venditorum, æstimaretur iustum. Videtur enim non posse geri conspirationem illam, quin eo ipso varietur pretium iustum, cùm iustitia pretij desumatur ex facilitate & copia, vel difficultate & charitate venditorum. Ad quod ille sic respondet: Respondetur tamen proculdubio intelligi in primo sensu de [Cardinalis Lugo.] pretio iusto summo, quo, secluso eo monopolio, merces illæ venderentur: & ita supponunt prædicti Doctores: pretium enim iustum non debet desumi ex statu ab ipso monopolio introducto, sed ex statu, quem eo se [Vnde generaliter desumendum.]cluso merces haberent, cuius rationem statim reddemus. Scilicet nu. 176. vbi ita inquit: Ratio autem est, quia iustitia pretij non debet pendere ab arbitrio venditoris nolentis nisi tali, vel tali pretio vendere aut emere: alioquin nullum esset pretium iniustum: sed debet desumi ex alijs circumstantijs antecedentibus, nempe ex copia vel inopia mercium, & pecuniæ, ex multis vel paucis, qui vendant aut emant, & ex neceßitate etiam vendendi aut emendi, quam habent. Hæc ille. Iuxta quæ etiam stante priuilegio Principis pretium eorum, quæ venduntur; non est arbitrio venditorum relinquendum, sola auaritia regulando, sed illud esse debet, quod secluso monopolio haberent, idque est casui, de quo agimus, penitus applicandum.

Notandæ aliquot Illationes.

PRima sit eum, qui excessiuo pretio à [Ementem excessiuo pretio non teneri excessum soluere.] præfatis Mercatoribus emit, excessu iuxta id, quod diximus, computato, non teneri illud soluere, si commodè possit, vt accidit, cùm emitur non numerata pecunia. Patet, quia iniustum illud est, & obligationem restitutionis inducens. Debet autem pretij moderatio solo ementis arbitrio non fieri, regulariter loquendo, nisi is sit, qui rem habeat penitus exploratam, & dirigere alios possit ipsum sincerè & candidè consulentes.

Secunda posse sic ementem necessitate [Et posse vti compensatione.] compulsum, facta solutione, si occasio succurrat, compensationem facere. Constat ex nuper dictis, & communi Scriptorum doctorum doctrina circa dispensationem. Hic enim non agitur de opinione probabili, quam ad compensationem non sufficere volunt multi, de quo dictum Parte 4. nu. 78. & seqq. sed de re moraliter certa, cùm in ea Doctorum receptissimum dogma conspiret, de moderatione scilicet pretij minimè in ijs, quæ ad necessarium vsum spectant, venditorum arbitrio relinquenda, & in monopolijs retinenda.

Tertia, de emente ab eo, qui excessiuo [Quid de emente à priore emptore.] pretio emit, idem est dicendum, propter easdem rationes. Quæ quidem in externo foro parùm sunt fortè valituræ, & ita ad internam aduocandæ. Venditorem autem excusare poterit bona fides, & errore detecto ad restitutionem excessus tenebitur, quia in eo factus est locupletior: habebat enim seruum iustæ æstimationis octi regalium 500. & modo in numerato habet 800. aut plus aliquid, vt frequentes habent venditiones. Licet oppositum verosimile videatur; nam quamuis reuerà pretium serui tale sit, is qui ab eo emit, non illud, sed excessiuum, si à Grillis emere contingeret, tribuisset; non ergo minus habet ex eo quòd ab alio emerit, & ita neque iste quidquam tenetur restituere; nec locupletior reputandus, nihil enim plus habet, quàm ante serui habebat emptionem, vnde respectu solius primi venditoris ea locum videntur habere, quæ præcedentibus illationibus continentur. Et consequenter videtur dicendum ementem non posse vti compensatione, quia à primo venditore erat empturus, quod à secundo emit, vnde nihil habet minùs, propter quod habeat actionem contra illum, benè tamen contra primum venditorem, vnde vitium venditionis descendit, & certa iniustitiæ labes. Et hoc quidem in ordine ad compensationem, licet in ordine ad integram solutionem non eadem videatur esse ratio, quia respectu illius immediatus venditor debet attendi vendentis maiori pretio id, quod reuera minoris est æstimationis; primus autem venditor sibi imputet errorem, qui non debet ab ipso ementi, & iustum exhibenti pretium, præiudicium generare.

Quarta Regem non teneri contractui [Regem non teneri stare contractui.] præfato stare, Regiumq́ue Indiarum Consilij Fiscalem debere pro distractu strenuè proclamare. Constat, quia & Regi, & bono publico deprehensus est exitialis. Sic videmus frequenter fieri venditione aliquorum officiorum, in qua læsio posteà non leuis reperta; fitque ita minimè temerata promissionis Regiæ veritate. Licet enim vt Cassiodori verbis asserit Theodoricus [Cassiodor.] Lib. 3. variarum 35. esse inconcussum debeat Principis votum: id quidem de liberali est, & minimè præiudiciali largitione tenendum: secus cùm de pactis onerosis agitur, in quibus sicut priuati, læsione propria, aut communi recognita, potest gradum reuocare. Pro quo Cardinalis Tuschus plures Auctores congerit Tomo 6. Lit. P. Conclus. 690. nu. 62. & seqq. & iuxta Alexandrum adductum nu. 70. ex Concilio 16. nu. 30. Lib. 5. requiritur vt caussa vera sit, & iusta, & cognitio caussæ sit adhibita, quod quidem in negotio præsenti concurrit, vt nequeat dubio locus aliquis remanere. Nec de his plura.

SECTIO XLV.

De exitu Nouitiæ cum licentia ad dies aliquot ex caussa leui præstita.

SCio sic accidisse alicubi, occasione [Casus propositus.] Festi magni, quod plures ex remota etiam statione conciuit, licentiam S. V. concedente Capitulo, securitate circa professionem exitu non obstante Nouitiatus integritati promissa. Circa quod.

Dico Primo. Probabile est id quod iudicio est [Assertio 1, esse probabile exitum non obstasse integritati Nouitiatus, etiam dimisso habitu.] Capituli præfati dispositum. Probatur, quia sic tenent graues Scriptores ex quibus aliqui exitum per dies aliquot, etiam sine licentia, retento tamen habitu, & cum voluntate reuersionis, non obstare integritati anni requisiti affirmant. Sic P. Suarez Tomo 3. de Religione Lib. 5. Cap. 14. nu. 14. Tract. 7. P. Palaus Tomo 3. Tract. 16. Disput. 1. Puncto 12. §. 2. nu. 7. Diana Parte 3. Tractatu 2. Re [P. Suarez.]solut. 84. in fine. Licet autem P. Suarez limitationem illam addat de retentione habitus citato loco, sicut & alij eum secuti: postea tamen idem statuit, etiam dimisso habitu per dies aliquot, dummodò voluntas redeundi perseueret, sic enim habet Cap. 15. nu. 6. vbi ita ait: Si verò sit sermo de exitu animo redeundi præsertim cum habitu, non credo interrumpi Nouitiatum, etiamsi sic per aliquot dies, nisi recognita, à Prælato dimittatur. Sic ille, qui dum præsertim cum habitu, satis apertè significat etiam sine habitu id verum habere, quod asserit. Et ita etiam tenent Bordonus Tomo 5. de Profeßione regulari Cap. 8. Quæs. 2. P. Pellizarius Tomo 1. Tract. 2. Cap. 2. Quæs. 73. & alij. Pro quo & videndus P. Palaus supra §. 4. n. 3. Licetautem illi de Nouitio loquantur, circa hoc tamen non esse statuendam diuersitatem respectu Nouitiarum, colligitur ex generali doctrina P. Thomæ Sancij Lib. 5. in Decalogum Cap. 4. n. 28. vbi contra Emmanuelem Roderi cum Tomo 3. qq. regular. q, 15. arti. 10. vers. Aduertendum denique, probat in ijs, quæ ad interruptionem Nouitiatus spectant idem de feminis ac de masculis asserendum, quia eadem pro omnibus ratio. Illorum ratio est, quia perseuerante voluntate redeundi non est in animo inconstantia, quod præcipuè attenditur, cùm habitus non faciat Monachum.

[Cum licentia id verius.]

Ex præfata autem sententia euidenter infertur, si llicentia accedat, exitum integritati Nouitiatus non obstare, quod quidem communiter tenent Scriptores. Nauarrus Consilio 42. de Regular. Lib. 3. in 2. editione Emmanuel Rodericus citato. Arti. 10. & in Summa Tomo 2. Cap. 8. nu. 4. Miranda in Manuali Prælatorum Tomo 1. Quæst. 22. Arti. 6. P. Thomas Sancius suprà nu. 27. Diana Parte 7. Tractat. 11. Resolut. 38. Lezana Tomo 1. Parte 1. Cap. 24. nu. 22. Eligius Bassæus verb. Religio 3. nu. 8. & innumeri alij. Quòd autem licentia quæuis sufficiat, licet non sit ex caussa iusta, affirmat & probat P. Suarez citato Capite, & nu. 14. Diana citata Resol. 84. Ascanius Tamburinus 3. Disput. 6. Quæst. 7. nu. 17. Bordonus citato Cap. 8. Quæs. 6. vers. Quinta pars. Quidquid ergo de licentia fuerit à Capitulo in casu nostro concessa, exitus Nouitiæ cum illa consistens, Nouitiatum nullatenus potuit interrumpere.

[Assertio 2. Oppositum etiam probabile, quia licentia non suffragatur.]

Dico Secundò. Probabile est dictum exitum Nouitiatus annui integritati penitus obstitisse. Id probo. Nam in primis Ioannes Antonius Nouarius in Summa Bullarum Parte 2. Titulo de Nouitijs recipiendis in Monasterijs destinatis num. 2. & sequent. Affirmat Nouitium, qui ex licentia sui superioris in domo est paterna moratus, in ea aliquoties pernoctando, ex caussa infirmitatis sui patris, non satisfecisse menti Constitutionis annum continuum requirentis: seque ita iudicasse in caussa huiusmodi, pro casus contingentia. Licet autem Diana Parte 7. Tractat. 11. Resolut. 38. cum Bordono, Miranda, & Vecchio opinionem istam reprobet; Parte tamen 9. Tract. 9. Resolut. vlt. in fine, quidquid aliàs dixerit, existimat annum Nouitiatus debere esse continuum continuatione physica; nec loquitur solùm quando exitus est sine animo redeundi, siquidem adducit decisionem Sacræ Rotæ, de qua vers. præcedenti: quam etiam profert pro sua assertione Nouarius suprà iuxta Resolutiones Eminentissimorum DD. Cardinalium, quæ non tantùm in exitu cum animo dicto procedit, sed in eo, quem præmisimus ex eôdem. Prætereà, sententia est grauissimorum Doctorum, vt loquitur Miranda suprà ante Conclusionem asserentium licentiam Prælati circa hoc nihil operari, & ita ea non obstante interrumpi Nouitiatum: pro quo rationes non leues ab eôdem proponuntur, suffragantibus Constitutionibus Ordinis Franciscani.

Deinde, stante sententia de valido exitu [Etsi suffragari possit, debet esse iusta.] cum licentia prælati, insurgit difficultas circa valorem, quando ex caussa iusta non conceditur, quod quidem necessarium esse tenet Nauarrus Consilio citato, quem per omnia sequitur Miranda, vers. Ad Tertiam id expressè statuens verbis illis: & de eius licentia, iusta de caussa data, quæ ante ipsum protulit citatus Emmanuel arti. illo. 10. Lezana Tomo 1. Parte 1. Cap. 2. num. 11. sic: Cum licentia Prælati, & cum habitu aliqua de caussa rationabili. P. Azor Tomo 1. lib. 12. Cap. 2. Quæs. 8. & Cap. 3. Quæs. 7. vbi cum Nauarro loquitur, & exempla accommodata proponens, & cum vtroque Bassæus citato num. 8. P. Thomas Sancius suprà num. 27. licentiam ait futuram esse legitimam adductis Nauarro, P. Azor, & Emmanuele Roderico, quibuscum etiam loquitur Villalobos Parte 2. Tract. 35. Difficult. 15. num. 11. Peyrinis Tomo 2. Cap. 1. num. 101. Ascanius Tamburinus de Iure Abbatissarum Disputat. 4. Quæs. 8. iustis de caußis, & sic alij, ex quibus & Bonacina de Clausura q. 2. Puncto 10. diffic. 2. §. 2. n. 6.

Quòd autem caussa, de qua in casu no [Nee talis in casu, de quo quæstio.]stro iusta non fuerit, probari potest, si reuerà probatione hoc indiget, cùm videatur manifestum meram fuisse curiositatem. Licet enim res ipsa sancta fuerit, erga huiusmodi, quando in eis splendidus concurrit apparatus, & multa, quæ blandiantur sensibus, magis curiositas, quàm deuotio solet animos parùm insolida virtute fundatos prouocare. Et vt demus deuotionis aliquid admixtum, indecens tamen est vt ex huiusmodi affectu exitus permittantur: siquidem processiones sanctissimi Corporis Christi, & quæ in hebdomada sancta fiunt, omnium deuotissimæ sunt; & tamen valde esset indecens, & ita cum communi scandalo, si Nouitiæ ad illas permitterentur exire, etiam extra Monasteria non pernoctaturæ. Et in casu quidem nostro, non alio Nouitiæ actæ spiritu, quàm seruitrices, quarum turbam, quominùs egrederentur, nullus potuit honestus respectus cohibere.

Et vrgere possumus ex sententia eorum, [Pro Nouitiis Monialium specialis difficultas. Emmanuel Rodericius] qui id, quod de valida licentia ex iusta caussa concedunt, limitant respectu Nouitiarum, pro quo citatus Emmanuel articulo 10. vers. illo Aduertendum commoda satis adducta ratione tenoris sequentis: & ratio horum est, nam ipsæ Moniales aut ratione voti, aut ratione præcepti ad seruandam perpetuam Clausuram astringuntur: & non propter quamcumque infirmitatem conceditur ipsis ad egrediendum licentia. Quem rigorem non experiuntur non potentes se continere, ita vt saltem intra annum probationis non egrediantur. Hæc ille, de casu locutus, qui solet esse pro exitu Nouitiorum vrgentior, necessitas inquam curationis. Quem cum allegasset Villalobos suprà, ita subdit: Y en pra [Henricus Villalobos.]ctica vemos, que quando alguna Nouicia sale por algun justo respeto, vuelue à commenzar el año de la probacion. Sic ille. Quod & videtur efficaciter posse ostendi ex eo quod circa puellas Monasterium ingredientes solo titulo honestæ educationis scimus esse dispositum, id enim conceditur seruatis quibusdam conditionibus, ex quibus vna est, quòd inde exire, nisi non reuersuræ possint, de quo Dom. Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 102. num. 63. post adductos complures n. præced. Cùm ergo sic circa sæculares puellas Sacræ Congregationis sit auctoritate constitutum: ergo circa Nouitias eadem debet censura seruari, vt exire, nisi non reuersuræ nequeant. Iuxta quæ

Dico Tertiò. Licentia in casu præfato [Assertio 3, licentiam dari non potuisse.] non videtur conuenienter impendi potuisse. Probatur, Quia ex dictis apparet Nouitiatum ex pluribus capitibus valde probabiliter interrumpi, quia scilicet licentia absolutè dari Nouitijs nequit, pro quo vltra citatos stat Franciscus Bonæspei Tomo 5. Tractatu 2. Disput. 8. num. 26. vbi Decisionem Rotæ adducit. Pro quo & Stephanus Gratianus Tomo 1. Cap. 166. num. 14. dicens oppositum non esse tutum. Item ex non iusta licentia, quod videtur manifestum, & saltim negari nequit esse satis probabile. Et insuper ex peculiari ratione circa Nouitias. Atqui licentia, ex qua Professio reddenda est dubia, nequit conuenienter impendi. Ergo neque illa, de qua agimus. Minor ex se videtur clara, & ostenditur ex eo quod habet Bassæus in simili suprà num. 5. vbi inquirens an qui sine venia superioris egrederetur retento habitu, Nouitiatum interrumperet, & adductis Auctoribus diuersimodè circa hoc, & probabiliter quidem sentientibus, ita concludit: Pro solutione huius dubij dicendum est tam affirma [Eligius Bassæus.]tiuam, quàm negatiuam horum Doctorum sententiam esse probabilem, quia pro se habet rationes & Auctores: ceterùm talis Nouitius annum continuum in Nouitiatu peragere debet, à tempore, quo sic ex Monasterio fugit: quia si profiteretur secutus opinionem probabilem, posset multis annis post profeßionem Religionem deserere, probans per aliam opinionem probabilem suam profeßionem fuisse nullam. Ita multi Doctores de hoc casu consulti. Sic ille, ex quo irrefragabilis euadit consequentia.

Pro qua & occurrit nuperus casus Reli [Iuxta probabilem sententiam Nouitius absolutus, per maiorem anni partem in domo paterna demoratus.]giosi, qui post annos plures professionis nullitatem allegauit, eo quòd maiorem partem anni probationis in domo paterna infirmitatis caussa traduxit, & per sententiam iuridicam suæ est restitutus libertati. Cùm tamen sententia valde probabilis sit per huiusmodi egressum non interrumpi Nouitiatum, cui tamen noluerunt iudices conformari, sed secuti contrariam, quam & amplexus Illustrissimus Acacius de Velasco Tomo 2. Resolut. [Dom. Acacius de Velasco.] moral. Resolut. 290. num. 7. vbi ita scribit: Y aduierte tambien Diana (citata Resolut. 84.) que el Nouicio, que con licencia de su superior, con ocasion de curar alguna enfermedad sale del Monasterio, puede estar fuera del, no solo por espacio de vn mes, sino tambien por la maior parte del año, como dice Sanchez con Nauarro y otros (suprà num. 28.) los quales [Quod & tenet etiam Herincx. Tomo 3. Tract. 4. Disput. 4. nu. 24.] hablando del Nouicio dicen: Qui decem menses & semimensem extra Religionem demoratus est, & residuum tantùm in illa permansit. Immò Azorius (suprà Quæs. 8.) loquitur de Nouitio, qui toto probationis anno extra Conuentum apud sæcularem demoratus est, cum licentia tamen superioris. Pero esta dotrina con licencia de personas tan graues y doctas, no la tengo por segura: porque no sè yo como se puede llamar año de probacion estando lo mas del fuera del Monasterio. Sic ille: ad cuius tribunal in Oriolensi Episcopatu, si Nouitius talis accederet, eamdem, quam & is, de quo locuti sumus, libertatem obtineret.

Sic & videmus passim iuxta opiniones probabiles à iugo Religioso absolui alios, & [Iuxta minùs probabilem sententiam vt queat illud stare.] quandoque iuxta minùs probabiles; quod quidem potest à iudicibus præstari, si videant non obtenta fauorabili sententia, molestissimam illos vitam in Religione ducturos, eo quòd graues sint impositæ pœnæ in lite posita pro obtinenda libertate superatis, aut alijs de caussis. Quibus euentibus opiniones minùs probabiles secundùm se, sunt practicè probabiliores, de quo à me dictum aliàs: & in materia Sacramentorum est dogma Theologicum ratione necessitatis: quæ & aliquomodò interuenit in casibus, de quibus loquimur, occurrendi scilicet angustias irremediabiles patienti, etiamsi ad eas non fuerit penitus inculpabilis deuolutus. Videatur P. Thomas Sancius Lib. 2. de Matrimonio Disput. 36. nu. 8. vbi & alios adducit, & Nauarrum præsertim singulari cum doctrina loquentem. Videant ergo quomodo sit inconuenientibus huiusmodi occurrendum, qui in casu, de quo egimus, vt vidimus censuere, & suo quidem abundent in sensu.

SECTIO XLVI.

De Monialibus fugientibus ratione hostilis incursionis nonnulla opportunè discussa.

ANno proximè elapso 1671. Pana [Panamensis hostilis occupatio.]mensem ciuitatem prædo Anglicanus inuasit, & cepit, inopinato quidem successu, cùm ex ea parte, qua superuenit exercitus, inaccessibilis videretur, & tot pro defensione suppeterent & ciues, & milites, vt minori eorum numero, si mens non læua fuisset, posset inconcussa persistere, & hostium audacia merita repercussione mulctari. Peccatum in eo, vt communis vox est, & peccatum valde; sed quæretur peccatum illius, & non inuenietur, cùm tamen damna, & iacturæ multis pecuniæ milliobus æstimentur, de quo citatur scriptum, nu. 530. Nec damnis communibus ita locupletatur hostis, vt vltra famæ vilem profectò fumum sacrilegijs hæreticalibus deturpatæ, quid quam habuerit, quo posset facinoris administris satisfacere, vnde corrixationibus parta occasio, Deo sic altè prouidente, ne faustum quidquam sibi ex asse obtigisse iactent colligationes impietatis, quibus dissoluendis curam adhibet peculiarem Isaiæ 58. v. 6.

Moniales ergo, quarum erat vnicum [Monialium fuga, quæ licita comprobatur.] Monasterium sub titulo Immaculatæ Virginis Conceptionis, fuga sibi consulendum censuerunt, vt in Limanam se conferrent vrbem nauigatione suscepta, quodam eas comitante primario Sacerdote ex Capitulo S. V. cui illæ subiectæ, & iure quidem vsæ suo, quod ipsis adscribunt communiter Doctores, vt videri potest apud Bonacinam de Clausura Tomo 1. Quæsti. 1. Puncto 8. vbi plures adducit, addens contrarium in eo esse Zerolam verb. Moniales, ad 16. quæsitum Dub. 2. Sed reuerà ille contrarius non est, sic enim scribit. Si [Zerolæ non benè adscripta negatio.]militer Monialis electa in Abbatissam in alio Monasterio, potest exire ab illo suo, & ire ad illud, vel ob timorem belli ab infidelibus. Nauarrus loco citato nu. 48. vers. 4. nota tamen (scilicet in Commentario 4. Regularibus. Cap. Statuimus) in vtroque casu vidi [Zerola.] practicari oppositum, & habitus fuit recursus ad Sacram Congregationem. Sed vide in Additionibus magnis. Hæc ille, qui nullo modo id negat, cùm eius assertio manifesta præcesserit, sed praxim proponit, quæ esse respectu aliquarum potuit, licet non ex absoluta necessitate, & praxis ipsa indicat eum non loqui in casu quæstionis. Si enim consuli Sacra Congregatio potuit, ergo timor non erat belli iam iam ingruentis, sed quod futurum post tempus tale timebatur, vt esset locus recursui ad Sacram Congregationem. Vnde P. Sancius Lib. 6. in Decalogum Cap. 15, nu. 44. immeritò etiam dixit præfatum Auctorem id non benè negasse in 2. editione, iuxta quam ipsum allegamus. Nec aliter accipiendum quod de Additionibus dicitur, pro quo videndus idem Parte 2. verb. Moniales, in fine. Ergo illæ & nauali & terrestri itinere, Limensem nactæ vrbem non leui laborum pretio, in qua cùm illustre sit sub eodem titulo Monasterium, arcam inuenerunt columbæ istæ, futuram illis refugio post grauissimam & delicatis & inexpertis tempestatem. In quo Excellentissimi Comitis de Lemos Peruuiani Proregis, ac eius pijssimæ & religiosissimæ Borgiadum suprema in nobilitate Consortis, non officia, solùm, sed & obsequia quæstuosissa præfulserunt, dum in palatio exceptæ, & magno quidem numero, post solicitam curam honestæ & sponsarum Christi non degeneris deductionis. Dubia iam, quæ circa negotium istud potuernnt occurrere, inanis non erit operæ pretium enodemus.

DVBIVM PRIMVM.

Circa exceptionem in Palatio, stante Monasterio eiusdem Instituti.

RAtio dubitandi est, quia præceptum [Ratio dubitandi ex obligatione non retardati ingressus.] Clausuræ est certum, & vbi illa commodè recuperari potest, si differatur, videtur grauiter violari. Vnde à Pio V. in Motu proprio, quem ad litteram adducit Miranda in Manuali, Tractatu de Sacris Monialibus Quæs. 3. Arti. 4. id habetur expressum ibi: Sed nec in prædictis casibus [Motus proprius Pij V.] extra illa (Monasteria) nisi ad necessarium tempus stare licere. Et ita in detentione peccari mortaliter affirmat Bonacina suprà num. 21. vbi pro eo adducit citatum Motum proprium, & Cap. Periculoso §. Verùm de statu Regular. in 6. in quo sic Bonifacius VIII. Verùm quando Abbatissa vel Prio [Cap. Periculoso in 6.]rissa cuiusuis Monasterij, pro feudo, quod Monasterium ipsum tenet ab aliquo Principe seu domino temporali, sibi debebit homagium, vel fidelitatis Sacramentum præstare (nisi quòd per Procuratorem illud præstet poßit efficere apud eum) de Monasterio cum honesta & decenti Societate exire poterit eo casu licenter, homagio facto, quamprimùm commodè poterit, seu fidelitatis præstito Sacramento ad ipsum Monasterium ex vestigio reuersura; sic quòd in fraudem residentiæ, siue more claustralis, nihil fiat omnino. Sic Pontifex, qui licet de Prælatis tantum, & in casu speciali videatur locutus, eius tamen decisio ad omnes spectat, de quibus in principio Decretalis locutus, tum ex maioritate rationis, in non pœnali decisione. Si enim Abbatissa cum honesta & decenti Societate egressa, quam sic explicat [Glossa.] Glossa verb. Societate: Habebit secum duas, vel plures ex antiquis Monachabus, & Capellanos suos: ita ad reditum ex vestigio constringitur, cum nullum in detentione posset subesse periculum: quandò id potiùs de alia est qualibet asserendum Societatis prædictæ tutamine destituta? E vestigio, id est, Statim, illico, mox, continenter: hanc enim vim habet, iuxta significationis receptissimam proprietatem.

Nihilominus citatus scriptor ita accipi [Temperamentum obligationis.]endum censet, vt teneatur statim ac moraliter fieri potest, non tamen metaphysicè, vt in alijs accidit: ex quo infert Monialem, quæ adepta sanitate, seu cessante caussa egressus, breui spatio ingressum in Monasterium differt, peccati saltem mortalis ream non esse, iuxta P. Sancium suprà num. 68. vbi vnum vel duos dies breue spatium putat. Idem est de reuertenti ex reformatione Monasterij alicuius, si aliquantulùm immoretur, aut à recto itinere aliquantulùm deuiet, v. g. viginti, aut vigintiquinque milliaribus, vt Sacram imaginem inuisat, aut consanguineos visitet, quia nec in fraudem clausuræ, nec longum spatium, cum eodem num. 61. & Gutierrez Lib. 1. Canonicar. qq. Cap. 14. ad finem. Pro quo etiam stat Lezana Tomo 1. Parte 1. Cap. 25. num. 22. citans P. Sancium, & etiam Rodericium. Tomo 1. qq. [Emmanuel Rodericus.] regular. arti. 11. q. 47. vbi ita prudenter scribit: Verùm tamen cùm hoc sit præceptum morale, in vtrôque casu moraliter debet interpretari. Et in humanis constitutionibus non debemus litteræ nimis inhærere; immò standum est consuetudini aliàs non culpabili, & non vitiosæ, neque peccato fauenti. Vnde dictæ licentiæ non debent punctualiter & metaphysicè intelligi, ita vt ingredientes Monasteria aut egressæ Moniales, ab his, statim finitis negotijs sine vlla mora teneantur regredi in ea, aut egredi ab his. Hæ enim res morales non consistunt in indiuisibili; immò earum latitudo debet arbitrio prudenti remitti, pro vt in simili tradit Palacius. (in 4. dist. 20. disp. 3. Conclus. 8.) & in rebus dubijs sensus communis prudentium debet attendi, pro vt latè tradit Corduba (lib. 3. qq. q. 3. pag. 206. reg. 4.) & neque Deus, neque Ecclesia in suis prætendunt obligare ad eorum obseruantiam, ita vt obseruar: videatur inurbanus & rusticus. Vnde vota & iuramenta stulta nullius apud Deum sunt valoris, pro vt tradit idem Corduba cum communi. Hæc doctus Pater & Miranda q. 2. arti. 20.

Iuxta quæ ab alijs etiam probata, reso [Resolutio pro licita exceptione.]lutio dubij propositi inoffenso decurrit pede, siquidem ingressus mora conuenientes habuit rationes: fessæ enim laboriosis viarum tractibus, & animo ac corpore fatigatæ, ac insperatò exules, meritò debuerunt ante ignotæ reclusionis angustias aliquantulùm recreari: nec præceptum de ingressu ita acerbè accipi, vt nihil voluerint Pontifices, & terris iactatis & alto misellis feminis indulgeri. Hic equidem quidquid pro latitudine præcepti interpretatio potest prudentium expendere locum maximè habere potest, vt doctus scriptor admonuit, nec credendum circa illud prudentem arbitrum defuisse. Vigintiquinque milliaria Hispanica Octo conficiunt leucas cum milliari, in quibus Monialis duos forsan insumet dies, & vnum profectò aut alterum in consanguineorum visitatione, non enim illi elabi sinent adeò desiderabilem fruendi tali hospite sine spe alterius occasionem. Et tamen licitam diuersionem huiusmodi docti & pij scriptores, vt vidimus, arbitrantur. Et Pater quidem Sancius non per milliaria, sed per leucas tempus diuersionis assignans, octo aut nouem permittit, nec solùm pro visitatione cognatæ, sed etiam amicæ, cuius sententiam amplectuntur P. Palaus Tract. 16. Disp. 4. Punct. 9. num. 19. Tomo 3. P. Pellizarius Tomo 2. Tract. 10. Cap. 5. nu. 56. & alij. Videndus etiam Dom. Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 102. num. 58.

DVBIVM SECVNDVM.

Circa visitationem præcipuarum Vrbis Ecclesiarum cum populari concursu.

SIc factum eas comitante Excellentissima Proregina honorarijs in curribus, quæ præcipuum locum in suo Abbatissæ prærogauit. Et relata quidem facie velis oblongis, quæ nec videre; nec videri penitus prohiberent. Quod quidem fieri non debuisse, ex eo ostendi potest, [Contra visitationem quid obstet. Dom. Barbosa.] quod Dom. Barbosa citata Allegat. 102. nu. 26. in hæc verba scribit: & quando ex permissu Sedis Apostolicæ transferuntur Moniales de loco ad locum, translatio debet fieri in aurora, vt à paucis conspici poßint, atque à personis grauibus & honestis, & sanguine eis proximioribus deducuntur, earumque dotes Monasterio, quod relinquetur, remaneant, referunt decisum Tamburinus dicta Disput. 21. Quæst. 10. nu. 5. (de iure Abbatissarum) Armendariz vbi proximè (scilicet in Additionibus ad recopilat. leg. Nauarræ lib. 2. tit. 28. l. 7. de Relig.). nu. 100. Sic qui & pro eodem. Summa Apostolicarum Decisionum Collectaneo. 512. Lezana Tomo 2. verb. Clausura nu. 18. P. Pellizarius Tomo 2. Tract. 10. Cap. 5. nu. 51. & ita est vsu receptum Prælatis circa hoc nimium quantum attentis, cùm translatio est aliqua facienda, nam vel in aurora, aut si clariore sub luce, in curru tamen cortinis obscuro, vt mutuus arceatur aspectus. Vt à paucis conspici poßint. Sic Sacra Congregatio. Quomodò ergo indecens non sit, à turbis conspici ad nouum spectaculum confluentibus, tumultuaria intermixtione?

Dico Primò. Quod ad violationem [Assertio 1. Non violatam clausuram, nec pœnas incursas.] clausuræ spectat, & pœnas eidem impositas, in prædicto casu nihil fuit, quod conscientiæ potuerit negotium graue facessere. Probatur ex receptissima Scriptorum doctrina, de qua Dubio præcedenti: cùm enim licita fuerit detentio, quòd ea stante Ecclesiæ visitari potuerint videtur innegabile, siquidem vt Sacram imaginem inuisat, potest egressa à via diuertere, de quo num. 553. & 554. Ergo in vrbe Ecclesias inuisere, in quo detentio peculiaris non est, cùm dies hospitij ex eo non augeantur, sed cum fructu transigantur aliquo, visitatione Ecclesiarum, in quo si curiositatis admisceatur quidpiam, venialem culpam non excedet, vt de ingressis cum licentia, & ex curiositate Officinas Monasteriorum lustrantibus affirmant Patres Emmanuel & Miranda adducti nu. 553. & P. Sancius suprà Cap. 16. num. 69. cum alijs. Et cùm id sine graui peccato stare possit sine pœnarum etiam stare potest grauitate, pro quo specialiter P. Sancius num. 70. alijs communiter suffragantibus, ex quibus etiam Dom. Barbosa suprà nu. 58. alios adducens.

Dico Secundò Licet visitatio eo, quo [Assercio 2. Sed visitatio reprobata.] accedit, modo, ob bonam fidem à graui culpa potuerit excusari reuerà tantùm videtur habuisse indecentiæ, vt vix possit excusatio, si aliàs contingat, admitti. Probatur ex dictis nuper, & Congregatio quidem non videtur imposuisse præceptum, cùm nomine tantùm Declarationis sit edita: declarauit ergo contra decentiam Sacrarum esse feminarum in turbis oculorum vulgarium aspectui se prodere: & id plusquàm leue esse piaculum, quandoquidem plusquàm leuis in eo indecentia reperienda: immò & pericula in aspicientibus eas oculis quibus nollent, vt de se Diua Agnes fatebatur. Non enim semper sanctitas status ad frænandam concupiscentiam valet, vt experimenta multiplicia probant. Et norunt Theologi satis receptam esse sententiam teneri feminam ipsi occurrere, quando sine detrimento aliquo id facere potest, nihil omittens, quod eius statui vtile, aut decens aliquomodo videatur: quale nihil in casu præsenti obtendi potest. Culpatur egressus Dinæ, quia eius statui indecorus, vnde etsi pudica, vt Abulensis notat in Caput. 34. Genesis, Sichemi oculis non pudicis est visa, & amo [Genes. 34.]ris violentiam ferre non valens, pro verbis viribus vsus est. Vide infra nu. 560.

Dico Tertiò. Quod ad pœnas attinet, [Assertio 3. Non incursas pœnas.] etiamsi graue interfuisset peccatum, eas Moniales dictæ non incurrerunt. Probatur ex recepta grauium Scriptorum sententia, iuxta quam Moniales legitimè egressæ, quæ non redeunt finita egressus caussa, sed diu demorantur, aut alio diuagantes non redeunt via recta ad Monasterium, non incurrunt pœnas, licet mortaliter peccare contingat, violatione clausuræ; Quia Motus proprius Pij V. solas iniustè egredientes pœnis afficit in eo contentis, vt ex eius tenore constare videtur. Sic P. Thomas Sancius suprà Cap. 15. num. 70. Bonacina suprà Quæst. 1. Puncto 4. nu. 3. vbi præter P. Sancium adducit Lamas & Lælium Zechium. P. Pellizarius Tract. 10. Cap. 5. nu. 83. quod & consequenter debent fateri, qui de ingressu in Monasteria similiter loquuntur, cum licentia quidem, sed mortali intentione, & nimium ibidem demorantur, vt videri potest apud Dianam Parte 3. Tractat. 2. Resolut. 51. & 67. & Parte 4. Tract. 4. Resolut. 90. licet non desint secus sentientes, vt videri potest apud P. Pellizarium, qui rectè probat vtriusque casus eamdem esse rationem.

Et posset quidem argui ex eo quòd Pius [Obiectio proposita & soluta.] V. cùm de egressu egisset, & eos proposuisset casus, in quibus ille licet, limitationem illam addidit, de qua num. 552. Nisi ad necessarium tempus & statim circa pœnas sic statuit: Aliter autem, quàm vt præfertur, egredientes &c. Quæ clausula ad omnia præcedentia videtur referenda, iuxta communem Doctorum sensum, ex quibus Dom. Barbosa Tractatu de Dictionibus dist. 143. num. 1. Ad quod quidem responderi potest cum Bordono Tomo 3. Resolut. 76. num. 60. regulam prædictam fallere quando Clausula est onerosa, vt in præsenti accidit. Cùm enim Pontifex de egredientibus tantùm sit locutus, & in eas fulmen Excommunicationis iaculetur, neque de moram facientibus subinferat mentionem, non videtur circa eas eodem vti rigore voluisse.

Argui insuper potest. Nam si cum li [Valida instantia ex Motu proprio Pij V.]centia egressæ diuagentur, Pontificis frustrari videtur intentum, sic enim ille in citato Motu proprio: Decori & honestati omnium Sanctimonialium, quarum IESVS Christus Dominus noster sponsus est, vt in puritate & castitate superædificantes, in ipso feliciter inhabitare valeant consulentes, ea, quæ illarum existimationi detrahere possent, decet nos consultò submouere. Sanè periculo & scandalo plena res est, ac Regulari obseruantiæ vehementer aduersatur, Sanctimoniales aliquando parentes, fratres, sorores atque alios agnatos, vel cognatos, nec non Monasteria, & alia filiationes nuncupata, etiam eis subiecta visitandi, aut infirmitatis caussa, aliove prætextu à Monasterijs exire, & per sæcularium personarum domos discurrere & vagari, quo veluti colore, eximium quoque honestatis & pudicitiæ decus in discrimen committunt. Hæc Pontifex, quibus in primis id, quod dictum est num. 558. egregiè comprobatur. Deinde omnia à Pontifice enumerata ab ipso submoueri curantur, vtpotè scandalis & periculis plena, & Sacrarum Virginum statui penitus indecora: Vnde & pœnas pro submotione disponit, sine illis nihil futurum efficax arbitratus: Ergo etiam stante sententia licita, pœnis sunt dispositis obnoxia, quia omnia præfata etiam stante licita sententia ab egressis possunt perpetrari, & valde per accidens est, quod cum licentia licita aut illicita, aut verò etiam nulla peragantur.

Respondeo argumentum quidem esse non [Fit illi satis recognita difficultate.] leue, neque eius difficultatem ab Auctoribus videri perpensam. Pro qua & vrgeri ampliùs potest iuxta dicta pro solutione præcedentis obiectionis: nam licet clausula post dispositionem apposita ex eo non extendatur ad omnia præcedentia, quia in materia odiosa versatur, & odia sunt restringenda; id tamen non habet locum quando principalis intentio disponentium non habetur verosimili coniecturâ perspecta, quod tamen secus accidit in præsenti, iuxta nuper dicta. Vt ex Tiraquello & P. Sancio habet D. Barbosa Tractatu de Axiomatibus Iuris. Axiom. 166. num. 5. [Vide Nauarrum Consil. 34. de Simonia & P Sancium Lib. 6 de Matrim. Disput. 22. nu. 19.] qui & num. 7. ex Farinacio extensionem negat, etiam ex identitate rationis, quando odium est irrationabile; id quod in negotio præsenti dici nequit, cùm extensio adeò rationabilis sit, quantùm ex verbis Pontificis vidimus elucere. Quid ad hæc? Fateor nihil mihi occurrere, quod plenè satisfaciat, & standum extrinsecæ probabilitati, cui verba decisionis videntur fauere, vt ostendimus, vt misellas delinquentes à suprema omnium pœna liberemus.

DVBIVM TERTIVM.

An Moniales Limanorum Monasteriorum ad excipiendas exules fuerint obligatæ.

DIco Primò. Absolutè loquendo, & non [Assertio 1. Sine Prælati auctoritate non posse ingressum stare.] interueniente Prælati auctoritate, non tenentur Religiosæ eas admittere, quæ destructo ipsarum Monasterio profugerunt. Hoc videtur clarum, quia receptio ad eas non spectat, nisi Prælati interueniente auctoritate, quæ necessaria est de Prælato loquendo, qui verè Prælatus sit, quod tamen Abbatissæ non habent, vt cum communi Doctorum sententia obseruat Tamburinus suprà Disput. 21. Quæs. 2. num. 6. inde probans licentiam ab illa non posse concedi pro transitu ad aliud Monasterium. Et quidem si Religiosæ exules diuersi instituti sint, ingredi nequeunt ex sola Abbatissæ licentia sine violatione Clausuræ, vt videri potest apud citatum scriptorem Disput. 24. Quæs. 5. num. 4. iunctis ijs, quæ habet citata Disput. 23. Quæs. 3. Si autem eiusdem, quidquid sit de itinerantis hospitio, aut simili per modum visitationis aut recreationis ingressu, pro habitatione diuturna id stare nequit, iuxta eumdem num. 3. debet enim Pastor ouem propriam agnoscere, de alimentis curare, ne grauetur Conuentus, quod præsertim locum habet quando non de vnius aut alterius ingressu agitur, sed quamplurium, vt in casu præsenti.

Dico Secundò. Si Prælatus licentiam [Assertio 2, sola posita licentia non esse obligationem.] ingrediendi concedat, nulla præcepti obligatione subiuncta, non ideo Religiosæ ad receptionem sub mortalis peccati reatu constringentur. Id probo, quia in tali receptione possunt non leuia incommoda reperiri ratione habitationis, & aliorum, quæ ipsæ meliùs norunt. Et experientia est quotidiana compertum Monasteria plus iusto numerosa ægrè gubernari: quid ergo si numerus tot exulum incrementis notabiliter augeatur? Quòd si diuidantur illæ, & per diuersa Monasteria distribuantur, dum Prælati ad solam licentiam concedendam suam obligationem extendunt, neque illæ ampliùs se obligatas debent reputare.

Dico Tertiò. Si res ita commodè dis [Assertio 3, stare illam, si commoditas disponatur.]ponantur, vt valde onerosus non sit futurus ingressus, videntur Prælati grauiter obligari vt Religiosas subditas ad exulum, aut peregrinarum receptionem compellant. Probatur, quia necessitas est grauis, & quando talis, ad excipiendos hospites charitatis vrget obligatio; aliôquin exprobratio illa Christi Domini æternæ damnationis prænuntia stare non posset: Hospes eram, & non Collegistis me. Matth. 25. v. 42. Quàm enim [Matth. 25. v. 42.] indecorè, & periculosè extra Monasteria viuatur, ex dictis Pontificio Oraculo constat, de quo nu. 560. Vnde si obligatio colligendi hospitem aliquando vrget sub mortali, quod necessariò fatendum est, in hoc quidem maximè casu, vt videtur innegabile. Quæ ratio conuincit faciendum id, etiamsi excipiendæ sint diuersi instituti, iuxta dicta num. 562. vt necessariò faciendum, si in vno Monasterio, quod instituti eiusdem sit, non possint peregrinæ omnes conuenienter ad [D. Thom.]mitti. Inordinatum esset, si aliquis tantùm sibi dè proprijs bonis subtraheret, vt alijs largiretur, quod de residuo non posset vitam transigere conuenienter secundùm proprium statum, & negotia occurrentia. Nullus enim inconuenienter viuere debet. Quæ sunt verba D. Thomæ 2. 2. q. 32. arti. 5. id quod in Monialibus specialiter verum habet, cuius incommodis non est ita facile subueniri, cùm tamen debeant illæ ad laboriosum, quem pro Dei amore suscepere statum, subleuari potiùs, quàm grauari. Ex eo autem quod ita præcipere Prælati possint, euincitur illas pariter obligari, & ita iuxta hoc processit adducta probatio. Modus autem in eo seruandus Prælatorum est & Gubernatorum prudentiæ relinquendus.

DVBIVM QVARTVM.

Circa alimentorum prouisionem. Vbi specialia quædam.

HAc de caussa difficultas maior recep [In translatione bona, quæ fuerint relicta etiam transferenda.]tionis, & ita maior etiam circa hoc Prælatorum cura debet adhiberi. Vbi in primis pro certo statuendum quidquid ex destructo Monasterio, & redditibus ad illud spectantibus, conduci inde possit, in alimenta profugarum conferendum. Pro quo videri possunt Tamburinus suprà Disputat. 21. Quæs. 9. & 10. P. Pellizarius Tomo 2. Tract. 8. Cap. 5. num. 107. Dom. Barbosa in Collectaneis ad Concilium Tridentinum. Seßione 25. de Regularibus Cap. 5. num. 116. vbi adducit Stephanum Weyms, qui ait in casu nostro simili translationem faciendam ad eiusdem Ordinis Monasterium, & non facile ad aliud, vt inde etiam probari possit, quod est à Nobis dictum. num. præced.

Sed quia minùs sufficiens esse potest [Translatarum alimentis quomodo prouidendum ex Greg. 13.] quod ruinæ Monasterij superstitit, solicita est opus in Prælatis & Gubernatoribus prouidentia, vt competentia in nouum Monasterium ingressis parentur alimenta, & ita ad fidelium pietatem recurrendum eleemosynis corrogatis, & quia istæ etiam minùs esse sufficientes possunt, necessitati huiusmodi opportunæ suppetiæ à Gregorio XIII. latæ comperiuntur: pro quo sic Bonacina suprà [Bonacina.] Quæst. 1. Puncto 8. num. 17. ita scribit: Verum tamen est hoc tempore rarò fieri posse vt Moniales conuersæ iustam habeant caussam exeundi ad colligendas eleemosynas, quia Gregorius XIII. in præcitato Motu proprio (Quæst. 1. Puncto 1. num. 1.) ne Moniales conuersæ ex Monasterio exeant, decreuit vt dimidia pars omnium eleemosynarum in quacumque mundi parte, quacumque lege, dispositione, vel obligatione pauperibus erogandarum, conferatur Monasterijs Monialium in neceßitate constitutis, & in eo loco existentibus, in quo prædictæ eleemosynæ distribuendæ sunt; modò tamen prædictæ eleemosynæ certis pauperibus non debeantur, aut non sint ad alios vsus quàm ad alendos pauperes destinatæ: nam si certis pauperibus debeantur, aut ad alios certos vsus distinctos ab alimentis destinatæ sint, non possunt Monialibus tradi, vt constat ex præcitato Motu. Idemque obseruat Nauarrus Consil. 8. num. 2. de statu Monachorum, & alibi. Sanchez loco citato num. 65. Hæc ille. Et Nauarrus quidem magis ex professo in Commentario 4. de Regularibus num. 54. & seqq. Vbi præfati Motus proprij, aut Extrauagantis, vt ille vocat, integrum tenorem exhibet, & exponit. Nauarrum etiam adducit P. Thomas Sancius Lib. 6. Cap. 15. citato n. 59.

Quæ prouidentissima dispositio si vs [Opportuna illius dispositio.]piam alibi, in hac profecto Limana Vrbe, posset magno cum Monialium bono executioni mandari, in qua plurimæ defunctorum piæ dispositiones extant pro pauperum subuentione. Non vidi autem nec audiui de hoc actum, licet plures Religiosæ sint, quibus vix necessaria suppetant, & tenuissimo victu generaliter succurratur: & Prælatorum quidem pietas, quibus satis opulenti redditus, & obligationis suæ probè conscijs, vrba [Obligatio specialior pro Monialium subuentione.]norum pauperum subuentioni comprobatur attenta; cùm tamen circa Religiosarum indigentiam desiderari videatur. Cuidam ex illis eam per litteras proponenti respondit illorum vnus, ne ipsi labores & angustias proponeret, quos eius nomine aut caussa minimè pateretur: Que no padecia por su quenta. Quod quidem nescio quo pacto conuenienter dici potuerit, hac enim ratione nullius pauperis subuentio ad curam Episcoporum pertineret, quando quidem quas patiuntur grauissimas necessitates, eorum de caussa minimè patiantur. Et circa Religiosas maiorem vrgere obligationem satis luculenter doctissimus Pontifex Gregorius citata in Extrauaganti perpendit, Theologorum inconcussam sententiam amplexus de maiori obligatione erga sanctiorem statum profitentibus, de quo D. Thomas 2. 2. q. [Pontificis pro eo potestas.] 32. arti. 9. Item quando iusta est caussa posse Pontificem pia legata commutare irrefragabilis sententia est, quod & potestati eiussunt qui, etiam non stante caussa iusta, concedant, pro quo videri potest P. Thomas Sancius lib. 4. Consiliorum Cap. 2. Dub. 1.

Ex quo fit non solos Episcopos, sed [Vis vt locum habere queat, stante obligatione.] etiam Præbendarios, ac Beneficiarios reliquos decimalibus fruentes prouentibus, hac obligatione constringi, cui si satisfacere nequeant, ab Episcopis possunt iusta districtione compelli. Sententia enim satis recepta est generaliter loquendo posse fideles per superiorem potestatem ad eleemosynæ contributionem adstringi, vt videri potest apud P. Lessium de Iustitia lib. 2. Cap. 12. nu. 75. Cùm ergo in præfatis titulus vrgentior sit, maius est pro potestate ad compulsionem huiusmodi fundamentum. Ex quo apparet quàm sit intolerandus abusus, si ad subueniendum ita constricti, velint potiùs donarijs ad delicias curiosè & quæstuosè compositis identidem recreari.

In casu ergo nostro pro subueniendo [Quo ordine procedendum.] Monialibus peregrinis, Pontificis dispositio seruetur, attentè legenda, vt executio reddatur expedita: decimalibus locupletati censibus suæ obligationi non desint: quòd si neque ita id, quod est necessarium, habeatur, ad alios habeatur recursus, qui commodè subuenire possunt, meliori quo id fieri valeat modo; & si preces non obtineant, vis iusta succedat, ciuilibus erga id Magistratibus requisitis: quos Gregorius XIII. in Motu proprio citato ad opus hoc debere concurrere eo modo expressit, qui apud ipsum videndus; & posse similiter in casu, de quo nuper, auctoritatem suam interponere, videtur esse certissimum, & magni semper id ponderis est, licet quandoq; ex eo titulo largitiones magna ex parte extorqueantur inuitis: quod tamen scrupulo vacat, quando pro eo, quod exigitur, in largientibus supponitur obligatio.

DVBIVM QVINTVM.

De regimine & subiectione intra noua Claustra.

PRo enodatione præmittendum est in [Diuersimodi circa ingressum.]gressum earum, de quibus agimus, diuersimodè posse contingere. 1. Si omnes cum Abbatissa in Monasterium eiusdem Ordinis ingrediantur per modum hospitij, quia sperant se ad proprium instauratum & securum reuersuros. 2. Si omnes permanere velint. 3. Si aliquæ de reuersione cogitent, aliæ permanendi habeant voluntatem. 4. Si per Monasteria distributæ sint, quæ diuersum profiteantur institutum, & quædam in illis permanere statuant, aliæ cogitent reuersionem. 5. Si reipsa reuerti aliquæ velint, num illis possit tuta conscientia permitti, & quid de sic reuersis. Ad quæ breuiter dicendum videtur.

Ad Primum perinde habendas ac si in hospitio [Quid circa 1.] iter agentes morarentur. Vnde erga propriam Abbatissam eodem subiectionis modo se gerere poterunt, id euitando, quod euitare deberent, si in domo priuata fuissent admissæ, in qua nihil agere possent, quod rectam gubernationem illius perturbaret, & in ordine ad clausuram non secus ac aliæ Pontificijs legibus obseruatis. Vnde si Abbatissa tempus suæ administrationis expleuerit, eligere aliam poterunt, aut eamdem, si pro eo non extet prohibitio peculiaris, iuxta dicta supra Sect. 9. Cui electioni auctoritatem præstabit assistens Præbendarius earum superior, vel si is absit, Ordinarius, aut eius loco alius, si à Regularium sint iurisdictione prorsus exemptæ; aut Regularis Prælatus si secus res habeat, vel comitatus ipsas, vel cuius sunt illæ curæ à proprio Prælato commissæ, saltim per Epicheiam nulli obnoxiam dubitationi in casu adeò vrgentium circumstantiarum.

Ad Secundum, omnes Abbatissæ Mo [Quid circa 2.]nasterij obedientiam debere præstare, & aliarum more se gerere. Probatur, quia iam cessat ratio hospitij, vt possit dici cum Apostolo: Iam non estis hospites & aduenæ. Ephes. 2. Item quia sub ea conditione admittuntur, dum se permansuras affirmant, non enim de materiali permanentia sermo est, sed de formali; aliàs monstrosum esset Religiosum corpus, & difforme capite geminato. Quod quidem & in Abbatissa consequenter locum habet; poterit tamen ipsi peculiaris honor impendi spatio triennij ab electione currente, aut maiori alio iuxta proprias Constitutiones, & baculus etiam Abbatialis permitti, sicut virga permittitur Togatis iudicibus emeritis aut iubilatis, quod à quodam satis docto vidi; (nonnullis id exprobrantibus) propugnari.

Ad Tertium circa permanere volentes, [Quid circa 3.] id quod est nuper dictum, debet obseruari. Si autem inter eas sit Abbatissa, quæ permanere nolunt, eo est modo procedendum, de quo, Ad Primum, vt scilicet eidem subiectæ maneant, & alia consequenter peragantur. Si secus, manebunt illæ Abbatissæ Monasterij subiectæ in ijs, quæ ad obseruantiam spectant, ne alias ex inordinatione scandala subsequantur. Qua de caussa peregrini per maiorem anni partem in oppido aliquo demorantes, statutis pro eo latis vrgentur, iuxta receptissimam sententiam, cùm tamen plures minorem moram sufficientem esse contendunt, pro quo specialiter videri possunt P. Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 2. Cap. 14. num. 9. & seqq. & P. Thomas Sancius Lib. 1. in Decalogum, Cap. 12. à num. 37. Quod & vrgeri potest ex eo quòd Moniales in Monasterio diuerso demorantes non tenentur ad illas speciales obseruantias, quibus in priori Monasterio tenebantur, vt ex grauibus Scriptoribus proponit eos secutus Tamburinus suprà Disput. 21. Quæs. 11. num. 3. qui licet videantur loqui de omnimoda translatione, eorum tamen ratio etiam in non totali locum habet, quòd scilicet obseruantiæ tales adstrictæ sint professioni in tali Monasterio, & ita locales. Cùm ergo talis obligatio cesset, æquissimum est vt obseruantiæ Monasterij, in quo diutiùs versantur, adueniant, ne sine regulari obseruantia relinquantur, quod adeò alienum est ab earum statu.

Ad Quartum, Si Abbatissa reuerti velit [Quid circa 4.] cum aliquibus, id faciendum, quod est nu. 570. & præced. dictum, nolentes autem ad professionem in Monasterijs talibus non tenentur, ad obseruantias autem & consuetudines iuxta dicta nuper poterunt obligari. Vbi accommodari doctrina potest, quam habet P. Sancius suprà num. 38. ad finem, vbi ait obligationem obseruandi leges & consuetudines eius loci, in quo quis diuturnam moram posuit prouenire ex vsu quasi communi iure gentium inducto, & ex consensu omnium fidelium, principum & pastorum. Pro nostro enim casu idem videtur accidere, neque enim credendum est Monialium supremos Prælatos eas ab obseruantia regulari exemptas volituros, dum in Monasterijs extraneis necessitate compellente versantur, cùm in illis maiori potiùs debeant exemplo procedere, ne sint corpore & moribus pariter onerosæ. Poterunt autem in ijs, quæ ad Officium diuinum spectant, Monasterij consuetudinem, in quo versantur, amplecti, pro quo variæ & fauorabiles Doctorum sententiæ suffragantur. Et specialiter congruit quod [Circa vsum diuersi Breuiarij.] tradit Lezana Tomo 2. verb. Breuiarium num. 12. scilicet, cùm extraneus debeat se accommodare moribus loci, in quo habitat, ita & circa Breuiarij vsum faciendum. Vbi de Beneficiato loquitur cum Bonacina & alijs. Quamuis autem dicat extra Chorum probabilius esse debere vti Breuiario, quod adhiberet in Ecclesia, in qua habet residentiam; probabile tamen fatetur oppositum, quod satis pro casu nostro, in quo est profectò verosimilius, cùm Monialis alibi resisidentiam non habeat, sitque pars illius Communitatis, & eiusdem professionis quoad substantialia, nec non circa externam obseruantiam.

Ad Quintum permitti non posse, nisi [Quid circa 5. vbi quomodo translatio facienda.] Monasterium sit ita accommodatum, vt clausura in eo possit obseruari, & reliqua ad decentiam habitationis sint prouidè constituta. Pro quo ita scribit Dom. Barbosa citato Collectaneo in Concil. Trident. nu. 119. Moniales transferri non possunt in Monasteria nouiter erecta, nisi eadem Monasteria, auctoritate Apostolica, extructa fuisse priùs constet, ipsaque præuia visitatione, earumdem Monialium capacia, eisque accommodata, atque ita absoluta reperta fuerint, vt cæmentarijs, alijsque fabris nulla ædificationis caussa in ipsa posteà ingrediendi neceßitas relinquatur. Aldanad tit. 5. nu. 18. (In Compendio Canonicar. resol. lib. 3.) vbi testatur ita fuisse decisum in Vlixbonensi 17. Iulij 1615. Sic ille, ex quo Tamburinus citata Disputat. 21. Quæs. 10. nu. 7. & constat ad quamcumque Monialium transmigrationem esse referendum, quandoquidem in omnibus eadem militet ratio, etiam si Declaratio nulla Sacræ Congregationis extaret. Vnde quod actum in casu nostro circa [Facti improbatio circa illam.] nonnullas ad Monasterium Panamense reuersas prudentes aliqui minimè probandum censuerunt; cùm minimè illud ad effectus præfatos dispositum videatur, & militaris tumultus non parùm videatur aduersari. Pro quo Bordonus ita scribit Tomo 3. Resolut. 68. nu. 73. An autem alijs casi [Bordoni iudicium circa milites pro Monialium cautela.]bus vrgentibus, vt belli, quia propè Monasterium volunt statuere corpus militum, vt aiunt, vel Lazaretum pro peste infectis, poßint Moniales exire? Respondent affirmatiuè in similibus casibus, aut vrgentioribus posse Moniales exire Nauarrus Tomo 2. Consil. 4. de Regularibus nu. 48. Rodrig. Tomo 1. q. 34. Arti. 4. Sanchez Lib. 6. Cap. 15. num. 37. & plures alij, quos citat Barbosa ad dictum Cap. 5. Seßion. 25. nu. 26. contra multos alios Doctores citatos ab eodem nu. 27. Vnde posse exire tempore belli, & se recipere in locum tutum docent Nauarrus loco citato nu. 48. Bonacina, Quæst. 1. Quæs. 1. p. 9. num. 9. cum alijs apud dictum Barbosam nu. 28. & hoc apud me certissimum est, quia milites magis pestiferi sunt quàm ipsa pestis, insolentiores ipsa insolentia, nulli parcunt, neque sacris, ignorant interdictum naturale de non furando, quod vitium cum eo luxuriæ adeò familiare est, vt illos ego putem peßimam gentem, Deo & hominibus odibilem. Hæc ille & pro eodem videri potest P. Raynaudus Tomo 17. in Prato spirituali. §. 57.

Quid ergo faciendum reuersis ad Mona [Quid de reuersis, & incommodam pro clausura habitationem inuenientibus.]sterium suum Monialibus, nec illud inuenientibus ita dispositum vt clausura in eo possit obseruari? Laborandum equidem vt quantocyùs accommodetur illud, etiam si fabros ingredi sit necessarium, ea adhibita cautela quæ adhibenda fuisset, si ante bellicam incursionem aliqua in eo ruina contigisset. Quòd si in eo diutiùs laborandum sit, non ideò ad repetendam nauigationem sunt obligandæ, cùm sit laborum ingentium subeundus apparatus, nec sine vitæ discrimine, vnde in casu, de quo agimus, peregrinæ aliquot obierunt. Sicut ergo stante vrgentis caussæ titulo, vt n. præced. vidimus, leges clausuræ non ligant, quia esset dura quidem, & non digna Pontificiæ pietatis obligatio; ita consequenter asserendum non vrgere illam in casu dicto, vbi seruari aliquomodo potest, & speratur tandem clausuræ decus & honestas adstruenda.

Vbi & inquiri potest vtrum præfatæ [Quid circa earum regionem.] ante arreptum iter possint. Abbatissam eligere? & videtur quidem posse, ac etiam oportere, vt habeant commodam in itinere directricem, cui præstare obedientiam debeant, cùm multa occurrere possint, in quibus sit illud necessarium. Potest autem aliter disponi si vna eligatur à Prælato Præsidentis nomine in Conuentibus familiari, & electio commodiori tempori recuperatæ habitationis propriæ reseruetur. Vel gubernationis cura Capellano deferatur, sine quo non sunt vllatenus dimittendæ: quæ & videtur sufficiens, quandoquidem ipsis futurus peregrinationis comes, & ita perpetuò assistens: id quod non ita accidit quando in clausura degunt, & Superiore ad multa occurentia indigent. Quod stare certiùs poterit quando ex Metropolitani diœcesi, est futura reuersio, ad eum enim specialius pertinet in casibus huiusmodi raris, nec semper quoad omnes circumstantias à Iure præuisis prouidere. Pro quo facit id, quod habet Tamburinus citato Quæsito 10. vers. Ex quibus, ibi: Cùm in facto non poßit hic casus describi de translatione vniuersali. Vnde alias, quæ occurrere possunt missas facio quæstiones.

Additio circa dicta num. 573. de vsu diuersi Breuiarij.

P. Bordonus Tomo 3. Resolut. 64. Quæs. 14. ita [Ex Bordono doctrina de vsu Breuiarij roborata.] scribit Quæres 14. Franciscanus in Quadragesima conciones habet apud Benedictinos, aut alios, an in horis canonicis poßit se conformare cum Religiosis, vel Clericis, in diuino Officio, apud quos diuersatur?

Respond. Potest Religiosus extra, siue solitarius, siue cum socio, aut cum alijs Clericis tam Regularibus, quàm sæcularibus, se conformare in diuino officio, etiam ritu Romano non vtentibus. Ita conceßit Innocentius Quartus Bulla 11. a pud Rodriguez. In [Priuilegium pro illo.]cipit. Pro vestro Collegio. Idem extende ad alios Religiosos ratione communicationis priuilegiorum. Sic ille. Et eiusdem priuilegij mentionem faciunt etiam Tamburinus Tomo 1. de Iure Abbatum Disp. 10. Quæs. 7. nu. 5. Ioannes à Cruce in Epitome de statu Religionis Lib. 2. Cap. 8. Conclus. 4. P. Pellizarius Tract. 5. Cap. 8. nu. 77. Fr. Antonius à Spiritu sancto in Directorio Regularium Tract. 2. Disp. 2. Sect. 3. §. 3. nu. 159. & Tract. 3. Disput. 6. num. 1611. qui & vsum probant. Extendi autem posse illud ad Moniales constat ex receptissima sententia de Communicatione in ijs omnibus, [Monialibus commune sicut alia.] quorum est earum status capax, vt videri potest apud Tamburinum de Iure Abbatissarum Disp. 15. Quæs. 4. num. 4. vbi specialiter de Officio diuino. P. Quintanadueñas Tomo 1. Tract. 8. Singulari 16. & quidem in ijs, quæ ad dictum Officium spectant, id videtur singulari ratione dicendum, eo quòd magis ipsis laboriosum sit, vt constat, vnde oportet plus illis, quàm viris per benignitatem Apostolicæ Sedis indulgeri.

SECTIO XLVII.

De fædere cum Anglis circa Indias stabilito.

STabilitum inquam Matriti die 8. Iulij [Fæderis stabilitio.] an. 1670. plena pro eo data potestate Excellentissimo Comiti de Peñaranda à Consilio status, & Indiarum Præsidi, pro parte Regis magnæ Britaniæ Equite aurato cum potestate simili concurrente. Et fæderis quidem Capitula satis opportuna visa sunt, & communi assensu probata, vno tantùm excepto, septimo scilicet tenoris sequentis: Demas de esto se ha [Capitulum 7. communiter improbatum, ob Insulam Xamaicam.] ajustado que el Serenißimo Rey de la Gran Bretaña, sus Herederos, y sucesores, avràn, tendran, y poseeràn perpetuamente con pleno derecho de sumo Imperio, propriedad, y posesion todas las Tierras, Regiones, Islas, Colonias, y Dominios sitos en la India Occidental, ô en qualquiera parte de la America, que el dicho Rey de la Gran Bretaña, y sus subditos al presente tienen y poseen: de suerte que por este nombre ô titulo, ô con pretexto de otra qualquiera pretension, no se pueda, ni deba jamas hacer apremio, ni mouerse de aqui adelante disputa alguna. Sic ibi. Generali siquidem eorum, quæ tunc temporis Angli possidebant Insula Xamaica videtur comprehensa, vnde ingentia damna Americanis portubus Hispanici dominij illata ab illis multis millionibus æstimanda: nec videtur initione fæderis ea parta securitas, qua res nostræ possint tranquillè procedere, multis illam in sentinam latrocinantium confluentibus suo etiam Regi rebellibus. Vnde post fædus dictum irruptio in Castellum de chagre, & Panamensis accidit deprædatio, de qua Sect. præced. vbi igorantia nequit nisi ad damnabilem excusationem obtendi, vnde & scriptum à Britaniæ Rege facinoris sacrilegi ducem puniri iussum, pro fæderis firmitate solicitum. Et quid inde, etiamsi pendere faciat in ligno, ad reparationem damnorum, quæ nec Anglia tota poterit multis puræ putæque pecuniæ ex pretiosioribus metallis, multis millionibus compensare?

& Capitulo quidem 14. sic habetur: [Pro Panamensi incursione debita satisfactio, iuxta Cap. 14.] Ningun agrauio particular podra en caso alguno menoscabar, ô diminuir esta amistad, y Confederacion, ô engendrar odios ô disensiones entre las dichas Naciones; pero cada vno estarà obligado à responder de su hecho propio. Ni por causa de Represallias ô de otros qualesquiera semejantes odiosos procedimientos, pague el vno lo que el otro delinquio; sino es en caso de que se deniegue la justicia, ô se le dilatare mas de lo justo; porque en este el Rey, cuyo subdito padecio el detrimento y injuria, podra proceder segun el derecho y las leyes de las Gentes por todos modos, hasta que à la parte agrauiada se le satisfaga. Tantùm ibi. Si ergo ita Regia auctoritate conuentis standum est, satisfactionem pro damnis in Panamensi irruptione factis videamus. Et vbi illa? Ergo quod scriptum est; si non est obseruandum, deleatur. Pro laude Religiosissimæ memoriæ Phi [Quia non data, reposcenda.]lippi Tertij Regis nostri scriptum sic ab Auctore pio iuxta ac erudito: Idem arcem Alaraschiam arte & natura loci munitißimam ad columnas Her [P. Balinghem in Kalend. Mariano 31. Martij. Alaraschia Indiarum.]culis ex opposito Gadium tam Hispanis, quàm omnibus nauigantibus semper infestam, frustra olim à maioribus tentatam, anno 1610. in potestatem suam ab Imperio Mauritanico auulsam redegit. Non est Xamaica arte aut natura munitior, immò nec ita munita, vt multùm possit negotij Hispanis armis admotis seriò facessere: vnde magno cum Indiarum Occidentalium bono à prædonum insignium tyrannide auulsa posset in potestatem Secundi Caroli redigi, primi, vt speramus futuri æmuli triumphorum. Sin minus erit illa Alaraschia Indiarum iam diu, suo in hostili exercitio in officium verso, & illudens fæderi perdurabit.

Capitulum 6. est vt sequitur: Todos los [Circa captiuorum libertatem Capitulum perperàm obseruatum.] Prisoneros sin quedar ninguno, de vna y otra parte, de qualquiera condicion y calidad que sean, que por razon de hostilidad hecha en la America por el tiempo pasado estan detenidos, sean puestos en libertad prontamente, sin que interuenga canje ô precio alguno por su rescate. Sic cùm ibi habeatur pro mancipijs in Panamensi deprædatione magno numero suam in Alaraschiam deportatis, post publicatum fædus pretium postularunt, centum inquam octo regales per singula capita. Vbi est ergo illud, De qualquiera condicion ô calidad que sean, prontamente, sin que interuenga canje ô precio alguno? Hic equidem interpretandum aliquid habuerunt, & iuxta Lutheranam aut Caluinianam Theologiam suum in fauorem arbitrium deriuarunt. Sic ergo processu temporis faciendum verosimiliter possumus coniectare, vnde & controuersias non defuturas armis dirimendas.

In Octauo sic procedit satis prouida dis [Aliud pro commercijs vt obliget.]positio: Los Subditos y Moradores, Mercaderes, Gobernadores de Armadas, Patronos de naues, Marineros de los Reynos, Prouincias, y tierras de entrambos Reyes, respectiuamente se abstendran y guardaran de ir à comerciar y nauegar à los Puertos y lugares, donde aya Fortalezas, Castillos ô Sitios para mercancias, y à otros qualesquiera lugares, que en la India Occidental ocupa vna y otra parte. Circa quod inquiri potest an commercij prohibitio forum conscientiæ attingat, vel stare illud sine graui peccato possit. Vbi de conscientia Anglorum frustranea est quæstio, cùm sit illis hæreticalis, id est dæmoniaca conscientia. De nostris ergo illa, & videtur sanè obligatio esse sub mortalis peccati reatu, quia Regia est lex, & in materia graui, neque excusationi locus, ex eo quòd pœnalis sit, quandoquidem pœna nulla eam violantibus assignatur, iuxta dicta Tomo 1. Thesauri, Tit. 2. nu. 3. & Cap. 9.

Nihilominùs obligatio non videtur adeò [Non esse sub mortali reatu.] grauis asserenda, cùm stet commercium huiusmodi in Hispania publicitus admitti, & ita in narratione inde dudum transmissa horrenditur binis, qui in Gaditanum pelagus die 14. Martij anno proximo 1671. per breuissimum spatium incubuit, dimidium millionem Anglicarum mercium dicitur perijsse. Et illæ quidem Mercatoribus venduntur, à quibus in Americam transuehendæ, aut alijs, à quibus empturi illi: vnde non videtur ex aliquali furtiuo commercio damnum inferri notabile, quod lege dicto modo obligante debeat prohiberi. Pro quo id facit, quod à Nobis dictum citato Titulo Thesauri nu. 98. circa voluntatem legislatoris dignoscendàm pro legum obligatione coniectanda: hic enim non videtur vrgere, cùm etiam ea sublata satis communi bono consultum videatur per generalem prohibitionem circa publicum commercium, pro quo Gubernatores graui conscientiæ obligatione premuntur, etiamsi obligatio non ita afficiat singulos. Quemadmodum tenentur ad nocturnas Vigilias pro vitandis maleficijs; cùm tamen noctu ambulantes per publicas vias non ideò grauiter delinquant, dum eorum intentio aliàs non sit lethali infecta malitia. Addi potest licet non imponatur pœna, aliunde transgressores ipsis obnoxios haberi, ex defectu scilicet registri, de quo suprà Tit. 5. Cap. 18. Per quod communi bono satis videtur esse consultum, & prætereà intrat quod de pœnali lege affirmant multi, non inquam sub reatu conscientiæ obligare & iuxta hoc intelligendum quod [Capituli 12, similis prohibitio.] habetur Capitulo 12. ibi: Mas siempre sera prohibido que no se diuiertan (cùm scilicet ex accidenti aliquo ad vetitos portus appellitur) ni saquen de las Naos cargas, mercancias, ô fardos algunos, ni à vender se expongan, ni tan poco estos generos seran recebidos en las Naues por la otra parte, ni se hara cosa alguna, que se oponga à este Tratado. Non enim graue peccatum erit, si quidquam clanculum aut inferatur, aut extrahatur, cùm tantùm publica ad venditionem expositio videatur prohiberi, quæ numquàm accidet, cùm id non sint Magistratus portuum permissuri.

Cap. 10. & 11. disponitur quid sit fa [Quid de fortuito casu ad portus accedentibus ex Cap. 10. 11. & 12.]ciendum quando ob casum fortuitum ad vetitos portus naues prædictorum Regum accedere compelluntur, aut passi naufragium eos nancisci contingit. Debent siquidem humanè excipi, & ipsis iuxta necessitatis terminos subueniri. Notandum autem quod Cap. 12. citato sequenti verborum tenore disponitur: Quando los baxeles de qualquiera de los Confederados (como arriba se dice) fueren forzados por los peligros del mar, ô por otra vrgente razon à tomar puerto en los dominios del otro; si estas Naues fueren tres ô quatro, y pudieren dar iusta ocasion de sospecha, la causa de semejante llegada se declararà luego al Gobernador, ô principal Magistrado del Lugar, ni se detendran alli mas tiempo que el que por dicho Gobernador se les permitiere, y fuere commodo y Iusto para proueèrse de vituallas, y resarcir y reparar las Naues. Notandum inquam, quia in primis nihil videtur speciale promitti, quod generaliter non sit in quocumque nauium fortuito appulsu faciendum; cum enim prohibitus accessus sit, debet enim Magistratui illius caussa fieri manifesta, & iuxta dispositionem ipsius tempus moræ temperari. Deinde cùm huiusmodi caussa pateat, vnde occasio iusta suspicionis esse potest? Videtur equidem rebus Hispaniæ consultum, vt semper timeri ab Anglicanis possit insidijs, & vsurpari illud: Timeo Danaos & dona ferentes, dum scilicet recta fides Regno in illo non regnat, sed hæretica perfidia clauum conscientiarum regit: quod quidem ab Hispaniæ nauibus non ita timendum, etiamsi tres aut quatuor sint, earum enim vectores Catholica deducit fides, cui cognita fidelitas, & ita securè vbicumque post stabilitum fædus excipiendæ.

Humana quidem promittitur & impe [Quid cum humana tractatione stare pro cautela possit.]ratur admissio, sed quia vbi nauium ex numero iusta potest esse suspicio, id quod vidimus imperatum: Ergo quando ex minori numero etiam attentis circumstantijs locus esse suspicioni potest, specialis etiam potest adhiberi cautela, & quantùm prudentia dictauerit securitati prouideri. Quæ illatio est certissima ob eamdem rationem: & cùm in vtriusque partis cedat commodum, sine inconuenienti aliquo venit admittenda. Vnde potest defendi quod in Portu Valdiuiæ factum, in quo ex Anglicana naui apprehensi quatuor (alius enim eorum Director sponte venit) & in Limanam Curiam aduecti, ex quibus tres hæretici publicæ custodiæ traditi, Catholicus alius, & aduentus sui legitimam caussam allegans, solo incolatu Anglus maiori libertate donatus: donec Regij Consilij decreto quid sit circa illos agendum statuatur. Et nauis quidem prædicta eo videtur iure vsa, de quo Capit. 15. ibi: Pero tenga se entendido siempre, que de ninguna manera se debe interrumpir la libertad de nauegar: con tal que nada se cometa ô peque contra el legitimo sentido de estos Capitulos. Cui minimè derogatum, sed cum iusta est cautione processum, eo enim ipso tempore, quo nauis Anglica circa Valdiuiæ portum, in mari scilicet Antarctico seu pacifico, traiecto Magellanico freto, seu del Mayre, visa est, Anglicana in Panamensem tractum feruebat irruptio, vnde suspicari non in meritò potuit, de inuasione in portubus maris eiusdem, Peruuio proximis, aureo ipsis vellere, pariter cogitatum.

De libera autem nauigatione, & pote [Fædus vt queat cum Pontificia concessione constare.]state circa occupandas Indorum terras à Rege Catholico hæreticis facienda dictum à Nobis Tomo 1. Thesauri Tit. 1. num. 24. & seqq. Id quod euenisse dolemus præsagientibus, satis vrgenti demonstratione adhibita, vt non possit hæreticis ius ad occupandas terras conferri, quæ ab indigenis habitantur, ne lupis oues Christi Catholico commissas Regi à Deo sui in terris interuentu Vicarij inito fædere tradi mactandas & perdendas qui commisit doleat, & manum subtrahat adiutricem, triumphare permittens filios perditionis. Et quod ad Insulam Xamaicam attinet ex præfato capite non videtur caussa doloris extare, quandoquidem illa, sicut & nonnullæ aliæ illius tractus, natiuis sunt incolis aut penitus, aut ferè destitutæ. Quamuis ex eo quòd felici Conuersionis Indorum cursui possit possessio talis obstare iuxta dicta, respectus talis non posthabendus Regibus Catholicis videatur.

Et quidem Alexander VI. in Bulla ter [Et licentia nauigationis concedi.]tia pro donatione Indica nauigationes cunctis in partes Regibus dictis assignatas, Excommunicatione adiuncta, prohibens, sic tamen addit: Absque expressa vel speciali vestra, ac heredum, & [Bulla Alexandri VI.] successorum prædictorum licentia. Vnde videri potest licentiam dictam hæreticis posse concedi, si Reges Catholici commodum id fuerint arbitrati, vnde & pacisci, sicut nuper factum. Quod quidem concedi potest, si commodum tale purè temporale non sit, sed in quo Catholicæ etiam religionis negotium agatur, & tantæ considerationis, vt incommodo ex concessione aliàs obuenturo præponderare sit penitus exploratum. Et vbi de rebus Indicis agitur, temporale tantum commodum non esse attendendum cum verosimili in negotio religionis detrimento, ex eo habetur manifestum, quòd Indiæ à Pontifice titulo sunt fidei introducendæ in illas & propagandæ, concessæ, vnde ille nequit vllatenus posthaberi, & vt dici solet, post terga dimitti, pro quo, cùm casus incidit, non politica tantùm, sed Christiana, eâque seria & experrecta, opus est consideratione. Et numquàm quidem eueniet vt terræ ab Hispanis habitatæ, & in quibus Indorum copia, hæreticis habitandæ concedantur. Pro alijs autem, quæ sunt sanè adhuc multæ, nec lucem Euangelicæ prædicationis adeptæ, minor esse poterit difficultas.

Et dubitari profectò potest an Indis vti [Indis an sua deterior barbaries hæretica instructione. Et quid pro parte negante.]lius sit sua in barbarie persistere, quàm hæreticis conuiuere, etiamsi eorum sint erroribus imbuendi. Et videtur quidem hoc posterius asserendum; nam errores in ipsis sine malitia hæresis formalis existent, barbariem ex conuictu exuent, Idololatriamque dediscent, ac paruulorum multi (si contingat circa hoc non errare illos) suscepto Baptismo æternam poterunt salutem obtinere. Quod quidem non tollit quominùs illi lupi sint, cùm sint caussæ perditionis, non ostendentes vias vitæ, per quas ipsi malitia impellente non ambulant, vnde & miserorum istorum perditio illis dubio procul imputanda, sicut & Catholicis, qui non Catholicè viuentes suis prauis exemplis eos gehennæ filios faciunt, quos Dei filios facere debuissent. Quod cùm verosimile appareat, in concessione terrarum, quas Hispani habitare nequeunt, præ illarum multitudine, stare poterit concedentis conscientiam minimè degrauari.

Potest tamen, & satis quidem verosimi [Pro affirmante valida fundamenta.]liter etiam dici, Conditionem Indorum non futuram ex hæreticorum consortio meliorem, quia cùm in ipsis non sit verus Dei zelus, eorum est futilis & friuola prædicatio, vnde ex illa in melius Indi non proficient, sed fient profectò prauis exemplis peiores, socios in ebrietate habituri promptissimos, & carnalis fautores corruptelæ, & securissimos promotores. Hi sunt in epulis suis [Iudæ v. 12. & 13.] maculæ, conuiuantes sine timore, semetipsos pascentes, nubes sine aqua, quæ à ventis circumferuntur, arbores autumnales, infructuosæ, bis mortuæ, eradicatæ, fluctus feri maris, despumantes suas confusiones, sidera errantia, quibus procella tenebrarum seruata est in æternùm. Iudæ 12. & 13. Vbi hæreti [Hæreticorum luculenta descriptio.]corum luculenta descriptio, circa quam videndus P. Cornelius: nec vacat circa singula eorum digna præconia diuagari. Et vt alia omittam, expendendum illud: Despumantes suas confusiones. Circa quod sic citatus scriptor: Iam per confusiones, siue, vt Vatablus, dedecora, intellige Primò verba pudenda, hæretica, blasphema, superba, contumelio [P. Cornel.]sa, impudica. Secundò pudenda opera, putà sacrilegia, expilationes templorum, seditiones, bella cædes, rapinas &c. Ex his ergo veri exurgent pro ouibus Christi pastores? Apage. Benè hoc sanctissimus insinuauit Apostolus dum dixit: Semetipsos pascentes. Circa quod sic scriptor idem: Pastoris est pascere oues, non se ipsos: At hi pseudopastores pascunt se; non oues; immò oues deglutiunt, vt ijs, earumque bonis se pascant. Hæc ille, satis execrabilibus experimentis comprobata.

Et tali ex magisterio id prodijt, quod [Nupera eorum atrocitate comprobata.] hoc ipso, quo hæc scribo, die fideli est ad me narratione delatum, ex Indica inquam Carthagine, ex quacùm nauis Marchionis de Villalta soluisset, portum Trinitatis aditura, sine vllis pro hostili auertenda inuasione præsidijs, vtpotè minimè necessarijs iudicatis, pacis in ciuitate dicta fœdere nuperrimè, Anglis eò Regijs cum litteris accurrentibus, confirmato: ab Anglica est naui bellicis tormentis, & militibus instructa, simulatis amicitiæ Officijs, intercepta, spoliata, attracta, more pyratico. Hæc Puritana pax, hæc illius Theologia scholæ, vnde formantur Anglicanæ Ecclesiæ pastores, qui inter alias præfatam poterunt despumare confusionem, hoc est, infandum dedecus superba irrisione iactare, fluctus feri maris, eius scilicet, quod licet tranquillum aliàs, suis illi fraudibus, insidijs, atrocitatibus ferum & horribile reddiderunt. Ergo quæ à Nobis num. 578. & 579. dicta sunt, alta sint mente reposta, ni velimus Pacificum hoc nostrum mare, ferum etiam fluctibus istis præualentibus indies reddi, & actum sic de nobilissimis & locupletissimis partibus Indiarum. Addo & facinus aliud ficta sub pace perpetratum, & post hæc scripta fideli ad nos relatione delatum, nauim inquam aliam ad Hispana tendentem littora, & quæ vix ex portu soluerat, à præfatis inuasam, quæ tamen in portum se recepit, capienda & diripienda, nisi nox opportuna fauisset. Vectores ergo certum rati luce adueniente periculum, anchorali fune præciso, vela dedere ventis, & ita incolumes à feri maris fluctibus euaserunt. Non est ergo istorum Christiana [Qualis eorum pax.] pax, quæ turbationem & formidinem excludat, qualis illa, de qua Christus: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo mundus dat, [Ioan. 14. v. 27.] ego do vobis. Non turbetur cor vestrum, neque formidet. Ioan. 14. v. 27. Sed hæretica profectò, & Puritana, qua peior nulla, turbationem & formidinem, cùm firmiùs videtur stabilita relinquens. Non quomodo mundus dat. Circa quod Cardinalis Toletus ita scribit: Mundus enim nudis verbis, & [Cardinalis Toletus.] aliquando fictis, & quam ipse non habet, nec quæ sua est, dat &c. Sic mundus assolet, in quo hæretici gradum obtinent sublimiorem, de quibus præsertim illud affirmari potest, Quam ipsi non habent. Pacem quidem dant simulatam & fictam, veram enim dare nequeunt, quia nemo dat quod non habet, cùm constet inter hæreticos mera turbamenta consistere, & neque in domo vna quidquam reperiri conforme, dum alia vir, alia mulier, alia famuli sectarum figmenta sequuntur, de quo apud Scriptores multa, cùm nobis hæc pauca sufficiant.

SECTIO XLVIII.

Paræcialis cura an sine Examinatorum suffragijs possit in Indijs valida prouisione conferri.

SIc visum nuper aliquibus, & Sede [Capitulares sine Examinatoribus sufficere vt probari queat.] vacante N. non adhibitis Examinatoribus, iuxta formam à Concilio Tridentino præscriptam Seßione 24. Cap. 18. Capitulares Examinatorum munus, dimissis legitimè aliàs designatis, assumpserunt: & eo, (vt indicatum mihi) fundamento, quod ex Cardinalium Declarationibus, & recepta apud Scriptores doctrina persistit, ad Examinatores scilicet tantùm spectare approbationem simpliciter exhibitam, [Ad Examinatores non spectare iudicium de maiori dignitate, qui negent. Dom. Barbosa.] sine gradu prælationis, cùm ad Episcopum pertineat quis sit magis idoneus iudicare, pro quo Dom. Barbosa in Collectaneis circa citatum Caput. nu. 121. Qui tamen nu. 114. ita scribit: Examinatores ab Episcopo vel Vicario, quibus Beneficia prouideri incumbit, maximè quando iubetur, teneri significare & subscribere quis dignus, & quis dignior sub peccato mortali tenent Bartholomæus Medina in Summa Lib. 1. Cap. 14. §. 32. & Petrus de Ledesma in Summa p. 2. Tract. 7. c. 1. Conclus. 7. Difficult. 13. Sic ille. Quòd quidem ex ea parte non videtur contrarium, qua iussio prædictorum interuenit: licet enim ad eos spectet de maiori dignitate iudicium, possunt tamen ad conscientiæ suæ maiorem securitatem Examinatorum iudicium implorare. Quatenùs verò Auctores dicti etiam iussione seclusa idem faciendum esse significant, dum particulam Maximè adhibent, in eo non audiendi, cùm Doctorum communis sensus, ex quibus plures citatus Scriptor adducit, contrarium statuat, Cardinalium Declarationibus apertè suffragantibus.

Hoc ergo supposito fundamento discur [Ex eo quòd non spectat arguitur pro casu præsenti.]runt illi, & iudicant sine Examinatoribus Synodalibus, aut alijs eorum loco designatis ob ipsorum defectum, posse id, quod ad sufficientiam oppositorum spectat expediri: quandoquidem iudicium de maiori illorum dignitate ipsis reseruatur: qui autem de maiori iudicare dignitate potest, etiam valet de absolutè digno, vt est euidens, pro quo iudicium Examinatorum tantùm requiritur, & tres pro eo sufficiunt, iuxta Tridentinum: ex quo fit maiorem numerum, qui esse in Capitulis solet, pro eo abundè sufficere, & frustra fiunt per plura, quæ fieri possunt per pauciora. Licet autem Concilium citato Capite pro [Examen quomodo pro forma statuatur.] forma examen vt ab eodem disponitur exigere videatur, & reuerà forma sit, qua non seruata actus irritatur, iuxta dogma in Iure vtroque certissimum, pro quo in negotio præsenti loquens Textus & Doctores accumulat P. Fragosus Tomo 2. Lib. 9. Disput. 20. §. 1. num. 7. formam tamen posse per æquipollens impleri probari potest ex Decio in Cap. Appellationibus de Appellat. vbi quatuor proponit casus, in quibus forma non impletur per æquipollens, supponens posse in alijs. Et non referre an verè an interpretatiuè impleatur affirmat Alexander Consil. 179. num. 6. vers. Tertiò respondeo Lib. 5. Ex quibus Cardinalis Tuschus Tomo 3. Lit. F. Conclusion. 415. num. 32. & 34.

Dico Primò. Pro examine promouendo [Assertio 1. In Indijs debere Examinatores, adhiberi iuxta formam Tridentini.]rum ad Paræcialem curam in Indijs debet forma à Concilio Tridentino præstituta seruari. Probatur, quia sic habetur expressum in Regio rescripan. 1609. die 4. Aprilis, ibi: Y admitidos los Opositores, y auiendo precedido el examen en concurso dellos conforme à derecho, como se hace en estos Reynos en las Iglesias, donde los Beneficios se proueen [Rescriptum Regium.] por oposicion, nombrando Examinadores cada año, conforme à lo que manda el Santo Concilio de Trento. Sic Philippus Tertius iuxta Sedis Apostolicæ facultatem. Vbi & inferiùs sic additur: Sin que los Prelados puedan proponer, ni propongan otro alguno sino fuere de los Opuestos y examinados &c. Et sic habet constantissima praxis omnium Ecclesiarum.

Dico Secundò. Stante obligatione cir [Assertio 2. Debere esse specialiter designatos.]ca obseruantiam prædicti decreti, quæ sub reatu culpæ mortalis vrget, tum ratione grauissimæ materiæ, & periculi circa Sacramentorum valorem, nec non Regij Patronatus, pro quo iuramentum à Prælatis sua in promotione præstatur; non fit ei satis, nisi Examinatores adhibeantur iuxta formam ab ipso traditam, & receptum stylum supplendi ipsos, cùm constiterit defecisse, ita vt Ordinariorum ipsorum examen minimè sufficiens debeat iudicari. Probatur.

Primò. Quia Episcopus non habet votum de [1. Probatio ex eo quod Episcopus non habet votum decisiuum.]cisiuum, & consequenter neque Vicarius, vt habetur ex Declarationibus Cardinalium ex Bibliotheca Cardinalis Bellarmini de promptis, sic enim circa citatum Caput: Item Episcopus, vel Vicarius non habent votum decisiuum, sed si plures habent paria vota Examinatorum, si accedat Episcopus, erit electus, sed si vota Examinatorum sint singularia, nullus est approbatus, etiamsi accedat Episcopus, vel Vicarius: immò si cum voto Episcopi non habent vltra dimidium votorum, omnes censentur reprobati. Sic ibi: quod & habet Dom. Barbosa in Collectaneis ad citatum Caput. nu. 115. vbi adducit Massobrium in Praxi habendi concursum requis. 4. Dub. 5. Iuxta quæ manifestè colligitur Capitulum S. V. non plus potestatis habere, cùm manifestum sit minorem esse in multis, & ad summum id haberi, vt in Ordinaria iurisdictione succedat: & vt demus in delegata etiam succedere, de quo in Thesauro Tom. 2. Tit. 19. nu. 62. & seqq. & quòd Capitulo non ita fidatur, sicut Episcopo communis sensus est, de quo nu. 65. & omninò certum maiori nullatenus posse potestate gaudere. Ex quo in præsenti caussa id habetur, quod Assertione nostra contendimus.

Secundò. Quia Pontifex in reseruatis [2. Ex modo prouisionis Pontificiæ.] sibi Beneficijs per concursum prouideri solitis ita Synodalium Examinatorum iudicium requirit, vt si sola Episcopi approbatio subsit, nulla sit ab eodem facta prouisio, vnde generalis clausula apponi solita neutiquam suffragatur. Pro quo Nicolaus Garcia de Beneficijs Parte 9. Cap. 2. num. 367. Ex quo P. Palaus Tomo 3. Tract. 13. Disput. 3. Puncto 3. n. 5. Vnde sic in proæmio prouisionum: Nos tibi, quia dilectis filijs Examinatoribus in Synodo diœcesana, iuxta formam Concilij Tridentini deputatis, seruata forma huiusmodi in concursu &c. Ex quo pro Capitulo S. V. similiter arguendum iuxta nuper dicta.

Tertiò. Apud Declarationes Cardina [3. Ex speciali Declaratione circa Capitulum.]lium, de quibus nu. 593. sic quædam: Item Capitulum, & inferiores, si prouident Parochiam sine concursu, vel sine ordinatis Examinatoribus, collatio est nulla. Quid clarius? Dices non agi de Capitulo S. V. sed plena, eo quòd priuilegiatum sit in ordine ad prouisionem; vnde sic additur: & Episcopus faciat concursum, & mittat approbatum Romam iuxta Bullam Pij V. Vide vers. Datur. 1568. Sed hoc non obstat, quia plus est Sede plena eam habere Capitulum potestatem, quàm ea vacante, vt constat, quandoquidem proprio nomine & auctoritate, & non in defectum alterius potest Parochiam prouidere; & nihilominus collatio est nulla, quia non sunt adhibiti Examinatores ordinati: ergo idem est de Sede vacante, & potiori quidem ratione dicendum.

Quartò, Quia etiam deficientibus Exa [4. Ex defectu Synodalium Examinatorum, necessariò supplendo, & qualiter.]minatoribus synodalibus nequit Episcopus sine alijs ad prouisionem Parochialis Ecclesiæ procedere, iuxta id, quod est à Clemente VIII. dispositum, pro quo Auctores exhibet Dom. Barbosa in Collectaneis citatis num. 93. Itaque Examinatores Synodales quando omnes intra annum deputationis mortui fuerint, tunc Episcopus ex antiquis Examinatoribus, si fuerint, subrogare debet alios non pauciores quàm sex, & si non existant sex Examinatores antiqui synodales, qui ad hunc numerum ascendant, tunc Episcopus eligat illos, qui fuerint, & alios suppleat de nouo, approbatos tamen à Capitulo, vsque ad numeri præfati complementum. Si autem nulli Examinatores antiqui superstites sint, tunc Episcopus nouos Examinatores probitate & scientia idoneos, qui à Capitulo approbati sint, non pauciores dicto numero substituat, ex quibus tres saltim pro concursu ad Paræciale beneficium tenetur adhibere. Ex quibus euidenter infertur sine illis stare prouidentiam dictam non posse, etiamsi necessitas ob defectum synodalium aliud permittere videretur. Quando ergo necessitas nulla est, & Examinatores iuxta legitimam sunt formam electi, minùs id profectò licebit, eritque nullius valoris prouisio, quomodocumque Examinatorum electio contigerit: intentum siquidem Concilij fuit, quod Pius V. Constitutione sua roborare voluit, vt approbatio ad concursum pro Parochialibus beneficijs accedentium neutiquam Ordinarijs solis, aut pro eorum libitu designatis Examinatoribus relinquatur. Et hæc cùm ita se habeant respectu Episcoporum, ostendere debet Capitulum vnde ipsi maior sit circa casum, de quo agitur, potestas attributa.

Quintò, Ex varijs alijs Declarationibus [5. Ex varijs declarationibus, & forma præscripta.] Cardinalium, quæ hoc videntur aut statuere, aut supponere, & à multis proferuntur Auctoribus, quos præsertim allegat Dom. Barbosa in Collectaneis citatis, & in Summa Apostolicarum Decisionum verb. Examinatores, qui & se pro alijs citat locis. Videndæ etiam Declarationes & Resolutiones, de quibus num. 593. quæ cùm apud Cardinalem Bellarminum extiterint, certissimæ & authenticæ comprobantur, qua fide publicæ luci datæ. Videndus etiam P. Fragosus citato nu. 7. & etiam 8. vbi probat sine examine iuxta formam præscriptam collationem esse nullam, quia reuerà forma est, cuius omissio actum reddit nullum, pro quo Textus & Doctores inducit, sicut & Nos Tomo 2. Thesauri. Tit. 20. num. 112. cuius euidens argumentum ex Constitutione citata Pij V. desumitur collationem prædictam penitus annullantis. Pro quo etiam Diana Parte 3. Tractat. 5. Resolut. 64. Vbi quæstionem proponit, de qua. [Quid Synodalibus deficientibus faciendum.] num. præcedenti, quando scilicet instat prouisionis necessitas, & non existunt synodales Examinatores, adducitque Homobonum, Riccium, & Barbosam, nec non Decisionem Rotæ affirmantis tunc Concilij præceptum non vrgere, quia forma à lege inducta non obligat quando nequit præcise adimpleri. Contrarium tamen tamquàm probabilius amplectitur, pro quo & stat Sacræ Congregationis Cardinalium Decisio, de qua ibi. In eo autem vtriusque sententiæ Auctores conueniunt, vt omninò necessarium sit Examinatores ab Episcopo designari, sine quibus nequeat ad prouisionem beneficij Curati procedere, & ita examen semper est tamquàm forma prouisionis adhibendum, nec standum Ordinarij solius iudicio. Quo pacto etiam accipiendum, quod deci [Notanda Decisio.]sum asserit Nicolaus Garcia suprà Cap. 2. num. 4. scilicet Constitutionem Pij V. locum non habere, nisi in his diœcesibus, in quibus fuit coacta synodus, & in eis iuxta formam à Concilio dispositam deputati sunt Examinatores. Debent siquidem ab Episcopo deputari: quod & pariter de Capitulo S. V. dicendum, si casus similis incidat, ob rationem dictam, quòd scilicet in eo maior non sit quàm in Episcopo potestas. Licet autem Decretum Clementis VIII. casum hunc non videatur comprehendere, ad illum propter eamdem rationem videtur extendendum, quia reuerà nihil interest defectum Examinatorum ex eo accidere quòd numquàm electi sunt, aut quia electi penitus defecerunt. Et Decreti prædicti etiam Diana meminit Resolut. citata.

Tandem. Ex eo quod pro parte opposita nihil adducitur, quod momenti alicuius sit. Id [Vltima ex obiectorum dilutione.] siquidem quod de iudicio circa maiorem dignitatem examinatorum dicitur, pro quo & Barbosa in Summa citata Collectaneo 341. num. 21. & Bellarminianæ Declarationes vers. Item, non spectat: quàm sit leue ex dictis constat, quandoquidem ex eo fieret solius Episcopi examen futurum sufficiens, cùm ad ipsum spectet de examinandorum maiori dignitate iudicare, de quo specialiùs & expressiùs Doctores innixi Declarationi præfatæ loquuntur. Licet etiam in Capitulo plures sint, quàm necessariò debeant Examinatores adhiberi, non ideò pro examine requisito sufficiunt, nec benè axioma illud adaptatur Frustra fiunt per plura [De axiomate Frustra fiunt per plura &c.] &c. Quia omnes illi maiorem non habent quàm Episcopus potestatem, vnde per illos quantumuis multi sint, id fieri nequit, quod per minorem numerum Examinatorum, quia vnus virtute & potestate censentur, & ita non per plures fieret: qui, vt axioma locum habeat, debent esse eiusdem rationis cum paucioribus, quod secus accidit in præsenti. Et vbi lex numerum statuit, stare nequit plurium aut pauciorum comparatio, & axioma ineptissimè vsurpatur. Quamuis etiam stare pos [De impletione per æquipollens.]sit, vt forma per æquipollens impleatur, in præsenti æquipollentia deficit, quia solum Capitulum non æquipollet Capitulo & Examinatoribus: ille enim maior Capitularium numerus etiam examini debet interesse. Et insuper cùm solus Episcopus non æquipolleat Examinatoribus, neque æquipollebit Capitulum, cùm maioris amplitudinis non sit, iuxta dicta: vnde neque interpretatiuè forma per huiusmodi abusum adimpletur.

Dico Tertò. Cùm adeò manifestum [Assertio 3. Deuoluendas nominationes] appareat in prouisione præfata formam non esse à Concilio præscriptam penitus obseruatam, Patronus non debet, immò nec potest, eidem stare. Ratio est clara, quia nequit actum illegitimum approbare, & ei auctoritatem conferre, vt prouisio procedat, in qua substantiale deficit requisitum.

Vbi opponi potest id, quod ex Aldana lib. 3. [Oppositio ex singulari circa Patronos laicos Decisione.] Canon. respons. Tit. 9. num. 52. habet Dom. Barbosa in Collectaneo ad Cap. 18. Trident. citato num. 151. vbi ita scribit: Præsentatus à Patronis laicis ad Ecclesiam Parochialem de iure patronatus laicorum, sufficit quòd examinetur coram alijs Examinatoribus non synodalibus. Ita Aldana d. tit. 9. num. 52. vbi refert decisum sub die 19. Decembris 1620. Sic ille. Non ergo in casu nostro, in quo Ecclesiæ Parochiales sunt de iure patronatus laici ea erit, quam diximus, obligatio. Ad quod dicendum ita qui [Cum peculiari doctrina disiecta.]dem potuisse disponi, si Patrono libuisset, & id fuisset conueniens iudicatum, iuxta id quod decisum asserit Nicolaus Garcia supra Cap. 9. n. 270. ex quo Dom. Barbosa in Collectaneo Consilij citato num. 147. scilicet Decretum Concilij non habere locum contra institutionem & fundationem, cùm seruari debeat lex in ipsa institutione posita, sed tantùm præsentatus examinandus & approbandus ab Ordinario. Et ita quidem aliquando videtur factum, quando Rex aliquos ad Parochiales quasdam Ecclesias præsentabat, nec sibi videtur ligasse manus, vt si quidquam tale præstare velit, id debeat illicitum & inualidum reputari. Quia verò modus præsentationis ijs præscriptus, qui eius nomine patronatum exercent, is est, quem vidimus num. 592. circa illum non licet altercari. Si & addamus in casu, de quo est sermo, id non esse seruatum, quod in præfata Decisione disponitur, scilicet quòd examinetur coràm alijs Examinatoribus non Synodalibus. Non ergo à solo Episcopo, & ita neque à solo Capitulo, non maiori, quàm ille, gaudente potestate.

Dico Quartò. Si contingat Capitulares [Assertio 4, circa Capitulares Examinatores designatos.] aliquos Examinatores designatos, & vacatio Ecclesiæ succedat, sitque à Capitulo Parochiale beneficium conferendum, non debet examen ab ipsis cum voto decisiuo peragi, sed alijs est munus huiusmodi ex designatis extra Capitulum relinquendum, vel si non extent, eligendi, iuxta dicta nu. 597. Ratio autem ex eo desumitur, quod dictum nu. 593. Capitulum scilicet in examine non habere votum decisiuum, quod tamen habent Examinatores. Item ex dictis num. 590. & 598. Examinatores inquam non se debere circa gradus idoneitatis intromittere, quod est Ordinarijs reseruatum: quod secus accideret, si Capitulares essent Examinatores. Nisi fortè Examinatorum sint munere soli contenti, alijs de Capitulo prouisione relicta, de quorum scientia & probitate nequeant dubitare. Quod firmari potest ex Declaratione quadam inter Bellarminianas, quæ sic habet: Sede vacante Vicarius Capituli faciat ea om [Declaratio Cardin. circa Vicarium S. V.]nia, quæ ex hoc Capite spectant ad Episcopum: nec requiritur consensus Capituli ad deputandum Vicarium, & ad ponenda edicta concursus. Sic ibi. Iuxta quod non debet videri incongruum, si pluribus ex Capitulo id præstare liceat, quod vni Vicario non dubitat Sedes Apostolica demandare. In Indijs autem non ea Vicarij gaudent potestate, sed Capitula quod ad prouisionem dictam attinet, sibi penitùs iuxta probatas doctrinas arrogarunt, de quibus citato Tit. 19. Thesauri nu. 24. & 31.

SECTIO XLIX.

An Religiosi contribuere teneantur ad reparationem muri æstibus maris obiecti eo quòd proxima illis sit ipsorum domus. Ad dicta Tomo 1. Thesauri Tit. 3. num. 120. & seqq.

ET quidem nu. 120. reparatio muro [Pro muri reparatione non extare obligationem.]rum expressa, de qua Auctores communiter loquuntur, vt videri specialiter potest apud Thomam Delbene Tomo 1. de Immunitate Ecclesiastica Cap. 5. Dubitat. 17. & videtur non obscurè ab Innocentio Tertio indicatum in Cap. Non minùs, de Immunit. Eccles. iuxta Concilium Lateranense ab eodem Pontifice celebratum, ibi: Siue quidem fossata, siue expeditiones &c. Fossata enim ad murum spectant, iuxta [Isaiæ 26. v. 1. P. Cornel.] quod accipiendum illud Isaiæ 26. Vrbs fortitudinis nostræ Sion Saluator, ponetur in ea murus & antemurale. Circa quod ita scribit P. Cornelius: IESVS ergo Ecclesiæ & fideli est murus & antemurale, est prora & puppis, est fossa & vallum. Sic Scipio Romanis contra Annibalem & Carthaginenses dicitur fuisse fossa & vallum, puta omne præsidium, omne tutamentum, omne robur. Sic ille.

Ex quo apparet ex eo solùm difficulta [Pro casu proposito rationes.]tem oriri posse, quòd præfata domus mari proximior sit; sed est illa profectò nulla, quia si domus esset laicalis ex eo capite non deberet specialiter grauari, quando constat commune esse periculum, quod toti populo imminet, licet damnum ad priora ædificia priùs sit necessariò deuenturum, si non obijciatur murus. Deinde. In talis muri reparatione, sicut in eius constructione, non est habitus respectus directè & principaliter ad securitatem talis domus, vnde etiam illa non extante, & factus fuisset, & pergeret reparatio sumptibus eisdem: cùm tamen pro obligatione huiusmodi talis debuisset haberi respectus, vt dictum citato num. directus scilicet & primarius, pro quo & adducti Doctores à Scriptore præfato Dubit. 16. per errorem 7. Prætereà, Quia pro reparatione tali deseruit impositio, quam communiter Scriptores vocant Aßisium, & vulgariter Sisa, ex vænalibus arietibus collecta, pro qua & est illa sufficiens, & sine Ecclesiasticorum grauamine procedit, de qua & dictum citato Thesauri loco num. 103. & sequentibus. Item. Licet oppidum portuense, in quo est talis domus, periculo sit expositum, & non ita alia ab eo aliquantulùm dissita, non ideò est peculiari contributione grauatum, sed tantùm generali illa Assisij, quia in talis oppositi securitate totius ferè regni commodum est locatum: ergo maior propinquitas non venit in considerationem. Et ita respectu dictæ domus cum proportione dicendum, vt scilicet grauari nequeat, cùm pars oppidi sit, quod in eo priuilegiatum videatur: vnde & de domibus alijs mari propinquis idem videtur pronuntiandum.

Et rebus quidem ita se habentibus, non [Oppositum non esse probabile attentis circumstantijs, licet aliàs probabiles videntur sententiæ suffragari.] videtur probabile aliter posse in hoc negotio procedi, nec fauere sententias quasdam grauium Scriptorum, quæ pro casu à circumstantijs prædictis absoluto possent allegari, sicut & Textus ciuilis iuris, quibus ille innixæ, scilicet l. cùm ad felicißimam C. de quibus muneribus & præstation. l. 10. l. ad portus, C. de operibus publicis, l. diuina domus C. de exactorib. tribut. Lib. 10. l. iubemus, l. neminem, & l. ad Constitutiones, C. de Sacros. Eccles. & in Iure Hispano, l. 54. Tit. 6. part. 1. l. 20, Tit. 22. Part. 3. l. 1. & 11. Tit. 3. Lib. 1. nouæ recopilat. ex quibus habetur pro institutione pontium, itinerum, & similium, ac pro muneribus debitis propter aduentum Principis Ecclesias posse cogi ad soluendum tributum: cum enim tam Clerici quàm laici æquè fruantur vijs, pontibus, fontibus, & similibus: & Respublica hæc omnia disponat æquè in laicorum ac Clericorum vtilitatem, & ipsi Clerici non possint hanc dispositionem, vtpotè toti Reipublicæ necessariam impedire, consequens est quod omnes teneantur contribuere, quia sic iustitia distributiua petit, vt qui sentit commodum, debeat sentire & in commodum, l. secundùm naturam, ff. de regul. iur. l. Qui sentit, de regul. iur. in 6. & distributio talis non tam est tributum Principi exhibendum in signum suæ superioritatis, quàm quædam beneficij à Republica accepti solutio, vbi non de contributione ad aliquid, quod tantùm ad ornatum deseruiat, agitur, sed quod sit reuerà necessarium, cùm necessitas non habeat legem, ex quo arguit Abbas in citat. Cap. Non minùs. Non inquam allegari possunt, sicut neque id, quod à Nobis dictum citato Tit. 3. num. 136. quia ea omnia casum sine circumstantijs præmissis attingunt.

Et in eo quidem de reparatione muro [Et pro murorum reparatione illæ.]rum agendo plures sunt qui censeant Ecclesiasticos ad illam teneri, & posse etiam à laica potestate compelli, videndi apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 39. & Tract. 3. Resolut. 22. ex quibus est P. Henriquez Lib. 10. qui est de Sacramento Ordinis Cap. 15. num. 5. lit. I. vbi ita scribit: Cùm [num. 5. P. Henriq.] adest caussa boni communis, quæ ex æquo concernit Clericos & laicos, vt pro ponte, fonte, aut murorum reparatione, quod dicitur bonum procommunale, & exprimitur lege Regni, quæ sanè corrigitur iure Canonico, vt quidam putant, sed declarat prædictum ius, & mentem Pontificis. Hæc ille: vbi post vocem sanè apponenda est negationis nota, vt constat ex Glossa lit. L. vbi post adductas leges, & Doctores ita subdit: Quæ iura in hoc non sunt correcta iure Canonico, sed illud declarant, accedente consuetudine, quæ est optima legum interpres. Sic per sententiam Senatus Regij declaratum est teneri Clerum ad contributionem, vt oppidum, quod Rex vendere parabat, se redimat, quia id est bonum æquè concernens Clericos. Sic doctus Pater. Vbi & addi potest murum, de quo agitur, non solùm æstui maris oppositum, sed bellicis incursionibus, ex quo & necessitas contributionis videtur augeri. Et cùm prædicta sententia id pro se habeat, quod dictus scriptor, & alij ab ipso, & à Nobis citati nuper, accumulant, erunt forsitan qui iuxta eam operari velint, non attendentes, quæ specialia sunt, vnde non facilè conniuendum ipsis, sed pro virili repugnandum, cùm inter Catholicos, & eximiè profectò tales, res agatur: & condescensio facilis in istis ab Innocentio Tertio in citato Cap. Aduersus, sicut & à Leone X. in Concilio Lateranensi damnabilis iudicatur, dum ille imprudentiæ consulit, hîc consensum prohibet, de quo dictum citato Tit. 3. Thesauri num. 122. Circa vitandas autem turbas videantur dicta num. 135. & 136. In hoc siquidem, sicut in multis alijs humanis præceptis, si obseruantia in casu particulari sit præiudicialis futura, eorum cessat obligatio, quando in odium Ecclesiasticæ libertatis non procedunt laicæ potestates, tunc enim cum D. Thoma Cantuariensi vsque ad sanguinem resistendum.

Quia verò de Religiosorum fauore agi [Ex eo quòd Religiosi non veniant nomine Cleri vt argui queat.]tur, potest in casu præsenti specialiter obseruari, cùm Canones Sacri onus contributionis admittendum ratione peculiaris necessitatis indulgent, de Religiosis non agere, sed de Clero, vt videre licet in citato Cap. Non minùs, quod in citato etiam Cap. Aduersus confirmatur, & quibusdam adiectis roboratur: sic enim ibi: Nisi Episcopus & [Cap. Non minus.] Clerus tantam neceßitatem vel vtilitatem aspexerint &c. Iuxta id, quod præcesserat: De bonis Ecclesiarum & Clericorum, & pauperum Christi vsibus deputatis, volunt ferè cuncta compleri. Clericorum autem nomine non venire Religiosos communis scriptorum sententia est, iuxta quam locutus P. Sa verb. Clericus num. 1. quando de odiosis agitur, scilicet de oneribus imponendis. Pro quo P. Thomas Sancius lib. 6. in Decalogum Cap. 15. num. 74. Angelum, Siluestrum, & Tabienam adducit, & à Nobis obseruatum citato Tit. 3. num. 140. Sed verò licet præfata doctrina communiter recepta sit, in negotio præsenti sunt qui aduersentur, vnde Cardinalis Tuschus Tomo 1. lit. C. Conclus. 399. [Cardinalis Tuschus.] ita scribit: & Religiosi & Monasteria etiam exempta comprehenduntur in Clero, & sunt de Clero. Abbas in Cons. 7. & Consil. 26. lib. 2. Extende etiam in onerosis, quia Monasteria exempta tenentur contribuere oneribus imminentibus Clero, secundum vnam opinionem, licet in contrarium sit textus in Cap. Quàm sit. 18. q. 2. ita Abbas Consil. 26. Sic ille. Cùm ergo opinio sit laicæ fauens potestati, ex prædicta de Cleri significatione doctrina non videtur certum omnino posse præsidium aduocari. Vnde vrgendum ex priuilegijs, de quibus dictum citato num. 140. & orandus Dominus vt pium potestatibus dictis erga Ecclesiam Matrem honorificatam infundat affectum, ne etiamsi & iura & priuilegia faueant, se ijs, quæ num. 603. dicta ex aliquorum mente sunt, studeant defensare.

SECTIO L.

Circa legem quamdam Indos donari prohibentem.

HAbetur illa Tit. 10. lib. 5. nouæ reco [Lex Indos donari prohibens.]pilationis, & est ordine 12. tenoris sequentis: Mandamos que de aqui adelante ninguna merced se haga à persona alguna de Indios. Ante quam sic habetur: Don Carlos y Doña Iuana (eius mater) en Valladolid año de 1523. peticion. 26. Circa quam inquiri potest an ex ipsa obligatio aliqua conscientiæ suboriatur. Et duplicem illius intellectum adducit Ioannes Matienzus Glossa 1. Prior est vt prohibeatur ipsorum Indorum donatio, ne vt serui possideantur; sunt enim omnes liberi, nec ex aliqua caussa effici possunt serui, vt in l. 21. Indiarum. Posterior vt prohibeatur ne habeantur tamquam Vassalli, quod respectu Regis tantum habent, etiamsi fuerint Commendati, Commendatarij siquidem sola possunt exigere tributa, sine iurisdictione aliqua soli Regi, & eius loco iustitiam administrantibus competenti, vnde & tributi pars eo titulo Regi reseruatur, pro quo & sic loquitur: Prout nunc factum est per prudentißimum, egregiumque virum omnibus numeris consummatißimum Dom. Franciscum à Toleto huius regni Peru Proregem meritißimum. Quare ad hunc effectum partem tributorum septimam Regiæ Coronæ, me consulente, adiudicauit in taxationibus nouis tributorum, quas in toto regno denuò Regis mandato fecit. Quare secundus intellectus mihi applaudit. Sic ille, cui & applaudunt Azeuedus Ibidem nu. 1. & Dom. Solorzanus Tomo 2. de Iure Indiarum Lib. 2. Cap. 1. num. 27. & 28. & in Politica Lib. 3. Cap. 1. circa finem vers. En segundo lugar, & seqq.

Sed quidem pro nullo ex præfatis sensi [Nullius videri momenti ostenditur.]bus lex ista alicuius videtur esse momenti. Quod enim ad seruitutem attinet, de illa profectò non agit, vnde intellectus talis docto Scriptori non placuit, nec erat cur, si reuerà talis esset, in noua recopilatione poneretur, quandoquidem id, quod ad seruitutem attinet, satis superque est legibus Indicis cautum, & sufficientissimè promulgatum. Quod verò ad Vassalagium spectat, sine sufficienti fundamento dicitur, cùm nullatenus exprimatur, vnde sic asserentes videntur diuinare. Deinde vt Dom. Solorzanus affirmat, lex dicta ad ininstantiam Episcopi Chiapensis lata est, facta conuenienti supputatione temporis, in quo ille circa res Indicas, bono quidem zelo, sed, vt iudicarunt, multi, non secundùm scientiam, turbas, illas, de quibus Indici Scriptores, & nostrates, & exteri etiam, excitauit. Quod quidem id, quod [Chiapensis Episcopi contentio.] ante dictam legem extat, videtur non leuiter indicare, cùm dicitur Peticion. 26. sicut & locus & tempus, En Valladolid año de 1523. Ibi enim tunc præfatus Episcopus caussam Indorum vrgebat, præsens quidem, si non (vt sæpè aliàs) immediatione suppositi, immediatione virtutis; quod ex relatione eiusdem constat Proposit. 29. Atqui ille non de vassalagio tantùm, sed de commendatione qualicumque agebat, vt sequentia eiusdem verba reddent manifestum, sic enim in citata Propositione: Vltimamente su Magestad estando en [Eiusdem narratio.] esta Villa de Valladolid en el año de 523. por el mes de Iunio, teniendo informacion como el dicho repartimiento era iniusto y tyranico, y ser causa de perecer todas aquellas infinitas naciones, auiendo precedido por su mandado ayuntamientos de Letrados de sus Consejos, y de Theologos, y de personas de muchas letras, y de buena y santa vida, como su Magestad mismo refiere: à los quales parecio que con buena conciencia, pues Dios N. Señor crio los dichos Indios libres y no sugetos, su Magestad no podia mandarlos encomendar, ni facer repartimiento dellos à los Christianos. Estas son palabras formales de su Magestad en vna instruction, que enuio à Hernando Cortes, que poco auia que era entrado en la Nueua-España por las mismas tyranicas conquistas, en la qual le mandò que no hiciese encomienda, ni repartimiento, ni deposito alguno de Indios en Españoles, sino que los dejase viuir libremente como sus Vassallos en estos Reynos de Castilla viuen: y si quando aquella instruction llegase vbiese hecho algun repartimiento ô encomienda, luego lo reuocase, y los pusiese en su libertad &c. Iuxta quæ manifestè infertur legem præfatam pro solo vassalagio remouendo conditam non fuisse.

Verum nihilominùs est etiam pro auer [Pro vassalagio etiam remouendo agit.]tendo illo præfatum egisse Episcopum, vt videre est in Octauo remedio ab eôdem proposito Regijs Consiliarijs, & alijs pro consultatione adhibitis, de qua nuper, & pro quo sic ille: El octauo remedio, y que entre todos los remedios dichos es el mas principal y sustancial; porque sin este todos los otros valdrian nada, porque todos se ordenan y enderezan à este, como medios à su propio fin, en el qual va mas, è importa à V. Magestad, que nadie puede expresar: y va tanto, que no va menos que perder todas las Indias, ô ser Señor de las gentes de ellas, ô perderlas todas: Es este, que V. Magestad ordene y mande, y constituya con la suso dicha magestad y solenidad en solemnes Cortes por sus Pregmaticas sanciones, è leyes Reales, que todos los Indios, que ay en todas las Indias, asi los ya sugetos, como los que de aqui adelante se sugetaren, se pongan y reduzgan y encorporen en la Corona Real de Castilla y Leon, en cabeza de V. Magestad como subditos y Vasallos libres, que son, y ningunos estan encomendados à Christianos Espanoles; antes sea inuiolable constitucion, determinacion y ley Real, que ni agora, ni ningun tiempo jamas perpetuamente puedan ser sacados, ni enagenados de la dicha Corona Real, ni dados à nadie por Vasallos, ni Encomendados, ni dados en feudo, ni en Encomienda, ni en deposito, ni por otro ningun titulo, ni modo ô manera de enagenamiento, ô sacar de la dicha Corona Real por seruicios, que nadie haga, ni merecimientos que tenga, ni neceßidad que ocurra, ni causa ò color alguna otra, que se ofrezca ô se pretenda. Para firmeza de lo qual V. Magestad Iure formalmente por su fe, y palabra, y Corona Real, y por las otras cosas sagradas, que los Principes Christianos tienen de costumbre jurar, que en ningun tiempo por su persona Real, ni por sus Sucesores en estos Reynos, y en aquellos, en quanto en si fuere lo reuocaràn, antes les mandarà expresamente en su Real testamento que siempre lo guarden y sustenten y defiendan, y en quanto en si fuere lo confirmen y perpetuen. Y esto es asi necesario por veinte causas ô razones siguientes. Hæc ille anno 1542. Ex quibus apparet ipsum pro depellendo etiam vassalagio fuisse solicitum, quod in rationibus subiunctis frequenter inculcat, & præsertim 14. vbi illud: Ha de ser pues V. Magestad de dar vn quilate de juridicion, ni señorio, ni vn Vasallo en las Indias à nadie, muy demasiadamente escaso, y encerrarla y guardarla en su Real Corona, como la niñilla con el parpado de los ojos.

Cùm ergo lex, de qua loquimur, con [Lex præfata non obseruata, vnde pro confirmatione actum.]dita fuerit ab Imperatore, & eius matre Serenissima Ioanna dicta anno 1523. dubitare iuuat quomodo Chiapensis Antistes sic pro ea condenda instet. Huius tamen dubij solutionem exhibet ille Ratione 19. vbi ita scribit: la decima nona razon es, porque esta fue determinacion muy acordada, considerada y disputada, y como Christianißimo Principe concluida y mandada executar por vuestra Magestad, con acuerdo y parecer de su Consejo Real, y de muchos Theologos y sieruos de Dios el año de 1523. y la mandò enuiar à Hernando Cortes, que la platicase y executase, la qual dice asi: Otro si, por quanto por larga experiencia &c. Donde V. Magestad confiesa que mandò juntar muchas personas doctas y temerosas de Dios, para que platicasen lo que en esto podia y debia hacer, y que todas le respondieron despues de muy platicado y disputado y considerado, que con buena conciencia no los podia dar ni encomendar à los Españoles, y por tanto que le mandaba que no los diese, ni encomendase, ni depositase, è si lo auia hecho lo reuocase todo: y el pecador por su propio interesse no lo quiso hacer, y V. Magestad pensò siempre que lo auia hecho, en cubriendo todos à V. Magestad la verdad. Tambien la mandò dar y executar al licenciado Ayllon, que iba por Gobernador à la Florida, como parece en su instruccion &c.

Inobseruantia ergo legis dictæ, & ac [De nouo edita paulo post reuocatur.]ceptationis defectus eam inutilem, & obliuione quasi sepultam reddiderunt. Et præfati Antistitis clamor inualuit, vt inter leges Indicas ea, quæ sine vi & efficacia iacebat eodem anno poneretur. Pro quo citatus Matienzus, & ex eo D. Solorzanus. Sed neque illa diu viguit, ex vtero ferè translata ad tumulum; nam anno 1545. reuocata fuit die 20. Octobris alia edita, per quam liceret Proregibus, & Indiarum Moderatoribus Indos more solito commendare, vt Commendatarij eorum tributis potirentur, dum viuerent, & filij, vel vxores eorum, iuxta formam Regijs decretis traditam, ita quòd non excederet duorum vitam. Circa quam potestatem moderationes adhibitæ, vt modò non illa in Proregibus extet eius amplitudo, quæ annis prioribus videbatur. Et hoc quidem dicto Prælato arridere non potuit, qui Commendam quocumque modo factam eisdem inconuenientibus obnoxiam contendebat: Aunque [Chiapensis verba.] reseruen para si la juridicion y dominio vniuersal y supremo, y tambien la juridicion baja ô immediata, vt ipse habet ratione 1. Eius ergo tandem rationes non ita concludentes deprehensæ sunt, vt contra illas disponere Augustissimo Imperatori, qui legem priorem condiderat, non liceret.

Ex quo & positio nostra redditur mani [Recopilatam fuisse nil iuuat.]festa, legem scilicet dictam nullius esse momenti. Contra quod ex eo argui potest, quòd in Noua recopilatione proposita reperiatur, ex quo saltim videtur inferri obligationem non conferendi vassalagij superesse. Contra quod tamen est legem dictam pro vassalagio non esse specialiter constitutam, sed pro omnimoda, & cuiusuis generis donatione, vt ex discursu præcedenti liquet: neque alio sensu in Recopilatione vulgata, quàm fuerit primæ eius conditionis: atqui sub eo propositam fuisse affirmari nequit, ita vt eius vigeat obligatio, & de peculiari alio non constat: ergo absolutè sentiendum nullam ex reproductione obligationem resultare. Videtur ergo, vt quibusdam placet, ex defectu notitiæ id factum, quæ si adfuisset, editionis anno 1542. quando confirmata & roborata illa, fieri debuisset.

Inter rationes autem à Chiapensi Præ [Chiapensis ratio contra commendas, ex electione Regiæ personæ.]lato allatas prima videtur specialiùs conscientiæ negotium vrgere: arguit enim ex obligatione Regibus Catholicis à Sede Apostolica imposita circa conuersionem Indorum, quando eis Indiarum est facta concessio, iuxta quam per semetipsos & non per alios debent caussam istam agere, & promouere, & ita Indos nulli alteri tradere, sed suo sub dominio, cura & tutela conseruare, & ita commendas, quomodocumque illæ constiterint, salua non posse conscientia constare; iam enim illi alienæ curæ, & minimè securæ, sed apertè exitiosæ, committuntur. Nam ex magnitudine dignitatis, ex magna perfectione personæ, ex ponderositate caussæ, siue rei, præsumitur electa industria personæ quia credidit Princeps eos, qui ob singularem industriam, explorata eorum fide & grauitate ad huius Officij magnitudinem adhibentur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce dignitatis [l. 1. Tit 11.] suæ, quàm ipse foret iudicaturus. ff. de Offic. præfect. prætor. in fine. C. de Summa Trinitate, in Epistola, inter claras. Quæ in casu nostro concurrunt, cùm de magnitudine dignitatis Regum Catholicorum constet, ac singulari eorum zelo pro amplificanda Catholica religione: & negotium tale sit, vt nullum maius excogitari possit, mundi inquam noui conuersio. Quod roboratur ex duplici iuris regula, quando scilicet in commissione apponitur clausula, De tua fide, prudentia, aut rectitudine confidimus, vel adijcitur præceptum. Et vtrumque in Bulla Alexandri VI. videre licet. Et Reges quidem Catholici se ita facturos iuridica sunt pollicitatione testati, quæ pollicitatio à Sede Apostolica acceptata, in pactum transijt, à quo non licet tuta conscientia resilire.

Sed hæc non vrgere facilè demonstratur: [Nullius esse roboris demonstratur.] concedimus enim electam Regum Catholicorum industriam in negotio propagationis fidei, & eam iuxta eam formam, sub qua est ab Apostolica Sede concessa in alium non posse transferri, & ita neque Regem alium prærogatiua tali inuestire, & propagationis dictæ constituere promotorem, aut alicui ex filijs eam deferre curam cum eadem, quæ sibi est tradita, potestate. Cùm verò ipse ea exequi nequeat, quæ ad munus tale necessaria sunt, aliorum potest & debet vti ministerio, quod quidem Bulla in ipsa Pontificiæ concessionis habetur expressum. Duo autem sunt ad negotium præfatum requisita. Primum instructio circa res fidei, & morum Christianorum cum Sacramentorum administratione. Secundum, Indorum protectio, vti miserabilium personarum, quæ tunc opportunior, quo immediatior, & magis peculiaris, vt non omnes ad vnius pertineant curam, sed speciales habeant protectores, quibus proptereà subsidijs temporalibus obsequantur. Hæc ergo à Regibus Catholicis magna sunt circumspectione disposita: Parochi enim, qui circa primum adlaborent Indis designantur, & protectionis cura Commendatarijs aliquibus demandatur, quibus Indi ea soluant tributa, quæ essent Regibus ipsis [Obiectioni ex abusu fit satis.] soluturi. Sed clamat hic præfatus Antistes, & gratiam Commendatarijs factam in rabiem verti lupinam ingeminat, & neque vmbram protectionis in illis deprehensam. Sit hoc verum turbidis illis temporibus, posteà certè moderatiùs actum, & Indi in Commendatarijs multis sedulos sunt experti defensores: quidquid de nonnullis minùs pijs fuerit; quod si nonnullorum defectus obstare censendus sit, amoueantur etiam Parochi, plures siquidem quæ sua sunt quærere deprehensi sunt, non quæ IESV Christi, in quo & repertus Episcopus auri Sacra fame damnabilis, de quo Auctor idem in Relatione de Terra firma. vers. Y porque: & quidem Reges tributa sibi debita alijs quibusdam suo iudicio benemeritis cedere nihil habet Commissioni Pontificiæ contrarium, neque id est per alium agere quod suæ est tantùm industriæ reseruatum. Quod autem cum remuneratione huiusmodi cura aliqualis tributariorum iniungatur, nihil Indis præsefert incommodi; immò commodiùs cum ipsis videtur agi, quàm cum illis, qui Regi tributa pendunt, cùm habeant pro se & Regiam curam, quæ omnibus est communis, & quam diximus, peculiarem.

Quæ autem in contrarium adducuntur, [Adducta ex Iure diluuntur.] nullius roboris sunt. Textus ex Titulo de Præfecti prætorij Officio, ad eumdem Præfectum spectat, cui ob Officij eminentiam concessum fuit, vt ab eius sententijs non posset appellari, qui non aliter ac Princeps ipse iudicaturus credebatur. Et quid inde ad intentum? In Officialibus quidem qui eliguntur ex publico id ita habet, vt Officium nequeant exercere per alium, vt tradit Baldus Cons. 165. lib. 5. Atqui Rex Officialis non est, etiamsi commissionis aliquid proprium admittamus, quod secus accedere remanet demonstratum. Item vbi mera executio facti committitur, electa videtur industria personæ: Regi au [Industria personæ quando non electa.]tem merum ministerium, aut executio non committitur, sed superior, & tantæ Maiestatis digna prouidentia. Ex Beroio in Cap. Quoniam Abbas in fine de Offic. deleg. In Epistola Inter claras, quæ est Sanctissimi, vt ibidem dicitur Ioannis Romanæ Vrbis Patriarchæ, nihil habetur speciale, quod præsenti queat deseruire proposito, in ea siquidem ille Iustiniani Imperatoris studium tuendi fidem & Christianam religionem luculenta laudatione commendat, edictum approbans, quod ab eo fuerat pro submouenda hæreticorum intentione, Episcoporum interueniente consensu vulgatum. Et prodesse tantummodò potest, quatenus ex ea deduci aliquæ sententiæ possunt Catholicis nostris Regibus verosimiliùs congruentes. Et illud sanè his licet, si vsquàm aliàs his vsurpare temporibus: Quamobrem, Gloriosißimè Prin [S. Ioannes Pontifex.]cipum votis omnibus exorabitur diuina potentia, vt pietatem vestram in hoc ardore fidei, in hac deuotione mentis, in hoc integræ religionis studio sine defectu sui in longiora tempora conseruet: hoc enim & sanctis credimus Ecclesijs expedire. Amen, Amen, Amen.

Clausulam de tua fide, prudentia, ac re [De Clausula Confidimus.]ctitudine confidimus, libenter admittimus, circa quam Romanus Consilio 330. vbi & discretio addi solita, quæ & prudentiæ nomine intelligenda venit. Et licet ita communiter scriptores censeant industriam tunc personæ electam, nihil inde contra propositam resolutionem, quia Reges Catholici id, in quo industria ipsorum exigitur, minimè alijs committunt, superiorem scilicet prouidentiam, pro qua administros necessariò tenentur adhibere. Item Pontifex onus circa distributionem tributorum, aut eorum receptionem non imponit, dum confidentiam rectæ administrationis in ordine ad fidei propagationem exponit: ergo licet illis ea ijs, qui benè sibi visi fuerint condonare. [De mandato.] Neque quod de mandato additur plus vrget, quod similiter explicandum: nihil enim in eo circa tributorum dispositionem. Denique circa punctum electionis industriæ tot sunt dicendi modi, vt plurima pro vtrâque parte adducat Mascardus Conclus. 594. Sicut & Cardinalis Tuschus Tomo 4. Conclus. 105. & 106. vt inde argumentum efficax difficilè valeat efformari. Neque quod ex [De contractu.] contractu arguebatur vllius est ponderis; contractum siquidem admittimus, & obligationem ex parte Regum Catholicorum, sed ad illud tantùm, quod est sufficienter declaratum, neque in eo, de tributis quidquàm, quorum dispositio, Regia inuestitura supposita, ad ipsos debet necessario pertinere, & à Pontifice non obscurè indicatum verbis illis: Vosque, & heredes, ac successores præfatos illarum dominos cum plena, libera, & omnimoda potestate, auctoritate, & iurisdictione, facimus, constituimus, & deputamus. Sic Alexander VI. Addi etiam potest in ijs, quæ sunt concessa alicui ratione contractus, licet videantur personalia, posse tamen cedi, vt ex Baldo Consil. 93. habet Cardinalis Tuschus citata Conclus. 105. n. 12. Vnde ex ratione contractus non ita argui potest vt præfato est visum Auctori, nisi quando personalis industria est expressè in omnibus, de quibus agitur, obligata, quod secus accidere in præsenti caussa remanet euidenter comprobatum.

De Censura quadam Scriptoris adducti circa res Indicas, & alijs obseruatione dignis erga ipsas.

CItatus Chiapensis Præsul, cuius scripta [Contra Episcopum Chiapensem vnde institui possit concertatio.] iam pridem oblitterata, nescio quo spiritu sine licentijs necessarijs denuò recusa, cùm reuerà in illis libellus infamatorius Indicorum Conquisitorum, & multorum aliorum videatur contineri, vt eidem obiecit Genesius de Sepulueda Obiectione 12. in Catholicos Reges, & nationem Hispanam maledicentia redundante, vt meritò visum fuerit ea colligi & asseruari, Regia auctoritate, pro vt videri potest apud Dom. Solorzanum Tomo 1. de Iure Indiarum lib. 2. Cap. 1. num. 23. vers. Sextus, quoddam, qui præfati scriptoris, acerrimi quamuis, virtutes agnoscit, & cum multis, quos adducit, deprædicat eodem Cap. 1. num. 26. & 27. quibus ego nihil detractum velim, dum aliqua ipsius effata refellenda propono: sic enim in multis accidisse compertum est eximiæ sanctitatis commendatione celebribus, quorum sententiæ aliquæ à verò penitus deuiarunt, vt opus fuerit illas à scriptoribus fidei sincerè refelli.

Sic ergo ille Proposit. 10. Entre los In [Propositio eiusdem de infidelium dominio in suis regnis.]fieles, que tienen Reynos apartados, que nunca oieron nueuas de Christo, ni reciuieron la fe, ay verdaderos Señores Reyes y Principes, y el Señorio y dignidad y preeminencia Real les compete de derecho natural, y de derecho de las gentes, en quanto el tal Señorio se endereza al regimiento y gobernacion de los Reynos confirmado por el derecho diuino Euangelico, lo mismo à las personas singulares el Señorio de las cosas inferiores: y por tanto en el aduenimiento de IESV Christo, de los tales Señorios, honras, preeminencias Reales y lo demas, no fueron priuados en vniuersal, ni en particular, ipso facto, nec ipso iure. [Oppositum censet hæreticum, pro quo & censuræ aliæ.] Sic cùm statuerit, statim Proposit. 11. ita subdit: la opinion contradictoria de la precedente Proposicion es erronea y perniciosißima, y quien con pertinacia la defendiere, incurrirá formal heregia. Es asi mismo impijßima, iniquißima, y causatiua de innumerables robos, violencias y tiranias, estragos y latrocinios, daños irreparables, y pecados grauißimos, infamia, hedor, y aborrecimiento del nombre de Christo, y de la religion Christiana, y eficacißimo impedimento de nuestra Catholica Fe, muerte, perdicion y jactura de la mayor parte del linage humano, damnacion certißima de infinitas almas: y finalmente de la piedad, mansedumbre, y costumbre Euangelica y Christiana cruel y capital enemiga. Sic ille.

Contra quem tamen stat agmen nume [Contra illum Doctorum numerosum agmen proponitur, vnde probabilitas comprobata.]rosum scriptorum, pietate ac doctrina illustrium, asserentium infideles vero rerum suarum dominio carere, sicut & principes iurisdictione, & ita eo ex titulo posse eorum terras à Christianis Principibus occupari, & si resistant, bello coërceri. Sic Cardinalis Hostiensis, Panormitanus, Antonius de Butrio, Baldus, D. Antoninus, Oldradus, Aretinus, Ioannes de Annania, Præpositiuus, Henricus Boic, Philippus Paschalis, Albertinus, Albarus Pelagius, Petrus Belluga, Archidiaconus, Alexander Alensis, Simon Maiolus, Turrecremata, Ioannes de Fantuc, Laudensis, Ioannes Maior, Matthæus de Afflictis, Masquardas de Susannis, Doctor Martha, Antonius Scappus, Oldradus, Genesius de Sepulueda, Petrus Malferitus, Alfonsus Guerrerus, Petrus Bellinus, quos adducit Dom. Solorzanus suprà Cap. 10. num. 3. & seqq. Et Doctor quidem Martha de Iurisdict. 1. p. Cap. 24. ex num. 10. opinionem non solùm ait esse magis communem, sed etiam magis Catholicam: & Christianæ fidei magis vtilem. Et ipse quidem Dom. Solorzanus licet in contrariam inclinet, pro qua à num. 41. quamplures Doctores accumulat, sequenti tamen Cap. 11. vtramque vt probabilem problematicè proponit, & vtriusque argumenta dissoluit, vnde & sine nota aliqua posse defendi satis est iuxta ipsius mentem manifestum. Quod & Doctores alij, (licet aduersentur, & minimè sufficientem titulum pro bello inferendo pronuntient) nullatenus inficiantur probabilitati aut expressè aut æquiualentibus terminis suffragantes. Vnde, vt dixi Tomo 1. Thesauri Tit. 1. num. 12. nonnulli Doctores apud P. Salas affirmant Pontificem in concessione Indiarum probabilem opinionem secutum. Probabilitatem etiam agnoscit P. Fagundez Tomo 1. in Decalogum lib. 1. Cap. 33. num. 28. & 29. vbi & alios pro ea adducit. Et eum omnino videndum admonet Diana Parte 6. Tract. 4. Resolut. 16. vers. Verùm, quidquid. Trullench lib. 1. in 1. præceptum Decalogi Cap. 19. num. 9. assertum negatiuum verius tantùm esse ait P. Azor Tomo 1. lib. 8. cap. 24. Quæs. 8. vtrâque sententia suis cum fautoribus præmissa concludit negatiuam sibi magis arridere, satis indicans oppositam non penitus displicere, & de Idololatris agit, qui Quæs. 6. de Infidelibus generaliter agens affirmatiuam sententiam omnium dixerat esse Canonici iuris interpretum, stante ex aduerso communi consensu Theologorum. Et de Idololatris agens etiam Couarrubias in Regula Peccatum. Parte 2. §. 10. vers. [Couarrub. quantum eidem faueat.] Quid autem, & neganti sententiæ adhærens, sic in fine scribit: Hæc denique adduximus aduersus priorem sententiam, quæ fortaßis ab his obiectionibus virorum ingenio & iudicio facillimè defensa, potiores partes obtinebit. Sic ille, qui vers. Sed nihilominus de Infidelibus absolutè disserens, negatiuam sententiam seueriorem censere profatur. Non ergo iuxta ipsum opposita omnino à veritate discordans. Non ergo eidem omnino conformis illa P. Acostæ clausula Lib. 2. de procuranda Indor. salute [P. Acostæ. non probandum assertum.] Cap. 2. tenoris sequentis: Quod quia sine controuersia omnes sentiunt, qui modò aliquid sentiunt, non est quod morosa disputatione reuocetur in dubium. Hæc doctus Pater. Cùm enim constet rem esse disputationi obnoxiam, & multos, quorum est non contemnendus sensus, id quod diximus, arbitrari, non est inanis operæ circa illam aliquantulùm immorari.

Sed obijci potest Primò id quod habet [Obiectio 1, ex damnatione sententiæ. In margine Caietanus, Victoria, Sotus, Corduba, & Couarrub. habentur. Negatur illa, & qui pro ipsa steterint.] citatus P. Acosta suprà Cap. 4. in fine sic locutus: Quorum sententia iam dudum (Scriptorum inquam sine nomine apud ipsum) apud omnes obtinuit, Salmantino & Complutensi illustribus gymnasijs damnantibus, vt audio, atque explodentibus scriptum cuiusdam librum contra caussam Indorum, atque ipso Catholici Regis Senatu longè aliam rationem in expeditionibus Indicis præcipiente. Sic ille. Ad quod respondeo sententiam illam iam dudum apud omnes, id est, communiter, & vt magis probabilem, ac negotio, de quo agebatur, obtinuisse, neque ab Academijs illis oppositam absolutè potuisse damnari. Quòd si de scripto Genesij de Sepulueda præfatus locutus Auctor, pro eo. Sic ille Obiectione 12. in fine: [Genesius Sepulueda.] Con estas respuestas me parece que he satisfecho à las objeciones y argumentos del Señor Obispo, y de los que siguen su opinion, que casi à todo ello està respondido en mi libro y Suma del, que està impressa en Roma, examinada y aprobada por Iuicio de los doctißimos y grauißimos Señores el Vicario del Papa, y el Maestro del Sacro Palacio, y vn Auditor de Rota, y alabada por comun parecer de otros muchos varones doctißimos de la Corte Romana, como parece por la misma Impreßion. Sic Auctor.

Secundò obijci potest in Concilio Con [Obiectio 2. Ex dogmate certo de dominio apud peccatores.]stantiensi damnatum fuisse errorem Ioannis Hus & Wicleph asserentium dominium rerum ipso iure amitti propter peccatum. Qui & fuit error Armachani, in libro, cui titulus, Defensorium pacis, improbatus à Ioanne Maiore in 2. dist. 42. & Iacobo Almaino in 4. dist. 15. Quæst. 2. Col. 10. Ex quo arguit Couarrubias suprà num. 2. & luculentiùs Dom. Solorzanus citato Cap. 10. nu. 56. & seqq. Concilium siquidem negans pec peccatum dominium rerum amitti, nullum speciale excipit; & cum absoluta decisio sit, infidelitatem etiam comprehendit. Ad quod in primis dici potest Infideles non priuari ratione infidelitatis eo domino, qualecumque illud sit, quod ipsis etiam stante in fidelitate potest competere, quatenus sine alicuius iniuria rebus, quas possident, vti pro libitu possunt, dum auctoritate Ecclesiæ ab eisdem non auferuntur. Dominij enim nomine aliquando venit non solùm absoluta proprietas, sed administrationem, possessionem, aut vsum fructum, vt notauit Dom. Solorzanus citato Cap. 11. nu. 26. Qui ibidem. nu. 6. & [Dom. Solorzan. iuxta Hostiensis mentem non respondere.] seqq. respondet verum dominium in Infidelibus dari, sed ab Ecclesia posse iusta de caussa ad fidelia regna transferri. & sic Hostiensis sententiam, aliorumque defendit problematico ritu. Atqui Hostiensis & multi alij cum eo sentientes existimant verum dominium & absolutam iurisdictionis & bonorum proprietatem apud Infideles non extare, & sic ex eorum mente proponitur ab ipso citato Cap. 10. num. 1. & seqq. & ita non videtur exacta & accommodata responsio: licet iuxta sententiam aliam possit verosimiliùs sustineri, si dicatur apud Infideles verum extare dominium, sed auctoritate Ecclesiæ auferri ab illis posse, & fidelibus Principibus prærogari.

Deinde responderi potest Concilium [Responsio alia satis Concilio accommodata, ex doctrina circa hæreticos.] Constantiense damnare eos, qui absolutè affirmant per mortale peccatum dominium amitti, quodcumque illud sit: non verò eos, qui secundùm probabilem sententiam de aliquo id affirmarint: vt constat de peccato hæresis externo, per quod iuxta probabilem sententiam ipso iure, sine sententia iudicis, dominium bonorum amittitur, & fisco penitus applicantur, vt videri potest apud P. Thomam Sancium Lib. 2. in Decalogum Cap. 22. num. 6. licet ipse contrarium tueatur. Quod ergo Doctores sententiam præfatam conplectentes de hæresi probabiliter censent, Hostiensis & alij de infidelitate iudicarunt. Et quemadmodum Concilium non aduersatur sententiæ illi, ita neque isti, vt eam nota grauiori dignam dicere debeamus.

Cùm ergo solius Ecclesiæ auctoritate [Solius Ecclesiæ auctoritate stare posse debellationem, & ita inconuenientia cessare.] dominium ab Infidelibus auferri queat, ex sententia prædicta non illa sequuntur absurda, quæ à Prælato dicto proclamantur: in ordine enim ad eorum damnificationem, vt erga ipsos non liceat, perinde se habet bonorum possessio, ac si verum, proprium, & maximè legitimum dominium asseratur. Sic ab hæreticis ante sententiam condemnatoriam aut criminis declaratoriam, nequeunt bona auferri, quia ante illam aut dominium eorum habent, aut iustam possessionem, vt ait P. Sancius suprà nu. 18.

Velle autem armorum strepitum in or [Armorum strepitum non posse penitus amoueri: & Infideles cogi posse vt audiant Prædicatores.]dine ad introductionem aut propagationem fidei penitus amoueri, id velle est quod multiplici potest ratione conuelli. Posse siquidem cogi vt Prædicatores audiant, timore incusso, & belli illatione, post media adhibita, quæ sunt pietati Christianæ conformia, frequentißima & verißima est omnium ferè Theologorum ac Iurisperitorum opinio, vt ait Dom. Solorzanus suprà Cap. 20. num. 1. pro quo multa congerit solido eruditio [Pro eorum securitate posse conduci militare præsidium.]nis apparatu. Prætereà pro securitate Prædicatorum posse conduci militare præsidium ex Regijs Schedulis, & operariorum Euangelicorum testimonijs ostendit Illustrissimus Quitensis Episcopus in Itinerario Parochorum Indicorum Lib. 1. Tractat. 10. Sessione 2. in cuius fine dictum viri profectò Apostolici, satis mihi noti, & satis quidem notabile proponit, affirmantis sibi eo in operela boranti plus momenti afferre duos Arcabusiarios pro defensione attestantes, quàm socios quinquaginta eiusdem operis comministros. Circa quod P. Palaus Tomo 1. Tract. 4. Disput. 2. Pun [P. Palai. doctrina pro eadem.]cto 5. num. 9. absolutè asserit hoc esse licitum, si in præcisa defensione sistatur, immò & conueniens, vt impediatur quoad fieri possit innocentis iniuria, & irreuerentia Religionis Christianæ. Addit tamen ex accidenti & ratione scandali esse illicitam huiusmodi securitatem: quia meritò timere possunt Infideles videntes Prædicatores ita munitos se debellandos ab illis, nisi prædicationem audiant, illique assentiantur: ac proinde auditionem fidei & receptionem esse coactam, & non voluntariam. Quocirca Prædicatores imitatores Christi, & Apostolorum, non strepitu armorum, & potentia mundana, sed potiùs humilitate, mansuetudine, & patientia vestiti, prædicationem suscipere debent. Sic dictus Auctor.

Sed verò, cùm militarem defensionem [Non videri prorsus exactam.] non solùm licitam, sed etiam conuenientem adstruxerit, non videtur quomodò absolutè illicitam ratione scandali potuerit affirmare. Nam vel accidens illud scandali est separabile, aut non? Si separabile, ergo resolutio de illicita defensione non debuit esse absoluta, sed cum limitatione, si videlicet cum scandalo sit futura, secus eo deficiente. Si autem inseparabile: ergo nequit dici si in præcisa defensione sistatur, non solùm esse licitam, sed conuenientem, cùm nequeat vlla ratione licitum & conueniens censeri, quod scandalum semper habet adiunctum. Vt ergo eius possit stare doctrina, primum ex dictis sustinendum, & ita videtur intellexisse Trullench suprà nu. 10. ipsum allegans, & resolutionem cum limitatione futuram: si videlicet adsit, aut absit scandalum; & abfuturum Doctores stantes pro defensione supponunt: quia licet armati appareant milites, pacificè tamen, mansuetè, & amanter cum Indis agendum, declarandumque voluntariam futuram fidei susceptionem. Quòd si non nihil timoris in susceptione fuerit admixtum, filij sic recipientium sponte suscipient, & nati natorum, & qui nascentur ab illis. Id quod à D. Gregorio circa Iudæos & di [Ex D. Gregorio notandum documentum.]ctum & factum; sic enim ille lib. 4. Registri Epist. 6. Nec hoc inutiliter facimus, si pro leuandis pensionum oneribus eos ad Christi gratiam perducamus; quia & si ipsi minus fideliter veniunt; hi tamen qui de eu nati fuerint, iam fideliùs baptizantur. Aut ipsos ergo, aut eorum filios lucramur. Sic Doctor sanctus. Neque quod de Christo & Apostolis dicitur quidquam vrget, vt præfati Auctoris potest doctrina probari; subdit siquidem quòd si infideles pacis signis abusi fuerint, & prædicationem repulerint, Prædicatoresque dehonestauerint, tunc poterit Ecclesia pro suo iure defendendo exercitum mittere, & infideles subiugare. Atqui hoc neque à Christo, neque ab Apostolis factum, ad quos sic Dominus Matth. 10. v. 14. & quicumque non receperit vos, neque audierit sermones vestros: exeuntes foras de domo, vel ciuitate, excutite puluerem de pedibus vestris. Cur autem prædicationis forma mutanda sit postquàm Ecclesia eam, quam videmus, est nacta potestatem docti Scriptores elucidant apud Dom. Solorzanum suprà Cap. 18. nu. 9. & 10. qui & circa securitatem videndus nu. 11. & seqq.

Pro quo etiam stat Bulla celebris Ale [Ex Bulla Alexan. VI. robur adiectum.]xandri VI. donationis Indiarum, in qua sic dicitur: Ac præfatus Christophorus in vna ex principalibus Insulis prædictis, iam vnam turrim satis munitam, in qua certos Christianos, qui secum iuerant in custodiam, & vt alias Insulas ac terras firmas remotas & incognitas inquirerent, posuit, construi, & ædificari fecit. Sic Pontifex ex fideli ad ipsum narratione delatum, in quo nihil quod improbaret inuenit, sed cum laude egregij Conquisitoris Columbi prolatum. Quis autem non videat turrim dictam sic munitam terrori Indis futuram, qui nondum receperant fidem: quod tamen non est inconueniens iudicatum, quandoquidem pro securitate eorum, qui introductioni fidei & eius propagatione sedulam erant adhibituri curam, seruiebat. Pro quo & videri possunt dicta à Nobis in Thesauro Tit. 1. Cap. 1. §. 3.

Tertiò obijcias dogma à Paulo Tertio [Obiectio 3. Ex Bulla Pauli III. dominium Indorum suis in rebus adstruentis.] definitum in Bulla an. 1537. 4. Nonas Iunij circa Indorum rationalem capacitatem, ad quod illud pertinet, quod verbis sequentibus expressit: Licet extra fidem Christianam existant, sua liberate, ac rerum suarum dominio huiusmodi vti, & potiri, & gaudere liberè & licitè posse: nec in seruitutem redigi debere: ac quidquid secus fieri contigerit, irritum, & inane: ipsosque Indos & alias gentes Verbi Dei prædicatione, & exemplo bonæ vitæ, ad dictam Fidem Christi inuitandos fore, auctoritate Apostolica per præsentes Litteras decernimus & declaramus. Sic Pontifex, iuxta cuius irrefragabilem decisionem non videtur locus relinqui probabilitati sententiæ præfatæ dominium infidelibus denegantis. Sed responderi potest iuxta dicta n. 620. & 621. Neque ad intentum Pontificis plus quidquam necessarium erat; neque enim æquare eos voluit infidelibus alijs, de quorum capacitate humanæ naturæ propria numquàm est dubitatum; cùm tamen circa eorum dominium diuersæ Scriptorum fuerint quæstiones, & varietas sententiarum. Addi potest, etiamsi dominium absolutum, & vndequaque perfectum apud Gentiles Indos non sit, sed apud Ecclesiam; posse tamen illam ipsum illis cedere, vt illud habeant, sicut habent, qui fidem fuerint amplexi Catholicam. Cùm enim ratione infidelitatis eo priuentur, sic disponente Christo Domino; ea per fidei susceptionem depulsa, titulus prædictus cessat, nec iam Ecclesia potest dominium in alium transferre, nisi caussa aliqua interuenerit fidelibus communis omnibus, de quibus Doctores soliti disputare.

Ex eo autem quòd Pontifex Indos Verbi [Pontifex quid præcipuè pro conuersione adhibendum statuat.] Dei prædicatione, & exemplo bonæ vitæ ad fidem inuitandos asserat, nulla timoris, quem incutere arma solent, facta mentione; non licet inferre quidquid ad timorem spectat, penitus remouendum; sed illis vtendum armis Euangelicorum ministrorum proprijs, quæ quandoque sufficientia esse possunt, & de quibus Pontifices præcipuè debent esse soliciti, quia non contraria paci, etiamsi illis Christi milites studeant obarmari ritu Apostolico, de quo per excellentiam Apostolus [Ephes. 6. v. 13. & seqq.] Ephes. 6. v. 13. & seqq. vbi & lorica, & galea, & scutum, & gladius, & calceati pedes in præparatione Euangelij pacis. A pace siquidem auspicandum. [Quod ad timorem spectat à Regibus Catholicis prouisum quorum id prouidentiæ relictum. Philippi Tertij rescriptum.] Quòd si quidquam aliud ad timorem spectans opportunum visum fuerit, id ad prouidentiam peculiarem spectat; iuxta quam pijssimus Rex noster Philippus Tertius in rescripto anni 1619. die 17. Martij ita loquitur: Y pues el principal intento es la predicacion del Euangelio, y lo demas secundario, os encargo con particulares veras è instancia, que procureis con buen consejo y medios à proposito, proseguilla y fenecella, Et inferiùs. Procurando, que pues en aquella tierra no se ha visto gente de à caballo, ni armas de fuego, que de esto aya el mejor recaudo que se pueda, Y sobre todo os encargo afectuosamente el buen tratamiento &c. Pacifico ergo ingressui, id quod timori esse possit, non est contrarium reputandum, dummodò fides absolutè loquendo liberè suspiciatur. Pro quo & facit generalis illa protestatio, quæ ex Catholicorum Regum Ferdi [Protestatio Conquisitorum.]nandi & Isabellæ præscripto Conquisitoribus præmittenda fuit, & apud Indicum Historiographum Antonium de Herrera extat, ex quo illam exhibet Dom. Solorzanus suprà Cap. 24. nu. 32. ibi: Si no lo hicieredes, ô en ello dilacion maliciosamente pusieredes, certifico os, que con el ayuda de Dios, yo entrare poderosamente &c.

Quartò argui potest ex rescripto Magni [Obiectio 3. Ex rescripto Philippi Secundi.] Philippi Secundi die 1. Aprilis 1580. in quo sic ille Gubernatori Philippinarum: Que proceda seueramente contra los Descubridores, que no guardan las instrucciones: porque ay algunos qui piensan, que por ser los Indios infieles, pueden ser conquistados y sugetados por fuerza de armas. Respondeo Primò id non esse sufficiens ad censuram oppositæ sententiæ inurendam, potuit enim Rex probabiliorem amplecti, & iuxta eam velle Conquisitores procedere sui interpositione præcepti. Secundò id præcepisse Regem, quod nullius opinionis probabilis suffragio poterat à Conquisitoribus violari. Nullus enim asseruit infidelitatem ius præbedere fidelibus, vt possint Infideles inuadere, suis spoliare bonis, & penitus subiugare. Solius enim auctoritate Pontificis id fieri potest, quod ratione est, & Christiana pietate regulandum: necessaria enim pro vitæ sustentatione, & etiam familiæ, subtrahi neque auctoritate Pontificia possunt; vnde neque Catholicis Regibus tale aliquid concessum, quod & ipsi satis perspectum habuerunt.

SECTIO LI.

Circa Matrimonium contractum ab Indo cum Europæa, interueniente primo gradu illicitæ affinitatis.

NOn posse in eo dispensari virtute pri [Virtute priuilegij Indici non posse dispensari, benè tamen ratione difficilis recursus, & à Commissario S. Cruciate.]uilegij Indiarum Episcopis & Societati concessi, dictum à Nobis Parte 6. num. 465. vbi de gradu etiam secundo locuti sumus. Vnde nuper circa hoc consultus, negaui venerabile Capitulum S. V. virtute priuilegij posse dispensari: benè tamen ratione difficillimi discursus ad Sedem Apostolicam, sicut possunt Episcopi: in eo enim etiam succedere dictum Tomo 2. Thesauri Tit. 19. nu. 62. Sicut & Commissarius S. Cruciatæ potest, iuxta expressam ipsi traditam facultatem, vt ex tenore concessionis constat.

Potest autem dubitari an locus esse pos [Vt non possit Capitulum stante Commissarij facultate quæ videantur probare.]sit dispensationi Capituli ex adducto titulo, cùm adsit certa facultas Commissario S. Cruciatæ concessa & ratio dubitandi est, quia tali facultate stante, perinde est acsi Pontifex ipse adesset, cuius est ille delegatus, est enim præsens immediatione virtutis, & si non immediatione suppositi. Qua de caussa habens casum reseruatum Sedi Apostolicæ, & impeditus eam adire, tenetur ad Episcopum recurrere, qui pro huiusmodi casibus habet facultatem ex Cap. de cetero de sent. excom. vbi de percussione Clerici agitur, quod tamen Doctores ad omne legitimum impedimentum extendendum communi sensu determinant, vt videri potest apud Dianam Parte 9. Tractat. 4. Resolut. 62. vers. Sed tria. Prætereà id quod de potestate Capituli S. V. dicitur non est omninò certum, sed tantùm probabile, cùm tamen facultas Commissarij omnino certa sit: certum autem in certo est præferendum, vt clamant Iura l. Cum Titio, ff. ad l. Falcidiam, l. Non quemadmodum, ff. de iudicijs, Cap. Si quis positus de Pœnit. d. 7. Cap. Ad audientiam de homicidio, & locis alijs, quæ adducit Glossa in citato Cap. Ad audientiam verb. In dubijs: pro quo & Stephanus Gratianus Disceptat. foren. Tom. 5. Cap. 884. nu. 28. & vrgetur ex eo quòd in materia Sacramenti versemur, in qua in certis certa sunt præferenda sub mortalis culpæ reatu, vt est receptissima doctrina, de qua Nos sæpiùs: agitur enim de matrimonio, cuius est valori omnimodò consulendum.

Sed his non obstantibus dicendum posse [Contrarium statuitur.] Capitulum dispensare, iuxta id quod tradit P. Henriquez Lib. 12. de Sacramentis Cap. 3. nu. 1. in Glossa Lit. H. pro quo & Recentiores allegat. contra aliquos asserentes in casibus præfatis si Nuncius, aut Legatus adsit cum dispensandi facultate, ad eos futurum esse recursum: quod quidem nullo expresso iure probare affirmat, & ita non esse obligationem, & de impedimentis matrimonij speciatim loquitur, quem sequitur Diana Parte 9. Tract. & Resol. citatis vers. Aduerte, quòd. & ratio eius est, quia in his casibus absoluit Episcopus tamquàm proprius Pastor, & potestate ordinaria: illa enim potestas ordinaria, quæ sublata erat ei per reseruationem, restituta est existente impedimento recurrendi ad Papam. Hæc tamen ratio non videtur in casu præsenti procedere, vbi non de absolutione à casibus reseruatis agimus, sed de impedimentis. Et in illo priori plures sunt qui ita sentiant, vt videri potest apud Leandrum de SS. Sacrament. Tomo 4. Tractat. 2. Disput. 17. [In absolutione à reseruatis qui faueant.] Quæst. 59. vbi pro eo adducit, prætor Henriquez etiam Lib. 6. Cap. 10. nu. 1. & 13. &c. vbi manifestus error, cùm Lib. 12. vbi iam citatus, scribi debuisset. Dianam Parte 5. Tract. 9. Resol. 6. vers. Notandum. P. Gasparem Hurtadum de Censuris Disput. 15. Difficult. 3. nu. 11. P. Auilam de eisdem Parte 2. Cap. 7. Disput. 1. Dub. 6. Conclus. 3. vers. Quartò nota, addens esse satis probabile, & consequenter tutum in praxi. Nihilominùs ratio præfata potest meritò pro impedimentis matrimonij sustineri, & similiter de illis censendum [Ordinariam pro eo esse in Episcopis, & Capitulo S. V. facultatem.] satis indicauit Diana, dum id quod ad P. Henriquez dictum circa impedimenta, pro absolutione etiam dictum reputauit. Et quidem facultatem illam ordinariam circa absolutionem, etiam talem esse circa dispensationem, vrgente necessitate, doctè ostendit P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrim. Disput. 2. num. 10. vbi & quod propter eam rationem in ea succedit Capitulum. Neque necessarium est, vt rem istam in eas angustias redigamus, quæ in præfata ratione indicantur, scilicet potestatem absoluendi, sublata reseruatione, Episcopis restitutam & ita ordinariam esse, quod & videtur consequenter de potestate ad dispensandum debere affirmari. Siue enim restituta, siue non restituta sit, sed ratione officij competens, nec sub nomine delegationis, ordinaria dicenda est, & ita in Episcopis Pastoris propria, sicut & in Capitulo S. V. quod pastorali in cura succedit.

Et ex eo quidem ratio præfata roboratur, [Instauratur ratio.] stante enim in Pastore proprio potestate, non est ad reuersum alium vrgenda fidelis ouis, ex accidentaria superuentione habentis similem facultatem: Habet absolutè: ergo non tollitur, dum nihil est, quod ex iure obstet: Ius enim tolli non nisi per contrarium ius potest, quod & expressum in casu præsenti à P. Henriquez vidimus, & quidem meritò requisitum. Ius etenim dispensandi in Commissario contrarium non est, cùm sit compatibile cum Episcopali & Capitulari. Pro quo & facit reseruationem respectu Episcopi esse odium, & ita strictè interpretandam. Quod ita intelligendum, vt cùm odium sit, & necessitate superueniente illa cesset, sic cessare intelligenda sit, vt potestas ordinaria suo possit fungi munere, nullo per accidens superueniente obstaculum posituro.

Quod & roborari ampliùs potest obie [Obiectionum solutione roboratur.]ctorum solutione. Ad id enim quod de præsentia Pontificis dicitur immediatione virtutis, admittendo respondeo esse quidem præsentem, sed cum limitatione ad dispensandum per suum delegatum, sine abolitione tamen iuris Pastoralis: non vult enim fideles oues compellere vt suum deserant Pastorem, in quo absolutè est radicatum ius dispensandi, & meliùs frequenter quàm extranei earum potest (certè debet) necessitatibus subuenire. Quod de tenendo tuto, incerto dimisso dicitur, facilè expeditur ex dictis circa Opinionis probabilis licitam sequelam Parte 1. 5. & 6. pro quo Indices consulendi. Et id etiam circa matrimonium stare posse, quamplurium receptissimæ sententiæ firmant. Non quidem ex eo quòd circa materiam & formam incerta sint certis præferenda, salua conscientia, sed quia circa alia occurrere opiniones possunt, iuxta quas sit licitum operari, sic volentibus coniugibus, vnde nulla illis fit iniuria, sicut neque irreuerentia Sacramento, quandoquidem is, qui probabili opinione vtitur, prudenter operatur. Cùm enim à Sacramento isto non pendeat hominum salus, nec pro ea sit proximè aut remotè institutum, ex eo quòd aliquando inualidè administretur, nullum graue sequitur inconueniens, ex quo coniuges damnationis possint subire periculum, licet Sacramentalem gratiam non recipiant, quam tamen recepturos se probabiliter arbitrantur.

P. Thomas Sancius Lib. 2. de Matrimonio [P. Sancij aduersantis rationibus obuiatur.] Disputat. 40. nu. 8. sententiæ nostræ non acquiescens, sic contra illam arguit: Episcopus solùm potest in hoc casu dispensare ratione necessitatis vrgentis: sed quando adest potens dispensare, ad quem confugi potest, necessitas cessat: ergo non potest Episcopus. Et confirmatur, quia Sacerdos simplex quamuis in articulo mortis constitutum possit absoluere ratione vrgentis necessitatis; si tamen ea cesset, quia vel Pastor ordinarius, vel ab ipso expositus, haberi potest, nequit absoluere. Rursus, quia ideò Pontifex eam facultatem concedit, vt simili necessitati consulatur. Sed hæc non vrgent, concedimus enim Episcopum solùm posse dispensare ratione necessitatis, quia perse loquendo, & secluso quocumque priuilegio, tamquàm ad Pastorem proprium spectat dispensatio: eo autem ipso quòd sic spectet, ex accidentaria alterius facultate nequit in eo facultas ista cessare. Dici etiam potest Episcopum non ratione absolutæ & omnimodæ necessitatis posse dispensare, sed quia dispensatione indigens est impeditus adire Pontificem: eo enim ipso quòd tale impedimentum extet, dispensandi facultas ad proprium Pastorem reuocatur, cui si non esset reseruata competeret, iuxta citati Scriptoris doctrinam Lib. 1. Disput. 61. nu. 3. & Lib. 7. Disp. 1. num. 9.

Confirmatio pro Nobis facit, quia sim [In articulo mortis quiuis Sacerdos absoluere potest, etiam proprio præsente Pastore.]plicem Sacerdotem in eo articulo posse absoluere, non obstante proprij Pastoris, aut ab eo expositi præsentia, communissima sententia est, pro qua plures Auctores adducit P. Dicastillus Tomo 2. de Sacramentis Disput. 10. nu. 365. pro qua & in sequentibus egregiè militat P. Baunij Tomo 1. Tract. 4. Quæst. 34. & alij apud Leandrum Tomo 1. Tract. 5. Disput. 11. Quæst. 18. licet ipse cum alijs oppositam tueatur, probabilitatem tamen alterius contestatis: si vnum P. Luysium excipiamus in eo improbabiliter locutum, & ita à multis ex præfatis reiectum, P. Dicastillo, Leandro, & Cardinali Lugo de Pœnitentia Disput. 18. nu. 24. & præ alijs à Diana Parte 4. Tract. 4. Resolut. 161. vbi affirmatiuam sententiam, quam cum multis tenuerat Parte 1. Tract. 5. Resolut. 5. alijs additis vt æquè probabilem proponit, & roborat nouis superinductis firmamentis, vt eam non obscurè amplecti videatur. Quæ quidem satis Nobis sufficientia sunt, vt rationem P. Sancij parùm robustam ostendamus.

Quod autem postremò obijcitur, parui [Ex concessione priuilegij non semper sequitur sine illo aliquid fieri non posse.] est profectò momenti: Si enim sensus sit à Pontifice concedi ratione vrgentis necessitatis, nihil diuersum additur ab eo quod in priori est ratione positum, & iam à Nobis eneruatum. Si autem velit concedi ratione necessitatis, supponendo non esse aliàs pro dispensatione huiusmodi facultatem, si enim esset, frustra concessa videretur: Ad id facilis est ex communi doctrina circa priuilegia responsio, quandôque videlicet illa concedi ad ea, quæ sine ipsis fieri possent; & tunc ad maiorem certitudinem, & securitatem conscientiarum deseruit. Sic in Bulla Cruciata extat priuilegium circa ieiunium pro sexagenarijs, qui tamen sine illo ab ea sunt obligatione liberi, iuxta probabilissimam sententiam quamplurium scriptorum, quos adducit & sequitur citatus Auctor Lib. 7. de Matrim. Disput. 32. num. 17. & Tomo 2. Consiliorum libro 5. Cap. 1. Dub. 4. vt alia multa omittam, quæ in Compendijs occurrunt, & videri possunt dicta Tomo 2. Thesauri Tit. 12. num. 163. Cùm ergo Resolutio præfata adeò probabilis sit, & tuta in praxi, consuli meritò potest, & à Capitulo S. V. iuxta illam sine offendiculo dispensari, de cuius ampla potestate videri etiam potest citatus Leander Disput. 17. citata Quæst. 43.

Additio vtilis circa nuper dicta, & potestatem absoluendi in articulo mortis.

POsse Sacerdotem simplicem absoluere [Ex casu pro mortis artiticulo non benè argui circa dispensationem.] in articulo mortis habentem casum reseruatum, etiamsi proprius adsit Pastor, aut legitimè expositus dictum à Nobis, & obiectio ex contraria sententia deducta, ex manifesta probabilitate depulsa. Modò addendum, etiamsi dicamus in casu absolutionis id non licere, nihilominùs dispensationem posse in casu, de quo est sermo, conferri. Ratio est, quia in ordine ad abso [Ioannes Sancius Disput. 44. n. 16.]lutionem debet eligi secura sententia, ne æterna salus in discrimen adducatur, si contingat falsam esse sententiam, iuxta quam pœnitens operatur, quæ est multorum satis probata doctrina, licet non desint aliqui secus sentientes. In casu autem dispensationis nihil tale accidit, vt n. 633. remanet comprobatum. Item pro sententia negante facultatem absoluendi, vt Auctores eam sequentes affirmant, stat sensus & vsus Ecclesiæ, immò & præceptum, vt inferiùs videbimus, secus pro dispensatione. Prætereà simplex sacerdos non est proprius Pastor, nec Pastoris proprij locum tenens, sicut in casu nostro: & ad illum quidem spectat oui suæ consulere existenti in omnium maximo periculo, iuxta Pastoris Officium, non ita exactè à simplici sacerdote præstandum. At in casu nostro Commissarius non est proprius Pastor; & ita licet ad illum possit haberi recursus, non est tamen Pastori potestas similis deneganda. Hæc cùm ita se habeant, iuuat circa facultatem absoluendi specialius aliquid addidisse.

Doctor D. Petrus Aingo Ezpeleta in Se [D. Ezpelet. negans simplici Sacerdoti facultatem in illo.]lectis de casibus tempore mortis occurrentibus Tract. 5. Resolut. 59. num. 9. & seqq. Statuit simplicem Sacerdotem præsente approbato Diœcesano non habere iurisdictionem ad absoluendum moribundum, pro quo quamplures Auctores adducit, & sententiam hanc satis constare ait ex Rituali Romano Pauli V. vbi sic dicitur: Sed si periculum mortis immineat, approbatusque desit Confessarius, [Ex Rituali Pauli V. non benè arguit.] quilibet Sacerdos potest. Sed reuerà non constat, nam Pontifex id statuens, quod est certum, quæstionem inter Theologos controuersam non attigit, sed suæ probabilitatis iure quamcumque partem gaudere permisit. Deinde cùm in eo articulo debeat pœnitens securam, vt diximus, sententiam amplecti, meritò potuit Pontifex ita loqui, sine probabilis sententiæ detrimento, quando bona cum fide iuxta illam administratur & suscipitur Sacramentum. Addendum verba præfata non esse in Rituali, sed alia nostræ potiùs fauentia positioni. Videatur.

Arguit deinde, quia præcipuum funda [Sicut neque ex limitatione admissa in definitione Concilij Tridentini.]mentum affirmantis sententiæ est Concilij Tridentini definitio Seßione 14. Cap. 7. vbi sic illud: Verum tamen piè admodùm, ne hac ipsa occasione aliquis pereat, in eadem Ecclesia Dei custoditum semper fuit, vt nulla sit reseruatio in articulo mortis: atque ideò omnes sacerdotes quoslibet pœnitentes à quibusuis peccatis & censuris absoluere posse. Sic Concilium. Atqui hoc non vrget: Ergo. Minor ostenditur, quia neque sacerdos hæreticus, excommunicatus non toleratus, aut degradatus, præsenti simplici sacerdote potest absoluere: Ergo potestas dicta non est ita vniuersaliter accipienda, sed conuenienti cum antelatione, quàm & Auctores aduersi in præfatis necessariam recognoscunt.

Sed neque hoc vrget, licet enim sint qui Mi [Nullum Sacerdotem exceptum iuxta illud, etiamsi concurrant omnes aliàs impediti.]norem admittant, sunt tamen plures & graues scriptores exceptionem respuentes, ex quibus Cardinalis Lugo suprà num. 37. ita scribit: Hanc graduationem & Ordinem, maximè cùm ex neceßitate, qua ab his Auctoribus adstruitur, vt absolutio aliter data non valeat ex defectu iurisdictionis, nimis scrupulosam existimo. Incredibile enim est Ecclesiam noluisse dare in eo articulo facultatem, nisi obserua [Cardinalis Lugo.]retur ille ordo, quem ne doctißimi quidem homines sciunt, nec nisi cum magno studio & attentione cognoscere possunt; quo modo infirmus aut moribundus ad eam subtilitatem speculandam obligari prudenter poterat? Dicendum ergo est Ecclesiam posita necessitate, quòd scilicet periculum sit mortis, & proprij Confessarij copia non sit, omnibus alijs indifferenter facultatem concedere; nam omnes ibi enumerati, si verè iurisdictione carent, sacerdotes simplices sunt: nec refert quòd hic Sacerdos alibi fortè expositus sit, vel iurisdictionem habeat: nam hîc & nunc est simplex Sacerdos, & verba Tridentini vniuersalia sunt, vt in casu neceßitatis omnis Sacerdos poßit absoluere. Hæc ille. Quod & tenent Leander citata Disputat. 11. Quæst. 21. P. Mendus in Bullam Cruciatæ Disp. 22. num. 13. P. Bauny Tomo 1. Tract. 4. Quæst. 34. vers. Quid si ad manum: & seqq. Vbi specialiter soluit ea, quæ circa hæreticum obijci possunt. Illustrissimus Acacius de Velasco Tomo 1. Resol. moral. verb. Absolutio num. 1. cum Ledesma ait oppositum esse securius, manifestè indicans aliud esse securum, & iuxta mentem Concilij. Naldus verb. Confeßio & Confessarius n. 31. & alij.

Et quidem si circa aliquem difficultas [Neque hæreticum.] esse posset, maximè circa hæreticum ob periculum peruersionis, vel quia de Sacramento Pœnitentiæ sinistrè sentiret: Atqui ea cessare possunt: Ergo. Minor ostenditur: Nam si cessare non possent, etiamsi solus moribundo adesset, non posset hic illi confiteri, vt est euidens: quod tamen receptissima Doctorum sententia negat. Quidquid P. Arriaga secus videatur sentire Tomo 8. Disput. 39. num. 21. dum ex lege charitatis affirmat teneri moribundum non eligere hæreticum, quia sine peccato nequit administrare Sacramentum, licet absolutè possit, vnde præcedentibus Auctoribus pro responsione adhibitis accensendus. Et ille quidem non curandum simile scandalum passiuum ait, quia moribundus posset habere adeò grauem difficultatem confitendi respectu alicuius, vt ea esset sufficiens ratio passiuam occasionem dandi alteri non benè disposito, cui placeat confiteri. Atqui hoc potest respectu hæretici euenire: Ergo confiteri licebit ipsi. Ex quibus apparet perperàm asserere necessariò fatendum præsente Sacerdote simplici non posse præfatos absoluere, eum, cum quo decertamus, Auctorem.

Qui & prætereà argumentatur ex Con [Ex Tridentino leuis obiectio discussa.]cilij Tridentini verbis citato in Capite, sic enim ibi: Visum est vt atrociora quædam & grauiora crimina, non à quibusuis, sed à summis dumtaxat Sacerdotibus absoluantur. Tunc sic. Illud Quibusuis, etsi vniuersale sit, non comprehendit Sacerdotes simplices, sed approbatos; nam licet atrociora crimina non reseruarentur, non posset ea simplex Sacerdos absoluere: Ergo argumentum ex simili nota vniuersalitatis, cum de articulo mortis agitur, nihil concludit, sed Confessarium indicat approbatum, nisi aliud addatur. Responsio est facilis; nam cùm de articulo mortis agitur, & dicitur Omnes Sacerdotes non est vnde vniuersalitas limitetur, sicut in priori loco; & ratio, quæ adducitur, id apertè indicat: Ne hac ipsa occasione aliquis pereat. Verba ergo Concilij explicanda iuxta subiectam materiam.

Insurgit insuper ex eo quòd Auctores [Alia ex non concessa facultate pro non reseruatis.] pro nostra sententia stantes ex ablata à Concilio reseruatione præcipuum desumunt fundamentum. Tunc sic: Ergo non possunt absoluere ab ijs peccatis, quæ reseruata non sunt. Illatio videtur clara. Tunc vltra: Ergo neque ab alijs, quæ sunt reseruata, & respectu quorum reseruatio cessat. Probatur illatio: quia sublata reseruatione peccatum remanet in statu peccati simplicis, sicut alia non reseruata: Atqui ab illis nequit simplex Sacerdos absoluere, si adsit pro ijs absoluendis expositus: Ergo neque ab alijs similem habentibus statum sublata reseruatione. Sic ille ex P. Petro Hurtado Tomo 1. in 2. 2. Disp. 84. §. 162. & posset etiam ex P. Arriaga, qui circa non reseruata similiter philosophatur dicens videri id sibi valde probabile num. 18. & recepto vsu omnium Religiosorum, & prætereà quia Concilium solùm agebat de reseruatione aliquorum peccatorum enormium, quam subiungit nullam fuisse aut esse in Ecclesia Dei pro articulo mortis: circa reliqua verò peccata mortalia non reseruata nihil dicit ibi quòd possint à quocumque Sacerdote etiam non approbato, & in præsentia habentis iurisdictionem, absolui: non ergo debemus nos eam licentiam extendere.

Respondeo negando priorem illationem, [Disiecta illa, & oppositum demonstratum.] siquidem facultas à Tridentino concessa in mortis articulo, ad non reseruata etiam extenditur: quod benè probat P. Dicastillus specialiter contra P. Molinam Tractatu 3. de Iustitia Disput. 63. num. 2. vers. Nos verò, tum quia in generali concessione pro reseruatis censentur etiam non reseruata concedi. Tum etiam quia in Concilio expressè conceditur facultas pro omnibus peccatis, ibi A quibuscumque peccatis. Vbi & Concilium ex eo quòd omnibus Sacerdotibus concedatur facultas circa reseruata, colligit esse illam circa omnia, dum sic ait, postquàm dixerat custoditum semper in Ecclesia fuisse, vt nulla sit reseruatio in articulo mortis: Atque ideò omnes Sacerdotes quoslibet pœnitentes à quibuscumque peccatis &c. His addo à Concilio omnem sublatam reseruationem: [Concilium Trident.] ei autem, qui absoluere ab aliquibus peccatis nequit, talia peccata propriè loquendo dici possunt reseruata: quandoquidem reseruatio idem est ac ademptio facultatis necessariæ Sacerdoti ad absolutionem culpæ, vt benè P. Bauni citato Tractatu 4. Quæst. 27. Atqui manifestum est ei, qui non potest absoluere, adimi facultatem necessariam, vnde & respectu eius datur reseruatio. Neque cùm dicitur ademptio, significatur sublatio alicuius, quod habuerat priùs, sed denegatio eius, cuius absolutè est capax; cùm euidens sit multos esse casus reseruatos respectu eorum, pro quibus numquàm illi facultatem habuerunt. Deinde ratio adducta à Concilio hoc etiam conuincit; Ne hac ipsa occasione aliquis pereat: cùm euidentissimum etiam in aperiendis Superiori peccatis grauibus non reseruatis, ingentem esse in multis difficultatem, immò & in venialibus quibusdam, ex quorum admissione opinio potest aliquomodo bona ab eo de subdito concepta denigrari, vt mendacia, comessationes, furtiuæ visitationes & sic alia. Neque ex recepto vsu Religiosorum argumentum sumi momenti alicuius potest, qui vt in plurimùm id faciunt vt perfectiùs operentur; siquidem eorum Confessiones in mortis articulo de peccatis iàm Confessis sunt, pro quibus Sacerdos quiuis iurisdictionem habet, sicut pro venialibus, iuxta receptum dogma Theologorum. Quod & de ordinario Confessario tenet citatus Ezpeleta num. 14. cum P. Hurtado suprà §. 166. & alijs. Concilium autem Tridentinum satis id, quod contendimus, innuisse, constat ex nuper dictis.

Respondet etiam citatus Scriptor P. [Definitionem Greg. XIII. à P. Molina adductam non vrgere.] Molinæ obijcienti citato nu. 2. definitionem Gregorij XIII. vt eam ipse vocat etiam adducto vers. Nos verò, declarantis scilicet, præsente eo, qui ante mortis articulum legitimus Confessarius est, non posse moribundum Sacerdoti simplici confiteri. Videatur, si iuuat responsio apud illum. Videtur sanè excessisse doctus Pater, sicut in verbo Stultitia, de quo vers. dicto, Nos verò: ita in nomine definitionis; cùm si quidquam à Pontifice responsum, doctrinale potius sapientis Doctoris responsum, quam Pontificia fuerit decisio, vnde scripto non tradita, neque à Scriptoribus obseruata. Eam autem ignorasse Nauarrum, qui contra sententiam scripsit Consilio 23. nu. 2. de pœnit. & remiss. in 2. editione, retractans illam, quam in Manuali fuerat amplexus Cap. 26. n. 26. incredibile est, cùm Romæ scriberet, & rerum huiusmodi esset diligentissimus obseruator. Quòd si & ignorasse illum, & Consiliorum etiam euulgatores dicamus, ex eo arguere etiam possumus, talem scilicet fuisse Pontificis responsionem, vt non curauerit ille in communem venire notitiam, nolens probabilibus sententijs præiudicium importare.

Neque circa præsentem quæstionem diutiùs iuuat occupari ad finem operis opportunitate transmissionis vrgente. Quæ enim Cardinalis Lugo plus alijs robustus obijcit, à P. Dicastillo soluta poterit lector studiosus inquirere: Vnde ex disquisitione præsenti, vnum aut aliud pro resolutione præcipua, ex qua illius occasio desumpta, tantùm adijciemus.

P. Suarez Tomo 4. in 3. p. Disputat. 30. Sect. 3. [Ex doctrina P. Suarij instantia pro dispensatione.] nu. 5. rogat an si in articulo mortis adsit Sacerdos, qui ex priuilegio habeat iurisdictionem ad absoluendum à reseruatis Summo Pontifici, debeat ille necessariò præferri alijs habentibus tantum communem iurisdictionem? & respondet negans, redditque rationem: Nam reseruatio facta Summo Pontifici non obligat in illo articulo, vel po [P. Suarez.]tiùs non comprehendit illum. Item, quia illud est veluti quoddam priuilegium, quo nemo vti tenetur, sed potest sequi Ordinarium ius. Hæc ille, ex quibus inferri potest idem de dispensatione dicendum, vt non sit necessarium ad Commissarium Cruciatæ recurrere, sed sequi ordinarium, cùm in illo facultas ad dispensandum per priuilegium habeatur.

P. Thomas Sancius Lib. 2. in Decalogum Cap. 13. nu. 14. contra Zambranam de casibus articuli mortis Cap. 4. Dub. 4. nu. 15. & Dub. 6. nu. 4. cum alijs, quos refert, affirmat infirmum, qui non potest per se adire Superiorem, aut accersere, Non teneri per litteras, aut Confessarium, & sic concludit: Nec tandem placet teneri pœnitentem accipere Bullam: Quòd non teneatur quærere priuilegium proprium, sed poßit ordinario iuris beneficio vti. Hæc sapiens ille Magister, quibus potiùs standum, quàm ijs, de quibus nu. 634. quia post opus de Matrimonio scripta, & ita re meliùs perpensa, sicut Nauarrus in retractatione sua illa protestatus, de qua nu. 640. Addi potest in hoc negotio non solùm priuilegium quærendum, sed & pecuniam erogandam; quod est onus à nemine rationabiliter iniungendum, quando sine illo potest quis ordinario iuris beneficio vti.

SECTIO LII.

Circa Constitutionem SS. D. Clementis X. in qua Regularium priuilegia quoad prædicationem Verbi Dei, & Sacramenti Pœnitentiæ administrationem declarantur.

EDita illa cum præfato titulo anno [Editio Constitutionis.] 1670. vndecimo Kalendas Iulij, seu 21. Iunij, Pontificatus eius primo, qui Nestoreos vtinam possit numerare. Et visum est circa Declarationes in ipsa contentas breuiter excurrisse, cum in illis aliqua, de quibus in Thesauro Indico, & eius Auctario, à Nobis dictum, attingantur. Ex quibus,

Primum illud: Regulares, qui in Ecclesijs sui [1. Circa benedictionem ad prædicandum in propriis Ecclesiis Religiosorum.] Ordinis prædicare voluerint, teneri ab Episcopo Diœcesano benedictionem petere. Prædicare tamen posse, quamuis illam non obtinuerint. Sufficit ergo licentia petita, & non obtenta iuxta eorum Scriptorum sententiam, qui adducti à Nobis Tomo 2. Thesauri Tit. 12. num. 331. & à Pontifice approbatur.

2. Quod si Episcopus benedictionem ne [2. Quid si contradicat Episcopus.] dum non concesserit, sed etiam contradixerit, nec in prædictis quidem Ecclesijs licere Regularibus prædicare; Eosque contrauenientes ab illo tamquàm Sedis Apostolicæ Delegato Censuris, alijsque pœnis Ecclesiasticis in vim Constitutionis F. R. Gregorij XV. Prædecessoris nostri, incipientis, Inscrutabili Dei prouidentia, coërceri, & puniri posse. Episcopum tamen absque iusta & rationabili caussa contradicere non debere. Petita ergo potest esse benedictio, & non obtenta, quando Episcopus nihil respondet, sed audit, & tacet; tunc autem contradicere censendus quando manifestè illam negat. Religiosus enim ait, volo benedictionem ad prædicandum, & Episcopus respondet, Nolo dare: contradicit ergo, quia nolle, quod alius vult, contradicere illi est, cùm nihil magis possit esse contrarium. Potest etiam accidere vt Episcopus, qui benedictionem non contulit, etsi non negauerit, volenti Religioso prædicare contradicat, prædicationem ipsi prohibendo, in quo Pontificia est declaratio manifesta. Sed cùm benedictionem non conferri ab Episcopo videatur esse indicium voluntatis oppositæ prædicationi; neque enim tacere consentientis est, iuxta vulgarem regulam, sed potiùs abnuentis, vt verba Pontificis innuunt, Ne dum non concesserit: mirari iuuat cur eo non [Obseruanda doctrina.] obstante dicat ille posse prædicare, cùm id sit contra Episcopi voluntatem, & tacitam contradictionem. Ad quod dici conuenienter potest esse modum quemdam pœnalis animaduersionis respectu Episcopi, qui cùm possit apertè concedere aut negare, rem in suspenso relinquit, & petentem anxium, suæ subordinationis & reuerentiæ debito officio frustratum. Et quidem si ineptum censuit, negare debuit: & dum non negat, secus sentire videtur. Cur ergo moras nectit? Non equidem rationabiles illæ, vnde benedictio negata ab illo, à Pontifice liberaliter indulgetur. Quòd si contingat aliquem minùs idoneum prædicare, id non videtur futurum frequens, & Episcopus id ignorare non poterit, vnde & inconuenienti ex huiusmodi prædicatione resultanti perget obuiare.

Dum autem Pontifex contra inobedien [Censuris vt possint Regulares compelli.]tes Censuris vtendum statuit iuxta Constitutionem Gregorij XV. apertè significat illam suo in robore permanere, non obstante reuocatione Vrbani VIII. tandem inuenta, de quo dictum Parte 4. nu. 160. & seqq. quod & ad Indias etiam referendum contendent magno cum fundamento Episcopi, quibus non est obstinatiùs resistendum. Resisti tamen modis à iure prouisis poterit, si iusta & rationabili caussa non extante Censurarum fulmina iaculentur, contra Pontificis mentem, si priùs de Prædicatoris meritis sufficiens informatio exhibeatur, nec credendum dicenti habere se caussas sufficientes, quas propalare non oporteat: si enim tales sint, erunt profectò occultæ, & propter occulta crimina nemo publicè infamandus est, quando iuridicè non agitur, vt in negotio præsenti; siquidem reo non citato proceditur, neque illi quidquam de ipsi obstantibus indicatur.

3. Et huiusmodi benedictionem teneri et [Pro quibus necessaria benedictio.]iam Regulares petere, si in quibuscumque Oratorijs sui Ordinis sermonem coràm populo, vel in Ecclesijs, aut ad Crates Monasteriorum Sanctimonialium eorum iurisdictioni subiectarum, licet clausis ianuis, & nullus sæcularis ibi intersit, habere voluerint. Vbi quòd coràm populo dicitur, multitudinem non exiguam videtur indicare, vox enim Populus, & in [Quid nomine populi.] Scriptura, & in Iure vtroque, ita est in vsu, sicut & in communi vsurpatione, vnde & prouerbium, [Card. Tuschus v. Populus & Barbosa circa illum Tract. de Appellatiuis.] Vox populi, vox Dei. Et de prædicatione loquendo extant Homiliæ D. Ioannis Chrysostomi ad populum Antiochenum, D. Gregorij Magni ad populum, Romanum scilicet, & D. Augustini Operum Tomus decimus continet, vt in titulo dicitur, sermones ad populum & Clericos, & in eo extat specialis sermo ad populum in Festo S. Vincentij Martyris de Iacob & Esau: pro quo & Grammaticorum lexica consulenda. Iuxta quod non erit contra declarationem præfatam, si coràm paucis in locis dictis Dei verbum proponatur, & in grangijs, etiamsi nonnulli, qui non sint de Religiosorum familia, famulis & mancipijs iuxta eorum captum prædicare. De plateis dictum Tit. 12. nu. 333. Oportebit tamen huic se Decreto penitus conformare.

Posse autem Episcopum licentiam concessu [Circa examen volentium in alienis Ecclesijs prædicare.]rum Regularibus in Ecclesijs, quæ suorum Ordinum non sunt, prædicare volentibus, illos, quamuis ab Vniuersitatibus, aut à Magistratibus laicis nominatos, etiamsi Episcopi Antecessores per tempus immemorabile hanc licentiam absque examine concedere consueuerint, quoad doctrinam examinare; Si ita ipsius arbitrio, quod moderatum & discretum esse debet, visum fuerit. Et licentiam prædicandi semel ijsdem concessam, ob rationabiles caussas, licet occultas, prædicationem tamen concernentes suspendere. Non posse tamen Episcopum generatim prohibere Regularibus, quin in Ecclesijs suorum Ordinum prædicent. Circa quæ in primis quod ad examen spectat, dubitari de iure & conuenientia nequit: prædicatio siquidem ministerium est in Dei Ecclesia præcellens, & multa in ministro requirens, vt dignè & fructuosè possit exerceri. Et cùm præsertim ad Episcopos pertineat, curandum sanè vt qui eius loco prædicaturi fuerint, tales sint, quibus id munus possit securè committi. Examen ergo conuenienter, immò & necessariò præmittendum; aliter enim dari licentia nequit, sicut in alijs nequit Officijs; aliàs cœco modo procedet illam largiturus. Hac enim de caussa Episcopi apud Pontificem examinantur, Prædicatores siquidem ex Officio sunt, & pro Canonicatu Magistrali concursus instituendus, sicut & pro Parochiali cura, vbi satis exactum habetur examen, quia de Prædicatoribus agitur. Et quemadmodùm pro Magistrali Canonicatu Theologica peritia requiritur, vnde ex Magistro sententiarum materia prælectionis assumitur; ita & in Prædicatorum examine ab Episcopis faciendum: sicut & circa scripturam Sacram, ex cuius intelligentia digna & apta dicendi ad populum copia dependet; ex cuius defectu graues & frequentes lapsus, cum dolore, risu, aut rubore audientium experientia reddidit manifestos. Non est ergo cur Religiosi querelam circa hoc possint rationabiliter efformare.

Illud difficilius, quod de occultis caussis [Pro caussis occultis notanda doctrina.] dicitur ob dicta num. 648. vnde iuxta illa videtur accipiendum. Et roboratur ex ijs, quæ Pontifex subijcit circa Confessarios, vt inferiùs videbimus: si enim circa Prædicatores idem voluisset, expressisset Cap. Ad audientiam de decimis: & cùm sit res adeò exorbitans à communi iure ac stylo, non debet, Pontifice tacente, præsumi. Et circa Confessarios quidem obligationem talem admonendi delinquentes agnoscit ille; sed non medijs inferioribus Prælatis id præstandum statuit, sed Sedi Apostolicæ manifestandas caussas huiusmodi: in Prædicatoribus ergo aliter faciendum. Quod autem de non prohibenda generatim prædicatione dicitur, circa Confessarios fuerat resolutum à S. Congregatione Cardinalium, annuente Innocentio X. Resol. 4. reddita ratione scandali, quæ & in prædicationis prohibitione est pari euidentiâ comperta.

Circa Sacramenti Pœnitentiæ administrationem.

AD hæc Religiosos ab Episcopo ad Confes [Circa approbationem extensio vetita, & circa Moniales.]sionem sæcularium in sua Diæcesi audiendas approbatos, non posse in alia Diæcesi eas absque Episcopi Diæcesani approbatione audire, quamuis pænitentes subditi sint eius Episcopi, à quo ipsi Religiosi iam fuerunt approbati. Et generaliter approbatos ad personarum sæcularium Confeßiones audiendas nequaquàm censeri approbatos ad audiendas Confeßiones Monialium sibi subiectarum; sed egere quoad hoc speciali Episcopi approbatione; Atque approbatos pro audiendis Confeßionibus Monialium vnius Monasterij minimè posse audire Confeßiones Monialium alterius Monasterij. Itidemque Confessores extraordinarios semel deputatos atque approbatos ab Episcopo ad Monialium Confeßiones pro vna vice audiendas, haud posse expleta deputatione in vim approbationis huiusmodi illarum Confeßiones audire. Sed toties ab Episcopo esse approbandos, quoties casus deputationis contigerit. Sic cùm statuit Pontifex quamplurium sententiam probabilem iudicatam expungit, non quidem generaliter loquendo de approbatione sufficiente pro qualibet Diæcesi, & respectu subiectorum quibuslibet Episcopis, quæ satis iam videbatur expuncta, saltim Episcopis ita pro suis Diæcesibus faciendum contestatis, iuxta dicta citato Titulo 12. Thesauri num. 344. sed [Plurium contraria sententia.] quando approbatus in vna Diæcesi subditum approbantis in alia Diæcesi volentem confiteri inuenit; quem posse & audire & absoluere pro certo præmittit Diana Part. 3. Tract. 4. Resol. 144. & ita esse apud Doctores receptum. Verba illius sunt: De proprio Parocho, & de Religiosis, qui per approbationem æquiparantur Parocho, non dubitant Doctores: difficultas de alijs Sacerdotibus approbatis. Sic ille, qui statim quatuor pro parte negante adductis scriptoribus, affirmantem cum decem amplectitur, pro qua & Parte 10. Tract. 14. Resol. 39. octo alios dictis insistens allegat. Et eorum plures ex primarijs sunt Scholasticæ & moralis Theologiæ luminibus.

Sed placet Sanctissimo, quod iam vidi [A Pontifice prorsus expuncta.]mus, & magnam pro eo conuenientiam extitisse debemus Nobis, libenter parituris, meritissimò persuadere. Et licet de Religiosis decisio præfata procedat, nequit ex eo rationabiliter colligi id sæcularibus licere, quod Religiosis denegatur, quandoquidem iuxta communem Doctorum sensum, pro quo nuper, Religiosi multò quàm sæculares Sacerdotes in hoc Pœnitentialis administrationis negotio à Pontificia Sede fauoribus decorati inueniantur. Et ita circa vtrosque videtur Pontifex Declarationem S. Congregationis ratam & inuiolabilem reddidisse, editam die 22. Maij 1610. de qua ex Nouario Diana citata Resolut. 39. De Parochis autem alia videtur esse ratio, quia de illis nihil, quod possit obstare, prolatum. Et valde est rationi conforme, vt Pastor cùm sit, vbicumque propriam ouem inuenerit, possit eam vitali pascere Sacramento, pro cuius administratione nihil est, quod externum concernat forum, necessarium, qua de caussa Episcopis in aliena Diæcesi ea licent, quæ sunt iurisdictionis voluntariæ. Iam quod de Monialium Confessarijs disponitur est quidem satis opportunum, pro quo & iam Decreta nonnulla præiuerant, & Cardinalium Declarationes, nec quidquam occurrit, quod hîc addere debeamus.

Ceterùm in Monasterijs, ac etiam Colle [Circa familiares Religiosorum.]gijs, vbi iuxta Regularia instituta viuitur, Posse tam Prælatos Regulares, quàm Confessores Regularium eorumdem Monasteriorum, seu Collegiorum audire Confeßiones illorum sæcularium, qui inibi sunt verè de familia, & continui Commensales; non autem illorum, qui tantùm ipsis deseruiunt. Iuxta huius Declarationis mentem videtur dicendum famulos domesticos, & mancipia posse præfato beneficio frui: commensalitas enim non dicitur proptereà quòd in eadem mensa sit ad effectum aliquem ex multis, qui in Iure habentur; comedendum, sed quia mensam in eadem habent domo expensis domini eius instructam, pro quo videndus Cardinalis Tuschus Tomo 3. lit. F. Conclus. 72. qui & num. 41. habet commensalem dici posse, qui alicuius expensis alitur, etiamsi extra domum comedat, aut partem accipiat in pecunia, de quo & num. 42.

Illos autem Religiosos, qui ad Confeßiones [De approbatione cum limitatione, & sine illa.] audiendas idonei generaliter reperti fuerint, ab Episcopis generaliter quoque & indistinctè absque aliqua limitatione temporis, certorumque locorum, aut generis personarum in Diæcesi propria admittendos. Quo ad ceteros verò, qui non adeò idonei reperientur, si petierint se admitti, arbitrio Ordinariorum relinqui ipsos cum limitata facultate, prout eisdem Ordinarijs magis expedire videbitur, probare, & admittere. Ex his apparet Episcopos ratione ætatis non posse Religiosum aliàs idoneum generaliter repertum cum limitatione approbare; quia defectus talis non obstat, quo minùs Sacerdos 24. annorum electus Parochus sine limitatione censeatur approbatus. Solùm esse difficultas posset, si Religiosus aliquis ex priuilegio ante ætatem iure requisitam contingeret ordinari, vt in Indijs accidit per priuilegium Societatis. Sed neque tunc limitatio adhibenda; quia Pontifex idoneum ad Sacerdotium reputans ralem, pariter ad munia omnia Sacerdoti propria idoneum arbitratur, cui se iudicio debet Episcopus conformare. Positio autem præcipua ex eo etiam roboratur, quod de minùs aptis additur, vbi de arbitrio circa ætatem non est sermo; quia si talis defectus verè est talis, qui decenti administrationi obstet, non fuit Episcopi arbitrio remittendum, quid eo stante fieri deberet, quandoquidem quid fieri deberet, apertè constabat. Et in hoc quidem Pontifex eorum, vt ita loquar, Canonizauit sententiam, de qua dictum citato num. 344. Thesauri.

Semel autem simpliciter approbatos posse in [De Semel approbatis.] Diæcesi Episcopi approbantis quouis anni tempore, etiam Paschali, & quorumcumque etiam infirmorum Confeßiones audire absque vlla Parochorum, vel ipsius Episcopi licentia. De qua tamen Confeßione teneri dictos Religiosos eorumdem infirmorum Parochum illicò certiorem reddere. Et hoc posse illis ab Episcopo sub pœna suspensionis à facultate audiendi Confeßiones præcipi. Sufficere tamen vt certioratio fiat saltem per scripturam apud ipsum Infirmum relinquendam. Circa hoc Innocentij X. in contradictorio iudicio sententia præcesserat, cuius tenorem proponit P. Martinon Tomo 5. Disput. 53. num. 84. ex quo alij: idque in vim priuilegiorum, quæ sunt profectò comperta, licet aliquorum oculos æmulationis fumus faciat caligare. Quæ de certioratione adduntur, vtilia quidem sunt, sed nescio an Parochi multùm sint soliciti circa illa futuri. Quod iubetur est facile, etsi Episcopi circa illud instent, libenter obsequendum, scriptura apud Infirmos relicta, verbis duobus terminanda. Confessus est. N. & subscriptio. Quod additur; & eos, qui dictis Religiosis simpliciter approbatis Paschali tempore confeßi fuerint, Constitutioni, quæ incipit: Omnis vtriusque sexus, quoad Confeßionem tantùm satisfecisse censendos; proptereà dictum, quia in citata Constitutione præceptum extat de sumendo in Paschate Eucharistiæ Sacramento, neque aliud in eo videtur esse mysterium.

Regulares verò ad eiusmodi Confeßiones [Nouo examine quando non vtendum, quando secus, & de occultis caussis.] audiendas, præuio examine simpliciter, & absque vlla temporis præfinitione ab ipsomet Episcopo, secus autem si ab eius Vicario, aut ab Antecessoribus Episcopis approbatos, non posse ab eôdem, qui sic approbauit, iterùm examinari, aut ab eisdem Confeßionibus audiendis suspendi, seu licentias illis concessas reuocari, nisi noua superueniente caussa, quæ ipsas Confeßiones concernat. De qua tamen haud necessarium esse, vt in actis constet; nec eam teneri Episcopum ipsis Regularibus significare, sed Sedi Apostolicæ dumtaxat, vbi eam sibi aperiri postulauerit. Prior huius declarationis pars vti certa statuta fuerat ab Innocentio X. in Decreto, de quo dictum nu. 651. cuius meminit Diana Parte 10. Tract. 14. Res. 23. & Nos non semel. Posterior satis notabilis est, & quæ pro Indijs non videtur posse conuenienter obseruari; vnde debent Episcopi reuocationis caussas Confessarijs, aut eorum significare Prælatis; non enim debent penitus indefensi manere; quod etsi non iustitia, charitas tamen videtur postulare, vt correctionis forma à Christo Domino præstituta seruetur, iuxta dicta suprà 278. & hæc quidem obligatio Episcopis dubio procul incumbit; sed quia illi hoc se possunt decreto tueri dicentes significaturos se Apostolicæ Sedi, nec sit vnde ad fauorabile aliquid possint à Religiosis compelli, sustinendum patienter, & regularis vitæ obseruantia, si quid offensionis datum fuerit, propulsandum. Circa quod sequitur:

Porrò si Regulares cum scandalo, aut aliàs [Vitæ turpitudinem in Confessarijs caussam esse Sacramenti Confessionis administrationem concernentem.] inhonestè viuant, vel aliquod delictum committant, per quod rationabili Episcopi iudicio videantur à Confeßionibus suspendendi, in quo ipsius Episcopi conscientiam oneratam esse volumus, cùm præcipua Ministri Sacramenti pœnitentiæ qualitas sit vitæ integritas ac morum honestas, vtique eam caussam ad Confeßionis Ministerium pertinere, ac proinde nihil obstare quo minùs ob eam poßit Episcopus Regulares à semetipso approbatos suspendere, aut repellere à Confeßionibus audiendis. Attamen Confeßiones audiendi facultatem omnibus simul vnius Conuentus Regularibus Confessoribus adimi ab Episcopo inconsulta Sede Apostolica nullatenus posse. Cùm decisio [Quid circa remotionem propter illam.] præsens iuxta præcedentem veniat accipienda, ex illa habemus non teneri Episcopos caussas aperire Regularibus, quando ob vitam cum scandalo & inhonestè actam ab audiendis Confessionibus repelluntur, declarante Pontifice Confessiones concernere. Et quidem in eo non videtur Regularibus considerabile grauamen imponi: cùm enim Episcopis de ipsorum scandalis, & inhonesto agendi modo apertè constet, meritò sibi debent illi persuasum habere, illud ipsum esse, propter quod approbatio ab eisdem impartita denegatur. Nec videtur cùm de occultis agitur, alterius illas esse generis, sed hic doctrina obseruatione, & scitu digna stabilitur, vitæ inquam turpitudinem ex illis esse caussis, & verò etiam præcipuam, propter quam possunt Regulares ab audiendis Confessionibus amoueri, siue occultæ illæ sint, siue notoriæ, de quibus hoc loco videtur agi, cùm de scandalo, & inhonesto vitæ genere Pontificia sententia proferatur. Et vbi publica est turpitudo, non est cur reformidare debeat Episcopus caussam aperire repulsæ, cùm dicere facilè possit, Medice cura te ipsum, & tunc poteris alios medicari. Quod tandem statuitur, etiam fuerat ab Innocentio X. citato Rescripto decretum Responsione 4. in qua & Episcopum conscientiæ grauiter onerantur. Quod autem ibi: Nisi ex grauißima caussa dicitur, hoc loco sublatum, cui & standum.

Ex facultatibus per Mare magnum aliave [Non licere absolutionem à reseruatis Episcopis.] priuilegia Regularibus cuiuscumque Ordinis. Instituti, aut Societate etiam IESV conceßis, factam eis non esse potestatem absoluendi in casibus ab Episcopo sibi reseruatis. Et per Confirmationes dictorum priuilegiorum, quas Regulares à Sede Apostolica post Sacrum Concilium Tridentinum obtinuerunt, nequaquàm reuixisse priuilegia priùs ab eodem Concilio, aut deinde Apostolicis etiam Decretis sublata atque extincta, si quæ habebant absoluendi à casibus Episcopo reseruatis. Omnis ergo absoluendi facultas à casibus prædictis Regularibus aut concessa, aut prætensa penitus sublata; non tamen ea, quæ ratione concessionis peculiaris, & ipsis cum sæcularibus communis, potest conuenire, vt in Iubileis, & Bulla Cruciatæ, de quo dictum Parte 3. Sect. 10. vbi & proscriptionem Alexandri VII. adduximus Propositionis affirmantis, cui est declaratio dudum adducta conformis, pro quo & Decretum Vrbani VIII. præiuerat, cuius & mentio ibidem. Sed pro Indijs non vrgere præfa [Quid pro Indijs.]ta omnia ex amplissima concessione circa casus Bullæ Cœnæ probatum, ex qua pro Episcopalibus, qui minoris proculdubiò momenti sunt validum videtur posse argumentum conformari.

Cui resolutioni id videtur obstare quia [Quod videbatur obstare lucidatum.] sequitur: & habentes facultatem absoluendi ab omnibus casibus Sedi Apostolicæ reseruatis, non ideò à casibus Episcopo reseruatis posse absoluere. Videndum ergo an aliunde positio prædicta possit roborari. Et quod ad Indos attinet nulla est difficultas, vt constat ex dictis citato Tit. 12. Thesauri Cap. 11. §. 1. quod & de Neophytis alijs pariter asserendum. Quoad alios autem, ex eo quod cùm omnes casus Sedi Apostolicæ reseruati proferuntur, non veniunt casus Bullæ Cœnæ, vt est communis Doctorum sensus, ex quibus plures adducit Diana Parte 5. Tract. 12. Resolut. 34. asserentes quando in Iubilæo conceditur facultas absoluendi ab omnibus casibus & Censuris Papæ reseruatis, non posse Confessarium absoluere à casibus Bullæ Cœnæ, quam sententiam sibi certam asserit dictus Auctor, licet Angelus Bossius de Iubilæo Sect. 1. Casu 7. nu. 2. oppositum non esse improbabile pronuntiarit. Vt certum etiam proponit Leander à SS. Sacram. Tomo 4. Disput. 17. Quæst. 38. cum multis, quos allegat. Cùm ergo Pontifex in casu nostro de Bullæ casibus nullam faciat mentionem, eius non esse videtur intentum, vt qui pro illis facultatem habet, nequeat ab Episcopalibus absoluere: id quod pro Indijs verosimilius apparet, quibus specialiora sunt priuilegia concessa, & vbi Episcopi circa casus dicti parùm videntur esse soliciti, cùm constet ad Episcoporum instantiam rem hanc seueriùs agitatam.

Posse autem Regularem Confessorem in ea [Circa alienos Diœcesanos.] Diœcesi, in qua est approbatus, confluentes ex alia Diœcesi à peccatis in ipsa reseruatis, non autem in illa, vbi idem Confessor est approbatus, absoluere, nisi eosdem pœnitentes nouerit in fraudem reseruationis, ad alienam Diœcesim pro absolutione obtinenda migrasse. Quæ declaratio mira forsitan aliquibus accidet; sed est quidem pro illa non admodum difficilis, & satis quidem rationabilis coniectura. Diœcesanos quidem nequeunt absoluere Regulares, quia illis prohibitum, nec propterea Diœcesanis huiusmodi absolutionis est beneficium difficile, cùm per se, aut per Confessarios possint Episcopum adire: quod tamen non habent extra Diœcesani sui territorium existentes, si vbi degunt absolui nequeant, & ideò eorum spirituali saluti benignè est Apostolica prouidentia consultum, & Regularibus is fauor impensus, qui alijs omnibus denegatus, in quibus ipsi etiam Episcopi videntur comprehensi, stantibus nihilominus probabilibus opinionibus circa peregrinos, & temporis spatia pro exteris, de quibus aliàs.

Vigore supra dictorum priuilegiorum nequa [Etiam satisfacta parte absoluere non posse in foro externi.]quàm licere Regularibus, etiam satis facta parte absoluere Pœnitentes à censuris quoad externum & iudiciale forum, & absolutos ab eis in foro Pœnitentiali, vtique non censeri absolutos in exteriori iudicio & contentioso. Quinimmò Censuris Ecclesiasticis irretitos & denuntiatos ab Episcopis cogi posse gerere se pro talibus, etiamsi à Regularibus fuerint absoluti. Circa quæ obseruatione dignum occurrit non asserere Pontificem inualidam esse absolutionem, sed non licere, & in externo foro pro nulla haberi, & quoad illud tantùm illicitam reputari; vnde circa absolutionem in foro interno nihil decernitur, sed potiùs videtur supponi licere illam, aut saltem pro eo probabilem esse sententiam, vt reuerà extat, quam & pro externo sunt qui defendant, vt videri potest apud Brunonem Chassaing [Brunonis Chassaing ex puncta sententia & aliorum.] de Priuilegijs Regularium Tract. 5. Cap. 2. Proposit. 3. vbi ita scribit vers. 3. Diximus probabiliter posse absoluere ab illis in foro externo: quoniam datur facultas absoluta ab illis absoluendi, quæ non sic daretur, si ad vnicum forum restringeretur. Vnde non potest iudex de illis ampliùs cognoscere, & pœnitens non tenetur seipsum absolui facere, sed iudex obligatur absolutionem datam, si ei authenticè constet, acceptare. Sic Nauarrus Consil. 26. de sent. excommun. Medina 2. p. instructorij Confessar. Cap. 12. Rodericus q. 67. arti. 6. Sic ille, & id ipsum est quod à Pontifice reprobatur,

Quoties exhibitis aliquibus Regularium [Quid cum priuilegium verbis constat obscuris.] Apostolicis priuilegijs coram Episcopo, ab eo iudicetur ipsa non suffragari casui, de quo agitur; si dictorum priuilegiorum verba obscura sint & ambigua, non esse ad Metropolitanum prouocandum; sed cùm eius sit interpretari, cuius est condere, dictorum priuilegiorum interpretationem Sedis Apostolicæ iudi [Cap. Ne aliqui, de priuileg. in 6.]cio, pro vt aliàs Constitutione Prædecessoris Nostri fel. record. Clementis IV. statutum fuit, esse requirendum. Quid his sanctius, quid iuri & rationi conformius? Sed quid faciemus in Indijs, in qui [& pro Indijs quidnam.]bus Sedem Apostolicam adire adeò operosum, & longa requirens temporis spatia, negotium est, & casus occurrere possunt moram adeò prolixam minimè patientes? Videtur sanè obsequendum Episcopis, quia in iure habent fundatam intentionem, à qua, cum certa sit, nequit dubijs fundamentis exturbari, & iure suo vtens nemini facit iniuriam ex vulgaribus textibus apud Doctores, de quibus Barbosa in Tractatu de Axiomatibus Iuris, Axiomate 135. num. 8. Marius Antonius lib. 1. Resolut. 5. num. 2. sic videmus Episcopos aliquos iure suo vti in examine promouendorum ad Ordines, quia priuilegium, quod eisdem exhibetur, non iudicant apertè suffragari. Et Religiosi de Pontificia interpretatione non curant, quia verentur in fauorem Episcoporum futuram, contenti probabilitate, quam docti scriptores agnoscunt, cui & plures Episcopi benignè & liberaliter acquiescunt. Et quidem non oportebit, cùm casus acciderit, cum Episcopis obstinatè contendere, quia hoc in Decreto præcipuæ illis partes deferuntur, cùm dicitur; & ab eo iudicetur ipsa non suffragari casui, de quo agitur. Et ita etiam statutum in præfato Decreto Innocentij X. Respons. 7. Sic Constitutio dicta addita amplissima eorum omnium, quæ obstare possent, derogatione.

Et est quidem illa ad nos transmissa à [Trasumpto Constitutionis quæ adhibenda fides] P. Secretario Societatis, sine subscriptione tamen Notarij publici, & sigillo Prælati, aut personæ in dignitate Ecclesiastica constitutæ munita, quod ad fidem eidem adhibendam in iudicio & extra illud Sanctissimus prærequirit; vnde non videtur hucusque, si trasumptum aliud non extet iuxta præfata authenticum, adeò distantes obligare. Sed quidem vt præfata desint, ea tamen videntur concurrere, quæ pro facienda plena fide saltim extra iudicium, sufficientia debeant meritò iudicari. Impressio scilicet in typographia Cameræ Apostolicæ, peculiaris auctoritatis, subscriptio Secretarij, viri quidem admodùm Religiosi, & exploratæ iam diu fidei, licet non in ipso trasumpto; cui nullus queat publicus Notarius exæquari. R. P. Generalis mandatum, sine quo ad Prouincias scripta huiusmodi minimè transmittuntur. Hæc cùm adsint, nemo, nisi proiectæ audaciæ circa Constitutionem præfatam valeat dubitare. Et in ijs quidem, quæ fauorabilia sunt, non opus esse trasumpto authentico, sed sufficere moralem certitudinem quomodocumque habitam, probatum à Nobis Tomo 2. Thesauri Tit. 12. num. 104. Possumus ergo ijs frui, quæ in Constitutione huiusmodi fauorem præseferunt, sine scrupulo aliquo, aut periculo, cùm de nullius Sacramenti valore in talibus agi compertissimum habeatur. In alijs autem quæ onerosa videntur, negotium Episcoporum agitur, & vt Religiosos vrgere Constitutionis vigore queant, non sunt trasumpto, quod Nobis est missum, vsuri, sed authentico alio, quod cùm exhibeant, aut de eo sufficientem præstent fidem, parendi erit obligatio manifesta. Neque enim virtute missi Nobis trasumpti sunt acturi, neque tenemur arma ipsis, quibus contra Nos pugnent, ministrare. Si qua autem minimè fauorabilia prætereà sint, in quibus sine Episcoporum potest notitia procedi, parendum sanè Pontifici in vim citati trasumpti iuxta dicta.

Si illud interim obseruemus, ex vi Con [De qualitate obligationis.]stitutionis dictæ nullam specialem addi obligationem respectu eorum, quæ in ipsa continentur anteà non extantem, eorum stante sufficienti notitia, pro qua inducenda, & roboranda etiam obligatione fuisse illam conditam eiusdem tenore patescit, sic enim ibi: Nos attendentes quòd alias [Notandus Constitutionis tenor.] diuersis temporibus prædictæ dubitationes & controuersiæ nonnullis prædecessorum nostrorum summorum Pontificium Constitutionibus, earumque Declarationibus definitæ fuerint; Eiusmodi definitiones in vnum collectas, vt magis, magisque dissensionum tollantur semina, & inposterùm firmior in agro Dominico pax Christi floreat; pro summo, quo fungimur, Apostolatus officio, nouis Apostolicis Litteris muniendas duximus, & roborandas. Itaque de consilio nonnullorum Venerabilium Fratrum Nostrorum. S. R. E. Cardinalium, & dilectorum Filiorum Romæ Curiæ Prælatorum pietate, doctrina, & prudentia præstantium, & matura deliberatione nostra, atque ex certa scientia; hac generali, & perpetuò valitura Constitutione decernimus ac declaramus, Regulares, qui in Ecclesijs &c. Quæ ergo anteà sub reatu mortalis peccati non obligabant, neque modò obligant, iuxta probabiles regulas ad dignoscendum gradus obligationis, à Doctoribus traditas. Vbi & illud, an quod interminatione Censuræ præcipitur, eo ipso sub lethali obliget, si non lata, sed ferenda sit, & de Excommunicatione ratio aliqua sit, quæ pro Censuris alijs non militet, quæ sunt vulgares quæstiones, cùm tamen doctrina apud scriptores occurrens, vt applicari conuenienter possit prudentem, & minimè præcipitem exigat considerationem, ne in scopulum aliquem, vnde irremediabilis dolor, impingatur.

Cùm autem in Constitutione præfata [Quid circa Capitulum S. V.] nulla Capituli S. V. facta mentio inueniatur, immò neque Ordinariorum, nisi cùm de minùs aptis ad audiendas Confessiones agitur, vbi & Ordinariorum nomine Episcopi designati, de quibus dispositio procedebat; non ideò illi ordinaria potestas deneganda, sed in illis, pro quibus ratio peculiaris occurrit, iuxta dicta citato Tit. 12. n. 339. vbi & de Vicario. Priuilegia autem quæ pro Indijs à Pontificibus conceduntur, non est censendum reuocari, illa scilicet, quæ ad viginti annos concessa, eo finito spatio prorogantur. Ille enim concessionis modus visus est maximè opportunus ad Ecclesiasticam gubernationem regionum istarum. Et ita quæ circa hoc sunt à Nobis dicta in eodem Tit. Cap. 11. §. 5. vti irrefragabilia suscipienda, quidquid de examine Prædicatorum sit, in quo grauium scriptorum, de quibus ibidem, sumus sententiam amplexi.

SECTIO LIII.

Circa dispensationem pro gradibus mixtis, iuxta facultatem Indicis Episcopis concedi solitam.

ESt illa Sexta in ordine, & sic se ha [Facultatis tenor.]bet: Sexta dispensandi in tertio & quarto consanguinitatis & Affinitatis simplici & mixto, & in secundo, tertio, & quarto mixtis; non tamen in secundo solo quo ad futura matrimonia: quo verò ad præterita etiam in secundo solo, cum his, qui ab hæresi, vel infidelitate conuertuntur ad fidem Catholicam, & prædictis prolem susceptam declarandi legitimam. Quæ quidem non ad solos Indos aut Neophytos, pro quibus aliàs sufficienter prouisum, sed ad incolas omnes Indicarum extenditur regionum. Pro cuius explicatione variæ supponendæ sunt graduum consanguinitatis & affinitatis mixtiones, de quibus P. Thomas Sancius Lib. 8. de Matrimonio Disputat. 24. num. 4. circa quos in ordine ad dispensationis valorem, quando illa petitur, nec plenè omnia, quæ ad illos spectant, exprimuntur, diuersæ sunt sententiæ Doctorum apud ipsum, circa quas non est operæ præsentis pretium distineri: in ordine verò ad potestatem dispensandi præfata facultate concessam.

Dico Primò. Concessio circa secundum, [Assertio 1. Mixtionem extendi ad gradum propinquiorem.] tertium, & quartum gradum mixtos ita est accipienda, vt dispensari in illis possit, non solùm quando est in mixtione æqualitas, sed etiam quando mixtus est ex alio propinquiori. Itaque qui in tertio, & aut quarto gradu consistens, est etiam cognatus in secundo, dispensari potest. Quod quidem etsi non ita expressè concederetur à Pontifice, ita posset intelligi iuxta probabilem satis sententiam, quam cum Angelo, Siluestro, & Cardinali Toleto tenet P. Sancius loco nuper adducto num. 34. Addens quod maiorem habere videtur difficultatem, dum sic ait: Quod tamen limito, nisi [Limitatio circa gradum primum.] alter eorum distaret à stipite in primo gradu propter verba Motus proprij Pij V. relata num. 32. dicentis numquam Pontificis mentem esse dispensare in hoc casu, nisi exprimatur. Vbi & addi potest, etiamsi declaratio præfata deesset, iuxta tenorem facultatis dictæ id videri compertum: si enim in primo gradu mixtionis dispensari posset, id expressisset Pontifex, sicut de secundo & alijs pronuntiauit, in eo enim maior erat difficultas, & ideò apertiùs exponendum sic: & in primo, secundo &c. mixtis; sicut post tertium & quartum propositos addidit secundum, quando mixtus.

Et ego quidem speculatiuè loquendo [Probabile vt sit oppositum.] possem probabile ostendere oppositum, quia licet Pius V. quid sit tenendum declarasse videatur, post illum tamen Motum proprium editum docti Scriptores apud eumdem num 24. non ita rigidum agnoscunt, vt secus factum debeat prorsus inualidum reputari. Et Ledesma quidem Quæst. 54. arti. 2. vers. Et aduertendum, admonitionem ait esse Pontificis. Præterquàm quòd Pontifex de sua tantùm locutus voluntate, vt non videatur eius dispositio opinioni aliàs probabili æternum exilium indixisse. Item pro Indijs aliquid plus debet indultum credi, quàm pro alijs, vt videtur ex generali Pontificum ad fauendum ipsis propensione toties manifestata constare: & cum fauor sit is, de quo agimus, & religionis caussam aliqua ratione concernat, quia totum Indiarum negotium conuersioni Indorum militat, meritò est pro eo aliqualis extensio concedenda.

Nec dici potest satis amplam extensio [Roboratur extensionis fundamentum.]nem haberi ex eo quod Assertio præfata constituit: nam reuerà in ea extensio nulla fit, sed tenori concessionis inhæretur. Iuxta illam enim dispensari in gradu secundo simplici nequit, benè autem in mixto. Atqui cùm de mixto agitur, nequit dici de eo agi, qui mixtionem habet ex gradibus æqualibus, verbi gratia, ex geminata consanguinitate, aut adiuncta affinitate: sic enim maior pro eo dispensatio, quàm pro simplici esset requisita, vt est compertum; cùm tamen Pontifex quando facultatem pro simplici negat, quam concedit pro mixto, minùs aliquid concedere apertè significat, addita scilicet limitatione. Vt ergo dispensatio pro tertio & quarto mixtis cum dicta facultate possit componi, si cum secundo concurrant, dispensari possunt, sic enim mixtus secundus dispensabilis proponitur, mixtus inquam cum remotioribus, vnde pariter esse dispensabiles ex tenore dicto, sine extensione aliqua perspectissimum habetur. Vt igitur fauorabile aliquid debeat vlteriùs admitti, interpretatio præfata succurrit, rarò habitura locum, sed verosimiliter habitura.

Dico Secundò. Circa Indos Resolutio [Assertio 2, illimitata circa Indos.] præcedens sine limitatione decurrit. Pro quo stat P. Sancius suprà n. 35. adducens Priuilegium Pauli Tertij, de quo & Nos Tomo 2. Thesauri Tit. 12. n. 375. concedentis dispensationem in 3. & 4. gradu, vt non egeant in concurrentibus casibus dispensari, vt ibidem explicatum. Ex quo fit posse coniungi, licet in primo & secundo gradu distent, quia licet dispensatio sit stricti iuris, debet accipere interpretationem à iure communi, quando versatur circa iuris communis materiam. At attento iure communi distantia graduum computatur iuxta remotiorem, & ille imbibit & trahit ad se propinquiorem. Sic doctus Pater, ostendens statim Pium V. suo illo Motu proprio non esse contrarium. Ex quo inferre licet, quòd sicut fauore Indorum, id quod de ipsius voluntate est dictum à concessione gradus primi concedendi aliena, benignam accipit interpretationem; ita etiam pro consimili possit accipere, præsertim vt stare dispensatio queat in gradu cum remotioribus mixto, quarto scilicet, si non placeat tertius, circa quos exiguum constat esse discrimen.

Dico Tertiò, licet ratione præfatæ fa [Assertio 3, circa eosdem, pro omni genere mixtionis aliàs validæ.]cultatis dispensationem pro Consanguinitate & affinitate tantùm præseferentis, nequeat in gradibus aliunde mixtis dispensari, scilicet publicæ honestatis, legalis, spiritualis, circa quæ multa P. Sancius citata Disputatione; aliunde tamen stare illa potest in omni genere mixtionis. Tum ex receptissima sententia, quam cum multis, quos congerit, tenet idem Pater Libro eodem Disp. 2. n. 28. asserentibus in potestate legitimandi concessa à Principe casum mixtum venire sub simplici, præsertim quando non est in præiudicium tertij, ex generali doctrina circa talia, quæ beneficio Principis conceduntur: & in negotium præsens cadunt opportunissimè, vt est consideranti clarissimum. Tum etiam ex vrgenti titulo religionis toties inculcato, & qui potest in præsenti potiori ratione, quàm in caussa, de qua n. 670. à Nobis allegari, iuxta philosophicum axioma, Propter quod vnum quodque tale, & illud magis. Prætereà sine respectu ad mixtionem potest cum Indis dispensari in omnibus impedimentis, iuxta dicta citato Tit. 12. Cap. 14. & de cognatione spirituali specialiter n. 384. & 385. & priuilegia quidem limitationem nullam ratione mixtionis important: ergo ea non obstante locum habere potest dispensatio. Hic enim non agitur de gradibus mixtis, pro quibus limitatio adhiberi solet, sed de genere alio mixtionis, de quo circa Indos nihil in priuilegijs limitatum.

Pro quo & facit sententia P. Henriquez [Ex probabili opinione circa dispensationem singulorum impedimentorum comprobatio.] Lib. 12. Cap. 13. n. 6. in Glossa Lit. N. P. Salas de legibus Disp. 20. Sect. 15. n. 122. in fine, & aliorum quamplurium, quos adducit Diana Parte 1. Tract. 10. Resol. 39. & Parte 8. Tract. 3. Resol. 25. & Parte 10. Tract. 11. Resol. 44. in fine, qui affirmant eum, qui plura habet impedimenta, posse singillatim eorum dispensationem petere, alijs tacitis. Et licet citatus Auctor Resolutione illa 39. opponat praxim, seu stylum Romanæ Curiæ, quo videatur probabilitas sententiæ huius infringi; Resolutione tamen 25. Partis 8. illius non meminit, vbi & absolutè videtur eam amplecti, quidquid tandem dixerit Part. 10. Huius ratio est, quia singula dispensabilia sunt, neque apparet vnde obligari quis possit ad totalem omnium apertionem, sicut pluribus ex [Glossa in Cap. Ex parte v. Reddere, de off. Ordin.]communi cationibus innodatus potest singularum absolutionem impetrare: nec quæuis difficultas in dispensando, inualidam reddit dispensationem, vt in multis alijs accidit, pro quibus extant probabilissimæ opiniones. Ad hunc ergo modum cùm Indi dispensari in omnibus impedimentis queant, & sint quasi in actu primo dispensati, ex eo quòd simul impedimenta concurrant, non est obex, quo possit inualida reddi dispensatio. Cùm etiam in illis ea cesset ratio, qua aduersi mouentur Auctores, difficultatis scilicet: attenta siquidem Indiarum indole, omnis pro dispensatione cessat difficultas, concurrente pariter benignissa erga illos Pontificum voluntate. Itaque circa hoc inoffenso potest decurri pede, scrupulis amandatis.

Dico Quartò. Capitulum Sede vacante [Assertio 4. Circa Capitulum. S. V. cui vsus denegatur.] non potest prædicta vti facultate. Id constat ex dictis Tomo 2. Thes. Tit. 19. n. 86. & 87. Quod tamen hoc loco iuuat etiam protestari, vt eum, qui mihi videtur manifestus abusus, expungam. Et doctorum supra vulgarem æstimationem magistrorum consensu corroborem, pro quo, cùm textus adeò sit apertus, ille solus debet profectò sufficere animo ab affectibus libero, & pro Dei caussa sincerè militanti. Si enim argutari libeat, & dispensationem petitis hinc inde ratiunculis, & textibus brocardicis velle licitam & validam inclamare, & sic tandem extorquere, vix erit aliquid in amplissimo moralis Theologiæ armamentario, quod non possit ab huiusmodi iuris corruptoribus infirmari. Et vidi quidem Prælatos, qui cùm possent ante mortem id, quod in præfata clausula continetur, circa designationem suppleturi præstare, id tamen omiserint, cùm tamen reuerà grauis pro eo vrgere obligatio videatur, iuxta ibidem dicta circa Capitulum. Et nescio an obliuione, & perfrequenti illius temporis acciderit turbatione: an verò motiuo aliquo, quod viris pijs & doctis visum fuerit sufficiens, quod me non assequi ingenuè non vereor profiteri.

Videtur autem circa Delegatos, de qui [Difficultas circa suppleturos post mortem Episcopi. Et quadam minùs apta explicatio.]bus ibi, nonnulla solutione indigens difficultas, dum sic dicitur: Quibus Delegatis auctoritate Apostolica facultas conceditur, Sede vacante, in casu neceßitatis consecrandi Calices, Patenas, & Altaria portatilia, Sacris Oleis, ab Episcopo tamen benedictis. In Clausula enim & sunt Delegati ab Episcopo, & à Sede Apostolica, dum sic ibidem habetur: Vt Sede vacante sit, qui poßit supplere, donec Sedes Apostolica certior facta (quod quamprimùm fieri debebit) per Delegatos, vel per vnum ex eis, alio modo prouideat: quibus &c. Vt enim intelligi de Episcopi Delegatis debeat huiusmodi dispositio circa consecrationem prædictorum, facit modus ille loquendi. Per Delegatos, vel per vnum ex eis, siquidem ad Delegatos à Sede Apostolica non videtur posse conuenienter referri, sic enim non diceretur, Vel per vnum ex eis, Sed per Delegatos, aut vnum saltim: illud siquidem. Ex eis supponit esse iam designatos alios; & cùm tales à Sede Apostolica nondum sint, de ijs accipiendum, quos Episcopi designarint. Neque obstat illud: Quibus Delegatis auctoritate Apostolica conceditur facultas &c. Nam verba illa Auctoritate Apostolica, ad sequentia congruè referuntur, vt sit sensus Delegatis facultatem concedi auctoritate Apostolica, licet ab ea non sint, sed ab Episcopo designati.

Nihilominus oppositum videtur prorsus [Verosimilior alia.] Clausulæ tenori conforme, dum in ea sic dicitur: Prædictas facultates communicandi, non tamen illas, quæ requirunt Ordinem Episcopalem, vel non sine sacrorum Oleorum vsu exercentur, sacerdotibus idoneis, qui in eius Diœcesi laborabunt, & præsertim tempore sui obitus, vt Sede vacante sit qui poßit supplere &c. Iuxta quæ manifestum apparet etiam post obitum non haberi facultatem pro consecratione dictorum, cùm de illa vno contextu, in quo negatio extat, disponatur, & facultas sua cum limitatione tendat de vno in alium statum. Et quidem si in Clausula dicta non fuisset additum, quod ad Consecrationem spectat, nullus esset qui verosimiliter affirmare posset ad id facultatem ab Episcopo traditam extendi valere. Atqui ex additione tali nihil huiusmodi habetur: Ergo nullo pacto licet extensio. Maior est clara, & Minor ostenditur: Nam [Supplentem non esse Delegatum.] in primis is, qui pro Episcopo suppleturus eligitur, non vocatur Delegatus, nec reuerà Episcopi Delegatus est, quia ordinariam suam potestatem in ipsum non transfert, cùm in facultatibus dictis priuilegiarius sit, neque illæ sint officio annexæ: vnde in concessione ista ea adhibentur verba, quæ hoc satis insinuant, dum dicitur concedi facultatem Prædictas facultates communicandi sacerdotibus idoneis: qui eius non operantur nomine, sed virtute Sedis Apostolicæ, ad quam dispensationes spectant, sicut Episcopi ipsi. Deinde nullum est verbum, ex quo solidum possit pro assertione contraria fundamentum: si enim aliquod, illud equidem: Per Delegatos, vel per vnum ex eis. Sed est sanè leuis momenti, cùm explicationem habeat facilem, vt scilicet sit qui suppleat Episcopo mortuo, donec per Delegatos à Sede Apostolica, aut vnum ex designatis ab Episcopo, aut etiam ex Capitularibus, aliter prouideatur. Quam de solis designatis sermonem esse expeditior explicatio, ex Sacerdotibus inquam idoneis. Quod autem de verbis illis dicebatur Auctoritate Apostolica, admitti potest ad sequentia spectare, sed nihil inde contra legitimam expositionem ex superioribus sufficienter roboratam. Non est tamen ex prædictis inferendum, eis, per quos prouisum fuerit, non posse quæ ad Consecrationem pertinent, exercere, iam enim illi sunt Delegati, & auctoritate Apostolica potiuntur.

Vbi & illud etiam, Donec Sedes Apostolica [Quem in eo habeat terminum vsus facultatis. Vbi peculiaris difficultas.] certior facta alio modo prouideat, nonnihil exhibet quæstionis, an scilicet si antequàm Sedes Apostolica prouideat certior facta, quod quidem in Regionibus Indicis tractum habet satis prolixum, finiatur tempus concessionis Episcopo designatum, possit qui est pro supplemento relictus facultatum vsum vsque ad prouisionem dictam prorogare: id enim particula donec videtur innuere, restringit enim dispositionem, sed cum perseuerantia vsque ad tempus, cui adiecta est, vt cum Bartholo & Gratiano tradit Dom. Barbosa Tractatu de Dictionibus dict. 93. n. 5. qui & n. 7. cum alijs ait accipi infinitè, vnde non videtur hoc prorsus inuerosimile, cùm aliàs beneficium Principis sit, & ita amplè, quantùm verba admittunt, vt admittere hîc apparet, interpretandum. Pro quo & ratio non contemnenda succurrit, si enim in viuis esset Episcopus, curaret equidem vt ante impletionem temporis noua obtineretur concessio facultatum, & ita Diœcesis vtilitatibus ex earum vsu prouenientibus non careret. Cùm ergo præuentus morte id non præstiterit, satis est Apostolicæ Sedis pietati conforme, vt earum vsus in Sacerdotibus idoneis ab eo designatis perseueret. Aliunde autem verosimilius videtur oppositum ex notissima regula quòd subrogatus sapit naturam [Iuris Regula circa ius subrogati.] subrogantis, sicut & alia, iuxta quam is, qui in ius succedit alterius, eo iure, quo ille vti debet, & alia item tenoris sequentis: Nemo potest plus iuris transfere in alium, quàm sibi competere dignoscatur. Circa primam videndus Dom. Barbosa Tractatu de Axiomatibus iuris axiom. 213. & circa alias 46. videlicet, & 79. iuris in 6. earum Glossæ. Sed quidem [Qualiter cupienda.] non videntur illæ conuincere, quia licet ita sit vt in eis disponitur, generaliter loquendo, non tamen quando adest specialis dispositio amplians aut restringens: generi enim per speciem derogatur, vt est iuris receptissimum Axioma, de quo citatus Scriptor Axiom. 107. & dispositio generalis non comprehendit casum specialiter definitum. l. Cùm in testamento §. fin. ff. de hered. instit. & alibi. Cùm ergo in facultate prædicta ita disponatur, vt vidimus, Donec Sedes Apostolica &c. Tali potiùs standum dispositioni, quàm generalibus illis documentis. Et quidem viuens Episcopus non posset vltrà definitum vitæ tempus prædictarum facultatum vsum extendere; & tamen ille Sacerdotibus idoneis communicari potest, in quibus vltrà vitæ tempus perstat: plus ergo iuris transfertur in ipsos. In quo quidem repugnantia nulla est, quia id non fit auctoritate simplici transferentis, sed supremi Principis beneficio, qui & vltrà mortem illud potest protendere propriam, vnde gratia non expirat morte concedentis.

INDEX EORVM, QVÆ IN HOC AVCTARII INDICI TOMO SECVNDO CONTINENTVR. Prior Numerus Partem indicat, secundus Numerum marginalem.

- A.

- Absolutio.

- CIrca absolutionis formam specialis difficultas pro suspensione effectus. p. 6. 262. & 263.
- Indi & Æthiopes quomodo absoluendi à censuris. 496
- Quomodo stare poßit licita absolutionis negatio contra Pœnitentis opinionem. p. 7. 201
- De absolutione ab excommunicatione reseruata Papæ in Indijs, p. 8. 266
- Forma absolutionis quem habeat sensum quando iam est peccatum confitenti remissum. p. 6. 274
- De absolutione à reseruatis Sedi Apostolicæ per priuilegium Gregorij XIII. 444
- De absolutione in articulo mortis. p. 8. 631. 635. 637. & seqq. Vbi quid poßit simplex Sacerdos præsente proprio.
- De absolutione à reseruatis, Episcopo conueniente 632
- De absolutione à reseruatis ab Episcopo, quid ex Constitutione Clementis X. 660. & 661. Vbi quid pro Indijs.
- Quomodo stare nequeat etiam satisfacta parte. 663

- Academia.

- Louaniensis reiecta censura, & quare. p. 5. 4
- Viennensis circa Thesim quamdam approbatio. p. 8. 508. & seqq.
- Salmantinæ & Complutensis. 619

- Actio.

- Vide verb. Peccatum.
- Quomodo esse perfectior quàm alia habente obiectum perfectius. p. 5. 46

- Actus.

- Circa duos actus incompoßibiles in Christo peregrino apud Emmaunca, & alijs. 202
- Interni præcipi humana lege nequeunt. 274. Vbi de Sacramento Pœnitentiæ notanda doctrina. p. 7. 306
- Primo actu non finiri gratiam. p. 8. 294

- Adoratio.

- An adorari poßit homo vt Dei imago. p. 8. 492

- Aduocatus.

- An esse talis poßit contra propriam sententiam. p. 5. 264

- Æthiopes.

- Pares in priuilegijs Indis, & circa Inquisitionem. p. 6. 497

- Angelus.

- An pro illis Aureolæ. p. 7. 289. Vbi de D. Michaele.

- P. Antonius Terillus.

- Opus illius egregium de conscientia probabili. p. 2. Sect. 2

- Approbatio.

- Approbationis tempore finito an celebrari in Oratorio poßit. p. 6. & seqq.
- De negata iniustè approbatione. 58
- De concessa Confessarijs cum limitatione. Sect. 23. & 24
- Necessaria Episcopi in Confessario Religiosorum quando de Bulla Cruciata, aut Iubileo agitur. 383. Vbi oppositum an probabile.
- Circa Thesim absolutè statuentem sufficere vnicam approbationem. p. 8. 508. & seqq. Vbi an sit probabilis.
- Circa eamdem quid ex Constitutione Clementis X. 655. Ibi Index.

- Aureola.

- Circa illas Excursio scitu digna continens multa. p. 7. 244. Ibi Index. Vbi de Martyribus, Doctoribus, Virginibus, pro quorum laudibus plura.

- B.

- Baptismus.

- AN sine speciali priuilegio poßint Religiosi in Indijs baptizare. p. 6. 151. & seqq.
- Qualiter Indis & Æthiopibus conferendus. 154. & seqq.
- Posse stare sine fide explicita Christi, & Trinitatis 157
- Paruulos Indorum filios sine Baptismo saluari nequit asseri. 166
- De Baptismo Apostolorum. 249
- Quomodo ad salutem necessarius. p. 8. 433
- Baptismum in neceßitate per solam parentum fidem non posse suppleri. 500. & seqq.
- Per illum faciliùs prouideri infantibus, quàm per remedium in lege naturæ. 504. & seqq.

- Beatificatio.

- De illius certitudine contra Mag. à S. Thoma, & Ioannem Poncium. p. 6. 1. & seqq.
- Martyres Marrociani an beatificati. 5
- Pontificem in ea errare non posse. 10. & seqq.
- Episcopis vt olim licita. 17
- Certior Canonizatio. 18
- Per illam declaratur statim à morte eum, de quo agitur, beari. 31. 35. & seqq.
- Radij & splendores pro Beatis. 85
- Officium vt liceat concessa Missa. 88. Vbi de aliquibus, & quid de Missa sine Officio.
- Esse Canonizationis speciem. 77
- Pro Beatificatis non conceduntur Ecclesiæ Titulares. 98.
- Neque Octauæ. 128
- Quid pro Fundatoribus, & alijs consuetis solemniter celebrari, aut ratione priuilegiorum. 129. & seqq.
- Beatificati aliqui in Martyrologio descripti. p. 8. 106
- Missæ votiuæ vt liceant. 102. & seqq.

- Benedictio.

- Vide verb. Prædicatio, & Prædicator.

- Beneficium.

- Non esse obligationem pro dimittendo illo ob irregularitatem. p. 7. 48
- Posse ab Episcopo pensiones Beneficio imponi. 62
- Ad illa Exteri non admíttendi, & qui non sint tales habendi vt tales. p. 8. 395

- Blasphemia.

- Circa quamdam vocantis amasiam deam. p. 8. 488
- De alia vocantis Deum cum adiunctis alijs. 489
- De alia circa tundentem pectus visa femina Curiali. 490. & seqq.
- De alia iactantis validiorem manum contra diuinam. 497. & 498
- Blasphemantes Virginem Deum specialiter punire. 499

- Bulla Cœnæ.

- Priuilegia pro absolutione à casibus in illa contentis. p. 6. 440
- Quomodò non vbique admissa. p. 8. 312
- Eius casus non veniunt conceßione omnium reseruatorum Sedi Apostolicæ. 660

- Bulla Cruciatæ.

- Religiosos ea vti non posse quo ad reseruata in Religione, & oppositum non esse probabile. p. 6. 376. contra modernum Scriptorem. & p. 8. 46. & seqq.
- Non posse illa volentes vti non approbato confiteri etiam Religiosos. 383. & 384
- Indis ad quid opus illa. 440. & seqq. vbi de dispensatione in gradibus prohibitis.
- De peccantibus ex confidentia illius. p. 7. 86
- Transacto publicationis tempore vsus eius non licet, nec valet. p. 8. 49. & seqq.
- Quid eodem currente spatio, si quis diuersa reseruata commisit. 51
- Circa Religiosos iterùm. 52. & seqq. contra recentiorem scriptorem, in cuius opere propositiones aliquæ proscriptæ recensentur.
- An ratione supplicationis id stare poßit. 46. de cuius vi. 322. & seqq. & in speciali. 333
- Indulgentiæ illius vt iuuent pro excusandis Indorum Pœnitentialibus satisfactionibus. 423
- Non est obligatio eam sumendi pro absolutione in articulo mortis absente proprio Sacerdote. 647

- Bullæ, Breuia, & Constitutiones Pontificum.

- Canonizationis, ex quibus habetur Sanctos statim à morte gloriam consecutos. p. 6. 46. & seqq. Vbi plures.
- Adriani ampla conceßio. 456. & plura. 466. & seqq.
- Pauli Tertij pro Societate IESV quo ad Ordines. p. 8. 160
- Gregorij XIII. pro eôdem. 161
- Eiusdem pro illegitimis. p. 6. 441
- Vrbani VIII. circa negotiantes Ecclesiasticos in India Orientali. p. 8. 252
- Clementis IX. circa idem in vtraque India. Ibidem & seqq.
- Pauli V. tollentis excommunicationem contra negotiantes. 267
- Beatificationis B. Claræ de Monte Falco. p. 6. 10
- Vrbani VIII. pro S. Francisco Borgia, & Martyribus Iaponiensibus. 88
- Clementis VIII. circa iura Parochorum. 483
- Vrbani VIII. pro eôdem. Ibidem.
- Priuilegiorum aliqua. p. 6. 440
- Clementis VII. 414. 416. & 418
- Clementis X. circa priuilegia Religiosorum, ex quibus cum Episcopis controuersiæ. p. 8. 641. & seqq.

- C.

- Cambium.

- INdicum an liceat. p. 8. 380. & seqq. &. 401

- Canonicus.

- Circa aßistentiam quo vti priuilegio queat ratione
- Mætatis, sicut & alij Præbendarij. Parte 8. Sect. 37

- Canonizatio.

- Gloriam à Sanctis statim à morte obtentam per illam definitur. p. 6. 23. & seqq.
- Quæ pro illa sint necessaria. 25
- Obiectio ex S. Paschasio Diacono. 39
- Alia ex S. Seuerino Colon. Epis. 40. & seqq.
- De Sancto Annone. 42
- Contra Sinnichium præcipuè agitur. 43. & seqq.
- Quid de Canonizationibus Ioannis XXI. 21

- Capellanus.

- De Capellania pro Fiscali S. Inquisitionis. p. 7. 222. & seqq. Vbi an ea potiatur factus Inquisitor.

- Capitulum S. V.

- Vide Dispensatio.
- An Dimissorias dare queat intra annum habenti dispensationem Apostolicam circa ætatem. p. 8. 140. Vbi notanda quædam circa potestatem ad dispensandum.
- Quid circa Religiosos. 145. & seqq.
- Nomine Ordinarij. 142
- Sine Examinatoribus Synodalibus an procedere poßit. 590. & seqq.

- Carolus Magnus.

- An Canonizatus. p. 6. 3

- Casus reseruati.

- Vide Bulla Cœnæ, & Bulla Cruciatæ.
- Vnius noctis spatium an sufficiat pro absolutione ab illis. p. 7. 101
- Circa casus reseruatos in Religionibus quædam in verosimiles profligatæ sententiæ. p. 8. 189. Vbi de peccatis carnalibus.

- Censura.

- Censuris erga Indos ac Æthiopes an vtendum. p. 6. 491. & seqq. & quid circa latas à Iure.
- Contra Religiosos Parochos an illis vti poßint Episcopi. 505. & seqq.
- De Censuris contra Prædicatores contradicente Episcopo. p. 8. 648. & 649

- Charitas.

- Ex toto corde &c. erga Deum explicata à S. Francisco Salesio. p. 5. 333.
- Cum minori damno circa famam proximi petit illa fieri correctionem. Vbi quid de Episcopo. p. 8. 278.
- Charitas quomodò incipiat à seipso. p. 5. 170
- Quomodo peccari grauiter poßit ab administrantibus ex charitate. p. 7. 71
- Qualiter ingeniosa ad subueniendum proximo sine famæ ipsis detrimento. p. 8. 288. ad locum. 2. Cor. 8. v. 8

- Christus D.

- Quomodo finxerit se longiùs ire in Emmaunte. p. 5. 104. & seqq.
- Iugum eius quomodo suaue vsu licito probabilium opinionum. 127
- An sint illi Aureolæ concedendæ. p. 7. 267. & 268
- Quæ sint opera ab ipso dicta impoßibilia. p. 5. 126
- Circa remansionem in Ierosolyma cùm duodennis, doctrina vtilis. 325
- Rosa pulcherrima, cuius recensentur folia. p. 6. 127
- Pro omnibus mortuum certa fidei assertio. p. 8. 442. & seqq. Vbi specialiter de Indis.

- Commendatarij Indorum.

- Si negligentes erga ipsos, non posse integrè tributum accipere. p. 7. 87. & seqq.
- Posse illis Commendas conferri. p. 8. 606. & seqq. contra rigidum negatorem.

- Communio.

- Quale pro illa ieiunium naturale necessarium. p. 6. 196. & seqq.
- Sanguis an administrandus non valenti Hostiam traijcere. 201. & seqq. vbi præsertim de Indis.
- Qualis obligatio communicandi in articulo mortis. 207
- Sacerdos non ieiunus an sacrificare poßit vt Viaticum conferat. 210
- Circa Indorum Communionem. 213. & seqq. Vbi an licitè potuerit aliquando prohiberi, & de antiquiori Ecclesiæ more.
- Ex Concilio Eliberitano exempla negatæ in articulo mortis. 220
- Ecclesiæ impositum præceptum pro administratione. 323
- Quid in dubio circa capacitatem. 226
- De priuilegio Hispaniæ. 387. & seqq.
- Quæ rationabilis caussa pro dilatione. 392
- Multis an danda. 393. & 394
- Licita est in nocte Natiuitatis. p. 8. 231. & seqq.

- Concilium.

- De auctoritate Limensis. 2. Parte 7. 97. & seqq. & 311. De alijs sæpius.

- Confessarius.

- An liceat illi vti æquiuocatione. p. 5. 234
- Ætas in Diœcesana Synodo pro Confessarijs designata, an in Religiosis necessaria. p. 8. 234. & seqq.
- Reiectus ab examine nequit validè absoluere. 236
- Quid si post examen approbetur sub conditione. 277
- De certitudine absolutionis cum probabili opinione. 239
- Quomodo se habere debeant cum Indis Chilensibus nolentibus plures dimittere vxores. p. 6. 358
- Notandum discrimen inter Confessarium Religiosorum & Regularium à Tridentino propositum. 382
- De Confessarijs solicitantibus. p. 7. 5. & seqq.
- Quomodò se debeat opinioni Pœnitentis conformare. 196. & seqq.
- Vitæ inhonestas est caussa Confeßionem concernens, propter quam subtrahi approbatio potest. p. 8. 659.
- Vide Approbatio, & Examen.

- Confessio.

- Cum ignorantia necessarij doloris an valida. p. 6. 169. & seqq.
- Per interpretem an sit eius obligatio, & multa circa illum. 178. & seqq.
- Contra Religiosos violantes sigillum possunt Prælati procedere. p. 7. 36.
- Quid si negligant. 37
- De obligatione quam primùm confitendi in Sacerdote, qui ea non præmissa celebrauit. 102
- An Paræciani poßint aliquando non Parochis confiteri. 139. Vbi de ignorante.
- Circa circumstantiam Virginitatis. 237. & seqq.
- De amißione Aureolæ. 244
- Quod remedium illi, qui confessus est iurisdictione carenti. p. 8. 271
- Admonitio pro confitente, qui contrariam opinionem tenet ei, quam sequitur Confessarius. p. 7. 211
- Confeßionis præceptum pro Indis longius spatium admittit. p. 8. 412. & seqq. Vbi circa Cap. Omnis vtriusque sexus.
- Quibus ex caußis dimidiari queat. 451. & seqq.
- Pro obligatione sigilli censura. 480

- Confirmatio Sacramentum.

- De illo. p. 6. 183. & seqq. Vbi quòd Indicum balsamum sit verè tale.
- Casus specialis de confirmato oleo infirmorum. 185. & seqq.
- An Religiosi in Indijs virtute priuilegiorum illud administrare poßint. 188. & seqq.

- Conscientia.

- Casus ad illam spectantes ad Theologos spectare contra Iuristam sine fundamento locutum. p. 7. 155. & seqq.
- Ex dubia non benè argui contra probabilem. p. 5. 153
- Vide Opinio.

- Consecratio.

- Circa consecrationem Episcopi Paraquarij discursus P. Terilli. p. 5. 116
- Quid circa veritatem. 157. & seqq.

- Consilium.

- De consilio Religiosi Societatis dispensat Episcopus in gradibus pro matrimonio prohibitis, & alijs. p. 6. 353
- Quod de consilio est, an aliquando ei, quod est de præcepto, præferendum. 367
- Consilium Episcopi qualiter ad Indorum Communionem requisitum.

- Consilium Regium.

- Quomodò stare queat mulctam ab illo sæpiùs Ecclesiasticis imponi. p. 8. 276
- Praxis supremi Castellæ circa Ecclesiasticos delinquentes in officio. 277
- Rescriptum Consilij Indiarum circa aßistentiam Præbendarij. 405
- Ex defectu notitiæ grandæuitatis proceßisse. 407

- Consuetudo.

- Quando obligare grauiter censeatur. p. 7. 300
- Vicinorum quando attendatur. 301
- De consuetudine circa celebrationem Sanctorum cum Octauis. p. 6. 120. & seqq.

- Consulatus.

- De illo in Indijs multa. p. 8. 89. & seqq. Ibi Index marginalis.

- Contractus.

- Qui non probandi. p. 8. 90
- De illorum temperamento. 91
- Mohatræ vt liceant, & chirographorum emptio. 92
- De nonnullis alijs. 93
- De contractu Cambij, suprà, & 298
- Mutationis pecuniæ pro pecunia. 299
- De quodæm contractu cum Rege tribuente Mercatoribus debita pro parte pretij. 368. & seqq.
- Circa contractum argenti Viui notandæ resolutiones. 362. & seqq.
- Quid circa iuramentum Prætorum. 369
- De contractu Nigrorum. 530. & seqq.
- In contractu non eligi personalem industriam. 615

- Contumelia.

- Vt contingat peccari in illa. p. 7. 276. & seqq.

- Conuicium.

- Caussam proferentis reddit deteriorem. p. 5. 226. & seqq. Vbi specialia quædam.

- Culpa.

- Leui nequit pœna grauis imponi, & leges aliter disponentes in præsumptione fundari. p. 7. 70
- Sine mortali non stat irregularitas ex delicto. 117
- Nemo sine culpa puniendus. 170. & seqq. Vbi de lege pœnali, & Interdicto.
- Ob venialem an amittatur Aureola Virginitatis.

- D.

- Damnum.

- AB obligatione audiendi Missam quale damnum excuset. p. 6. 366
- Damna creditoribus illata vt debeat Quæstor compensare. 359. & seqq.
- Damni & lucri notandum dißidium. p. 8. 360
- Damna diminutæ solutionis vt poßit creditor compensare. 363
- Diligentiam exactißimam adhibendam pro compensatione damnorum circa personas & quantitatem. 366
- Notanda circa illud doctrina. 267

- Debitor, Debitum.

- An Quæstor, qui iniustè soluit, habeat regressum ad eum, cui soluit. p. 8. 361
- Qui bona fide solutionem accepit à creditore non potente soluere alijs, ad restitutionem non tenetur. 362
- Chirographa debitorum an emere Quæstor poßit. 363
- Quæstor, qui impetrauit aßignationem creditoris, an tanti æstimare laborem queat, ac si emeret. 364. cum doctrina speciali.
- In accipiente ob neceßitatem quando debitum penitus extinguatur. p. 6. 432
- Debitum deterioris conditionis quando integrè peti poßit. 371
- Debita Minerarijs an emi à Magistratibus queant. 373

- Decimæ.

- Pauperes ad illas non teneri. p. 6. 428. & seqq. vbi an cessante neceßitate superueniat obligatio.
- Earum conductio quomodo Clericis prohibita. p. 7. 160. & seqq.

- Declaratio.

- Declarationes Cardinalium circa Religiosos delinquentes extra claustra, & iurisdictionem Episcoporum erga illos. p. 8. 280. & seqq.
- Circa clandestina matrimonia. 418
- De alijs in decursu sæpiùs.

- Decoctor.

- De illis. p. 8. 95. & seqq. Vbi specialia quædam.

- Decretum.

- Innocentij X. in caussa Episcopi Angelopolitani. p. 6. 507
- Gregorij XV. 508
- Pauli V. circa solicitantes. p. 7. 13
- Et circa eosdem Greg. XV. 12. & 14
- Clementis VIII. circa Regulares ordinandos. p. 8. 152
- Eiusdem alia circa informationes pro Nouitijs. 175
- Aliud circa reseruationem. 195
- Alexandri VII. circa approbationem cum limitatione. 243
- Vrbani VIII. circa cultum non Canonizatorum aut Beatificatorum. p. 6. 84

- Detractio.

- Notanda circa illam. p. 7. 230. & seqq.
- Detractoribus non credendum. p. 1. 65

- DEVS.

- Quomodo complacere poßit in obiecto prohibito, sed probabili. p. 5. 296. & seqq.
- Quæ de illo notitia sufficiat ad salutem. p. 6. 157
- Contra Deum an liceat litigare. p. 5. 166
- Est supremus Superior, & quid inde. 176
- Vt finis naturalis non est sufficiens motiuum in accedente ad Pœnitentiæ Sacramentum. p. 6. 171
- Quomodo poßit contra ius ex sponsalibus acquisitum operari.
- De illo aliàs, & sæpiùs.

- Diana.

- Defensus doctus, eruditus, & pius Pater. p. 5. 56

- Dictio.

- De dictione Insuper. p. 8. 253
- E vestigio quid indicet. 552

- Diœta.

- Quid sit. p. 6. 354

- Dispensatio.

- Episcopi vt poßint dispensare in petitione debiti coniugalis. p. 6. 340
- Circa dispensationem cum mixtim progenitis. 342. & seqq.
- De priuilegio Societatis I. circa illos. 346
- Futuras caussas rationabiles. 467. & 468. Vbi de speciali quadam circa homicidium, & alia. 469. & seqq. & 478
- Circa bigamiam. 471. & 477
- Circa irregularitatem ex infamia propter Simoniam. Ibidem.
- Circa habilitatem pro Beneficio. 472. & 473. Vbi notanda doctrina.
- Circa mandantem in homicidio. p. 7. 118
- Dispensatio & licentia vt differant. 165. & 166.
- An possit non petenti ad cautelam concedi. p. 6. 66. & 67
- An virtute facultatum, quæ Indicis Episcopis concedi solent, dispensari cum illegitimo poßit, qui bona fide ordinatus est, & Beneficium accepit, aut virtute alterius conceßionis. 218
- In dispensatione pro homicidio, cur de scandalo exceptio. 223
- Cum Religiosis circa ætatem an dispensare Episcopi queant. 224
- Circa matrimonium Indi cum Hispana cum primo gradu illicitæ affinitatis. 620. & seqq. Circa gradus mixtos. 668. & seqq.

- Distantia.

- Quæ excuset Parochos pro recursu ad Episcopos. p. 7. 99. & seqq.
- Pro excusatione audiendi Missam in Festis. p. 6. 360
- Ratione illius posse Capitulum S. V. in Indijs, etiamsi adsit Commissarius S. Cruciatæ. p. 8. 621. & seqq.
- Et ordinariam pro eo, sicut in Episcopo, esse potestatem. Ibidem.

- Distributiones.

- Quando senes eas lucrari queant. p. 8. 404. & seqq.
- De regula circa hoc tradita à P. Azorio. 411.

- Doctrinæ Indorum.

- Vide Parochus. & p. 7. Sect. 5. & seqq.
- Sine concursu conferri nequeunt, & de neceßitate Examinatorum, etiam Sede vacante. 590. & seqq.

- Domicilium.

- Vt quis habeatur naturalis Regni quale domicilium requiratur. p. 8. 290

- Donatio.

- Omnium bonorum præsentium ac futurorum an valida. p. 7. 129

- Dubium.

- Vide Opinio.
- Operari cum dubio secundùm se spectatum esse peccatum. p. 5. 251
- Varij textus de amplectenda parte tutiore in dubio qualiter exponendi. p. 5. 148. & seqq.
- Quid de dubio circa præceptum Superioris. 157
- Non esse obligationem interpretandi dubia in partem meliorem actu positiuo. 170

- E.

- Ecclesia.

- DIfficilia præcipienti parendum. p. 5. 127
- Tota Ecclesia nequit falli. p. 6. 15
- Ecclesiæ nomine an veniant quæ in seminarijs Societatis I. 90. vbi de cultu Beatificatorum.
- Ecclesiæ pro Canonizatis tantùm. 48. & 49. Vbi quid si Patronus Religionis sit tantùm Beatificatus.

- Electio.

- De digniorum electione. p. 7. 73. vbi de Parochis Indorum.
- Notanda doctrina circa concursum. 74

- Eleemosyna.

- Quando ad illam Parochi Indorum, etiam Religiosi teneantur. p. 7. 119. & seqq.
- De spirituali. 125. & seqq.
- An fiat satis per illas omißioni diuini officij. 312. & seqq.
- Obligari & compelli ad illam posse fideles. p. 8. 168. Vbi specialiter pro Monialibus, de quo & 566. & 567.

- Episcopus.

- Notanda doctrina circa ingressum in administrationem. p. 5. 60
- De consecratione Paraquariensis. 316. & seqq.
- An Indici poßint in matrimonij impedimentis dispensare. p. 6. 325. & seqq.
- Facultas ea vt poßit Vicarijs, & alijs committi. 338
- Quomodo obligare Parochos ad residentiam debeant. p. 7. 90. & 91
- Nequeunt consuetudinem legitimam abrogare. 300
- Quomodo illis liceat Maioratus institutio, & alia pro casu occurrente. 315
- De potestate Indicorum ad dispensandum in gradibus prohibitis in foro externo. 60. & seqq. Vbi notatu digna.
- Defectus Episcoporum in neceßitate an poßit sine Pontificia prouisione suppleri, vbi de Indicis specialiter. p. 8. 75. & seqq.
- Casus peculiaris, in quo præsentatus à Rege posset Ecclesiæ gubernationem assumere. 81. & 82
- Quid poßint Episcopi circa Regulares extra claustra delinquentes, pro casus contingentia. 278. & seqq. Vbi de processu, carceratione, &c. ibi Index.
- Circa petitionem debiti. p. 6. 340
- An poßint statuere contra ius commune. p. 8. 413. & seqq.
- Non posse comminari sub pœna peccati Parochis circa Christianam docendam doctrinam. 472
- Ad eleemosynas pro Monialibus specialiùs obligari. 567
- Quomodo prohibere poßint ne alibi approbati Confessiones audiant. 511. & 512
- Posse à reseruatis Sedi Apostolicæ absoluere, & quomodò. 631
- Et in impedimentis ob difficilem recursum ex potestate ordinaria. Ibidem.

- Eucharistia.

- Vide Communio.
- In eius Sacrificio Christus principalis offerens. p. 6. 13. Ex eo probata Beatificationis certitudo. Ibidem.
- Nomine Ecclesiæ offertur. 14. Ex quo illatio eadem.
- Quomodo necessaria iuxta verba Christi. 208. 209. 400. & 401.
- Pro illius receptione an plus cognitionis quàm pro Confeßione requiratur. 394
- Non conferenda, si indecentia timeatur, etiam in mortis articulo, licet absolutio conferri sub conditione possit. 404. & 405

- Examen.

- Quàm exactum pro Beatificatione. p. 6. 19. & 20 Vbi de D. Thoma à Villa-noua.
- Pro Sancta Rosa. 79
- Pro ordinibus in Religiosis quale. p. 8. 157. & seqq.
- Pro concursu ad Paræcias Indicas. 509. & seqq. Vbi de Examinatoribus plura generaliter vtilia. Ibi Index.
- De examine Prædicatorum. 651
- De examine Confessariorum Regularium. 658

- Excommunicatio.

- Excommunicatio pro sumentibus Cocam qualiter vrgeat. p. 6. 424
- Excommunicatus recipiens Beneficium à quo, & quomodò poßit dispensari. 446
- Quomodo in Indijs poßit esse reseruata Pontifici. p. 8. 265
- De Excommunicatione 7. Bullæ Cœnæ contra deferentes arma &c. ad Ecclesiæ hostes. 428. & 429. cum notanda doctrina.

- Exemplum.

- Quàm necessarium in Parochis Indis Christianæ probitatis. p. 8. 467. & seqq. Vbi & quòd in alijs.
- In Confessarijs. 659

- Extranei.

- Qui dicantur, sicut & qui naturales, & quid circa illos liceat, aut sit prohibitum. Parte 8. 390. & seqq.
- Quid de Aragoniensibus. 520

- Extrema Vnctio.

- De illius institutione multa scitu digna. p. 6. 243. Ibi index.
- Circa formam multa. 255. & seqq.
- Amen cur speciale in illa. 256. & 257
- Circa capacitatem Indorum pro illius receptione. 269. & seqq. Vbi & quid circa alios.
- De pueris, cæcis, surdis, mutis. 275. & seqq.
- Excellentißimus illius effectus remißio mortalium. 278. & seqq.
- Bona fides an sufficiat sine attritione ad prædictum effectum. 293. & seqq.
- Casus peculiaris. 295
- Indi post Baptismum an vngendi, si periculosè ægrotent. 273

- F.

- Fabrica.

- ECclesiæ fabricæ quæ applicanda. p. 7. 131
- Circa fabricas Religiosorum depulsa calumnia. p. 6. 488

- Facultas.

- Facultatibus, quas habent Episcopi ad dispensandum in matrimonij impedimentis in casibus neceßitatis an vti Vicarij poßint, & alij ex eorum conceßione. p. 6. 338
- De facultatibus conceßis Episcopis. 449. & seqq. Vbi an illis frui queant Religiosi.

- Fama.

- Sine minori eius damno facienda correctio. p. 8. 278

- Familiaris.

- Quid circa Confeßionem in Religiosorum familiaribus. p. 8. 665

- Festum.

- Ad Festum S. Rosæ an Indi teneantur. p. 6. 121
- Quid de Europæis. 123
- Indos non posse compelli ad ea, ad quæ non tenentur. 359
- Pro illis, ad quæ tenentur, quæ excusationes. 360. Vbi de Missæ auditione.
- Quid circa laborem. 361. & 362
- Quid ob metum. 363. & seqq. vbi & pro bona fide peculiaris doctrina.
- Cum Indis vt dispensare Parochus queat. p. 7. 137. & seqq.

- Fides.

- Vt stet mysterijs fidei assentire quosdam, alios dissentire. p. 5. 212
- In ijs, quæ de fide sunt, quædam esse alijs certiora. p. 6. 21
- Fides Christi & Trinitatis non est necessaria neceßitate medij. 157
- Fit satis argumentis P. Acostæ. 162. & seqq.
- Cum euidentia credibilitatis assensus contrarius fidei esse non potest. p. 5. 212
- Non valere instantiam ex formali hæresi. 213
- De fide est propositio, cuius opposita ab Ecclesia declaratur falsa. p. 8. 445
- Ad salutem est omnino necessaria. 430
- Per fidem parentum non suppleri Baptismum. 500. & seqq.
- Quomodo ad remedium paruulorum in lege naturæ necessaria. Ibidem.

- Fides humana.

- Quæ adhibenda Transumptis Constitutionis Pontificiæ. p. 8. 667

- P. Franciscus Bonæ Spei.

- Contra illum agitur. p. 5. n. 1. & seqq. per integram disceptationem.
- Illius in D. Caramuelem inuasio peracerba. 15. & seqq.
- Illustre eiusdem testimonium pro Auctoribus sententiam de probabilis opinionis sequela tenentibus. 75
- Dura pronuntiata, neo sibi constantis, dum egregiè collaudat. 130
- Impetitio indigna in D. Caramuelem à qua hic vindicatus. 159
- Doctrina eius admodum obscura. 292. & 293
- Acris inuectiua in D. Caramuelem circa paruitatem materiæ in ieiunio naturali. p. 6. 196
- Calumnia in eumdem cum vindicatione. 199. & seqq.

- P. Franciscus Suarez.

- Defensus. p. 8. 251

- Fructus.

- Quomodo restituendi à Simoniacis. p. 6. 472
- Et à Parocho Indorum linguam ignorante. p. 7. 40
- Officiales Regij negotiantes cum pecunia vt faciant fructus suos. p. 8. 297. & seqq.

- G.

- Gabella.

- QVid quando in rebus venalibus onus soluendi certam pecuniæ quantitatem ab Ecclesiasticis & laicis imponitur. p. 8. 245. & seqq. P. Verricelli sententia propulsata.
- Grauamen quando per se, & per accidens. 248
- De immunitate ab illis familiæ laicæ Episcopi. 251
- De inæqualitate vectigalis inter exteros & naturales. 400

- Gratia.

- Facta à Principe non expirat primo actu, seu vnico. p. 8. 294
- Facienti quod in se est Deum non denegare suam gratiam vt stet in confitente cum ignorata attritione. p. 6. 177
- De Pontificijs gratijs vt cognoscere Episcopi valeant.

- Gratitudo.

- Quam debeat Societas I. D. Caramueli eam erga ipsam ingenuè & luculenter profitenti. p. 1. n. 3. & 3

- Gubernator.

- Quomodo contrahere cum Minerarijs poßit. p. 8. 377. & seqq. Vbi specialiter de Huancauellicensi.

- H.

- Hæresis, Hæreticus.

- FOrmale peccatum hæresis vnde tale. p. 5. 213
- Circa irregularitatem ob hæresim contractam quomodo Prælati Regulares poßint dispensare. p. 6. 453
- Quid de priuilegio quodam Archiepiscopo Limano concesso. 475. & 476
- Hæreticorum argumento ex erroribus, qui videntur probabiles, quomodo fiat satis. p. 7. 184
- Reiecta Scriptoris moderni responsio, de qua. 183
- Cum hæreticis non ineunda commercia, & de excommunicatione circa hoc in Bulla Cœnæ. p. 8. 426. & seqq.
- Hæresis erroris nomine compellata. 436
- Hæretici quomodo despument suas confusiones. 588
- Peßimi pastores. Ibidem & 589
- Quale in illis dominium. 622
- Posse absoluere in articulo mortis. 639. & 640

- Homicidium.

Vide Irregularitas.

- Propter illud contracta irregularitas vt queat dispensari. p. 8. 223

- Horæ Canonicæ.

- Attentatio vt necessaria in illis. p. 5. 108
- Vbi quid de se Caramuel.
- De obligatione Parochi circa illas. p. 7. 140. & seqq.
- Vide, Officium diuinum, & Præbendarius.

- Hospitale.

- Hospitale S. Annæ Limano eximium concessum pro dispensationibus priuilegium. p. 6. 477. & seqq.
- Hospitale S. Bartholomæi. p. 8. 405
- Vbi laudatus D. Don Ioannes de Cabrera & Benauides illius promotor & insignis benefactor.

- I.

- Ieiunium.

- POtio Chocolati an liceat in diebus ieiunij. p. 6. 412. & seqq,
- Circa potiones alias, vbi & de Guarapo. 416
- Circa ætatem pro obligatione. 418. & 419. Vbi de Indis specialiter, pro quo & infra.
- Circa vnicam Indorum comestionem. 420. & seqq. vbi & pro alijs.
- De Coca, an eius vsus contrarius ieiunio. 423
- Circa illius prohibitionem notanda quædam. 424.
- De vsu ouorum & lacticiniorum pro Religiosis, virtute cuiusdam Bullæ, quæ impugnatur. p. 8. 40. & 41.
- Cùm de ieiunio agitur, an liceat sententiæ mutatio. p. 1. 110
- Circa ætatem. p. 6. 216

- Ignorantia.

- Inuincibilis vt stet cum vsu opinionis probabilis. p. 5. 71. & 72
- Non confertius, nisi in quibusdam casibus. 147
- Dictamen conscientiæ ex vincibili sequendum. 252
- Operationem talem esse peccaminosam. 252
- Quæ non excuset à peccato. p. 8. 473. & 474

- Illegitimus.

- Vide Informatio, & Nouitius.
- De illegitimi profeßione, in qua professus pater, & dispensatione ad dignitates. p. 8. 197. & seqq.

- Immunitas Ecclesiastica.

- Vide Gabella.
- Circa immunitatem familiæ laicæ Episcopi. p. 8. 251
- De mulcta pecuniaria Ecclesiasticis imposita, & à Regio Indiarum Consilio reprobata. p. 8. 273. & seqq.
- De immunitate bonorum in illis. 275
- De immunitate Religiosorum, & quid ex illa habeatur. 281. & seqq.
- De contributione ad reparationem muri Callaënsis ob propinquam mari Religiosam domum, & Ecclesiam, & quid ex illa habeatur. 601. & seqq. Vbi & generales doctrinæ.

- Indi, Indiæ.

- In illorum peccatis vnde malitia sit minor. p. 5. n. 4
- Ad Festum S. Rosæ non teneri. p. 6. 122
- Indiarum detectione noua inducta Philosophia. 162
- In Indis an cum ignorantia doloris necessarij stare Sacramentum Pœnitentiæ poßit. 169. & seqq.
- An teneantur per interpretem confiteri, & quid circa illum. 178. & seqq.
- More puerorum tractandi. 271
- Sine dispensatione vt queant incestuosi debitum coniugale petere. 340
- Quid circa Ordinem Sacrum. 460. & 461. Vbi de illustri Martyre Iaponiensi P. Didaco Iuki.
- An aliquando confiteri non Parocho poßint. p. 7. 139.
- Quomodo hi peccent in illorum contumelijs. 226. & seqq.
- An sine eleemosyna lucrari poßint Indulgentias Iubilei. p. 8. 24
- Circa Indorum Chilensium libertatem, cùm essent captiui, ex Regio rescripto. 311. & seqq. Vbi an sit obligatio reddendi pretium emptoribus.
- Indi prohibiti in Hispaniam transmigare, circa quod inquiritur. 396
- In Indias arma exportari prohibitum, & quomodò accipiendum. 397
- De prohibitione transportationis argenti viui ex Peruuio in Nouam-Hispaniam. 399
- Circa Indos opinionibus benignis agendum. p. 6. 373
- Propositiones absurdæ circa illos. p. 8. Sect. 40. Ibi Index.
- Circa obligationem ex sponsalibus. 465. & 466.
- Indis an deterior instructio hæretica, quam natiua barbaries. 587. & seqq.
- De fædere cum Anglis circa Indias. 578. & seqq.
- Indi vt poßint dominio priuari ob infidelitatem. 620. 621. & 625
- Quomodo aliquis terror conuersioni non obstet modo debito procurandæ. 623. & seqq.

- Indulgentia.

- Pro Indulgentijs notanda. p. 6. 499. & seqq.
- Indulgentia Iubilei an obtineatur, si non adhibeatur aliquid ex requisitis. p. 8. 23. & seqq.
- Valde opportunæ pro supplenda in Indis, & alijs satisfactione Sacramentali. 422. & 423. cum notanda doctrina.

- Infidelis.

- De infideli conuerso, conuersis aut non conuersis cunctis eius vxoribus. p. 6. 356
- Infideles ratione infidelitatis debellari posse an sit assertum censura dignum. p. 8. 616. & seqq.
- Circa eorum, dominium & armorum strepitum pro terrore. Vide Indi & Indiæ. Parochus, Fides, & alibi, circa alia.

- Informatio.

- De illis neceßitate pro Nouitijs multa. Parte 8. 169. & seqq. & quid pro Indijs. 179
- De informationibus circa delictum Religiosi delinquentis extra claustra. 284. & 285

- Innocentes Sancti.

- Quo ritu celebrentur. p. 6. 145

- Inquisitio, Inquisitores.

- Clementina 1. de hæreticis circa impedientem aliquem pro officio S. Inquisitionis qualiter exponenda. p. 7. 1. & seqq.
- De solicitante masculos in Confeßione. 4
- Circa quemdam solicitationis reum ostenditur iusta damnatio. 5. & seqq.
- Pro venialibus an queant denuntiari. 6. & seqq. Vbi quòd aliàs venialia possunt esse mortalia.
- Solis verbis impuris sine voluntate vlteriùs progrediendi casum Inquisitionis committi. 9. & 10
- Cumulum verbalium aut realium leuitatum deprauatam ostendere voluntatem. 11
- Quid de solicitatione, simulata in loco non designato pro illis confeßione. 12. & 13.
- Constitutionem Gregorij XV. in Hispania receptam. 14. & 24. Vbi de conuenientia.
- Pænitentem consentientem debere denuntiare, & quomodò. 16. & seqq.
- De Confessario paßiuè se habente. 23
- Femina solicitans an debeat denuntiari. 25. & seqq.
- De solicitante ad crimina non venerea. 28. & quid in alijs Sacramentis. 29
- Notanda circa praxim S. Tribunalis. 30
- De iurisdictione ex iure diuino. 32
- Violatio sigilli Confeßionis an ad illud spectet. 33. & seqq.
- Spectare superstitiones. 476
- Casus peculiaris. 475. & seqq.
- Inquisitores an debeant remittere Ordinario reum, cuius crimen non spectare ad S. Tribunal est deprehensum. p. 8. 477
- De impediente lectionem Bullarum ad illud spectantium. 131
- Circa priuilegia concernentia ipsum vtilis pro Regularibus doctrina. 135. & seqq.

- D. Ioannes de Cabrera.

- Eius laudata eximia pietas. p. 8. 405

- Irregularitas.

- Quid in dubio circa illam. p. 5. 170
- Celebrans ante impletam ætatem non est irregularis. p. 6. 304
- Irregularitatis dispensationem non esse ad reincidentiam. 439. Vbi de illegitimis.
- In irregulari validos esse actus iurisdictionis. p. 7. 49
- Ex verberatione moderata non incurri irregularitatem, etiam morte subsecuta. 116
- Ob venialem culpam non incurri. 117
- Benè tamen in dubio facti circa homicidium. Ibidem.
- Quomodò interdum sine culpa. 174

- Iudex.

- Vt formet iudicium ex probabilibus fundamentis. p. 5. 22. & 23
- Vnicum motiuum est pro decisione sufficiens, etiamsi tantùm probabile. 25
- Minùs probabile an poßit sequi. 263. & magis ex professo. Sect. 27. Vbi multa contra modernos quosdam Scriptores, probabilitate sententiæ affirmantis propugnata.
- Post latam sententiam pænam remittens ad restitutionem tenetur. 168
- Pro iudice vt stet præsumptio. 207
- Iudices vt se gerere debeant circa pœnam commißi. p. 8. 403
- Ratio quomodo esse iudex in negotio conscientiæ possit. p. 1. 171
- Paritate testium stante an reum poßit condemnare. 128
- De iudicibus Consulatus Mercatorum. p. 8. Sect. 43. & 44. n. 513. & seqq.

- Iudicium.

- Certum iudicium ignorantiæ inuincibili innixum an necessarium operaturo probabiliter. p. 5. 70
- Quando temerarium. 214. & 215
- Circa illud notanda quædam. p. 7. 236
- Summarißimum vt stet in negotio conscientiæ. p. 5. 173
- Ratione status non potest quis malus iudicari. p. 7. 232. vbi de militibus.
- Ad vniuersale omnes congregandos, etiam infideles. p. 8. 434. & seqq.

- Iuramentum.

- De iuramento aliquorum Professorum in Academijs, Thomistarum, & aliorum. p. 5. 234
- De iuramento Prætorum. p. 8. 379

- Iurisdictio.

- Speciale aliquid circa hæreticos. p. 6. 315.
- Confertur ab Ecclesia stante opinione probabili. p. 8. 239
- Certam esse posse tunc absolutionem, & quomodo. Ibidem.
- Secus quando cum bona fide confitetur quis iurisdictione carenti. 269. & 270
- An communis error sine titulo sufficiat. 272
- De iurisdictione Episcopi circa Regulares delinquentes extra claustra. 278. & seqq.

- Iuristæ.

- Eorum lapsus cùm Theologizant. p. 1. 178
- Vide Theologus.

- Ius, Iustitia.

- Iuris & facti diuersam esse rationem. p. 5. 64
- De Iuris regula circa tutius in dubio. 143. & 144
- In materia iustitiæ fauere posseßionem perseuerante dubio. 155
- Circa belli iustitiam vt se gerere debeant milites. 127
- Religiosi Parochi an ex iustitia administrare debeant. p. 7. Sect. 9.
- Iustitiæ obligatio in Parochis Indicis ad vitæ exemplum. p. 8. 471. & 472

- L.

- Labor.

- VIde Ieiunium.
- Vt liceat Indis in Festis. p. 6. 359. & 361
- Ad vitandum otium an liceat. 362
- Circa laborem Parochorum, præsertim Indicorum. 445

- Laus.

- Tenenda in illa moderatio. p. 5. 1

- Lex.

- Posseßio vt stet pro lege. p. 5. 139
- Vis humanæ legis quanta. p. 6. 314
- Dubiam non obligare. 352
- Pœnalis an obliget sine culpa. p. 7. 173. & 174
- Propositio damnata ab Alexandro VII. circa legis acceptationem. p. 8. 326
- Lex an feratur sub conditione acceptationis. 327 & 328
- Difficultatem non excusare, dum responsum à supplicantibus expectatur. 329. & 322
- Circa caussas idoneas supplicationis. 332
- De legibus Hispaniæ circa cambium Indicum. 385
- Leges circa commercium exterorum vt obligent. 390. & seqq. Vbi quinam illi.
- De lege contra registrantes aliena, proprio suo, aut alterius nomine. 402
- Lex Cæsarea vt faueat senibus. 408
- De legibus circa asportationem rerum Indicarum in domum Contractationis. 426. & seqq.
- Circa legem de non donandis Indis. 606. & seqq.

- Liber.

- Si Auctoris moderni sit, an ideò sit id quod continet, probabile reputandum. p. 8. n. 4. Quid ex Censoribus. p. 5. 132

- Libertas.

- An quis liber esse tantùm quoad venialia poßit. p. 6. 160. & 161.

- Licentia.

- Vide Dispensatio.
- Quæ pro egressu Nouitij requiratur. p. 8. 541. 544. & seqq.

- Lucrum.

- De lucro cum Regia aut aliorum pecunia. p. 8. 297. & seqq.
- Circa lucrum ex solutione Regij Quæstoris. 357
- Lucri & damni notandum discrimen in ordine ad restitutionem. 360
- De lucro Quæstoris suggerentis creditori vt emat minori pretio. 364
- Lucrum ex mutuo vt liceat. 387. & 388
- De exceßiuo lucro cessante. 386

- M.

- Malitia, Malum.

- VT actus contrahat malitiam moralem requiritur reflexio supra prohibitionem. p. 5. 4. & seqq.
- Mala grauißima in Indijs occasione prohibitionis contractuum sub pœna excommunicationis.

- Mandatum.

- Illud, ex quo sequitur mors, non semper inducere irregularitatem. p. 7. 115
- Quando mortale, an illa Pontifici reseruetur. 118

- MARIA Virgo.

- Pietas erga ipsam Ducis de Maqueda nihil comedentis Sabbatis. p. 5. 86
- Circa certitudinem purißimæ Conceptionis. 307. & seqq.
- Firmamenta septemdecim ex Bulla Alexandri VII. 310. & seqq.
- An actus opinionis in illa quærente Filium. 321. & seqq.
- De ipsius Aureolis. p. 7. 269. Vbi multa pro eius laudibus.
- An tentata 271. & seqq. Negatur in materia castitatis. 280. Quæ maior Angelica. 282
- Beatificationis cultus pro illius Conceptione. p. 6. n. 5
- Beatæ Rosæ morienti vt visa occurrere. 85

- Martyr.

- In Mißis pro Martyribus cur non Symbolum. p. 6. 138. & seqq.
- De interfecto infante casus peculiaris, vbi multa scitu digna. 227. & seqq.
- Vide V. Aureola. Et Beatificatio.

- Matrimonium.

- De dubio circa valorem matrimonij. p. 5. 142. & 156
- Circa consensum Indorum ab alio expressum p. 6. 310. & seqq.
- De Parochi defectu in remotis partibus, aut absentia. 313. & seqq.
- De ignorantia linguæ in testibus, & de Parocho, ac interprete. 319. & 320
- De gradibus cognationis, quibuscum potest celebrari. 321. & seqq.
- Vbi præsertim de primo gradu transuersali, & dispensatione Martini V. & in eo non solùm declarationem, sed etiam dispensationem fuisse. 325.
- De conuersis, cùm tamen coniuges non conuertantur. 326. & seqq.
- Circa cognationem spiritualem Indorum, & rudium aliarum nationum. 350. & seqq. Vbi an ignorantes illam contrahant, aut non habentes intentionem.
- Superuenientem non impedire debiti petitionem, vt stare queat. 352
- Circa asserta quædam Indici Scriptoris. 352. & seqq. Ibi Index.
- Inualidè contracto non esse opus noua solemnitate. p. 7. 46.
- Coadiutor Religiosus à Prælato missus an validè aßistat. 68
- Clandestina Indorum immeritò à Concilio. 1. Limensi irritata. p. 8. 418
- Pluralitatem vxorum non licere, dogma fidei. 482. & seqq.

- Metus.

- Vt obstet valori matrimonij. p. 6. 311
- De metu cadente in constantem virum. p. 8. 129

- Missa.

- Duplicatum stipendium ratione applicationis fructus specialis non posse accipi. p. 6. 235. & seqq. Vbi de titulis alijs.
- A Testamentario an minui stipendium queat. 237
- Decreta Vrbani VIII. generaliter obligare. 241. & 242
- Auditionem vt excusent damna spiritualia. 366
- Confeßio & sermo an præferri queant. 367
- De excusatione ratione ætatis in pueris & senibus. 368. & seqq.
- Interdicti tempore an obligati habentes Cruciatam. 371. & seqq.
- Circa inuitos & coactos audientes. 374. & seqq.
- Missa an dici debeat pro animabus in conceßione pro illis. 403
- Vna Missa plures posse liberari. 504
- Prælati an poßint subditorum Missas applicare. p. 7. 96. vbi specialiter de Concilio Prouinciali.
- Tres Missæ Natiuitatis D. dici possunt post mediam noctem. 106. & 107. de quo & p. 8. 225. & seqq.
- Plures Missæ an dici queant cum licentia Episcopi; & specialiter in die Commemorationis omnium defunctorum. 295. & seqq.
- Notanda quædam circa ritus in Missa seruandos. p. 8. 98. & seqq. Vbi specialiter de mora aliqua ante Sacramenti sumptionem.
- Circa Collectam, & famulos tuos &c. specialia & vtilia quædam. 116
- In Collecta pro Indijs quid peculiare. 121. & seqq.
- De obligatione circa illam. 124. & seqq.

- Missiones.

- Ad eleemosynam spiritualem spectant, & quales pro illis eligendi. p. 7. 125. & seqq.
- Mißionarijs prohibita negotiatio sub grauißimis pœnis. 252. & seqq.

- Monialis.

- An Abbatissa triennio expleto poßit iterùm eligi. p. 8. 68. & seqq. Vbi quod omnia vota requirantur.
- Prælatus an poßit non confirmare. 72
- Quid facturus præsidens electioni. 73
- Deceptio duas tertias partes requirentium in prima electione. 74
- De transmigratione Panamensium Monialium varia dubia. Sect. 46.
- Ibi Index marginalis, cum generali pro casibus huiusmodi doctrina.

- Mors.

- Quæ notitia illius sufficiat in coniuge ad secundas nuptias. p. 5. 128
- De articulo mortis vide Baptismus, Casus reseruati, Confessio, Eucharistia, Opinio.

- Munera.

- An dari à Religiosis suis Prælatis poßint pro nominatione ad Paræcias Indorum. p. 7. 50. & seqq. Vbi notanda documenta.
- Vt sint iudicibus prohibita. p. 8. 334. & seqq. Vbi quid ex natura rei, & decem tituli, ex quibus dari contingere potest. Ibi Index.
- Quid ex humanis legibus. 344
- Circa iudices Consulatus quid specialiter dispositum. 513. & seqq. Vbi & generaliter vtilia.

- Mutuum.

- Quid circa illud in pecunia sit Antuerpiæ statutum, & quomodò intelligendum. p. 8. 387. & 388
- Proscriptio Propositionis ab Alexandro VII. circa mutuum quomodo procedat. 389

- N.

- Negotiatio.

- QVis dicatur Negotiator. p. 7. 151
- Circa quædam an negotiationis nomine comprehensa. 150. & seqq.
- Ex dispensatione Episcopi an poßit Parochus negotiari. 154
- De negotiatione per alios. 155
- Religiosi circa hoc defensi. 159. & p. 8. 261
- Prohibita à Clemente IX. Ecclesiasticis in vtrâque India. p. 8. 252. & seqq.
- Vbi multa pro ea, & alia Vrbani VIII. Ad solos Religiosos spectare Constitutionem Vrbani. 257
- Clementis ad Mißionarios. 258. & 259
- Non prohibita, quæ secundùm Sacros Canones est licita, licet probabiliter. 260
- Circa pœnas. 262. & seqq.
- Excommunicatio sublata à Paulo V. 266. & 267
- Regij Officiales vt valeant cum pecunia sibi credita negotiari. 292. & seqq.

- Neophyti.

- Qui sint ad vsum priuilegiorum. p. 6. 457
- An eorum priuilegia ad Mixtos poßint extendi. 467. & 468

- Nouitiatus, Nouitius.

- Renuntiatio facta à Nouitio Societatis. p. 8. n. 6. contra modernum quemdam.
- De informationibus necessarijs. 169. vbi multa specialia.
- Nouitiatum non repetendum cessante impedimento iuxta probabilem opinionem. 186
- Ratione egressus ex Conuentu quomodò interrumpatur. 541. & seqq. Vbi specialiter de Monialibus.

- O.

- Obedientia.

- PRæstanda Pontifici etiam difficilia præcipienti. p. 5. 127
- In dubio quomodo obediendum Prælato circa rem præceptam. 157

- Occasio.

- Vide Malum.

- Officium diuinum.

- Vide Horæ Canonicæ.
- Oracula viuæ vocis, quæ ad illud spectant, reuocata. p. 8. 32
- Circa Officium Resurrectionis moderni scriptoris asserta refutata. 34. & seqq.

- Officium ciuile.

- Quinam ad illa admitti queant. p. 8. 394. vbi de Exteris.

- Opinio.

- Opinionis, fidei, & intellectus discrimen ex D. Bernardo. p. 5. 14
- Probabilitati quomodo non obstet dubium. 9. & seqq.
- Prudentia opinioni congruit ex Aristotele explicata. 15
- Quomodo in operante iuxta illam sint iudicia diuersa. 16. & 17
- Quando non liceat opinionis probabilis vsus. 19
- Regula Tene certum. vt habeat locum in illo. 20
- Non esse necessariam moralem certitudinem, nisi in ordine ad operationem, in qua est absoluta. 22. 23. 26. 36. & seqq.
- Non obstare formidinem, & quid illa. 33
- Nullum in eo peccandi periculum. 29. 45. 49
- Vt faueat P. Bonæ Spei illustri testimonio. 44
- Sufficientem esse diligentiam in illa. 48. neque exempla conuincere, de quibus 50. & 51. Sicut neque absurda. 52. & 53
- Medicis vt licitus illius vsus. 53. & Iudici 54
- Ex ignauia argui non posse. 55
- Circa Auctores pro illa. 57
- Admonitio Alexandri VII. ad PP. Dominicanos. 58
- Circa vnius Doctoris auctoritatem. Sect. 8. & 9. & n. 84
- Probationes optimæ ex P. Scildere. 70
- Quid specialiter quando necessaria est operatio. 77. & seqq.
- De opinione communiter recepta vt non improbabili. 82. 83
- Horologia vt faciant opinionem probabilem, & quid circa illa. 85. & seqq.
- Erroris & opinionis discrimen. 90
- Mutatio opinionis vt liceat. Sect. 12. & n. 110. & seqq.
- Definitio opinionis probabilis ex P. Scildere defensa contra P. Bonæ Spei. 115. & 116
- Pro P. Rhodes. 117. & 118. circa aliqua improbato. 110
- Pro P. Herincx. 120. & 121
- Certitudo ab extrinseco & ab intrinseco vt conueniat communi sententiæ. 121. & 122
- Excessus circa hoc Fagnani. 124
- Circa Auctores vt faueant aduersarij. 130
- Praxis Catholicarum Vniuersitatum. 131
- S. Scripturæ auctoritatibus fit satis. 135
- Circa operantem iuxta alterius opinionem. 137
- Ex iudicio circa illicitam operationem argumento desumpto responsio. 136. & seqq.
- Minùs tutum vt sequi liceat. Sect. 16.
- Quo sensu Pontifices contrarium videantur asseruisse. 150. & seqq.
- Ex conscientia dubia malè argui. 153
- Caramuelis & Fagnani inepta conciliatio. Sect. 22. & prior vindicatus. 189
- Obiectioni ex incertitudine iudicij practici ob Auctorum contra stantium sensum, factum satis. 194
- Pro vera sententia demonstratio. 195
- Ex duabus æquè probabilibus opinionibus licitum esse vtramlibet sequi. Sect. 22. vbi modus dicendi P. Terilli refutatus.
- Licitum esse opinionem minùs probabilem amplecti, sed sine assensu circa illam. Sect. 23. contra citatum Auctorem illum, pro quo ratio validißima. 223
- Si dari assensus prædictus poßit, an futurus prudens. Sect. 24. Negatur cum varia doctrina.
- Circa certitudinem vltimi dictaminis certior doctrina. 238. & seqq. Vbi quod sit euidens, etiam in materia fidei, & posse demonstrari. 243. & 247
- Moralem certitudinem non sufficere. 249. & 250
- Minùs probabilis sub qua consideratione poßit in praxi magis probabili & tutæ præferri. 254. & seqq. Vbi de singulari sensu P. Terilli.
- Antiqui Scriptores cum Modernis circa præsentem controuersiam conciliati. 266
- Certitudo iudicij practici conuenientiùs explicata. 292. & seqq.
- Circa formidinem exacta disquisitio. Sect. 30
- Sine illa vt stare opinio queat. 304. & seqq.
- Ex sententia circa Conceptionem Virginis vt argui queat. 307. & seqq.
- Obiectorum solutione roborata. 326. & seqq.
- Iudicium practicum probabile non sufficere contra P. Verricelli. 335. & seqq.
- Excursio circa Tractationem P. Antonij Alfonsi Sarasæ de opinione probabili. 175. vbi multa vtilia, neque obuia. Ibi Index marginalis.
- Illius pars altera circa obligationem Confessarij conformandi se pœnitenti secundùm probabilem opinionem operanti. 196. Vbi cum Seuero Iurista concertatio. Ibi etiam Index.
- Opinionem esse posse improbabilem, licet in Expurgatorio non videatur proscripta. p. 8. n. 3
- Improbabilitas non est censura Theologica. 5
- Vsus opinionis probabilis vt liceat in Tribunali S. Inquisitionis. p. 7. 30
- Agmen Auctorum pro benigna stantium. 175
- Obseruatio circa illam. 176
- Nulla est tutior quàm alia. 188
- Quomodo euidentia fundamenta necessaria sint ad tollendam probabilitatem. p. 8. 507.
- Minùs probabilis vt reddi magis probabilis queat. 549
- Iudicium S. Inquisitionis vt reddere poßit probabilem singularem opinionem. p. 8. 1. & seqq.

- Oratorium.

- An celebrari in eo poßit transacto tempore conceßionis.

- Ordo.

- Circa asserta quædam Indici Scriptoris. p. 6. 298. & seqq.
- Æthiopes an poßint ordinari. 305. & seqq.
- Circa Religiosos quædam. p. 8. 145. & seqq.

- P.

- Papa.

- VIde Obedientia, Opinio.
- Cùm dispensat, quàm certa dispensatio. p. 61. 7
- Cùm tacet an debeat consentiens reputari. p. 8. 325. & circa Cruciatam. 333
- Publicum Sanctorum cultum non solùm vt Princeps, sed vt Iudex decernit. p. 6. 16
- In Beatificatione plusquàm permittendo procedit, & ex Cathedra decernit. 72. & 73
- Sententia illius quomodo sententijs aliorum præiudicet. 236
- Pia illius voluntas præsumitur, vt non approbati in casu necessitatis possint Confessiones audire, pro quo Synodus Quitensis. p. 7. 136
- Eius dispositiones quando Religiosos comprehendant, si de illis non faciant mentionem. p. 8. 138
- Quidquid ex Cathedra decernit, fidei habet certitudinem. 445
- Pontificatus an sit iure diuino Sedi Romanæ adnexus. 495.
- Papa in Indijs an esse possit. Circa quod à n. 493
- De illius potestate circa Infideles vt eorum dominia possint alijs conferri. 622. 627. & 628

- Parochus.

- Parochi Indici quo teneantur Rituali vti. p. 6. 147. Vbi de auctoritate Ritualis Pauli 5.
- Tenentur ad tribuendam Indis Communionem. 395. & seqq. Vbi quid stante dubio.
- Circa administrationem noctu, & equitando. 398. & 399
- Quid quando pro longiùs distantibus postulatur. 400. & seqq.
- Quid de ebrio, qui post ebrietatem mansit sine sensu. 403. & seqq. vbi & de alijs Sacramentis.
- Transacto Paschate manere obligationem. 406. & seqq. Etiam in Indis. 412
- An pro anticipatione sit obligatio in præuidente impedimentum. 411
- Propter laborem an à ieiunio excusentur. 425. & seqq.
- Circa iura Parochialia. 483. & seqq. Vbi & de Religiosis.
- Damnabiles abusus circa sepulturas. 490
- De Parochis ignorantibus Indorum linguam. p. 7. 38. & seqq.
- Praxis non tolerabilis. 43
- Non semper esse irritam collationem. 44
- Sublato impedimento non esse collatione opus. 45. Etiamsi habita per concursum. 47
- Religiosi Parochi ex iustitia administrare debent. 69. & seqq.
- De obligatione circa residentiam. 76. & seqq. Vbi ad quæ poßint assumi officia.
- Non satisfacere per se non seruientem, cura omni Coadiutori relicta. 79. & seqq.
- Nec facere fructus suos. 83
- Compositio circa hoc virtute Cruciatæ vt poßit locum habere. 83. & 84
- Quid circa suspensos & excommunicatos. 85
- Semel in anno tantùm Paræcias visitantibus quale stipendium debeatur. 87
- De obligatione circa Missas, & earum applicationem. 93. & seqq.
- Quæ distantia excuset à recursu ad Episcopum. 99. & seqq.
- Circa horam celebrandi. 104. & seqq.
- De administrando Viatico. 105
- Qualiter punire Indos poßint. 108. & seqq.
- Religiosi Parochi non habent liberam administrationem omnium Beneficij bonorum. 123. & 124
- Circa Oblationes quæ obligatio. 128. & seqq. Vbi de obligatione restitutionis.
- Cùm Indis vt dispensare circa Ecclesiæ præcepta queant. 132. & seqq.
- An confiteri Sacerdoti non approbato poßint, & quid Indi Paræciani. 135. & seqq.
- De obligatione circa diuinum Officium. 140. & seqq.
- Vbi de obligatione restitutionis ex defectu circa illud.
- Coadiutores cum futura succeßione an dari queant. Et quid de alijs. 144. & seqq.
- Negotiatio vt illis prohibita, præsertim Indicis. 149. & seqq.
- Circa specialem prohibitionem Synodi Diæcesanæ Limensis. 163. & seqq. Vbi specialia quædam.
- Circa obligationem applicandi Missas. 295. & seqq. Vbi de statuto Toletanæ Synodi, & quomodo poßit Indicis Parochis applicari.
- An compellere Indos poßint ad constructionem Ecclesiæ, & domus suæ habitationis. 307. & seqq.
- An dispensare cum Indis poßint in petitione debiti coniugalis. 341
- Coadíutor an dispensare cum Parocho possit circa ieiunium. p. 7. 426
- Quomodo se gerere debeat cum Paræciano, cum quo inimicitias habuit. p. 8. 457
- Parochos Indicos non teneri ad doctrinandum exemplo, Propositio damnata. 467. & seqq.
- De Parocho Indico dicente peccata, quæ audiebat puer annorum octo. 479. & seqq.

- Patronus Sanctus.

- De patronatu S. Rosæ. p. 6. 92. & seqq.
- Plures esse principaliores posse. 96. & 97. Vbi de Patronatu S. Francisci Xauerij.
- Circa praxim electionis. 97
- Circa minùs principales an obliget Decretum S. Congregationis. 105
- An tales esse poßint Beatificati. 108
- Quid pro Indijs. 109
- An præferendi Titularibus. 111. & 112
- An idem Patronus qui & Titularis. 113. & 114. negatum.
- Quis tenendus ordo in Commemorationibus, & an de vtroque futuræ. 114 & seqq.

- Pauper.

- Non teneri ad decimas. p. 6. 428
- Illis facienda restitutio à Parochis ob doctrinæ defectum. p. 7. 131
- Paupertatis votum. Vide Votum.

- Peccatum.

- Vt actio sit peccaminosa requiritur notitia malitiæ & reflexio supra illam. p. 5. 4. & seqq. Quid de obduratis. 7. & 8. Vide etiam. p. 8. 473. & 474.
- De peccantibus ex fiducia diuinæ misericordiæ. p. 7. 86
- Quoad venialia tantùm potest quis esse liber. p. 6. 160
- Perseuerantia in mortali etiam per vnam noctem timenda, & quid inde in ordine ad reseruata. 101
- Peccatum graue quomodo leue esse in materia queat. 169. & seqq.
- Minimum inter mortalia ebrietas. 359
- Operans iuxta opinionem probabilem neque materialiter peccat, sicut neque qui cum dispensatione. p. 7. 188
- De habente venialia tantùm cum originali. p. 8. 440

- Periculum.

- Nullum esse in vsu opinionis probabilis. p. 5. 29. 45. & 49. Vide Opinio.
- Quando non est periculum iniustè iudicandi, quomodo licet munera accipere.

- Pœna.

- Imponi nequit operanti iuxta opinionem probabilem. p. 6. 509. Quid de Parochis. p. 7. 169. & seqq.
- Mulctæ pecuniariæ an poßint Parochis Religiosis imponi. p. 6. 510
- A lege an sine culpa. p. 6. 173, 174
- Quid vulgariter pœnæ. 174
- Pœna commißi vt obliget. p. 8. 503
- De pœna Seuerini. p. 6. 40. Vbi non fuisse S. Seuerinum.
- Ad illius incursionem sententia declaratoria iudicis requisita. p. 2. 62
- Pœnam damni solùm infligendam Indis damnata Propositio. 438. & seqq.

- Pœnitentia.

- Pro animabus Purgatorij imponi valet. p. 6. 238
- Indis quæ imponendæ. Sect. 28. Vbi specialia quædam. Ibi Index.
- Pœnitentiæ Sacramentum quomodo ad salutem necessarium. 448

- Possessio.

- Circa regulam de meliore conditione in dubio poßidentis. p. 5. Sect. 17. 18. 19. & 20. n. 158. & seqq.
- Moralis explicata. 168
- Contra Deum vt stare poßit. 175
- Vt stet pro Deo. 179
- Non benè circa illam quosdam philosophari. 184. & 185
- De possessore malæ fidei vtilia multa. p. 8. n. 300. & seqq.

- Præbendarius.

- An condi poßit statutum pro excusandis senibus ab aßistentia. p. 8. 404
- Pro Indijs negatur. 406
- Sine illo stare posse remißionem. 407. De Septuagenarijs agitur. 409. & 410
- Vide Canonicus.

- Prædicatio.

- Vide Missiones.
- An illius auditio Missæ auditioni præferenda. p. 6. 367
- Sine vitæ exemplo quàm inutilis, immò & damnosa. p. 8. 467. & seqq.
- De benedictione Episcopi pro ea requisita, aut licentia illius. 647. &. 648
- Pro quibus locis necessaria in Regularibus. 650
- De examine volentium in alienis Ecclesijs prædicare. 651

- Prælatus.

- Prælatis ritè se gerentibus an Doctorum conferatur Aureola. p. 7. 266
- In caußis S. Inquisitionis non se debent intromittere. p. 8. 135. & seqq.
- Prælati Religiosi id erga proprios possunt subditos quod Episcopi erga suos. p. 6. 452
- Per Bullam Adriani quàm ampla illis potestas, dum solùm excipit actus, qui non exigunt consecrationem Episcopalem. 456
- Pro eadem. 466. Vbi non obstare ostenditur quòd videatur finis conceßionis defecisse.
- Cognoscunt de violatione sigilli Confeßionis. p. 7. 36
- Qui actus excommunicati Prælati sint validi. 52
- Mutatio non substantialis circa Prælatum non obstat quo minùs frui poßit honoribus, quibus ante illam fruebatur. 224
- De obligatione Regularium Prælatorum circa lectionem Constitutionum ad S. Inquisitionem spectantium. p. 8. 132

- Præsentatio.

- Cum sola Regia præsentatione an liceat in casu neceßitatis Episcopalem administrationem assumere, aut etiam plus aliquid eo in genere vsurpare. p. 8. 75. & seqq. De illa sæpè alibi.

- Præsumptio.

- Quæ vehemens vt pro certa habeatur. p. 5. 22
- Circa præsumptionem sufficientis dispositionis in petente Baptismum. p. 6. 158

- Pretium.

- An taxari poßit pro mercibus in Indias asportatis. p. 8. 83. & seqq.
- Ob pretia rerum aucta quomodò aliquid accipi queat vltra salarium. 347
- In Monopolio concesso à Principe taxandum pretium iustum, & vnde tale. 536

- Prætor.

- Non potest pro ijs, quæ ad officium spectant aliquid vltra salarium reportare. p. 8. 94. Vbi casus peculiaris.

- Priuilegium.

- Non amittitur per legem de illo non facientem mentionem. p. 6. 122
- Circa dispensationem in bigamia. 343. & 344
- Circa illegitimos 435. & seqq. cum notanda doctrina.
- Non amittitur per non vsum. 387
- Circa Simoniacum, & facultatem restituendi Beneficium. 445. & seqq.
- Neophytorum priuilegia ad Mixtos an valeant extendi. 462. & seqq.
- Priuilegia post Indorum conuersionem vrgere. 462
- De duobus amplis priuilegijs circa dispensationem. 474. & seqq.
- Pro reuocatione an necessaria notificatio. 479. & 481
- Circa Communicationem Religionum pro Festis. p. 8. 42. & seqq. Vbi & de diuino officio.
- De priuilegio quodam circa negotia S. Inquisitionis an sit communicatio. 139
- De alio PP. Dominicanorum circa Informationes. 180. & 182.
- Auferuntur abutentibus. 199
- Carmelitanorum Discalceatorum circa transitum ad Carthusiam. 208. & seqq. circa quod multa.
- Quod circa appellationem prohibitam est communicabile. 217
- Sixti IV. pro Minoribus vt Symbolum in Festis Sanctorum suorum dicere poßint. p. 6. 137
- Clementis VII. pro quo Parte 8. 414. 416. & 418
- Aliquando ad maiorem tantum conscientiæ quietem conceditur. 636

- Prorex.

- Proreges an emere debita à Minerarijs poßint. p. 8. 345
- Quid si Regio nomine. 376

- Prosper Fagnanus.

- Probabilitatis iuratus hostis, contra quem. p. 5. paßim.
- Quanta illius effata minimè toleranda. 124. Contra quæ 125. & seqq.

- Purgatorium.

- An animæ in illo orent. p. 6. 23
- Deum in illo citra condignum punire. Et quid de Indis. p. 8. 425

- Q.

- Quadragesima.

- TOtum illud spatium pro Confessione Indis concessum & vltra. p. 8. Sect. 27. Vbi aliqua circa illud.

- Quæstio.

- De quæstionibus apud Dianam obiectio Fagnani euanida. p. 5. 56
- Quæstio circa communicantem post auditam horam noctis duodecimam. 85

- Quæstor.

- Vide Negotiatio, Restitutio.
- Excusatio in illis circa solutionem ex præsumpta Proregum voluntate non probanda. p. 8. 354
- Non discutiendum mandatum. 355.

- R.

- Regula.

- DE odijs & fauoribus vt accipienda. p. 5. 166
- In 6. duodecima de verosimiliori in obscuris sequendo. 280

- Religio, Religiosus.

- Religiosi in Indijs an frui poßint facultatibus Episcopis concedi solitis. p. 6. 449. & seqq.
- An poßint erga subditos quod Episcopi ex Tridentino. 452
- Quid de irregularitate ex hæresi contracta. 453
- Et de competentibus Episcopis ratione neceßitatis. 454
- Immeritò illis obijci pingues redditus, & ædificia à quodam Prælato. 488. & 489
- Non residentibus an dari queant doctrínæ Paræciales. p. 7. 57
- Simoniaci an intercedentes cum promißione emolutorum. 58. & seqq.
- Prælati possunt nominare cum onere pensionis moderatæ. 63. & 64
- An sola Prælatorum nominatione poßint Paræcialem curam assumere. 65. & seqq.
- De Coadiutore à Prælato misso 68. & de Socijs 72.
- Circa Ordines quando non adest Diæcesanus Episcopus notanda quædam. p. 8. 145. & seqq.
- An suspensionem incurrant, si Confeßiones audiant in priuatis domibus contra Episcopi Edictum. 241. & seqq.
- Quid obseruandum in Confessionibus ad vitandas cum Episcopis controuersias. 244
- De Religioso turpiter expendente. 302. & 303
- An Cleri nomine veniant in ordine ad contributiones. 605

- Reliquiæ.

- Ex veneratione illarum in Beatificatis infertur eorum gloriæ certitudo. p. 6. 64
- An in Proceßionibus circumferri queant. Ibidem.

- Reseruatio.

- Vide Casus reseruati.
- Quomodo pro illa sit necessaria materia ex se mortalis. p. 8. 196
- Circa reseruationem peccatorum carnalium quæ refutatæ sententiæ. 189. & seqq.

- Restrictio mentalis.

- Vt liceat. p. 5. 105

- Restitutio.

- Vide Fructus.
- Vbi non est peccatum mortale, non esse obligationem ad illam. p. 7. 70
- De quadam regula circa ipsam in Parochis Indorum. 129
- Fieri posse Ecclesiæ pro ornamentis &c. 131.
- Vbi quid ex doctrinæ defectu ex Limensi Concilio.
- Ob defectum in recitatione diuini Officij. 120. 140. & seqq.
- Ob accepta munera. p. 8. 184. & seqq.
- De Quæstore præferente non aßignatum à Prorege. 344. & seqq. Vbi an id stare licitè poßit, & quo lucro, & quid circa incertas personas.
- Ex damno incertæ personæ an obligatio. 359
- Circa restitutionem damnorum exactior doctrina. 266. 267.

- Reuelatio.

- De peculiari quadam D. Birgittæ. p. 8. 268. & 289
- Alia eiusdem. 270

- Rex.

- In conscientia teneri ad solutionem debitorum pro ministrorum fraudibas ad instar priuati soluentis per famulos. p. 8. 363
- Eius nomine vt emi debita poßint. 376
- An dici Vicarius Ecclesiæ & Papæ poßit. 454. & seqq.
- Quomodo Monopolia concedere queat. 535
- Non teneri stare contractui præiudiciali. 540
- Quomodò præsentare ad Ecclesias Paræciales. 599
- Pro illo oratio. 614

- Ritus.

- Superstitiosi in Missa damnati. p. 8. 473 & seqq. Vbi de Gentilico quodam.

- Rosa Sancta Limana.

- Ex illius Beatificatione ostenditur Sanctos statim à morte gloriam obtinere. p. 6. 72. & seqq. Vbi specialia circa illam.
- De illius Patronatu, & meritis pro ipso. 92. & seqq.
- An etiam Titularis esse queat. 98. & seqq.
- Circa Missas votiuas. 102. & seqq.
- Quem locum in suffragijs Sanctorum habitura. 112, & seqq.
- Ipsius elogium. 124
- Rosula à Christo amanter compellata. 125
- Cum Beata Rhode composita, & inde collaudata. 126
- Quinque Rosæ Sanctæ totidem Christi respondentes vulneribus, & quid in Peruuiana peculiare. 126. & 127

- S. Rosula.

- In Martyrologio Romano die 14. Septembris nomen est viri, contra aliquos. p. 6. 125

- S.

- Sacerdos.

- Vide Horæ Canonicæ, Officium diuinum, Parochus.
- Sacerdote ficto administrante, & bona cum fide accedentibus. p. 8. 268. & seqq.
- De non ficto, sed carente iurisdictione. 271

- Sacramentum.

- Quæ mutatio in forma illi obstet. p. 6. 66. & 267
- An quod additur formæ, ex voluntate Ministri poßit ad illam pertinere, & vsque ad illud non perfici Sacramentum. 262. & seqq.
- Quid circa formam aliam. 268
- Discrimen inter Sacramenta viuorum & mortuorum. 291
- Vide Baptismus, & Fides.

- Sancti.

- In veteri Testamento vt inuocari potuerunt. p. 6. 45. Vbi decorum cultu.
- Quomodo dici poßit vitam præsentem eos parturijsse. 52
- Aliqua in Sacris Officijs vt illis congruant. 59. & seqq.
- Radios & splendores gloriam indicare. 62. & seqq.
- Quid de SS. Elia & Ioanne Euangelista. 65
- Illorum Reliquiæ insignes in Limano Collegio. 144
- An Solis primæ & Secundæ Classis Octauæ conueniant. 145
- Ordo in Canone Missæ non semper ratione antiquitatis. 146
- Quædam eorum exempla non imitanda. p. 8. 106
- Cognomina an in Sacris Officijs assumenda. 107. & seqq.

- Scandalum.

- Quale in Parochis cœnantibus coràm Indis in diebus Ieiunij, etiamsi excusari aliàs queant ob defatigationem. p. 6. 427
- Scandalum falsò obiectum Religiosis ob negotiationem. p. 7. 159.
- De scandalo Clerici locantis operas suas. 126
- Circa scandalosam Propositionem. p. 8. 456 & 457. Vbi qualiter scandalum sumi poßit.

- Scientia.

- De Seniorum scientia. p. 5. 72

- Scriptura Sacra.

- Ex illa ineptè argui contra licitam sequelam opinionis probabilis. p. 5. 135
- Ex illa ostenditur credendum vni, sed digno fide. 65

- Scrupulus.

- Vide Formido. & p. 5. 341

- Secretum.

- Iuramentum de illo vt obliget. p. 8. 521. Vbi de iuramento iudicum Consulatus.

- Sententia.

- Pro communi sequenda quæ restrictiones. p. 5. 291
- Quæ contra Conceptionem vt dici temeraria queat. 315

- Simonia.

- An dispensari poßit cum Simoniaco vt retineat Beneficium virtute Bullæ Pij V. aut ex concessione Concilij Tridentini pro Episcopis. p. 6. 445. & seqq.

- Societas IESV.

- Illustre illius elogium. p. 5. n. 3
- Seminaria eius an veniant nomine Ecclesiæ. p. 6. 90
- Priuilegia ad dispensandum in matrimonij impedimentis. 346
- Renuntiationem factam in illa esse reuocabilem. p. 8. 7. & seqq. & oppositum esse improbabile contra neotericum Scriptorem. Vbi & alia scitu digna.
- Circa quoddam eius priuilegium notanda quædam. 59
- De alio pro dispensatione in gradibus prohibitis pro foro externo. 60. & seqq. ubi specialia quædam.
- De priuilegio circa examen pro Ordinibus. 157. & seqq.
- Aliud circa informationes pro Nouitijs. 181
- Specialis difficultas circa Decretum 25. Octauæ Congregationis. 183. & seqq. vbi & notatu digna.
- Notanda doctrina. 188
- Casus reseruatus circa castitatem qualis. 194. & 195.
- Speciale dubium circa extinctionem Votorum per Profeßionem. 207
- Fruitur priuilegio Carmelitanorum Discalciatorum circa transitum ad Chartusiam. 210
- Duo præclara illius elogia. 211. & 212
- An ex commißione Episcopi poßit solus Religiosus Societatis in Matrimonij impedimentis dispensare. p. 6. 353
- An in Congregatione abbreuiata legi debeant Bullæ spectantes ad Tribunal S. Inquisitionis. p. 8. 133

- Sponsalia.

- Circa illorum obligationem. p. 8. 458
- Ibi Index.

- Statutum.

- Circa aßistentiam Præbendariorum. Vide Præbendarius.
- Circa statutum Toletanæ Synodi circa Missarum applicationem. p. 6. 295. & seqq.

- S. Stephanus.

- Cuius sit Claßis eius Festum. p. 6. 145

- Supplicatio.

- Quando liceat, & quam habeat vim. p. 8. 322. & seqq.

- Suspensio.

- De incursa ob defectum ætatis. p. 6. 304
- De imposita ab Episcopo contra audientes Confeßiones in domibus priuatis. p. 8. 241. & seqq.

- Symbolum.

- Cur in Missa non omnibus Sanctis tribuatur ex professo disquiritur. p. 6. 138. Vbi obseruatu digna.

- T.

- Tabacum.

- AN eius sumptione violetur ieiunium naturale. p. 6. 193
- Concilij Limensis Decretum an pro communicaturis omnibus vrgeat. Ibidem & seqq.

- Tempus.

- Circa determinatum tempus præcepti. p. 5. 97
- An continuatum necessariò futurum, cùm determinatur aliquid Pontificio indulto. p. 8. 290
- Circa Nouitiatus annum. 292
- Quod dicatur breue.

- Testis.

- Paucorum testimonio aliquando standum contra plures. p. 5. 24
- Dicto vnius vt credendum. 65
- Quid stante eorum paritate. 200. & 227
- Vni testium æqualium nequit præstari fides. 208
- Quomodo vni credatur circa consuetudinem, & alia. p. 8. 1. & 6
- Sufficere illum ad impediendum Matrimonium. 64. Sed non Indum. 65

- Theologus.

- Ad Theologos spectare decisionem eorum, quæ ad conscientiam spectant, potiùs quàm ad Iuristas ostenditur. p. 7. 155. & seqq. contra Iuristæ cuiusdam leuia commenta.
- Canonum & legum tractatio vt spectet ad ipsos. 157
- Insignes aliqui Iurisperiti, qui & Theologi, in quibus Dom. Doctor Didacus de la Rocha Togatus Senator in Limana Cancellaria probitate & sapientia commendatus. Ibidem.

- D. Thomas Aquinas.

- Explicata eius doctrina de imperio rationis circa actus obscuros, sicut voluntas mouet seipsam. p. 5. 216
- Circa eius assertum de miraculosa erga Gentiles prouidentia facientes quod in se est. p. 6. 167
- Quidquid scripsit fuisse diuinitùs infusum vt accipiendum. p. 7. 155. & 157.

- V.

- Venditio.

- INdis vt liceat Guarapum vendi p. 6. 417
- Notanda doctrina pro venditione circa ebrios. Ibidem.
- Quando venditor non teneatur de euictione. p. 8. 314. & seqq.
- Exteris non licet carius vendere. p. 8. 400

- Vicarius.

- Nomine Ordinarij venit. p. 8. 192. Vbi casus peculiaris.
- Vicarius Episcopi an esse Parochus poßit. p. 7. 77
- Quid de eius habitatione. 219
- Vicario Sede Vacante quid competat circa concursum pro Beneficijs. p. 8. 600

- Visitator.

- Circa Ecclesiasticum aliqua. p. 7. 167. & 168
- An acquirat dominium eorum, quæ accipit. p. 8. 351
- Vt queat punire Parochos per alios contractantes. p. 7. 171

- Viuæ vocis Oracula.

- Quæ pro integris regnis non videntur reuocata. p. 6. 391
- Quædam non esse reuocata contendit modernus Auctor efficaciter impugnatus. p. 8. 28. & seqq.

- Voluntas, Voluntarium.

- De imperio voluntatis erga rationem & potentias. p. 5. 216. 217. & 221
- Violentiam an pati queat. 218

- Votum.

- Paupertatis qualis perfectio. p. 8. 13
- Votorum renouationis præclarum exemplum. 185
- An durent in profitente, qui extingui non vult. 202. & seqq.

- Vsura.

- Vnde illicita. p. 5. 298
- Vide Mutuum, Contractus Restitutio.

- Z.

- Zelus.

- QValis Clementis IX. in Constitutione contra Ecclesiasticos negotiantes in Indijs. p. 8. 252. & seqq.

EXCMO. SEÑOR.

EL tribunal del consulado, dize, que con la noticia que tuuo de que los Assentistas de los Negros solicitauan introducirlos en este Reyno, passando a el sus fatorias, y contrataciones, y que con efecto nauegauan cantidad muy considerable de ellos. Presentó memorial suplicando a V. Exc. se siruiesse de mandar que se embargassen, para que vendidos por cuenta de su Magestad, por la inobseruancia de los capitulos del assiento, su procedido se entrasse en la Real caxa.

Y porque es negocio de tanta calidad, y materia de que pende la conseruacion destos Reynos, y de los Comercios de toda la Monarquia por sus dependencias: halla que puede y deue representar a V. Exc. los graues inconuenientes que resultan de permitir tan perniciosa nouedad, y que trae consequencias muy nociuas, sin que se considere conueniencia que obligue a la disimulacion.

Porque los pretextos con que se introduxo el assiento fueron la vtilidad de la Real hazienda, y la publica de estos Reynos, suponiendo que se hazia vn seruicio muy considerable a su Magestad, dandole de derechos en siete años dos millones, y cien mil pesos, y que las Indias tendrian los negros de que necessitauan para la cultura de sus haziendas; y los efectos han sido tan contrarios a la propuesta, que solo se han experimentado grauissimos perjuicios inegables, como verificados con la experiencia.

Pues en quanto a los intereses de la Real hazienda, es de aduertir, que los negros que se introducian en los puertos de las Indias pagauan de derechos nouenta y cinco pesos por cada pieça, segun consta de la certificacion que dio Don Sebastian Gomez Carrillo del orden de Santiago, Contador de la Ciudad de Panama, inclusa en la executoria despachada por el Supremo Consejo de las Indias, que presenta; y estos mesmos esclauos conducidos a esta Ciudad, y otras partes del Reyno pagauan nueuos derechos: todos los quales pretenden los Assentistas que se incluyan en los cien pesos referidos; con que no solo han tenido crecimiento, sino mucha diminucion.

A esto se añade, que segun diferentes capitulaciones de los assientos que el Comercio celebrò con su Magestad, se halla preuenido, que si se concediesse gracia y remission de algunos derechos, lo que importassen se huuiesse de rebaxar; y si los fatores de los Assentistas comercian los Negros en esta Ciudad libres de alcabala, y las demas contribuciones se auran de admitir en data cien mil pesos de armada a armada, suma muy considerable, en que serà muy damnificada la Real hazienda.

Por manera, que hecho el computo de lo que pudieran importar los derechos de los esclauos, si los introduxessen los vassallos de su Magestad, aun sin el estanco, y sin las delicadezas que pactaron los Assentistas, excediera en gran cantidad a los dos milliones, y cien mil pesos que ofrecieron. Y esto sin otras circunstancias, que ellas por si se manifiestan facilmente. Y en quanto a la vtilidad comun de los vassallos, y vezinos de este Reyno, y sus contrataciones tambien es grauissimo el perjuicio que se ha experimentado. Porque no pudiendo introducir se los esclauos por otra mano, que la de los Assentistas, y sus fatores, los venden a precios excesiuos, siendo necessario auerlos de comprar por la cantidad que pide su antojo: de suerte que si se replica, o insta en la moderacion ordinariamente responden, que lo busquen en la otra botica.

Y siendo la obligacion de introducir cada año tres mil y quinientos negros, y enlos siete veinte y quatro mil y quinientos, no cunpliendo con esta calidad los van trayendo en numero corto, con que se experimenta perpetua necessidad, y tienen la ventaja en el precio, y en el ahorro de las costas y gastos.

Y aunque han de pagar los derechos (introduzgan, o no el numero de los esclauos en los siete años) procediendo con la sutileza, que en sus negociaciones obseruan, preuinieron que cumplido el plaço tuuiessen otros dos mas para contrarar los que faltassen, y que si todauia en ellos no los ajustassen, huuiessen de ocurrir al Consejo por nueua permision.

Por manera que en los nueue años que han corrido, aun no se han traido la mitad de los esclauos, y se han lleuado mas precio del que todos pudieran importar, por la exorbitancia con que los venden, auiendo cautelado quanto se pudo imaginar en su conueniencia, de que ha nacido el daño que padecen estos Reynos, perdidas las haziendas por la falta de negros, y sin que los dueños tengan con que poderlos comprar; pues quando antes solian valer a quatrocientos pesos, poco mas, o menos, pagados a plaços: oy ninguno razonable baxa de ochocientos y cincuenta pesos.

Tambien es de mucha consideracion, que estando prohibido que traigan mercaderias, las han entrado, no solo a Portouelo, y Panama, sino tambien a esta Ciudad, como se verificarà siendo necessario. De que se sigue vn daño irreparable al Comercio que pactò en sus assientos viniesen las flotas, de suerte que dexassen tiempo para que las mercaderias se pudiessen beneficiar, y no se retagassen. Y estos hombres lenta, y continuadamente llenan el Reyno de todo genero de empleos, con que los vassallos no pueden dar salida a los que hizieron en España, y Portouelo en que se interesa la Monarquia.

Y de aqui es, que el Comercio se halle en tan miserable estado, que los hombres no pueden sustentarse, y se van consumiendo los mayores caudales, sucediendo de ordinario quiebras muy quantiosas, como a V. Exc. le consta por la frequencia y notoriedad. Y si se permitiesse que los Assentistas comerciassen en el mar del Sur, se arruinara sin enmienda, porque seria muy dificultoso, sino impossible embaraçarles el ingreso de todo genero de mercaderias, para que se valen de la maña, de la solicitud, y de los medios que pueden promouer su pretension, y los vassallos de su Magestad no tendrian los necessarios para conseruar sus caudales; pues se les quita conducir por su cuenta los negros en que se ocupan dos millones, Los assientos se defraudan de cincuenta y cinco pesos de derechos por cada pieça. No aurâ seguridad en los empleos de Portouelo, porque continuando estos hombres la introduccion de la ropa, la pueden vender con muy crecidas ganancias a menos precio, por no ser tan grande la costa que les tiene, y comprarla de los piratas, y fatorias estrangeras inmediatas a Portouelo, y Cartagena, y sobre estas ventajas tienen otra la mas considerable, y mas perniciosa para este comercio, y de los de España por las correspondencias que ay en entrambos. Y es que con la noticia que puede darles el fator que residiere en esta Ciudad, dentro de tres meses introduciran en ella los renglones que tuuieren valor, y siendo las ganancias para los Estrangeros, los vassallos de su Magestad auran de satisfacer las contribuciones, y derechos, que importan en cada armada mas de millon, y docientos mil pesos solo en esta Ciudad, sin lo que contribuyen los demas. Y aunque el animo, y desseo es, y serà siempre de adelantarse en el Real seruicio, puede faltar la possibilidad, como vâ faltando desde que se introduxo este assiento, de que han abusado los interesados, interpretandole a su modo.

Y es nueuo y muy de reparar el medio con que han querido passar sus contrataciones a estos Reynos; pues no siendo creible ignorassen la vtilidad que se les seguiria en nueue años, no lo an intentado, valiendose de suponer persona en cuya cabeça se introduxessen algunos esclauos, segun se à entendido, aunque à sido dificultoso probrar la confiança: y despues de tanto tiempo con el pretexto de huir la inuasion que hizo el enemigo Ingles a la Ciudad de Panama, se vinieron a esta, y haziendo propria conueniencia de la calamidad comun; luego solicitaron emplear en mantenimientos, y embiar nauio por su cuenta, con el color de que eran para sustentar los esclauos, defraudando aun de tan corta grangeria a los naturales, y sin auer ocurrido al Gouierno superior se resoluieron a traerlos a esta Ciudad, fiados en que consiguen quanto dessean, sin que por el assiento, y sus condiciones se les permita.

Porque aduertidas todas las que contiene, no se hallarâ alguna, que les conceda esta facultad, antes se les prohibe comerciar en el mar del Sur, y se destinan por lugares fixos para su contratacion, la Ciudad de Cartagena, Portouelo, y la Veracruz, o qualquiera de ellos.

Y deue ponderarse el capitulo onze del assiento, en que se contratô que se les auia de dar licencia para que en cada puerto donde huuiessen de beneficiar los negros pudiessen tener hasta tres personas, aunque fuessen estrangeros para que se subrogassen los vnos a falta de los otros, como no fuessen de otras Naciones que de los Reynos de Castilla, Ginoueses, Italianos, o Flamencos, y estos vltimos vassallos de su Magestad, excluyendo Portugueses, y que no fuessen personas militares, o Ingenieros. Y desde luego se reconoce, que como se expressaron los puertos referidos, si les fuesse licito tener los mismos fatores en los demas lugares de estos Reynos, con mayor causa, y razon por la mayor dificultad se huuiera expressado.

Y el señor Fiscal del supremo Consejo de las Indias en el pleyto que siguio este Comercio con los Assentistas, sobre que contribuyessen para las auerias del Norte. Dize que no se les ha permitido por el assiento comerciar en el mar del Sur, y en essa conformidad fueron condenados los Assentistas a pagar los derechos, que les tocassen del dinero que conduxessen por el boqueron, sin embargo de la cedula que presentaron, de cuyo contexto se valian para persuadir, que estauan esemptos de la contribucion. Pero todo se quiere obscurecer y paliar, y no solo pretenden comerciar en este mar, y Reyno, sino que Don Augustin Grillo, vno de los fatores, que han venido a esta ciudad, ha militado debaxo de las vanderas del Rey de Francia, y mostró la patente de Capitan a personas de su confiança.

Y deue V. Exc. con el zelo, è integridad, que suele, como quien tiene a su cargo la conseruacion de estos Reynos, cargar la consideracion en las perdidas tan lamentables, que se han seguido despues de celebrado este assiento. Porque la Ciudad de Cartagena, Portouelo, y Panama se han ido despoblando, y estan en suma miseria, nacida de que los vecinos principalmente adelantauan sus caudales con el Comercio de los Negros, que se les prohibio con el estanco, y los Assentistas vendiendolos a precios exorbitantes, y percibiendo vsuras muy crecidas por qualquier dilacion en la paga, y mesclandose en los demas tratos y grangerias, no han dexado plata, alaja, ni joya de valor, y todo lo han transportado.

Y lo que es muy lamentable han enriquecido las fatorias Estrangeras, con quienes comercian, y a los piratas armandoles contra este Reyno, y sus costas del Norte, y aunque el animo sea otro, el efecto es el que se representa.

Y la maior dificultad para boluer a reedificar y poblar a Panama, es hallarse sus vecinos sin tener en que ocupar los caudales, y siendo la tierra de suyo enferma, y de temple tan poco benigno, solo la vtilidad puede contener en ella a sus habitadores, y faltando, necessariamente la auran de desamparar los pocos que restan.

Con auer permitido el ingreso de Estrangeros, y especialmente los Ingleses, y Franceses que traen en sus embarcaciones, se han instruido de todos los puertos, y caletas por la mar, y entradas por tierra, estado de las cosas, fuerça, y preuenciones de los Castillos, con que se animaron a la sorpresa de Portouelo, plaça que en la comun estimacion de las naciones Estrangeras fue inexpugnable; pero como nada puede reseruarse a enemigos, que con la vecindad y trato se hizieron tan domesticos, lo que no pudiera la fuerça, consiguio la industria.

Passo el Comercio a Panama por tolerancia, o disimulacion de los señores Presidentes, y siendo por naturaleza inaccesible sucedio la inuasion tan costosa a todo el Reyno, cuya perdida importò mas de cinco millones, sin lo que ha costado assi a su Magestad, como a los particulares el copioso socorro, que dispuso V. Exc. para la restauracion, con tanta promptitud, que parecio impossible lo que se vio executado. Y quando pierden todos, solo ganan los Assentistas, mejorando sus medras en la comun calamidad.

Y si bien aurâ sucedido vna y otra desgracia sin que influyesse inmediatamente colìgacion de los Assentistas, no se puede negar que ha sido causa muy proxima la permision de que los Estrangeros penetrassen aquellos lugares, y auerlos enriquecido para que se puedan armar en tan crecido numero. Y parece que reconocen el beneficio los piratas, pues quando el sucesso de Portouelo, los fatores de los Assentistas el dia antecedente inmediato a la perdida, se hizieron a la vela con tanta precipitacion, que sin estar aprestado el baxel salieron del puerto, dando motiuo para que se presumiesse tuuieron anticipada noticia, que no comunicaron a los Castellanos: y es cierto que fue urgente el fundamento que motiuò la presuncion.

En la inuasion de Panama no se les apresò vn esclauo de quantos tenian, ni se causò perjuicio a quien tuuiesse ingreso en su contratacion, de suerte que las calamidades publicas, y particulares las padecen, y lloran los vassallos de su Magestad, y estos hombres fabrican de las ruinas agenas su fortuna passando sus tratos y fatorias a lo mas interior de tan zelosas Prouincias vedadas con tanta prouidencia, y por tan dilatado tiempo a los Estrangeros, en que ha consistido su conseruacion.

Y como quiera que la desgracia ha entrado por la puerta, y seguido los passos desta contratacion, como se ha experimentado en Portouelo, y Panama, no ay seguridad de que permitida en la parte mas principal del Reyno, y dexando a su arbitrio penetrar lo mas recondito del, no se experimenten los mismos sucessos. Y no es el intento presuponer delito alguno en los Assentistas, pero aurà sido corta fortuna, que tambien suele ser culpa en materias desta calidad, en que se auentura la suma del todo, que no deue exponerse aun a la mas remota contingencia.

Este Comercio aflijido (Señor Excelentissimo) occurre a V. Exc. para que como quien tan inmediatamente representa a su Magestad, tiene la cosa presente, y experimenta los daños que se han referido, aplique prompto remedio, haziendo, por lo menos, que los esclauos que los Assentistas huuieren passado a esta Ciudad, y otras partes del Reyno los bueluan a la de Portouelo mientras su Magestad informado determine lo que fuere seruido, que siempre deferirà a la justa suplica de sus vassallos, en el interin han de ser manutenidos en la possession en que se hallan, pues no deuen decidir los interesados la duda con el mesmo hecho; y si se huuiesse de aguardar el recurso a tanta distancia, qualquiera que se preuiniesse seria ineficaz y tardo.

Pide, y suplica a V. Exc. que con vista de los autos, que se han principiado, los demas pedimientos, y executoria, que presenta, mande que los esclauos introducidos se vendan por cuenta de su Magestad, y si esto no huuiere lugar, que se bueluan a la ciudad de Portouelo, sin que se les permita conducirlos a la de Panama, conseruando este Reyno en la possession en que se halla, de que no comercien en el los Estrangeros, en cumplimiento de las Cedulas Reales que lo disponen, mientras su Magestad determina la duda que se afecta: y si pareciere conueniente se haga junta para la resolucion. Y aunque la notoriedad escusaua de prueba la ofrece de lo que contiene este memorial, y en todo espera recebir merced de la rectitud, y Christiano zelo de V. Exc.

Martin de Asunsulo.	Lorenço de Morales.	Andres de Madariaga.	Doct. D. Gregorio de Rojas y Azeuedo.

Con licencia del Excelentissimo Señor Conde de Lemos, Virrey del Peru En Lima, año de 1672.

EXCMO. SEÑOR.

EL tribunal del Consulado, dize: que V. Exc. se siruio de mandar se le diesse traslado de dos Reales cedulas, y vna executoria, que presentò Don Agustin Grillo, y por ninguno de los instrumentos referidos se adelanta su pretension, que se reduce a introducir el comercio de los negros a este Reyno, lo qual se manifiesta de la respuesta indiuidual a cada vno.

La cedula de veinte y seis de Iunio de seiscientos y sesenta y tres, solo ordena, se guarde el capitulo onze del asiento, y aunque los interesados pidieron se les diese despacho para que tuuiessen fator en la Ciudad de Mexico, y otras partes, solo se decide, que se den a los nombrados las asistencias necessarias, para que puedan obrar, obseruando puntualmente las capitulaciones del asiento, de que se les mandò dar copia autentica.

Y algunas clausulas generales de que se quiere inferir, que en ella se dâ facultad a los fatores, para que puedan asistir y penetrar lo interior de las Prouincias, como quiera que se refieren a las capitulaciones, no deben extraerse de sus terminos. Y dirigirse la cedula a los señores Virreyes de Mexico, es porque el Corregidor, y justicias de la Veracruz dependen inmediatamente de su voluntad.

La executoria se reduce en suma, a que los Grillos no paguen alcabala de los negros, que vendieren en Portouelo, y Panama, sin que en ella se controuirtiesse, o dudase si el trafico de los esclauos, y los assentistas se huuiessen de introducir a estas Prouincias del Peru tan separadas y zelosas: y no puede hazerse ilacion de cosas tan diuersas.

Mayormente quando en los dos Reynos se pueden considerar, y militan razones muy desiguales, que no es possible motiuen vna mesma decision.

La otra cedula de 4. de Abril de seiscientos y setenta y vno, aduertido su contexto, es en fauor deste Comercio, porque solo habla con los oficiales Reales de la Ciudad de Panama, o con los deputados que baxaren a hazer la prorrata en Portouelo, para ajustar la contribucion de los trecientos y cincuenta mil ducados de las auerias del Norte, por considerarle, que alli se han de contener los fatores de los assentistas, sin adelantar sus contrataciones a estos Reynos, y Prouincias; pues de otra suerte la cedula fuera absoluta, para que se les diesse el testimonio de lo que pagassen deste efecto, donde quiera que constase auerle satisfecho.

Y es prueba euidente la que resulta de la mesma cedula, en quanto ordena, que a los assentistas se les dè satisfacion, o admita en data lo que huuieren desembolsado, ù desembolsaren por la causa referida en vno de los tres puertos de su permision, y no mâs. De suerte que si se cobrasse de ellos este derecho en otra parte, no deuiera hazerse el rescuentro, por auerse passado a contratar donde no se les permitia.

Y debe notarse, que siendo los assentistas tan promptos y puntuales en obtener los despachos, que hazen a su fauor, no sacaron la executoria en virtud de que se despacho la Real cedula, porque de ella no se conociesse mâs facilmente lo que se representa, no pareciendo possible, que a estos hombres se les permita en ruina del Comercio, y en tan notorio perjuicio de la causa publica lo que suponen se les ha concedido, queriendo persuadirlo por consequencias falibles: y siendoles tan facil auer obtenido cedula, que con expresion decidiesse el caso, declinando la contingencia de la repulsa, se vinieron con el pretexto de la inuasion de Panama, y no bien fixo el pie, lo trasiegan todo.

El perjuicio de la Real hazienda es grauissimo, por que debiendo pagar de cada pieça vendida en esta ciudad docientos y veinte y seis pesos, incluyen todos los derechos en los cien pesos que pagan, y vsurpan los ciento y veinte y seis, como se manifiesta de las partidas siguientes.

Por la primera entrada en Portouelo nouenta y cinco pesos, segun consta de la certificacion de Don Sebastian Gomez Carrillo, inserta en la executoria presentada, que obtuuo el Comercio en contradictorio juicio con los assentistas.

Veinte pesos de la alcabala de Panama, estimando cada pieça a quinientos pesos, que es el precio infimo a que los han vendido.

Por las auerias del Sur, y Norte a razon de ochocientos pesos en esta ciudad, a siete por ciento, cincuenta y seis pesos. Y aunque en la executoria solo se les mandô pagar a cinco por ciento, fue por la consideracion de que no comerciauan en esta Ciudad, y Reyno, sino en la de Portouelo, y se les rebaxaron los dos por ciento de la aueria del Sur.

Por los derechos del almojarifazgo, alcabala, Consulado, y Alcalde prouincial cíncuenta y cinco pesos; que todas estas partidas importan los docientos y veinte y seis pesos referidos.

Y ajustado el computo en toda la gruessa de los 2411500. esclauos que deben entrar en los siete años del asiento, importan los derechos cinco millones quinientos y treinta y siete mil pesos; por manera, que es defraudado su Magestad en tan gruessa suma, como el exceso a los dos millones y cien mil pesos que pagan los assentistas; con que en los rescuentros que pretenden se les hagan, alcançarân a la Real hazienda en tres millones y ochenta y siete mil pesos (punto en que aurà de cargar la consideracion el señor Fiscal) y esto sin las demas circunstancias del estanco, y de los muchos esclauos, que introducen, con el color de que no tienen las siete quartas, y rebaxa que se les haze del numero de los introducidos, para ajustar la calidad que han de tener; en que obra la negociacion, la industria y maña de los fatores, a que se reduce aquel tan ponderado, y repetido seruicio que se haze a su Magestad.

Y tambien deue repararse el fraude, que se podria causar, o al asiento de la aueria, o a la Real hazienda; porque si los assentistas obtienen, que no an de pagar los derechos del mar del Sur, no solo se damnifica el asiento en la porcion que traginaren; si no que a bueltas de ella podran conducir muchas cantidades de particulares, haziendo grangeria, y vendiendo el beneficio que se les concede.

Y si se allanaren a pagar las auerias del Sur, este mismo inconueniente resultarâ contra su Magestad; porque lleuando con su plata, no solo la que toman a daño, y la resultada de las demas contrataciones, con los testimonios que obtuuieren de auer pagado, se les admitirâ la compensacion en sumas muy crecidas.

Y aunque en la misma cedula se aduierte, que solo se admita el rescuentro en lo procedido de los esclauos, y no en mas, siendo necessario deferir a la cuenta que dieren (pues ajustada en otra forma, seria litigio muy dilatado y dudoso) no es facil hallar medio para ocurrir a los fraudes.

Y quando ha sido tan del agrado de su Magestad el asiento del Comercio porque los excluya, que para euitar aun la sospecha de ellos despachó cedula para que su Real tesoro se entregase a los desputados del comercio, que le passassen a Portouelo: no es verosimil permita, que se abra puerta tan dilatada a las negociaciones y medios, de que se valen los fatores, para adelantar sus conueniencias.

Y no ha de estrañarse, que el Tribunal represente los derechos que le asisten, en orden a su conseruacion y a la obseruancia de las capitulaciones que contienen sus asientos, ni llamarse inquietud la que se rèduce a vna natural defensa tan justa y licita: y mas quando se mueue principalmente por zelo en el seruicio de su Magestad, a que le inducen sus ordenanças, y el desseo de que no se defraude la Real hazienda con tanta notoriedad y exorbitancia.

Y vltimamente permitida la contratacion en este Reyno, no puede el Comercio correr con los asientos que tiene a su cargo, porque aunque se halla preuenido por diferentes capitulaciones, que si su Magestad fuesse seruido de conceder alguna gracia, y remision de derechos, estos se huuiessen de rebaxar; y que los assentistas no pretenderân la exempcion por hallarse vencidos, segun la executoria presentada, y solo auran de pedir rescuentro a su Magestad, que se halla grauissimamente leso, y damnificado: pero quitandose los medios de comerciar, segun se representô en otro memorial, no puede acudir a tantas, y tan gruessas contribuciones.

Porque si a los fatores se les permite negociar en el mar del Sur, fletaràn por su cuenta los baxeles, y se harân dueños de todo, sin que se reserue especie alguna recebirân, como lo han principiado, el dinero a daño con premios muy crecidos. Y como no se les concede por el asiento tratar en otros generos, aurân de proceder ocultatamente, defraudando los derechos, y causando los demas inconuenientes, que se han insinuado, y de que V. Exc. se halla bastantemente noticioso, sin que a su gran capacidad pueda huir la noticia, de lo que por si se manifiesta: y siendo la vtilidad para estos hombres, los naturales y vassallos de su Magestad experimentarân los perjuicios.

Y assi siendo V. Exc. seruido, y con su beneplacito, auiendo de permitirse que los fatores promueuan sus contrataciones a este mar, desde luego hazen dexacion de los asientos, que tienen a su cargo; no porque el animo no sea de adelantarse en el seruicio de su Magestad, y mas en el gouierno de V. Exc. que tanto fomento, y amparo ha dado al Comercio, si no porque hallandose tan atrasado, y con empeños muy considerables para el entero de los derechos, que son a su cargo; aun estando estos hombres en Portouelo, y Panama; con la ropa, que introducen, y por la exorbitancia con que han obrado, en contrauencion de sus mismas capitulaciones, y admitidos en la parte principal del Reyno, y estancada en el vna contratacion tan gruesa, como la de los esclauos, a muy pocos dias experimentaràn los naturales lo mismo, que se ha padecido en las ciudades de Cartagena, Portouelo, y Panama.

Y puesto que su Magestad tiene a V. Exc. en este Reyno, para que en su Real nombre le conserue, y preuenga qualquier daño que le amenaze, o se pueda esperar, no ha de permitir el que ocasionarâ vna ruyna absoluta. Y pues en mas de nueue años que ha que se continua el asiento, no se ha intentado la nouedad, es razon, que a los fines del, no se perturbe y altere el orden obseruado, por lo menos mientras no ay declarada voluntad de su Magestad, que auiendola, como leales seruidores, y vassallos, obedeceràn puntualmente, aunque experimenten su destruicion, como la lloran los lugares en que han negociado los fatores.

Pide y suplica a V. Exc. se sirua de hazer como tiene pedido, amparando al Comercio en la possession en que està, mientras no constare de voluntad expresa de su Magestad: y no auiendo lugar, se le admita la dexacion que haze (con el rendimiento y subordinacion deuida) de los asientos, y siempre espera recebir merced del zelo de V. Exc.

Otrosi a V. Exc. pide y suplica se sirua de mandar, que don Agustin Grillo presente el poder, y nombramiento, que tiene para poder asistir en esta ciudad, y legitime su persona, en que recebirà merced.

Otrosi a V. Exc. pide y suplica mande se de vista al señor Fiscal, para que en conformidad de lo pactado defienda las capitulaciones de los asientos celebrados con el Comercio, y el interes de la Real hazienda, en que recebirà merced.

Martin de Asunsulo.	Lorenço de Morales.	Andres de Madariaga.	Doct. D. Gregorio de Rojas y Azeuedo.

FACVLTAS R. P. PROVINCIALIS.

MArtinus de Cuaznabar Præpositus Prouincialis Prouinciæ Bœticæ Societatis Iesv, facultate ad id mihi factâ à Reuer. Adm. P. nostro Ioanne Paulo Oliua, Præposito Generali eiusdem Societatis Iesv, facultatem facio, vt opus Morale, cui titulus: Thesauri Indici Tomus quartus, Auctore P. Didaco de Avendano Societatis Nostræ Theologo, grauium doctorumque virorum iudicio approbatum, typis mandetur: in quorum fidem has litteras manu nostrâ subscriptas, & sigillo nostro munitas dedimus in Collegio nostro Hispalensi Sancti Hermenigildi die sextâ Augusti anni Millesimi Sexcentesimi Septuagesimi quinti.

MARTINVS DE CVAZNABAR.

SVMMA PRIVILEGII REGII.

CAROLVS Dei gratiâ Hispaniarum Indiarumque, &c. Rex Catholicus, Archidux Austriæ, Dux Burgundiæ, Brabantiæ, &c. Serenissimus Belgarum Princeps, diplomate suo sanxit; ne quis librum, cui titulus est R. P. Didaci de Avendaño Societatis Iesv Thesaurus Indicus, citra Iacobi Mevrsii voluntatem, proximis nouem annis imprimat, aut alibi terrarum impressum in Germaniæ inferioris ditiones importet, venalemúe habeat, qui secùs faxit, confiscatione librorum & aliâ graui pœnâ mulctabitur, vti latiùs patet in litteris datis Bruxellæ xvi Decembris anni m. dc. lxvii.

Signat

LOYENS.